Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വിസര്പചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വാധ്യായേ ഛര്ദിവേഗവിഘാതാദ്വിസര്പാണാമുത്പത്തേശ്ഛര്ദ്യനന്തരം വിസര്പസ്യ ചികിത്സിതമുച്യതേ| ഛര്ദേശ്ച രക്തദൂഷകത്വം വിധിശോണിതീയേ “ഛര്ദേര്വേഗപ്രതീഘാതാത്” (സൂ.അ.൨൮) ഇത്യാദിനാ “ശരത്കാലസ്വഭാവാച്ച ശോണിതം സമ്പ്രദൂഷ്യതി” (സൂ.അ.൨൮) ഇത്യന്തേനോക്തമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-10) · Śloka 10
കൈലാസേ കിന്നരാകീര്ണേ ബഹുപ്രസ്രവണൌഷധേ| പാദപൈര്വിവിധൈഃ സ്നിഗ്ധൈര്നിത്യം കുസുമസമ്പദാ||൩|| വമദ്ഭിര്മധുരാന് ഗന്ധാന് സര്വതഃ സ്വഭ്യലങ്കൃതേ| വിഹരന്തം ജിതാത്മാനമാത്രേയമൃഷിവന്ദിതമ്||൪|| മഹര്ഷിഭിഃ പരിവൃതം സര്വഭൂതഹിതേ രതമ്| അഗ്നിവേശോ ഗുരും കാലേ വിനയാദിദമുക്തവാന്||൫|| ഭഗവന്! ദാരുണം രോഗമാശീവിഷവിഷോപമമ്| വിസര്പന്തം ശരീരേഷു ദേഹിനാമുപലക്ഷയേ||൬|| സഹസൈവ നരാസ്തേന പരീതാഃ ശീഘ്രകാരിണാ| വിനശ്യന്ത്യനുപക്രാന്താസ്തത്ര നഃ സംശയോ മഹാന്||൭|| സ നാമ്നാ കേന വിജ്ഞേയഃ സഞ്ജ്ഞിതഃ കേന ഹേതുനാ| കതിഭേദഃ കിയദ്ധാതുഃ കിന്നിദാനഃ കിമാശ്രയഃ||൮|| സുഖസാധ്യഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യോ ജ്ഞേയോ യശ്ചാനുപക്രമഃ| കഥം കൈര്ലക്ഷണൈഃ കിം ച ഭഗവന്! തസ്യ ഭേഷജമ്||൯|| തദഗ്നിവേശസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാऽऽത്രേയഃ പുനര്വസുഃ| യഥാവദഖിലം സര്വം പ്രോവാച മുനിസത്തമഃ||൧൦||
कैलासे किन्नराकीर्णे बहुप्रस्रवणौषधे| पादपैर्विविधैः स्निग्धैर्नित्यं कुसुमसम्पदा||३|| वमद्भिर्मधुरान् गन्धान् सर्वतः स्वभ्यलङ्कृते| विहरन्तं जितात्मानमात्रेयमृषिवन्दितम्||४|| महर्षिभिः परिवृतं सर्वभूतहिते रतम्| अग्निवेशो गुरुं काले विनयादिदमुक्तवान्||५|| भगवन्! दारुणं रोगमाशीविषविषोपमम्| विसर्पन्तं शरीरेषु देहिनामुपलक्षये||६|| सहसैव नरास्तेन परीताः शीघ्रकारिणा| विनश्यन्त्यनुपक्रान्तास्तत्र नः संशयो महान्||७|| स नाम्ना केन विज्ञेयः सञ्ज्ञितः केन हेतुना| कतिभेदः कियद्धातुः किन्निदानः किमाश्रयः||८|| सुखसाध्यः कृच्छ्रसाध्यो ज्ञेयो यश्चानुपक्रमः| कथं कैर्लक्षणैः किं च भगवन्! तस्य भेषजम्||९|| तदग्निवेशस्य वचः श्रुत्वाऽऽत्रेयः पुनर्वसुः| यथावदखिलं सर्वं प्रोवाच मुनिसत्तमः||१०||
🔊 Audio coming soon
കൈലാസേ ഇത്യാദി| പ്രശ്നോऽത്ര ദേശഗുണോപദര്ശനപരഃ, ശോഭനേ ഹി ദേശേ സുമനസോ ഗുരവഃ ശിഷ്യൈഃ പൃഷ്ടാഃ സമ്യഗ്വദന്തി| കുസുമസമ്പദാ പുഷ്പഫലസമ്പത്ത്യാ| മധുരാന് ഗന്ധാന് ഇഷ്ടാന് ഗന്ധാന്| വിഹരന്തം വിചരന്തമ്| ജിതാത്മാനം ജിതേന്ദ്രിയമ്| ആശീവിഷാഃ സര്പാഃ| ഉപലക്ഷയേ പശ്യാമി| അനുപക്രാന്താ ഗദാഃ കേചിദ്വിനശ്യന്തി, യഥാവ്യങ്ഗതിലകാദയഃ; കിചിത്തു ഉപക്രാന്താ അപി ചിരേണ ഘ്നന്തി, യഥാ- മേഹഗുല്മാദയഃ; അനേന തു ഗൃഹീതാഃ ശീഘ്രമേവ വിനശ്യന്തീതി ത്വരാവിശേഷം ചികിത്സിതേ ദര്ശയതി| സഞ്ജ്ഞിതഃ കേന ഹേതുനേതി കസ്മാദ്ധേതോര്വക്ഷ്യമാണവിസര്പാ വിസര്പസഞ്ജ്ഞയാ ആഖ്യാതാ ഇത്യര്ഥഃ| കിയദ്ധാതുരിതി കതിധാതുകാരണകഃ| കഥം കൈര്ലക്ഷണൈരിതി കഥമ്ഭൂതഃ കൈര്ലക്ഷണൈര്ജ്ഞേയ ഇത്യര്ഥഃ||൩-൧൦||
Adhikarana 3 (11) · Śloka 11
വിവിധം സര്പതി യതോ വിസര്പസ്തേന സ സ്മൃതഃ| പരിസര്പോऽഥവാ നാമ്നാ സര്വതഃ പരിസര്പണാത്||൧൧||
विविधं सर्पति यतो विसर्पस्तेन स स्मृतः| परिसर्पोऽथवा नाम्ना सर्वतः परिसर्पणात्||११||
🔊 Audio coming soon
വിവിധമിത്യാദിനാ യഥാക്രമം പ്രശ്നാനാമുത്തരമാഹ| വിവിധം സര്പതീതി അധ ഊര്ധ്വം തിര്യക് തഥാ സ്ഫോടശോഫാദിഭിഃ പ്രസരതീതി വിസര്പഃ| പരിസര്പശബ്ദാര്ഥം വ്യാകരോതി- പരിസര്പോऽഥവേത്യാദി| പരിതഃ സര്വതഃ, പരിശബ്ദഃ സര്വതോऽര്ഥേ ഇത്യര്ഥഃ; കിംവാ പരിസര്പണശബ്ദേന സര്പണമാത്രമുച്യതേ, സര്വതഃശബ്ദേന പരിശബ്ദാര്ഥോ വ്യാക്രിയതേ, തേനോക്തം- സര്വതഃ പരിസര്പണാദിതി||൧൧||
Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 14
സ ച സപ്തവിധോ ദോഷൈര്വിജ്ഞേയഃ സപ്തധാതുകഃ| പൃഥക് ത്രയസ്ത്രിഭിശ്ചൈകോ വിസര്പോ ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ||൧൨|| വാതികഃ പൈത്തികശ്ചൈവ കഫജഃ സാന്നിപാതികഃ| ചത്വാര ഏതേ വിസര്പാ വക്ഷ്യന്തേ ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ||൧൩|| ആഗ്നേയോ വാതപിത്താഭ്യാം ഗ്രന്ഥ്യാഖ്യഃ കഫവാതജഃ| യസ്തു കര്ദമകോ ഘോരഃ സ പിത്തകഫസമ്ഭവഃ||൧൪||
स च सप्तविधो दोषैर्विज्ञेयः सप्तधातुकः| पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पो द्वन्द्वजास्त्रयः||१२|| वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः| चत्वार एते विसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः||१३|| आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः| यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः||१४||
🔊 Audio coming soon
സപ്തവിധോ ദോഷൈരിതി ദോഷഭേദാത് സപ്തവിധോ ഭവതി| ഏതേന സാധ്യാസാധ്യഭേദോऽപ്യസ്യ സമ്ഭവതീതി ദര്ശയതി||൧൨-൧൪||
Adhikarana 5 (15) · Śloka 15
രക്തം ലസീകാ ത്വങ്മാംസം ദൂഷ്യം ദോഷാസ്ത്രയോ മലാഃ| വിസര്പാണാം സമുത്പത്തൌ വിജ്ഞേയാഃ സപ്ത ധാതവഃ||൧൫||
रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः| विसर्पाणां समुत्पत्तौ विज्ञेयाः सप्त धातवः||१५||
🔊 Audio coming soon
പൃഥഗിത്യാദിനാ നിര്ദിഷ്ടം സപ്തവിധത്വം ദര്ശയതി| രക്തമിത്യാദിനാ സപ്തധാതുത്വം സ്ഫുടയതി| രക്താദിദോഷത്വം കുഷ്ഠേ യദ്യപ്യസ്തി, തഥാऽപി വിസര്പണശീലൈര്ദോഷൈര്വിസര്പാഃ, കുഷ്ഠാനി തു ചിരക്രിയൈര്ദോഷൈര്ജായന്ത ഇത്യാദി കുഷ്ഠചികിത്സിതേ ഏവ പ്രപഞ്ചിതമനുസരണീയമ്| ദോഷാസ്ത്രയോ മലാ ഇത്യത്ര ദോഷശബ്ദേനൈവ വാതാദിപ്രാപ്തൌ മലാ ഇതി അത്യര്ഥദുഷ്ട്യാം ശരീരമലിനീകരണത്വം പ്രതിപാദയിതുമുക്തമ്| ഉക്തം ചാന്യത്ര- “ശരീരദൂഷണാദ്ദോഷാ മലിനീകരണാന്മലാഃ| ധാരണാദ്ധാതവശ്ച സ്യുര്വാതപിത്തകഫാസ്ത്രയഃ” ഇതി||൧൫||
Adhikarana 6 (16-22) · Śloka 22
ലവണാമ്ലകടൂഷ്ണാനാം രസാനാമതിസേവനാത്| ദധ്യമ്ലമസ്തുശുക്താനാം സുരാസൌവീരകസ്യ ച||൧൬|| വ്യാപന്നബഹുമദ്യോഷ്ണരാഗഷാഡവസേവനാത്| ശാകാനാം ഹരിതാനാം ച സേവനാച്ച വിദാഹിനാമ്||൧൭|| കൂര്ചികാനാം കിലാടാനാം സേവനാന്മന്ദകസ്യ ച| ദധ്നഃ ശാണ്ഡാകിപൂര്വാണാമാസുതാനാം ച സേവനാത്||൧൮|| തിലമാഷകുലത്ഥാനാം തൈലാനാം പൈഷ്ടികസ്യ ച| ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകാനാം ച മാംസാനാം ലശുനസ്യ ച||൧൯|| പ്രക്ലിന്നാനാമസാത്മ്യാനാം വിരുദ്ധാനാം ച സേവനാത്| അത്യാദാനാദ്ദിവാസ്വപ്നാദജീര്ണാധ്യശനാത് ക്ഷതാത്||൨൦|| ക്ഷതബന്ധപ്രപതനാദ്ധര്മകര്മാതിസേവനാത് | വിഷവാതാഗ്നിദോഷാച്ച വിസര്പാണാം സമുദ്ഭവഃ||൨൧|| ഏതൈര്നിദാനൈര്വ്യാമിശ്രൈഃ കുപിതാ മാരുതാദയഃ| ദൂഷ്യാന് സന്ദൂഷ്യ രക്താദീന് വിസര്പന്ത്യഹിതാശിനാമ്||൨൨||
लवणाम्लकटूष्णानां रसानामतिसेवनात्| दध्यम्लमस्तुशुक्तानां सुरासौवीरकस्य च||१६|| व्यापन्नबहुमद्योष्णरागषाडवसेवनात्| शाकानां हरितानां च सेवनाच्च विदाहिनाम्||१७|| कूर्चिकानां किलाटानां सेवनान्मन्दकस्य च| दध्नः शाण्डाकिपूर्वाणामासुतानां च सेवनात्||१८|| तिलमाषकुलत्थानां तैलानां पैष्टिकस्य च| ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां लशुनस्य च||१९|| प्रक्लिन्नानामसात्म्यानां विरुद्धानां च सेवनात्| अत्यादानाद्दिवास्वप्नादजीर्णाध्यशनात् क्षतात्||२०|| क्षतबन्धप्रपतनाद्धर्मकर्मातिसेवनात् | विषवाताग्निदोषाच्च विसर्पाणां समुद्भवः||२१|| एतैर्निदानैर्व्यामिश्रैः कुपिता मारुतादयः| दूष्यान् सन्दूष्य रक्तादीन् विसर्पन्त्यहिताशिनाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ജായതേ കൈശ്ച ഹേതുഭിരിത്യസ്യോത്തരം- ലവണാമ്ലേത്യാദി| ഉഷ്ണാനാമിതി ഉഷ്ണവീര്യാണാം, സൈന്ധവാമലകാദീനാം ലവണാമ്ലകടൂനാമപി ശീതവീര്യത്വാദുഷ്ണാനാമിതി കൃതമ്| ഹരിതാനാമിതി ഹരിതശാകവര്ഗപഠിതാനാമാര്ദ്രകാദീനാമ്| കൂര്ചികാ ദധികൂര്ചികാ തക്രകൂര്ചികാ ച, കിലാടഃ നഷ്ടക്ഷീരപിണ്ഡഃ| മന്ദകസ്യേതി മന്ദജാതസ്യ ദധ്നഃ| ശാണ്ഡാകിപൂര്വാണാമിതി ശാണ്ഡാകീസന്ധാനാനാമ്| അജീര്ണേऽശനമജീര്ണാശനം, കിംവാ അജീര്ണസ്യാപരിണതസ്യാശനമ്; അവിദഗ്ധേ പൂര്വദിനാന്നേऽശനമധ്യശനമ്| വ്യാമിശ്രൈഃ സമ്മിശ്രൈഃ||൧൬-൨൨||
Adhikarana 7 (23-25) · Śloka 25
ബഹിഃശ്രിതഃ ശ്രിതശ്ചാന്തസ്തഥാ ചോഭയസംശ്രിതഃ| വിസര്പോ ബലമേതേഷാം ജ്ഞേയം ഗുരു യഥോത്തരമ്||൨൩|| ബഹിര്മാര്ഗാശ്രിതം സാധ്യമസാധ്യമുഭയാശ്രിതമ്| വിസര്പം ദാരുണം വിദ്യാത് സുകൃച്ഛ്രം ത്വന്തരാശ്രയമ്||൨൪|| അന്തഃപ്രകുപിതാ ദോഷാ വിസര്പന്ത്യന്തരാശ്രയേ| ബഹിര്ബഹിഃപ്രകുപിതാഃ സര്വത്രോഭയസംശ്രിതാഃ||൨൫||
बहिःश्रितः श्रितश्चान्तस्तथा चोभयसंश्रितः| विसर्पो बलमेतेषां ज्ञेयं गुरु यथोत्तरम्||२३|| बहिर्मार्गाश्रितं साध्यमसाध्यमुभयाश्रितम्| विसर्पं दारुणं विद्यात् सुकृच्छ्रं त्वन्तराश्रयम्||२४|| अन्तःप्रकुपिता दोषा विसर्पन्त्यन्तराश्रये| बहिर्बहिःप्रकुपिताः सर्वत्रोभयसंश्रिताः||२५||
🔊 Audio coming soon
സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗജ്ഞാനാര്ഥം ശാഖാശ്രിതത്വാദീനാഹ- ബഹിരിത്യാദി| യഥോത്തരമിതി ബഹിഃശ്രിതാദന്തഃശ്രിതഃ, അന്തഃശ്രിതാദുഭയാശ്രിതോ ഗുരുരിത്യര്ഥഃ| അന്തരാശ്രയേ ഇതി അന്തഃശരീരേ, ബഹിരിതി ശാഖായാം, സര്പതി||൨൩-൨൫||
Adhikarana 8 (26-27) · Śloka 27
മര്മോപഘാതാത് സമ്മോഹാദയനാനാം വിഘട്ടനാത്| തൃഷ്ണാതിയോഗാദ്വേഗാനാം വിഷമാണാം പ്രവര്തനാത്||൨൬|| വിദ്യാദ്വിസര്പമന്തര്ജമാശു ചാഗ്നിബലക്ഷയാത്| അതോ വിപര്യയാദ്ബാഹ്യമന്യൈര്വിദ്യാത് സ്വലക്ഷണൈഃ||൨൭||
मर्मोपघातात् सम्मोहादयनानां विघट्टनात्| तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमाणां प्रवर्तनात्||२६|| विद्याद्विसर्पमन्तर्जमाशु चाग्निबलक्षयात्| अतो विपर्ययाद्बाह्यमन्यैर्विद्यात् स्वलक्षणैः||२७||
🔊 Audio coming soon
അന്തരാശ്രയാദി വിസര്പലക്ഷണമാഹ- മര്മോപഘാതാദിത്യാദി| മര്മേതി ഹൃദയമ്| വിദ്യാത് സ്വലക്ഷണൈരിതി വക്ഷ്യമാണവിസര്പലക്ഷണൈഃ||൨൬-൨൭||
Adhikarana 9 (28) · Śloka 28
യസ്യ സര്വാണി ലിങ്ഗാനി ബലവദ്യസ്യ കാരണമ്| യസ്യ ചോപദ്രവാഃ കഷ്ടാ മര്മഗോ യശ്ച ഹന്തി സഃ||൨൮||
यस्य सर्वाणि लिङ्गानि बलवद्यस्य कारणम्| यस्य चोपद्रवाः कष्टा मर्मगो यश्च हन्ति सः||२८||
🔊 Audio coming soon
യസ്യ സര്വാണീതി അന്തരാശ്രയബഹിരാശ്രയവിസര്പലക്ഷണാനി||൨൮||
Adhikarana 10 (29-30) · Śloka 30
രൂക്ഷോഷ്ണൈഃ കേവലോ വായുഃ പൂരണൈര്വാ സമാവൃതഃ| പ്രദുഷ്ടോ ദൂഷയന് ദൂഷ്യാന് വിസര്പതി യഥാബലമ്||൨൯|| തസ്യ രൂപാണി- ഭ്രമദവഥുപിപാസാനിസ്തോദശൂലാങ്ഗമര്ദോദ്വേഷ്ടനകമ്പജ്വരതമക- കാസാസ്ഥിസന്ധിഭേദവിശ്ലേഷണവേപനാരോചകാവിപാകാശ്ചക്ഷുഷോരാകുലത്വമസ്രാഗമനം പിപീലികാസഞ്ചാര ഇവ ചാങ്ഗേഷു, യസ്മിംശ്ചാവകാശേ വിസര്പോ വിസര്പതി സോऽവകാശഃ ശ്യാവാരുണാഭാസഃ ശ്വയഥുമാന് നിസ്തോദഭേദശൂലായാമസങ്കോചഹര്ഷസ്ഫുരണൈരതിമാത്രം പ്രപീഡ്യതേ, അനുപക്രാന്തശ്ചോപചീയതേ ശീഘ്രഭേദൈഃ സ്ഫോടകൈസ്തനുഭിരരുണാഭൈഃ ശ്യാവൈര്വാ തനുവിശദാരുണാല്പാസ്രാവൈഃ, വിബദ്ധവാതമൂത്രപുരീഷശ്ച ഭവതി, നിദാനോക്താനി ചാസ്യ നോപശേരതേ വിപരീതാനി ചോപശേരത ഇതി വാതവിസര്പഃ||൩൦||
रूक्षोष्णैः केवलो वायुः पूरणैर्वा समावृतः| प्रदुष्टो दूषयन् दूष्यान् विसर्पति यथाबलम्||२९|| तस्य रूपाणि- भ्रमदवथुपिपासानिस्तोदशूलाङ्गमर्दोद्वेष्टनकम्पज्वरतमक- कासास्थिसन्धिभेदविश्लेषणवेपनारोचकाविपाकाश्चक्षुषोराकुलत्वमस्रागमनं पिपीलिकासञ्चार इव चाङ्गेषु, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पो विसर्पति सोऽवकाशः श्यावारुणाभासः श्वयथुमान् निस्तोदभेदशूलायामसङ्कोचहर्षस्फुरणैरतिमात्रं प्रपीड्यते, अनुपक्रान्तश्चोपचीयते शीघ्रभेदैः स्फोटकैस्तनुभिररुणाभैः श्यावैर्वा तनुविशदारुणाल्पास्रावैः, विबद्धवातमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति वातविसर्पः||३०||
🔊 Audio coming soon
രൂക്ഷോഷ്ണൈരിത്യാദിനാ പൃഥഗ്ഘേതുലക്ഷണമാഹ| അത്ര ച രൂക്ഷാദിഭിഃ സ്വതന്ത്രഃ, പൂരണേന ച മാര്ഗാവരോധാത് കുപിതഃ പരതന്ത്രോ വായുര്ജ്ഞേയഃ| ഉഷ്ണം ച യദ്യപി ന സാക്ഷാദ്വാതജനകം തഥാऽപി രൂക്ഷസമ്ബന്ധാദുഷ്ണം വാതം കരോതി| ഉഷ്ണസമ്ബദ്ധത്വസാമാന്യസമ്പ്രാപ്തിസമ്പ്രാപ്തമിഹ യത് പിത്തം തജ്ജന്യത ഇതി ജ്ഞേയമ്| ദവഥുഃ ചക്ഷുരാദിഷ്വത്യര്ഥതാപഃ, ദവഥുശ്ച പൈത്തികോऽപ്യത്ര ഉത്സര്ഗസിദ്ധവിസര്പാര്ഥഗാമിപിത്തരക്തസമ്ഭവാദ്ഭവതി||൨൯-൩൦||
Adhikarana 11 (31-32) · Śloka 32
പിത്തമുഷ്ണോപചാരേണ വിദാഹ്യമ്ലാശനൈശ്ചിതമ്| ദൂഷ്യാന് സന്ദൂഷ്യ ധമനീഃ പൂരയന് വൈ വിസര്പതി||൩൧|| തസ്യ രൂപാണി- ജ്വരസ്തൃഷ്ണാ മൂര്ച്ഛാ മോഹശ്ഛര്ദിരരോചകോऽങ്ഗഭേദഃ സ്വേദോऽതിമാത്രമന്തര്ദാഹഃ പ്രലാപഃ ശിരോരുക് ചക്ഷുഷോരാകുലത്വമസ്വപ്നമരതിര്ഭ്രമഃ ശീതവാതവാരിതര്ഷോऽതിമാത്രം ഹരിതഹാരിദ്രനേത്രമൂത്രവര്ചസ്ത്വം ഹരിതഹാരിദ്രരൂപദര്ശനം ച, യസ്മിംശ്ചാവകാശേ വിസര്പോऽനുസര്പതി സോऽവകാശസ്താമ്രഹരിതഹാരിദ്രനീലകൃഷ്ണരക്താനാം വര്ണാനാമന്യതമം പുഷ്യതി, സോത്സേധൈശ്ചാതിമാത്രം ദാഹസമ്ഭേദനപരീതൈഃ സ്ഫോടകൈരുപചീയതേ തുല്യവര്ണാസ്രാവൈശ്ചിരപാകൈശ്ച, നിദാനോക്താനി ചാസ്യ നോപശേരതേ വിപരീതാനി ചോപശേരത ഇതി പിത്തവിസര്പഃ||൩൨||
पित्तमुष्णोपचारेण विदाह्यम्लाशनैश्चितम्| दूष्यान् सन्दूष्य धमनीः पूरयन् वै विसर्पति||३१|| तस्य रूपाणि- ज्वरस्तृष्णा मूर्च्छा मोहश्छर्दिररोचकोऽङ्गभेदः स्वेदोऽतिमात्रमन्तर्दाहः प्रलापः शिरोरुक् चक्षुषोराकुलत्वमस्वप्नमरतिर्भ्रमः शीतवातवारितर्षोऽतिमात्रं हरितहारिद्रनेत्रमूत्रवर्चस्त्वं हरितहारिद्ररूपदर्शनं च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशस्ताम्रहरितहारिद्रनीलकृष्णरक्तानां वर्णानामन्यतमं पुष्यति, सोत्सेधैश्चातिमात्रं दाहसम्भेदनपरीतैः स्फोटकैरुपचीयते तुल्यवर्णास्रावैश्चिरपाकैश्च, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति पित्तविसर्पः||३२||
🔊 Audio coming soon
പിത്തമിത്യാദിനാ പൈത്തികമാഹ| ധമനീഃ പൂരയന്നിതി പദം യദ്യപി പൈത്തികേ ഏവാക്തം, തഥാऽപി ‘സമാനേഷ്വര്ഥേഷ്വേകത്രാഭിഹിതോ വിധിരന്യത്രാപ്യനുസഞ്ജനീയഃ’ ഇതി ന്യായാദന്യവിസര്പേഷ്വപി ജ്ഞേയമ്| അയം ച സമാനോ വിധിഃ പിത്തപ്രധാനത്വാദ്വിസര്പാണാം പിത്തവികാരേ ഏവോക്തഃ| ശീതവാതശീതതോയയോസ്തൃഷ്ണാ ശീതവാതവാരിതര്ഷഃ| അവകാശേ ഇതി ദേശേ||൩൧-൩൨||
Adhikarana 12 (33-34) · Śloka 34
സ്വാദ്വമ്ലലവണസ്നിഗ്ധഗുര്വന്നസ്വപ്നസഞ്ചിതഃ| കഫഃ സന്ദൂഷയന് ദൂഷ്യാന് കൃച്ഛ്രമങ്ഗേ വിസര്പതി||൩൩|| തസ്യ രൂപാണി- ശീതകഃ ശീതജ്വരോ ഗൌരവം നിദ്രാ തന്ദ്രാऽരോചകോ മധുരാസ്യത്വമാസ്യോപലേപോ നിഷ്ഠീവികാ ഛര്ദിരാലസ്യം സ്തൈമിത്യമഗ്നിനാശോ ദൌര്ബല്യം ച, യസ്മിംശ്ചാവകാശേ വിസര്പോऽനുസര്പതി സോऽവകാശഃ ശ്വയഥുമാന് പാണ്ഡുര്നാതിരക്തഃ സ്നേഹസുപ്തിസ്തമ്ഭഗൌരവൈരന്വിതോऽല്പവേദനഃ കൃച്ഛ്രപാകൈശ്ചിരകാരിഭിര്ബഹുലത്വഗുപലേപൈഃ സ്ഫോടഃ ശ്വേതപാണ്ഡുഭിരനുബധ്യതേ, പ്രഭിന്നസ്തു ശ്വേതം പിച്ഛിലം തന്തുമദ്ധനമനുബദ്ധം സ്നിഗ്ധമാസ്രാവം സ്രവതി, ഊര്ധ്വം ച ഗുരുഭിഃ സ്ഥിരൈര്ജാലാവതതൈഃ സ്നിഗ്ധൈര്ബഹുലത്വഗുപലേപൈര്വ്രണൈരനുബധ്യതേऽനുഷങ്ഗീ ച ഭവതി, ശ്വേതനഖനയനവദനത്വങ്മൂത്രവര്ചസ്ത്വം, നിദാനോക്താനി ചാസ്യ നോപശേരതേ വിപരീതാനി ചോപശേരത ഇതി ശ്ലേഷ്മവിസര്പഃ||൩൪||
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वन्नस्वप्नसञ्चितः| कफः सन्दूषयन् दूष्यान् कृच्छ्रमङ्गे विसर्पति||३३|| तस्य रूपाणि- शीतकः शीतज्वरो गौरवं निद्रा तन्द्राऽरोचको मधुरास्यत्वमास्योपलेपो निष्ठीविका छर्दिरालस्यं स्तैमित्यमग्निनाशो दौर्बल्यं च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशः श्वयथुमान् पाण्डुर्नातिरक्तः स्नेहसुप्तिस्तम्भगौरवैरन्वितोऽल्पवेदनः कृच्छ्रपाकैश्चिरकारिभिर्बहुलत्वगुपलेपैः स्फोटः श्वेतपाण्डुभिरनुबध्यते, प्रभिन्नस्तु श्वेतं पिच्छिलं तन्तुमद्धनमनुबद्धं स्निग्धमास्रावं स्रवति, ऊर्ध्वं च गुरुभिः स्थिरैर्जालावततैः स्निग्धैर्बहुलत्वगुपलेपैर्व्रणैरनुबध्यतेऽनुषङ्गी च भवति, श्वेतनखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चस्त्वं, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मविसर्पः||३४||
🔊 Audio coming soon
സ്വാദ്വമ്ലേത്യാദിനാ കഫജമാഹ| ഹേത്വന്തരേഷ്വപി ശ്ലേഷ്മണോ വിദ്യമാനേഷു സ്വാദ്വാദീനാമഭിധാനമേഷാമേവ പ്രായോ വിസര്പജനകത്വാത്| ഏവം വാതപിത്തജനകഹേത്വഭിധാനേऽപി വര്ണനീയമ്| കൃച്ഛ്രമങ്ഗേ വിസര്പതി ശീഘ്ര ശരീരേ ന വിസര്പതി| ശീതകഃ ശീതമ്| ഊര്ധ്വമിതി അത ഊര്ധ്വകാലമ്; കിംവാ ഊര്ധ്വകായേ, ശ്ലേഷ്മണ ഊര്ധ്വകയേ ഏവാവസ്ഥാനാത്| ജാലാവതതൈരിതി ജാലാവതതൈരിവേത്യര്ഥഃ| അനുഷങ്ഗീ ചിരകാലസ്ഥായീ||൩൩-൩൪||
Adhikarana 13 (35-36) · Śloka 36
വാതപിത്തം പ്രകുപിതമതിമാത്രം സ്വഹേതുഭിഃ| പരസ്പരം ലബ്ധബലം ദഹദ്ഗാത്രം വിസര്പതി||൩൫|| തദുപതാപാദാതുരഃ സര്വശരീരമങ്ഗാരൈരിവാകീര്യമാണം മന്യതേ, ഛര്ദ്യതീസാരമൂര്ച്ഛാദാഹമോഹജ്വരതമകാരോചകാസ്ഥിസന്ധിഭേദതൃഷ്ണാവിപാകാങ്ഗഭേദാദിഭിശ്ചാഭിഭൂയതേ, യം യം ചാവകാശം വിസര്പോऽനുസര്പതി സോऽവകാശഃ ശാന്താങ്ഗാരപ്രകാശോऽതിരക്തോ വാ ഭവതി, അഗ്നിദഗ്ധപ്രകാരൈശ്ച സ്ഫോടൈരുപചീയതേ, സ ശീഘ്രഗത്വാദാശ്വേവ മര്മാനുസാരീ ഭവതി, മര്മണി ചോപതപ്തേ പവനോऽതിബലോ ഭിനത്ത്യങ്ഗാന്യതിമാത്രം പ്രമോഹയതി സഞ്ജ്ഞാം, ഹിക്കാശ്വാസൌ ജനയതി, നാശയതി നിദ്രാം, സ നഷ്ടനിദ്രഃ പ്രമൂഢസഞ്ജ്ഞോ വ്യഥിതചേതാ ന ക്വചന സുഖമുപലഭതേ, അരതിപരീതഃ സ്ഥാനാദാസനാച്ഛയ്യാം ക്രാന്തുമിച്ഛതി, ക്ലിഷ്ടഭൂയിഷ്ഠശ്ചാശു നിദ്രാം ഭജതി, ദുര്ബലോ ദുഃഖപ്രബോധശ്ച ഭവതി; തമേവംവിധമഗ്നിവിസര്പപരീതമചികിത്സ്യം വിദ്യാത്||൩൬||
वातपित्तं प्रकुपितमतिमात्रं स्वहेतुभिः| परस्परं लब्धबलं दहद्गात्रं विसर्पति||३५|| तदुपतापादातुरः सर्वशरीरमङ्गारैरिवाकीर्यमाणं मन्यते, छर्द्यतीसारमूर्च्छादाहमोहज्वरतमकारोचकास्थिसन्धिभेदतृष्णाविपाकाङ्गभेदादिभिश्चाभिभूयते, यं यं चावकाशं विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशः शान्ताङ्गारप्रकाशोऽतिरक्तो वा भवति, अग्निदग्धप्रकारैश्च स्फोटैरुपचीयते, स शीघ्रगत्वादाश्वेव मर्मानुसारी भवति, मर्मणि चोपतप्ते पवनोऽतिबलो भिनत्त्यङ्गान्यतिमात्रं प्रमोहयति सञ्ज्ञां, हिक्काश्वासौ जनयति, नाशयति निद्रां, स नष्टनिद्रः प्रमूढसञ्ज्ञो व्यथितचेता न क्वचन सुखमुपलभते, अरतिपरीतः स्थानादासनाच्छय्यां क्रान्तुमिच्छति, क्लिष्टभूयिष्ठश्चाशु निद्रां भजति, दुर्बलो दुःखप्रबोधश्च भवति; तमेवंविधमग्निविसर्पपरीतमचिकित्स्यं विद्यात्||३६||
🔊 Audio coming soon
വാതപിത്തമിത്യാദിനാऽഗ്നിവിസര്പലക്ഷണമാഹ| പരസ്പരം ലബ്ധബലമിതി വാതപിത്തം ചാന്യോന്യം വര്ധിതശക്തികമ്| ശാന്താങ്ഗാരപ്രകാശ ഇതി നിര്വാണാങ്ഗാരസദൃശഃ കൃഷ്ണ ഇത്യര്ഥഃ| സ്ഥാനാത് ഉര്ധ്വാവസ്ഥാനാത്| ക്രാന്തും ഗന്തുമ്| ഏവംവിധമിത്യനേന അഗ്നിവിസര്പസ്യ ‘അനുപഹതേ മര്മണി’ ഇത്യാദിനാ സാധ്യത്വേന വക്ഷ്യമാണാऽവസ്ഥാ വ്യവസ്ഥിതാ||൩൫-൩൬||
Adhikarana 14 (37-38) · Śloka 38
കഫപിത്തം പ്രകുപിത്തം ബലവത് സ്വേന ഹേതുനാ| വിസര്പത്യേകദേശേ തു പ്രക്ലേദയതി ദേഹിനമ്||൩൭|| തദ്വികാരാഃ- ശീതജ്വരഃ ശിരോഗുരുത്വം ദാഹഃ സ്തൈമിത്യമങ്ഗാവസദനം നിദ്രാ തന്ദ്രാ മോഹോऽന്നദ്വേഷഃ പ്രലാപോऽഗ്നിനാശോ ദൌര്ബല്യമസ്ഥിഭേദോ മൂര്ച്ഛാ പിപാസാ സ്രോതസാം പ്രലേപോ ജാഡ്യമിന്ദ്രിയാണാം പ്രായോപവേശനമങ്ഗവിക്ഷേപോऽങ്ഗമര്ദോऽരതിരൌത്സുക്യം ചോപജായതേ, പ്രായശ്ചാമാശയേ വിസര്പത്യലസക ഏകദേശഗ്രാഹീ ച, യസ്മിംശ്ചാവകാശേ വിസര്പോ വിസര്പതി സോऽവകാശോ രക്തപീതപാണ്ഡുപിഡകാവകീര്ണ ഇവ മേചകാഭഃ കാലോ മലിനഃ സ്നിഗ്ധോ ബഹൂഷ്മാ ഗുരുഃ സ്തിമിതവേദനഃ ശ്വയഥുമാന് ഗമ്ഭീരപാകോ നിരാസ്രാവഃ ശീഘ്രക്ലേദഃ സ്വിന്നക്ലിന്നപൂതിമാംസത്വക് ക്രമേണാല്പരുക് പരാമൃഷ്ടോऽവദീര്യതേ കര്ദമ ഇവാവപീഡിതോऽന്തരം പ്രയച്ഛത്യുപക്ലിന്നപൂതിമാംസത്യാഗീ സിരാസ്നായുസന്ദര്ശീ കുണപഗന്ധീ ച ഭവതി സഞ്ജ്ഞാസ്മൃതിഹന്താ ച; തം കര്ദമവിസര്പപരീതമചികിത്സ്യം വിദ്യാത്||൩൮||
कफपित्तं प्रकुपित्तं बलवत् स्वेन हेतुना| विसर्पत्येकदेशे तु प्रक्लेदयति देहिनम्||३७|| तद्विकाराः- शीतज्वरः शिरोगुरुत्वं दाहः स्तैमित्यमङ्गावसदनं निद्रा तन्द्रा मोहोऽन्नद्वेषः प्रलापोऽग्निनाशो दौर्बल्यमस्थिभेदो मूर्च्छा पिपासा स्रोतसां प्रलेपो जाड्यमिन्द्रियाणां प्रायोपवेशनमङ्गविक्षेपोऽङ्गमर्दोऽरतिरौत्सुक्यं चोपजायते, प्रायश्चामाशये विसर्पत्यलसक एकदेशग्राही च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पो विसर्पति सोऽवकाशो रक्तपीतपाण्डुपिडकावकीर्ण इव मेचकाभः कालो मलिनः स्निग्धो बहूष्मा गुरुः स्तिमितवेदनः श्वयथुमान् गम्भीरपाको निरास्रावः शीघ्रक्लेदः स्विन्नक्लिन्नपूतिमांसत्वक् क्रमेणाल्परुक् परामृष्टोऽवदीर्यते कर्दम इवावपीडितोऽन्तरं प्रयच्छत्युपक्लिन्नपूतिमांसत्यागी सिरास्नायुसन्दर्शी कुणपगन्धी च भवति सञ्ज्ञास्मृतिहन्ता च; तं कर्दमविसर्पपरीतमचिकित्स्यं विद्यात्||३८||
🔊 Audio coming soon
കഫപിത്തമിത്യാദിനാ കര്ദമവിസര്പമാഹ| പ്രായാശ്ചാമാശയേ വിസര്പതീതി കര്ദമസ്യ കഫപിത്തജന്യത്വാത് കഫപിത്തയോശ്ച ആമാശയസ്ഥിതത്വാദിതി ഭാവഃ| അലസക ഇതി മന്ദവിസര്പീ| ഏകദേശഗ്രാഹീ ന സര്വശരീരവ്യാപകഃ| മലിനഃ മലദിഗ്ധഃ| സ്തിമിതവേദന ഇതി മന്ദവേദനഃ| ഗമ്ഭീരപാകഃ അന്തഃപാകഃ| അന്തരം പ്രയച്ഛതീതി അവകാശം ദദാതി| ഏതസ്യ കര്ദമസാരൂപ്യാത് കര്ദമസഞ്ജ്ഞാ ജ്ഞേയാ| തം കര്ദമവിസര്പപരീതമചികിത്സ്യം വിദ്യാദിതി യഥോക്തസര്വലക്ഷണം കര്ദമമസാധ്യം വിദ്യാത്; അസമ്പൂര്ണലക്ഷണം പ്രതി തു ചികിത്സാം വക്ഷ്യത്യേവ||൩൭-൩൮||
Adhikarana 15 (39) · Śloka 39
സ്ഥിരഗുരുകഠിനമധുരശീതസ്നിഗ്ധാന്നപാനാഭിഷ്യന്ദിസേവിനാമവ്യായാമാദിസേവിനാമപ്രതികര്മശീലാനാം ശ്ലേഷ്മാ വായുശ്ച പ്രകോപമാപദ്യതേ, താവുഭൌ ദുഷ്ടപ്രവൃദ്ധാവതിബലൌ പ്രദൂഷ്യ ദൂഷ്യാന് വിസര്പായ കല്പേതേ; തത്ര വായുഃ ശ്ലേഷ്മണാ വിബദ്ധമാര്ഗസ്തമേവ ശ്ലേഷ്മാണമനേകധാ ഭിന്ദന് ക്രമേണ ഗ്രന്ഥിമാലാം കൃച്ഛ്രപാകസാധ്യാം കഫാശയേ സഞ്ജനയതി, ഉത്സന്നരക്തസ്യ വാ പ്രദൂഷ്യ രക്തം സിരാസ്നായുമാംസത്വഗാശ്രിതം ഗ്രന്ഥീനാം മാലാം കുരുതേ തീവ്രരുജാനാം സ്ഥൂലാനാമണൂനാം വാ ദീര്ഘവൃത്തരക്താനാം, തദുപതാപാജ്ജ്വരാതിസാരകാസഹിക്കാശ്വാസശോഷ- പ്രമോഹവൈവര്ണ്യാരോചകാവിപാകപ്രസേകച്ഛര്ദിര്മൂര്ച്ഛാങ്ഗഭങ്ഗനിദ്രാരതിസദനാദ്യാഃ പ്രാദുര്ഭവന്ത്യുപദ്രവാഃ; സ ഏതൈരുപദ്രുതഃ സര്വകര്മണാം വിഷയമതിപതിതോ വിവര്ജനീയോ ഭവതീതി ഗ്രന്ഥിവിസര്പഃ||൩൯||
स्थिरगुरुकठिनमधुरशीतस्निग्धान्नपानाभिष्यन्दिसेविनामव्यायामादिसेविनामप्रतिकर्मशीलानां श्लेष्मा वायुश्च प्रकोपमापद्यते, तावुभौ दुष्टप्रवृद्धावतिबलौ प्रदूष्य दूष्यान् विसर्पाय कल्पेते; तत्र वायुः श्लेष्मणा विबद्धमार्गस्तमेव श्लेष्माणमनेकधा भिन्दन् क्रमेण ग्रन्थिमालां कृच्छ्रपाकसाध्यां कफाशये सञ्जनयति, उत्सन्नरक्तस्य वा प्रदूष्य रक्तं सिरास्नायुमांसत्वगाश्रितं ग्रन्थीनां मालां कुरुते तीव्ररुजानां स्थूलानामणूनां वा दीर्घवृत्तरक्तानां, तदुपतापाज्ज्वरातिसारकासहिक्काश्वासशोष- प्रमोहवैवर्ण्यारोचकाविपाकप्रसेकच्छर्दिर्मूर्च्छाङ्गभङ्गनिद्रारतिसदनाद्याः प्रादुर्भवन्त्युपद्रवाः; स एतैरुपद्रुतः सर्वकर्मणां विषयमतिपतितो विवर्जनीयो भवतीति ग्रन्थिविसर्पः||३९||
🔊 Audio coming soon
സ്ഥിരേത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥിവിസര്പമാഹ| ദുഷ്ടപ്രവൃദ്ധാവിതി പരസ്പരദൂഷകത്വേന പ്രവൃദ്ധൌ| കൃച്ഛ്രപാകസാധ്യാമിതി ച കൃച്ഛ്രപാകാം കൃച്ഛ്രസാധ്യാം ച; കൃച്ഛ്രപാകതാ ച ചിരേണ പാകാജ്ജ്ഞേയാ| ഉത്സന്നരക്തസ്യേതി വൃദ്ധരക്തസ്യ| സിരാസ്നായുമാംസേത്യാദൌ ഗ്രന്ഥിവിസര്പം കുരുത ഇതി യോജ്യം; തേന തീവ്രരുജാദിയുക്താനാം ഗ്രന്ഥീനാമാശ്രയം ഗ്രന്ഥിവിസര്പം കുരുത ഇത്യര്ഥഃ| തദുപതാപാദിതി തേന ഗ്രന്ഥിവിസര്പേണ പീഡനാത്| സര്വകര്മണാം വിഷയമതിപതിതോ ഭവതീതി സര്വചികിത്സാവിഷയതാമതിക്രാന്തോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| സശബ്ദേന ചേഹ യഥോക്തോപദ്രവയുക്ത ഏവ ഗ്രന്ഥിവിസര്പഃ പ്രത്യവമൃശ്യതേ| അയം ച ഗ്രന്ഥിവിസര്പസ്തന്ത്രാന്തരേ അപചീസഞ്ജ്ഞയാ കഥ്യത ഇത്യാഹുഃ||൩൯||
Adhikarana 16 (40) · Śloka 40
ഉപദ്രവസ്തു ഖലു രോഗോത്തരകാലജോ രോഗാശ്രയോ രോഗ ഏവ സ്ഥൂലോऽണുര്വാ, രോഗാത് പശ്ചാജ്ജായത ഇത്യുപദ്രവസഞ്ജ്ഞഃ| തത്ര പ്രധാനോ വ്യാധിഃ, വ്യാധേര്ഗുണഭൂത ഉപദ്രവഃ, തസ്യ പ്രായഃ പ്രധാനപ്രശമേ പ്രശമോ ഭവതി| സ തു പീഡാകരതരോ ഭവതി പശ്ചാദുത്പദ്യമാനോ വ്യാധിപരിക്ലിഷ്ടശരീരത്വാത്; തസ്മാദുപദ്രവം ത്വരമാണോऽഭിബാധേത||൪൦||
उपद्रवस्तु खलु रोगोत्तरकालजो रोगाश्रयो रोग एव स्थूलोऽणुर्वा, रोगात् पश्चाज्जायत इत्युपद्रवसञ्ज्ञः| तत्र प्रधानो व्याधिः, व्याधेर्गुणभूत उपद्रवः, तस्य प्रायः प्रधानप्रशमे प्रशमो भवति| स तु पीडाकरतरो भवति पश्चादुत्पद्यमानो व्याधिपरिक्लिष्टशरीरत्वात्; तस्मादुपद्रवं त्वरमाणोऽभिबाधेत||४०||
🔊 Audio coming soon
വിസര്പാണാം ബഹൂപദ്രവതയാ അനുഷങ്ഗാദിഹൈവോപദ്രവസ്വരൂപം വ്യാകരോതി- ഉപദ്രവസ്ത്വിത്യാദി| തുശബ്ദഃ മൂലവ്യാധിവ്യവച്ഛേദേ, അഥവാ തുശബ്ദഃ പ്രകാശനേ| രോഗോത്തരകാലജ ഇതി രോഗമധ്യകാലജഃ; ഏതേന രോഗസഹോത്പന്നസ്യ ലിങ്ഗസ്യ വ്യവച്ഛേദഃ| യാനി ച ലിങ്ഗാന്യപി കദാചിദ്രോഗോത്തരകാലജാനി ഭവന്തി താനി രോഗേണ സഹ പ്രായ ഉത്പദ്യമാനതയാ ന രോഗോത്തരകാലജാന്യേവ, തേന ന തേഷാമുപദ്രവത്വമ്| രോഗാശ്രയ ഇതി രോഗാരമ്ഭകദോഷപ്രകോപജന്യതയാ രോഗേണ സമം തുല്യകാരണഃ| ഏതേന ഗലഗണ്ഡേ ജാതേ സ്വഹേതൂത്പന്നാനാം ജ്വരാദീനാം രോഗോത്തരകാലജാനാമപ്യുപദ്രവത്വം നിഷേധയതി| രോഗ ഏവേത്യനേന മൂലവ്യാധേഃ പൃഥഗ്രോഗശബ്ദേന വ്യവഹ്രിയമാണമുപദ്രവം ഗ്രാഹയതി; തേന വ്യാധ്യവസ്ഥായാ രോഗോത്തരകാലജായാ വ്യവച്ഛേദം കരോതി| തതശ്ച ശോഥസ്യ യാ വ്രണരൂപാऽവസ്ഥാ തസ്യാ വ്യുദാസഃ, തഥാ സര്വാസാമപി വ്യാധ്യവസ്ഥാനാമവസ്ഥാലക്ഷണയുക്താനാം വ്യുദാസഃ കൃതോ ഭവതി; അവസ്ഥാ വ്യാധേരവശ്യമ്ഭാവിതയാ മൂലവ്യാധിസ്വരൂപാ ഏവ, ഉപദ്രവസ്തു നാവശ്യം ഭവതി| യദ്യപി കേചിന്മഹാബലദോഷാരബ്ധാ വ്യാധയ ഉപദ്രവയുക്താ ഏവോത്പദ്യന്തേ, സഹോത്പന്നേ ചോപദ്രവാര്ഥോ നാസ്തി, തഥാऽപി യേ ഗദാ ഉപദ്രവരൂപാ ജായന്തേ തേ തത്ര സഹോത്പന്നാ അപി യോഗ്യതയാ ഉപദ്രവാ ഭണ്യന്തേ| പരമാര്ഥതസ്തു സഹഭാവിനോ നോപദ്രവലക്ഷണയുക്താഃ, കിന്തു രോഗസങ്കരത്വേന തത്ര ജായന്ത ഇതി| ഏതദുപദ്രവലക്ഷണാര്ഥോ ഏവ സുശ്രുതഃ- “തത്രൌപസര്ഗികോ നാമ യഃ പൂര്വോത്പന്നം വ്യാധിം ജഘന്യകാലജാതോ വ്യാധിരുപസൃജതി സ തന്മൂല ഏവോപദ്രവസഞ്ജ്ഞഃ” (സു.സൂ.അ.൩൫) ഇതി| ഉപദ്രവപ്രകാരമാഹ- സ്ഥൂലോऽണുര്വേതി| ഉപദ്രവസഞ്ജ്ഞാനിരുക്തിമാഹ- പശ്ചാജ്ജായത ഇതി ഉപദ്രവസഞ്ജ്ഞ ഇതി| ഏതേന ഉപദ്രവതി വ്യാധ്യുത്പാദസമീപേ ഉപൈതീതി ഉപദ്രവഃ, ഇതി നിരുക്തിഃ കൃതാ ഭവതി| വ്യാധേര്ഗുണഭൂത ഇതി മൂലവ്യാധ്യപേക്ഷയാऽപ്രധാനമിത്യര്ഥഃ| ഗുണഭൂതത്വേ ഏവ ഹേതുമാഹ- തസ്യ പ്രായഃ പ്രധാനപ്രശമേ ശമ ഇതി|- മൂലവ്യാധിപ്രശമാധീനപ്രശമത്വാദുപദ്രവസ്യാപ്രാധാന്യമിത്യര്ഥഃ| പ്രായഃശബ്ദേന ച വ്യഭിചാരവാചിനാ ക്വചിദുപദ്രവസ്യ സ്വതന്ത്രാ ചികിത്സാऽപ്യുക്താ| ഉപദ്രവസ്യ ആശുചികിത്സ്യത്വം വ്യുത്പാദയന്നാഹ- സ ത്വിത്യാദി| വ്യാധിപരിക്ലിഷ്ടശരീരത്വാദിതി ദിഗ്യോഗേ പഞ്ചമീ; തേന വ്യാധിപരിക്ലിഷ്ടസ്യ പശ്ചാദുത്പദ്യമാനതയാ പീഡാകരതരോ ഭവതീതി വാക്യാര്ഥഃ| ഉപസംഹരതി- തസ്മാദിത്യാദി| അഭിബാധേതേതി ത്വരയാ ചികിത്സേത്; സാ ച ചികിത്സാ മൂലവ്യാധിപ്രശമനേന തഥാ സ്വതന്ത്രാऽപി ഭവതീത്യുക്തമേവ||൪൦||
Adhikarana 17 (41) · Śloka 41
സര്വായതനസമുത്ഥം സര്വലിങ്ഗവ്യാപിനം സര്വധാത്വനുസാരിണമാശുകാരിണം മഹാത്യയികമിതി സന്നിപാതവിസര്പമചികിത്സ്യം വിദ്യാത്||൪൧||
सर्वायतनसमुत्थं सर्वलिङ्गव्यापिनं सर्वधात्वनुसारिणमाशुकारिणं महात्ययिकमिति सन्निपातविसर्पमचिकित्स्यं विद्यात्||४१||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി പ്രക്രാന്തം സന്നിപാതവിസര്പമാഹ- സര്വേത്യാദി| സര്വായതനസമുത്ഥമിതി സര്വഹേതുഭവമ്| സര്വലിങ്ഗവ്യാപിനമിതി വാതാദിജോക്തസര്വലക്ഷണയുക്തമ്| സര്വധാത്വനുസാരിണമിതി വിസര്പാശ്രയത്വേനോക്താനാമനുക്താനാമപി ച ധാതൂനാമാശ്രയിത്വം ദര്ശയതി| തഥാ ഹി മസൂരികായാ വിസര്പരൂപായാ ഏവ തന്ത്രാന്തരേ സകലധാത്വാശ്രയത്വമുക്തം, തദുത്സര്ഗതോ വിസര്പാണാം ദോഷാതിമാത്രദുഷ്ട്യാ സപ്തധാതുകേതരധാതുദുഷ്ടിരപി ഭവതീതി||൪൧||
Adhikarana 18 (42) · Śloka 42
തത്ര വാതപിത്തശ്ലേഷ്മനിമിത്താ വിസര്പാസ്ത്രയഃ സാധ്യാ ഭവന്തി; അഗ്നികര്ദമാഖ്യൌ പുനരനുപസൃഷ്ടേ മര്മണി അനുപഗതേ വാ സിരാസ്നായുമാംസക്ലേദേ സാധാരണക്രിയാഭിരുഭാവേവാഭ്യസ്യമാനൌ പ്രശാന്തിമാപദ്യേയാതാമ്, അനാദരോപക്രാന്തഃ പുനസ്തയോരന്യതരോ ഹന്യാദ്ദേഹമാശ്വേവാശീവിഷവത്; തഥാ ഗ്രന്ഥിവിസര്പമജാതോപദ്രവമാരഭേത ചികിത്സിതുമ്, ഉപദ്രവോപദ്രുതം ത്വേനം പരിഹരേത്; സന്നിപാതജം തു സര്വധാത്വനുസാരിത്വാദാശുകാരിത്വാദ്വിരുദ്ധോപക്രമത്വാച്ചാസാധ്യം വിദ്യാത്||൪൨||
तत्र वातपित्तश्लेष्मनिमित्ता विसर्पास्त्रयः साध्या भवन्ति; अग्निकर्दमाख्यौ पुनरनुपसृष्टे मर्मणि अनुपगते वा सिरास्नायुमांसक्लेदे साधारणक्रियाभिरुभावेवाभ्यस्यमानौ प्रशान्तिमापद्येयाताम्, अनादरोपक्रान्तः पुनस्तयोरन्यतरो हन्याद्देहमाश्वेवाशीविषवत्; तथा ग्रन्थिविसर्पमजातोपद्रवमारभेत चिकित्सितुम्, उपद्रवोपद्रुतं त्वेनं परिहरेत्; सन्निपातजं तु सर्वधात्वनुसारित्वादाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चासाध्यं विद्यात्||४२||
🔊 Audio coming soon
മര്മണീതി ഹൃദയാദിപ്രധാനമര്മണി| സാധാരണക്രിയാഭിരിതി ആരമ്ഭകദോഷയോഃ സമാനാഭിഃ ക്രിയാഭിഃ| അഭ്യസ്യമാനാവിതി സതതമുപചര്യമാണൌ| അനാദരോപക്രാന്ത ഇതി അസമ്യഗുപക്രാന്തഃ| തേന പൂര്വം സര്വഥാऽനുപക്രമേ “യേ ഹന്യുരനുപക്രാന്താഃ” (സൂ.അ.൧൮) ഇത്യനേന മാരകത്വമുക്തമ്, ഇഹ തു അസമ്യഗുപക്രമേ ഇതി വിശേഷഃ||൪൨||
Adhikarana 19 (43-49) · Śloka 49
തത്ര സാധ്യാനാം സാധനമനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൪൩|| ലങ്ഘനോല്ലേഖനേ ശസ്തേ തിക്തകാനാം ച സേവനമ്| കഫസ്ഥാനഗതേ സാമേ രൂക്ഷശീതൈഃ പ്രലേപയേത്||൪൪|| പിത്തസ്ഥാനഗതേऽപ്യേതത് സാമേ കുര്യാച്ചികിത്സിതമ്| ശോണിതസ്യാവസേകം ച വിരേകം ച വിശേഷതഃ||൪൫|| മാരുതാശയസമ്ഭൂതേऽപ്യാദിതഃ സ്യാദ്വിരൂക്ഷണമ്| രക്തപിത്താന്വയേऽപ്യാദൌ സ്നേഹനം ന ഹിതം മതമ്||൪൬|| വാതോല്ബണേ തിക്തഘൃതം പൈത്തികേ ച പ്രശസ്യതേ| ലഘുദോഷേ, മഹാദോഷേ പൈത്തികേ സ്യാദ്വിരേചനമ്||൪൭|| ന ഘൃതം ബഹുദോഷായ ദേയം യന്ന വിരേചയേത്| തേന ദോഷോ ഹ്യുപഷ്ടബ്ധസ്ത്വങ്മാംസരുധിരം പചേത്||൪൮|| തസ്മാദ്വിരേകമേവാദൌ ശസ്തം വിദ്യാദ്വിസര്പിണഃ| രുധിരസ്യാവസേകം ച തദ്ധ്യസ്യാശ്രയസഞ്ജ്ഞിതമ്||൪൯||
तत्र साध्यानां साधनमनुव्याख्यास्यामः||४३|| लङ्घनोल्लेखने शस्ते तिक्तकानां च सेवनम्| कफस्थानगते सामे रूक्षशीतैः प्रलेपयेत्||४४|| पित्तस्थानगतेऽप्येतत् सामे कुर्याच्चिकित्सितम्| शोणितस्यावसेकं च विरेकं च विशेषतः||४५|| मारुताशयसम्भूतेऽप्यादितः स्याद्विरूक्षणम्| रक्तपित्तान्वयेऽप्यादौ स्नेहनं न हितं मतम्||४६|| वातोल्बणे तिक्तघृतं पैत्तिके च प्रशस्यते| लघुदोषे, महादोषे पैत्तिके स्याद्विरेचनम्||४७|| न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचयेत्| तेन दोषो ह्युपष्टब्धस्त्वङ्मांसरुधिरं पचेत्||४८|| तस्माद्विरेकमेवादौ शस्तं विद्याद्विसर्पिणः| रुधिरस्यावसेकं च तद्ध्यस्याश्रयसञ्ज्ञितम्||४९||
🔊 Audio coming soon
തത്ര സാധ്യാനാമിത്യാദിനാ ചികിത്സാമാഹ| ഉല്ലേഖനം വമനമ്| കഫസ്ഥാനഗത ഇതി ഊര്ധ്വകായഗതേ| പിത്തസ്ഥാനത്വേന മധ്യശരീരം, മാരുതാശയശബ്ദേന ച പക്വാശയാധഃശരീരം ഗൃഹ്യതേ| വാതോല്ബണേ തിക്തഘൃതം പൈത്തികേ ച പ്രശസ്യതേ ലഘുദോഷേ ഇതി ച്ഛേദഃ; തേന ലഘുദോഷേ പൈത്തികേ ഇതി യോജ്യമ്| ബഹുദോഷായേതി പിത്തസ്യ പ്രകൃതത്വാദ് ബഹുപിത്തായേത്യര്ഥഃ| തേനേതി അവിരേചനഘൃതേന| തദ്ധ്യസ്യാശ്രിതസഞ്ജ്ഞിതമിതി തത് ശോണിതമസ്യ വിസര്പസ്യ ആശ്രയത്വേന കഥിതം, തേന ശോണിതാവസേകാദാശ്രയോച്ഛേദേന വിസര്പോച്ഛേദോ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൪൩-൪൯||
Adhikarana 20 (50-53) · Śloka 53
ഇതി വീസര്പനുത് പ്രോക്തം സമാസേന ചികിത്സിതമ്| ഏതദേവ പുനഃ സര്വം വ്യാസതഃ സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ||൫൦|| മദനം മധുകം നിമ്ബം വത്സകസ്യ ഫലാനി ച| വമനം സമ്പ്രദാതവ്യം വിസര്പേ കഫപിത്തജേ||൫൧|| പടോലപിചുമര്ദാഭ്യാം പിപ്പല്യാ മദനേന ച| വിസര്പേ വമനം ശസ്തം തഥാ ചേന്ദ്രയവൈഃ സഹ||൫൨|| യാംശ്ച യോഗാന് പ്രവക്ഷ്യാഭി കല്പേഷു കഫപിത്തിനാമ്| വിസര്പിണാം പ്രയോജ്യാസ്തേ ദോഷനിര്ഹരണാഃ ശിവാഃ||൫൩||
इति वीसर्पनुत् प्रोक्तं समासेन चिकित्सितम्| एतदेव पुनः सर्वं व्यासतः सम्प्रवक्ष्यते||५०|| मदनं मधुकं निम्बं वत्सकस्य फलानि च| वमनं सम्प्रदातव्यं विसर्पे कफपित्तजे||५१|| पटोलपिचुमर्दाभ्यां पिप्पल्या मदनेन च| विसर्पे वमनं शस्तं तथा चेन्द्रयवैः सह||५२|| यांश्च योगान् प्रवक्ष्याभि कल्पेषु कफपित्तिनाम्| विसर्पिणां प्रयोज्यास्ते दोषनिर्हरणाः शिवाः||५३||
🔊 Audio coming soon
വ്യാസത ഇതി വിസ്തരേണ| കഫപിത്തജേ ഇതി വ്യസ്തസമസ്തകഫപിത്തജേ||൫൦-൫൩||
Adhikarana 21 (54-61) · Śloka 61
മുസ്തനിമ്ബപടോലാനാം ചന്ദനോത്പലയോരപി| സാരിവാമലകോശീരമുസ്താനാം വാ വിചക്ഷണഃ||൫൪|| കഷായാന് പായയേദ്വൈദ്യഃ സിദ്ധാന് വീസര്പനാശനാന്| കിരാതതിക്തകം ലോധ്രം ചന്ദനം സദുരാലഭമ്||൫൫|| നാഗരം പദ്മകിഞ്ജല്കമുത്പലം സബിഭീതകമ്| മധുകം നാഗപുഷ്പം ച ദദ്യാദ്വീസര്പശാന്തയേ||൫൬|| പ്രപൌണ്ഡരീകം മധുകം പദ്മകിഞ്ജല്കമുത്പലമ്| നാഗപുഷ്പം ച ലോധ്രം ച തേനൈവ വിധിനാ പിബേത്||൫൭|| ദ്രാക്ഷാം പര്പടകം ശുണ്ഠീം ഗുഡൂചീം ധന്വയാസകമ്| നിശാപര്യുഷിതം ദദ്യാത്തൃഷ്ണാവീസര്പശാന്തയേ||൫൮|| പടോലം പിചുമര്ദം ച ദാര്വീം കടുകരോഹിണീമ്| യഷ്ട്യാഹ്വാം ത്രായമാണാം ച ദദ്യാദ്വീസര്പശാന്തയേ||൫൯|| പടോലാദികഷായം വാ പിബേത്ത്രിഫലയാ സഹ| മസൂരവിദലൈര്യുക്തം ഘൃതമിശ്രം പ്രദാപയേത്||൬൦|| പടോലപത്രമുദ്ഗാനാം രസമാമലകസ്യ ച| പായയേത ഘൃതോന്മിശ്രം നരം വീസര്പപീഡിതമ്||൬൧||
मुस्तनिम्बपटोलानां चन्दनोत्पलयोरपि| सारिवामलकोशीरमुस्तानां वा विचक्षणः||५४|| कषायान् पाययेद्वैद्यः सिद्धान् वीसर्पनाशनान्| किराततिक्तकं लोध्रं चन्दनं सदुरालभम्||५५|| नागरं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलं सबिभीतकम्| मधुकं नागपुष्पं च दद्याद्वीसर्पशान्तये||५६|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलम्| नागपुष्पं च लोध्रं च तेनैव विधिना पिबेत्||५७|| द्राक्षां पर्पटकं शुण्ठीं गुडूचीं धन्वयासकम्| निशापर्युषितं दद्यात्तृष्णावीसर्पशान्तये||५८|| पटोलं पिचुमर्दं च दार्वीं कटुकरोहिणीम्| यष्ट्याह्वां त्रायमाणां च दद्याद्वीसर्पशान्तये||५९|| पटोलादिकषायं वा पिबेत्त्रिफलया सह| मसूरविदलैर्युक्तं घृतमिश्रं प्रदापयेत्||६०|| पटोलपत्रमुद्गानां रसमामलकस्य च| पाययेत घृतोन्मिश्रं नरं वीसर्पपीडितम्||६१||
🔊 Audio coming soon
കിരാതതിക്താദിരപി കഷായയോഗ ഏവ| തേനൈവ വിധിനേതി മുസ്താദിയോഗോക്തകഷായവിധിനാ| നിശാപര്യുഷിതമിതി ശീതകഷായമ്| അയം ച ശീതകഷായവിധിഃ പടോലമിത്യാദാവപി യോജ്യഃ| മസൂരവിദലൈരിതി മസൂരാണാം വിദലൈഃ; ന ചാത്ര വിദലാ ശ്യാമാ, തസ്യാഃ സ്ത്രീലിങ്ഗത്വാത്||൫൪-൬൧||
Adhikarana 22 (62-67) · Śloka 68
യച്ച സര്പിര്മഹാതിക്തം പിത്തകുഷ്ഠനിബര്ഹണമ്| നിര്ദിഷ്ടം തദപി പ്രാജ്ഞോ ദദ്യാദ്വീസര്പശാന്തയേ||൬൨|| ത്രായമാണാഘൃതം സിദ്ധം ഗൌല്മികേ യദുദാഹൃതമ്| വിസര്പാണാം പ്രശാന്ത്യര്ഥം ദദ്യാത്തദപി ബുദ്ധിമാന്||൬൩|| ത്രിവൃച്ചൂര്ണം സമാലോഡ്യ സര്പിഷാ പയസാऽപി വാ| ഘര്മാമ്ബുനാ വാ സംയോജ്യ മൃദ്വീകാനാം രസേന വാ||൬൪|| വിരേകാര്ഥം പ്രയോക്തവ്യം സിദ്ധം വീസര്പനാശനമ്| ത്രായമാണാശൃതം വാऽപി പയോ ദദ്യാദ്വിരേചനമ്||൬൫|| ത്രിഫലാരസസംയുക്തം സര്പിസ്ത്രിവൃതയാ സഹ| പ്രയോക്തവ്യം വിരേകാര്ഥം വിസര്പജ്വരനാശനമ്||൬൬|| രസമാമലകാനാം വാ ഘൃതമിശ്രം പ്രദാപയേത്| സ ഏവ ഗുരുകോഷ്ഠായ ത്രിവൃച്ചൂര്ണയുതോ ഹിതഃ||൬൭|| ദോഷേ കോഷ്ഠഗതേ ഭൂയ ഏതത് കുര്യാച്ചികിത്സിതമ്|൬൮|
यच्च सर्पिर्महातिक्तं पित्तकुष्ठनिबर्हणम्| निर्दिष्टं तदपि प्राज्ञो दद्याद्वीसर्पशान्तये||६२|| त्रायमाणाघृतं सिद्धं गौल्मिके यदुदाहृतम्| विसर्पाणां प्रशान्त्यर्थं दद्यात्तदपि बुद्धिमान्||६३|| त्रिवृच्चूर्णं समालोड्य सर्पिषा पयसाऽपि वा| घर्माम्बुना वा संयोज्य मृद्वीकानां रसेन वा||६४|| विरेकार्थं प्रयोक्तव्यं सिद्धं वीसर्पनाशनम्| त्रायमाणाशृतं वाऽपि पयो दद्याद्विरेचनम्||६५|| त्रिफलारससंयुक्तं सर्पिस्त्रिवृतया सह| प्रयोक्तव्यं विरेकार्थं विसर्पज्वरनाशनम्||६६|| रसमामलकानां वा घृतमिश्रं प्रदापयेत्| स एव गुरुकोष्ठाय त्रिवृच्चूर्णयुतो हितः||६७|| दोषे कोष्ठगते भूय एतत् कुर्याच्चिकित्सितम्|६८|
🔊 Audio coming soon
ത്രിഫലാരസേത്യാദൌ ത്രിഫലാരസാദിഭിഃ സമം മിശ്രിതം ഘൃതം ദേയമ്| ഗുരുകോഷ്ഠായേതി ക്രൂരകോഷ്ഠായ; അന്യേ ദോഷപൂര്ണകോഷ്ഠം ഗുരുകോഷ്ഠമാഹുഃ| ദോഷേ കോഷ്ഠഗതേ ഭൂയ ഇത്യത്ര ഭൂയഃശബ്ദഃ പ്രായോവാചീ||൬൨-൬൭||-
Adhikarana 23 (68-70) · Śloka 70
ശാഖാദുഷ്ടേ തു രുധിരേ രക്തമേവാദിതോ ഹരേത്||൬൮|| ഭിഷഗ്വാതാന്വിതം രക്തം വിഷാണേന വിനിര്ഹരേത്| പിത്താന്വിതം ജലൌകോഭിഃ, കഫാന്വിതമലാബുഭിഃ||൬൯|| യഥാസന്നം വികാരസ്യ വ്യധയേദാശു വാ സിരാമ്| ത്വങ്മാംസസ്നായുസങ്ക്ലേദോ രക്തക്ലേദാദ്ധി ജായതേ||൭൦||
शाखादुष्टे तु रुधिरे रक्तमेवादितो हरेत्||६८|| भिषग्वातान्वितं रक्तं विषाणेन विनिर्हरेत्| पित्तान्वितं जलौकोभिः, कफान्वितमलाबुभिः||६९|| यथासन्नं विकारस्य व्यधयेदाशु वा सिराम्| त्वङ्मांसस्नायुसङ्क्लेदो रक्तक्लेदाद्धि जायते||७०||
🔊 Audio coming soon
ശാഖാശ്രയദോഷൈര്ദുഷ്ടേ രക്തേ ചികിത്സാമാഹ- ശാഖാദുഷ്ട ഇത്യാദി| ശാഖാദുഷ്ടേ രക്തേ ദോഷവിശേഷേണ രക്താവസേകോപായമാഹ- വാതാന്വിതമിത്യാദി| രക്താവസേകവിധാനം ചേഹ പരാധികാരത്വാന്നോക്തം, തച്ച സുശ്രുതേ ജ്ഞേയമ്| യഥാസന്നമിതി യാ വികാരപ്രത്യാസന്നാ സിരാ താം വ്യധയേത്| സിരാവ്യധശ്ച സര്വസാധാരണഃ| രക്താനപഹരണേ ദോഷമാഹ- ത്വങ്മാംസേത്യാദി||൬൮-൭൦||
Adhikarana 24 (71-97) · Śloka 98
അന്തഃശരീരേ സംശുദ്ധേ ദോഷേ ത്വങ്മാംസസംശ്രിതേ| ആദിതോ വാऽല്പദോഷാണാം ക്രിയാ ബാഹ്യാ പ്രവക്ഷ്യതേ||൭൧|| ഉദുമ്ബരത്വങ്മധുകം പദ്മകിഞ്ജല്കമുത്പലമ്| നാഗപുഷ്പം പ്രിയങ്ഗുശ്ച പ്രദേഹഃ സഘൃതോ ഹിതഃ||൭൨|| ന്യഗ്രോധപാദാസ്തരുണാഃ കദലീഗര്ഭസംയുതാഃ| ബിസഗ്രന്ഥിശ്ച ലേപഃ സ്യാച്ഛതധൌതഘൃതാപ്ലുതഃ||൭൩|| കാലീയം മധുകം ഹേമ വന്യം ചന്ദനപദ്മകൌ| ഏലാ മൃണാലം ഫലിനീ പ്രലേപഃ സ്യാദ്ധൃതാപ്ലുതഃ||൭൪|| ശാദ്വലം ച മൃണാലം ച ശങ്ഖം ചന്ദനമുത്പലമ്| വേതസസ്യ ച മൂലാനി പ്രദേഹഃ സ്യാത് സതണ്ഡുലഃ||൭൫|| സാരിവാ പദ്മകിഞ്ജല്കമുശീരം നീലമുത്പലമ്| മഞ്ജിഷ്ഠാ ചന്ദനം ലോധ്രമഭയാ ച പ്രലേപനമ്||൭൬|| നലദം ച ഹരേണുശ്ച ലോധ്രം മധുകപദ്മകൌ | ദൂര്വാ സര്ജരസശ്ചൈവ സഘൃതം സ്യാത് പ്രലേപനമ്||൭൭|| യാവകാഃ സക്തവശ്ചൈവ സര്പിഷാ സഹ യോജിതാഃ| പ്രദേഹോ മധുകം വീരാ സഘൃതാ യവസക്തവഃ||൭൮|| ബലാമുത്പലശാലൂകം വീരാമഗുരുചന്ദനമ്| കുര്യാദാലേപനം വൈദ്യോ മൃണാലം ച ബിസാന്വിതമ്||൭൯|| യവചൂര്ണം സമധുകം സഘൃതം ച പ്രലേപനമ്| ഹരേണവോ മസുരാശ്ച സമുദ്ഗാഃ ശ്വേതശാലയഃ||൮൦|| പൃഥക് പൃഥക് പ്രദേഹാഃ സ്യുഃ സര്വേ വാ സര്പിഷാ സഹ| പദ്മിനീകര്ദമഃ ശീതോ മൌക്തികം പിഷ്ടമേവ വാ||൮൧|| ശങ്ഖഃ പ്രവാലഃ ശുക്തിര്വാ ഗൈരികം വാ ഘൃതാപ്ലുതമ്| (പൃഥഗേതേ പ്രദേഹാശ്ച ഹിതാ ജ്ഞേയാ വിസര്പിണാമ് )| പ്രപൌണ്ഡരീകം മധുകം ബലാ ശാലൂകമുത്പലമ്||൮൨|| ന്യഗ്രോധപത്രദുഗ്ധീകേ സഘൃതം സ്യാത് പ്രലേപനമ്| ബിസാനി ച മൃണാലം ച സഘൃതാശ്ച കശേരുകാഃ||൮൩|| ശതാവരീവിദാര്യോശ്ച കന്ദൌ ധൌതഘൃതാപ്ലുതൌ| ശൈവാലം നലമൂലാനി ഗോജിഹ്വാ വൃഷകര്ണികാ||൮൪|| ഇന്ദ്രാണിശാകം സഘൃതം ശിരീഷത്വഗ്ബലാഘൃതമ് | ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരപ്ലക്ഷവേതസാശ്വത്ഥപല്ലവൈഃ||൮൫|| ത്വക്കല്കൈര്ബഹുസര്പിര്ഭിഃ ശീതൈരാലേപനം ഹിതമ്| പ്രദേഹാഃ സര്വ ഏവൈതേ വാതപിത്തോല്ബണേ ശുഭാഃ||൮൬|| സകഫേ തു പ്രവക്ഷ്യാമി പ്രദേഹാനപരാന് ഹിതാന്| ത്രിഫലാം പദ്മകോശീരം സമങ്ഗാം കരവീരകമ്||൮൭|| നലമൂലാന്യനന്താം ച പ്രദേഹമുപകല്പയേത്| ഖദിരം സപ്തപര്ണം ച മുസ്തമാരഗ്വധം ധവമ്||൮൮|| കുരണ്ടകം ദേവദാരു ദദ്യാദാലേപനം ഭിഷക്| ആരഗ്വധസ്യ പത്രാണി ത്വചം ശ്ലേഷ്മാതകസ്യ ച||൮൯|| ഇന്ദ്രാണിശാകം കാകാഹ്വാം ശിരീഷകുസുമാനി ച| ശൈവാലം നലമൂലാനി വീരാം ഗന്ധപ്രിയങ്ഗുകാമ്||൯൦|| ത്രിഫലാം മധുകം വീരാം ശിരീഷകുസുമാനി ച| പ്രപൌണ്ഡരീകം ഹ്രീബേരം ദാര്വീത്വങ്മധുകം ബലാമ്||൯൧|| പൃഥഗാലേപനം കുര്യാദ്ദ്വന്ദ്വശഃ സര്വശോऽപി വാ| പ്രദേഹാഃ സര്വ ഏവൈതേ ദേയാഃ സ്വല്പഘൃതാപ്ലുതാഃ||൯൨|| വാതപിത്തോല്ബണേ യേ തു പ്രദേഹാസ്തേ ഘൃതാധികാഃ| ഘൃതേന ശതധൌതേന പ്രദിഹ്യാത് കേവലേന വാ||൯൩|| ഘൃതമണ്ഡേന ശീതേന പയസാ മധുകാമ്ബുനാ| പഞ്ചവല്കകഷായേണ സേചയേച്ഛീതലേന വാ||൯൪|| വാതാസൃക്പിത്തബഹുലം വിസര്പം ബഹുശോ ഭിഷക്| സേചനാസ്തേ പ്രദേഹാ യേ ത ഏവ ഘൃതസാധനാഃ||൯൫|| തേ ചൂര്ണയോഗാ വീസര്പവ്രണാനാമവചൂര്ണനാഃ| ദൂര്വാസ്വരസസിദ്ധം ച ഘൃതം സ്യാദ്വ്രണരോപണമ്||൯൬|| ദാര്വീത്വങ്മധുകം ലോധ്രം കേശരം ചാവചൂര്ണനമ്| പടോലഃ പിചുമര്ദശ്ച ത്രിഫലാ മധുകോത്പലേ||൯൭|| ഏതത് പ്രക്ഷാലനം സര്പിര്വ്രണചൂര്ണം പ്രലേപനമ്|൯൮|
अन्तःशरीरे संशुद्धे दोषे त्वङ्मांससंश्रिते| आदितो वाऽल्पदोषाणां क्रिया बाह्या प्रवक्ष्यते||७१|| उदुम्बरत्वङ्मधुकं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलम्| नागपुष्पं प्रियङ्गुश्च प्रदेहः सघृतो हितः||७२|| न्यग्रोधपादास्तरुणाः कदलीगर्भसंयुताः| बिसग्रन्थिश्च लेपः स्याच्छतधौतघृताप्लुतः||७३|| कालीयं मधुकं हेम वन्यं चन्दनपद्मकौ| एला मृणालं फलिनी प्रलेपः स्याद्धृताप्लुतः||७४|| शाद्वलं च मृणालं च शङ्खं चन्दनमुत्पलम्| वेतसस्य च मूलानि प्रदेहः स्यात् सतण्डुलः||७५|| सारिवा पद्मकिञ्जल्कमुशीरं नीलमुत्पलम्| मञ्जिष्ठा चन्दनं लोध्रमभया च प्रलेपनम्||७६|| नलदं च हरेणुश्च लोध्रं मधुकपद्मकौ | दूर्वा सर्जरसश्चैव सघृतं स्यात् प्रलेपनम्||७७|| यावकाः सक्तवश्चैव सर्पिषा सह योजिताः| प्रदेहो मधुकं वीरा सघृता यवसक्तवः||७८|| बलामुत्पलशालूकं वीरामगुरुचन्दनम्| कुर्यादालेपनं वैद्यो मृणालं च बिसान्वितम्||७९|| यवचूर्णं समधुकं सघृतं च प्रलेपनम्| हरेणवो मसुराश्च समुद्गाः श्वेतशालयः||८०|| पृथक् पृथक् प्रदेहाः स्युः सर्वे वा सर्पिषा सह| पद्मिनीकर्दमः शीतो मौक्तिकं पिष्टमेव वा||८१|| शङ्खः प्रवालः शुक्तिर्वा गैरिकं वा घृताप्लुतम्| (पृथगेते प्रदेहाश्च हिता ज्ञेया विसर्पिणाम् )| प्रपौण्डरीकं मधुकं बला शालूकमुत्पलम्||८२|| न्यग्रोधपत्रदुग्धीके सघृतं स्यात् प्रलेपनम्| बिसानि च मृणालं च सघृताश्च कशेरुकाः||८३|| शतावरीविदार्योश्च कन्दौ धौतघृताप्लुतौ| शैवालं नलमूलानि गोजिह्वा वृषकर्णिका||८४|| इन्द्राणिशाकं सघृतं शिरीषत्वग्बलाघृतम् | न्यग्रोधोदुम्बरप्लक्षवेतसाश्वत्थपल्लवैः||८५|| त्वक्कल्कैर्बहुसर्पिर्भिः शीतैरालेपनं हितम्| प्रदेहाः सर्व एवैते वातपित्तोल्बणे शुभाः||८६|| सकफे तु प्रवक्ष्यामि प्रदेहानपरान् हितान्| त्रिफलां पद्मकोशीरं समङ्गां करवीरकम्||८७|| नलमूलान्यनन्तां च प्रदेहमुपकल्पयेत्| खदिरं सप्तपर्णं च मुस्तमारग्वधं धवम्||८८|| कुरण्टकं देवदारु दद्यादालेपनं भिषक्| आरग्वधस्य पत्राणि त्वचं श्लेष्मातकस्य च||८९|| इन्द्राणिशाकं काकाह्वां शिरीषकुसुमानि च| शैवालं नलमूलानि वीरां गन्धप्रियङ्गुकाम्||९०|| त्रिफलां मधुकं वीरां शिरीषकुसुमानि च| प्रपौण्डरीकं ह्रीबेरं दार्वीत्वङ्मधुकं बलाम्||९१|| पृथगालेपनं कुर्याद्द्वन्द्वशः सर्वशोऽपि वा| प्रदेहाः सर्व एवैते देयाः स्वल्पघृताप्लुताः||९२|| वातपित्तोल्बणे ये तु प्रदेहास्ते घृताधिकाः| घृतेन शतधौतेन प्रदिह्यात् केवलेन वा||९३|| घृतमण्डेन शीतेन पयसा मधुकाम्बुना| पञ्चवल्ककषायेण सेचयेच्छीतलेन वा||९४|| वातासृक्पित्तबहुलं विसर्पं बहुशो भिषक्| सेचनास्ते प्रदेहा ये त एव घृतसाधनाः||९५|| ते चूर्णयोगा वीसर्पव्रणानामवचूर्णनाः| दूर्वास्वरससिद्धं च घृतं स्याद्व्रणरोपणम्||९६|| दार्वीत्वङ्मधुकं लोध्रं केशरं चावचूर्णनम्| पटोलः पिचुमर्दश्च त्रिफला मधुकोत्पले||९७|| एतत् प्रक्षालनं सर्पिर्व्रणचूर्णं प्रलेपनम्|९८|
🔊 Audio coming soon
സംശുദ്ധേ ഇതി വിരേചനശോണിതമോക്ഷണാഭ്യാമ്| ആദിത ഇതി ഉത്പത്താവേവ| ബാഹ്യാ ഇതി ആലേപപരിഷേകാദികാഃ| ന്യഗ്രോധപാദാ ഇതി വടപ്രരോഹാഃ| കദലീഗര്ഭഃ ഗര്ഭസ്ഥാ കദലീ| കാലേയം കാലേയകകാഷ്ഠമിതി ഖ്യാതമ്| ഹേമ ഇതി നാഗകേശരചൂര്ണമ്| വന്യം കൈവര്തമുസ്തകമ്| ശാദ്വലം ദുര്വാ| മൃണാലമ് ഉശീരമ് | വീരാ വിദാരീകന്ദഃ| ഹരേണവഃ വര്തുലകലായാഃ| ശ്വേതശാലയഃ അകണ്ഡിതശുക്ലധാന്യാനി| ദുഗ്ധികാ സ്വനാമഖ്യാതാ| മൃണാലം പദ്മനാലികാ| വൃഷകര്ണീ മൂഷികപര്ണികാ| കാകാഹ്വാ കാഷ്ഠോദുമ്ബരികാ| ഇന്ദ്രാണിഃ നിര്ഗുണ്ഡീ| ബലാഘൃതമിതി ഛേദഃ| പ്ലക്ഷഃ അല്പദീര്ഘപത്രഃ പര്കടീ| പ്രദേഹാനപരാനിത്യനേന പൂര്വോക്തപ്രദേഹാ അപി സകഫേ ഹിതാ ഇതി സൂചയതീത്യേകേ; പൂര്വോക്തപ്രദേഹാപേക്ഷയൈവ ‘അപരാന്’ ഇതി പദം കൃതം, തേന പൂര്വോക്തപ്രദേഹാനാം ഭിന്നവിഷയാണാം കഫേऽനധികാര ഇതി പശ്യാമഃ| അനന്താ ഉത്പലസാരിവാ| കുരണ്ടകഃ അമ്ലാനകഃ| ശ്ലേഷ്മാതകഃ ‘ബഹുവാരക’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| ഇന്ദ്രാണീശാകം കേചിത് മത്സ്യാക്ഷകമാഹുഃ, നിര്ഗുണ്ഡീമേവാപരേ| ഗന്ധപ്രിയങ്ഗുഃ പ്രിയങ്ഗുരേവ| ശേവാലമിത്യാദിര്വ്യസ്തസമസ്തയോഗഃ| സര്വ ഏവേത്യത്ര ഏതേ ഇതി കഫവിഹിതാഃ പ്രദേഹാഃ| വാതപിത്തോല്ബണേ ഇത്യത്ര യദ്യപി വാതോല്ബണേ സാക്ഷാത് പ്രദേഹാ ന വിഹിതാഃ, തഥാऽപി രക്തപിത്തോല്ബണേ യേ വിഹിതാഃ കഫേ വാ, തത്രൈവ ദ്രവ്യഗുണമാലോച്യ യേ വാതഹരദ്രവ്യകൃതാ ലക്ഷ്യന്തേ ത ഏവാധികര്തവ്യാ ഇതി ജ്ഞേയമ്| ഘൃതമണ്ഡഃ ഘൃതസന്താനികാ ഘൃതോപരിഭവാ| പഞ്ചവല്കം തന്ത്രാന്തരേ- “ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷവേതസവല്കലൈഃ| സര്വൈരേകത്രസംയുക്തൈഃ പഞ്ചവല്കലമുച്യതേ” ഇത്യനേനോക്തമ്| അന്യേ തു വേതസസ്ഥാനേ ഗന്ധമുണ്ഡമത്ര ഗ്രാഹയന്തി| പ്രദേഹാര്ഥോക്തദ്രവ്യാണ്യേവ പരിഷേചനേ ഘൃതസാധനേ വ്രണാവചൂര്ണനേऽപി വിദധ്യാത്| ദാര്വീത്യാദൌ ഏതത്പ്രക്ഷാലനമിതി ഏതൈര്ദാര്വ്യാദിഭിഃ പ്രക്ഷാലനാര്ഥക്വാഥഃ കര്തവ്യഃ, തഥാ ഘൃതം ചൈതൈരേവ സാധനീയം, തഥാ ചൂര്ണം ച പ്രലേപനം കര്തവ്യമ്||൭൧-൯൭||-
Adhikarana 25 (98-107) · Śloka 107
പ്രദേഹാഃ സര്വ ഏവൈതേ കര്തവ്യാഃ സമ്പ്രസാദനാഃ ||൯൮|| ക്ഷണേ ക്ഷണേ പ്രയോക്തവ്യാഃ പൂര്വമുദ്ധൃത്യ ലേപനമ്| അധാവനോദ്ധൃതേ പൂര്വേ പ്രദേഹാ ബഹുശോऽഘനാഃ||൯൯|| ദേയാഃ പ്രദേഹാഃ കഫജേ പര്യാധാനോദ്ധൃതേ ഘനാഃ| ത്രിഭാഗാങ്ഗുഷ്ഠമാത്രഃ സ്യാത് പ്രലേപഃ കല്കപേഷിതഃ||൧൦൦|| നാതിസ്നിഗ്ധോ ന രൂക്ഷശ്ച ന പിണ്ഡോ ന ദ്രവഃ സമഃ| ന ച പര്യുഷിതം ലേപം കദാചിദവചാരയേത്||൧൦൧|| ന ച തേനൈവ ലേപേന പുനര്ജാതു പ്രലേപയേത്| ക്ലേദവീസര്പശൂലാനി സോഷ്ണാഭാവാത് പ്രവര്തയേത്||൧൦൨|| ലേപോ ഹ്യുപരി പട്ടസ്യ കൃതഃ സ്വേദയതി വ്രണമ്| സ്വേദജാഃ പിഡകാസ്തസ്യ കണ്ഡൂശ്ചൈവോപജായതേ||൧൦൩|| ഉപര്യുപരി ലേപസ്യ ലേപോ യദ്യവചാര്യതേ| താനേവ ദോഷാഞ്ജനയേത് പട്ടസ്യോപരി യാന് കൃതഃ||൧൦൪|| അതിസ്നിഗ്ധോऽതിദ്രവശ്ച ലേപോ യദ്യവചാര്യതേ| ത്വചി ന ശ്ലിഷ്യതേ സമ്യങ്ന ദോഷം ശമയത്യപി||൧൦൫|| തന്വാലിപ്തം ന കുര്വീത സംശുഷ്കോ ഹ്യാപുടായതേ| ന ചൌഷധിരസോ വ്യാധിം പ്രാപ്നോത്യപി ച ശുഷ്യതി||൧൦൬|| തന്വാലിപ്തേന യേ ദോഷാസ്താനേവ ജനയേദ്ഭൃശമ്| സംശുഷ്കഃ പീഡയേദ്വ്യാധിം നിഃസ്നേഹോ ഹ്യവചാരിതഃ||൧൦൭||
प्रदेहाः सर्व एवैते कर्तव्याः सम्प्रसादनाः ||९८|| क्षणे क्षणे प्रयोक्तव्याः पूर्वमुद्धृत्य लेपनम्| अधावनोद्धृते पूर्वे प्रदेहा बहुशोऽघनाः||९९|| देयाः प्रदेहाः कफजे पर्याधानोद्धृते घनाः| त्रिभागाङ्गुष्ठमात्रः स्यात् प्रलेपः कल्कपेषितः||१००|| नातिस्निग्धो न रूक्षश्च न पिण्डो न द्रवः समः| न च पर्युषितं लेपं कदाचिदवचारयेत्||१०१|| न च तेनैव लेपेन पुनर्जातु प्रलेपयेत्| क्लेदवीसर्पशूलानि सोष्णाभावात् प्रवर्तयेत्||१०२|| लेपो ह्युपरि पट्टस्य कृतः स्वेदयति व्रणम्| स्वेदजाः पिडकास्तस्य कण्डूश्चैवोपजायते||१०३|| उपर्युपरि लेपस्य लेपो यद्यवचार्यते| तानेव दोषाञ्जनयेत् पट्टस्योपरि यान् कृतः||१०४|| अतिस्निग्धोऽतिद्रवश्च लेपो यद्यवचार्यते| त्वचि न श्लिष्यते सम्यङ्न दोषं शमयत्यपि||१०५|| तन्वालिप्तं न कुर्वीत संशुष्को ह्यापुटायते| न चौषधिरसो व्याधिं प्राप्नोत्यपि च शुष्यति||१०६|| तन्वालिप्तेन ये दोषास्तानेव जनयेद्भृशम्| संशुष्कः पीडयेद्व्याधिं निःस्नेहो ह्यवचारितः||१०७||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രസാദനാ ഇതി സവര്ണകരാഃ, സവര്ണത്വേ സാധ്യേ കര്തവ്യാ ഇത്യര്ഥഃ; കിംവാ സമ്പ്രസാദനാ ഇതി രക്തപിത്തപ്രസാദനാഃ; തേനായമര്ഥഃ- യ ഏതേ രക്തപിത്തേ പ്രദേഹാഃ കര്തവ്യാ ഉക്താസ്തേ ക്ഷണേ ക്ഷണേ പൂര്വം ലേപനമുദ്ധൃത്യ പ്രയോക്തവ്യാഃ, ന ചിരേണ നാപി പൂര്വപ്രലേപനോപരീത്യര്ഥഃ| അശുഷ്കാവസ്ഥായാം പൂര്വലേപേ ഉദ്ധൃതേ സതി ബഹുശഃ അഘനാ പ്രതനുകാശ്ച കര്തവ്യാഃ| കഫപ്രദേഹാനാം വിശേഷമാഹ- ദേയാ ഇത്യാദി| പര്യാധാനോദ്ധൃത ഇതി ശുഷ്കോദ്ധൃതേ||൯൮-൧൦൭||
Adhikarana 26 (108-114) · Śloka 114
അന്നപാനാനി വക്ഷ്യാമി വിസര്പാണാം നിവൃത്തയേ| ലങ്ഘിതേഭ്യോ ഹിതോ മന്ഥോ രൂക്ഷഃ സക്ഷൌദ്രശര്കരഃ||൧൦൮|| മധുരഃ കിഞ്ചിദമ്ലോ വാ ദാഡിമാമലകാന്വിതഃ| സപരൂഷകമൃദ്വീകഃ സഖര്ജൂരഃ ശൃതാമ്ബുനാ||൧൦൯|| തര്പണൈര്യവശാലീനാം സസ്നേഹാ ചാവലേഹികാ| ജീര്ണേ പുരാണശാലീനാം യൂഷൈര്ഭുഞ്ജീത ഭോജനമ്||൧൧൦|| മുദ്ഗാന്മസൂരാംശ്ചണകാന് യൂഷാര്ഥമുപകല്പയേത്| അനമ്ലാന് ദാഡിമാമ്ലാന് വാ പടോലാമലകൈഃ സഹ||൧൧൧|| ജാങ്ഗലാനാം ച മാംസാനാം രസാംസ്തസ്യോപകല്പയേത്| രൂക്ഷാന് പരൂഷകദ്രാക്ഷാദാഡിമാമലകാന്വിതാന്||൧൧൨|| രക്താഃ ശ്വേതാ മഹാഹ്വാശ്ച ശാലയഃ ഷഷ്ടികൈഃ സഹ| ഭോജനാര്ഥേ പ്രശസ്യന്തേ പുരാണാഃ സുപരിസ്രുതാഃ||൧൧൩|| യവഗോധൂമശാലീനാം സാത്മ്യാന്യേവ പ്രദാപയേത്| യേഷാം നാത്യുചിതഃ ശാലിര്നരാ യേ ച കഫാധികാഃ||൧൧൪||
अन्नपानानि वक्ष्यामि विसर्पाणां निवृत्तये| लङ्घितेभ्यो हितो मन्थो रूक्षः सक्षौद्रशर्करः||१०८|| मधुरः किञ्चिदम्लो वा दाडिमामलकान्वितः| सपरूषकमृद्वीकः सखर्जूरः शृताम्बुना||१०९|| तर्पणैर्यवशालीनां सस्नेहा चावलेहिका| जीर्णे पुराणशालीनां यूषैर्भुञ्जीत भोजनम्||११०|| मुद्गान्मसूरांश्चणकान् यूषार्थमुपकल्पयेत्| अनम्लान् दाडिमाम्लान् वा पटोलामलकैः सह||१११|| जाङ्गलानां च मांसानां रसांस्तस्योपकल्पयेत्| रूक्षान् परूषकद्राक्षादाडिमामलकान्वितान्||११२|| रक्ताः श्वेता महाह्वाश्च शालयः षष्टिकैः सह| भोजनार्थे प्रशस्यन्ते पुराणाः सुपरिस्रुताः||११३|| यवगोधूमशालीनां सात्म्यान्येव प्रदापयेत्| येषां नात्युचितः शालिर्नरा ये च कफाधिकाः||११४||
🔊 Audio coming soon
ഭേഷജമഭിധായാന്നപാനമാഹ- അന്നപാനാനീത്യാദി| ജീര്ണേ ഇതി അവലേഹികാരൂപേऽന്നേ ജീര്ണേ| ജാങ്ഗലാനാമിത്യാദൌ രൂക്ഷാനിത്യനേന രസസംസ്കാരകസ്നേഹവിരഹേണ മത്സ്യാദ്യതിസ്നിഗ്ധമാംസാപേക്ഷയാ രൂക്ഷമാംസകൃതത്വേന രൂക്ഷത്വം ജ്ഞേയമ്| രക്താ ശ്വേതാ മഹാഹ്വാശ്ചേതി രക്തശാലയഃ ശ്വേതശാലയോ മഹാശാലയശ്ച; ശ്വേതശാലിര്മാഗധേ ‘പുണ്ഡരീകശാലിഃ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| യവഗോധൂമേത്യാദി യവഗോധൂമസാത്മ്യാനാം താവത് സാത്മ്യം യവഗോധൂമമേവ പ്രയോജയേത്| യേഷാം ച ശാലിര്നാത്യുചിതോ നാഭ്യസ്തസ്തേഷാം യവഗോധൂമാവേവ ദേയൌ, തയോഃ കഫവിരുദ്ധാത്വാദ് വിസര്പഹിതത്വാച്ച| ഉക്തം ഹി- “സര്വം മധുരം കഫകരമന്യത്ര പുരാണാച്ഛാലിയവഗോധൂമാത്” (സൂ.അ.൨൭) ഇതി||൧൦൮-൧൧൪||
Adhikarana 27 (115) · Śloka 115
വിദാഹീന്യന്നപാനാനി വിരുദ്ധം സ്വപനം ദിവാ| ക്രോധവ്യായാമസൂര്യാഗ്നിപ്രവാതാംശ്ച വിവര്ജയേത്||൧൧൫||
विदाहीन्यन्नपानानि विरुद्धं स्वपनं दिवा| क्रोधव्यायामसूर्याग्निप्रवातांश्च विवर्जयेत्||११५||
🔊 Audio coming soon
വിസര്പേ വര്ജ്യാന്യാഹ- വിദാഹീനീത്യാദി||൧൧൫||
Adhikarana 28 (116-117) · Śloka 117
കുര്യാച്ചികിത്സിതാദസ്മാച്ഛീതപ്രായാണി പൈത്തികേ| രൂക്ഷപ്രായാണി കഫജേ സ്നൈഹികാന്യനിലാത്മകേ||൧൧൬|| വാതപിത്തപ്രശമനമഗ്നിവീസര്പണേ ഹിതമ്| കഫപിത്തപ്രശമനം പ്രായഃ കര്ദമസഞ്ജ്ഞിതേ||൧൧൭||
कुर्याच्चिकित्सितादस्माच्छीतप्रायाणि पैत्तिके| रूक्षप्रायाणि कफजे स्नैहिकान्यनिलात्मके||११६|| वातपित्तप्रशमनमग्निवीसर्पणे हितम्| कफपित्तप्रशमनं प्रायः कर्दमसञ्ज्ञिते||११७||
🔊 Audio coming soon
വിസര്പേ ദോഷഭേദേന ചികിത്സാമാഹ- കുര്യാദിത്യാദി||൧൧൬-൧൧൭||
Adhikarana 29 (118-138) · Śloka 138
രക്തപിത്തോത്തരം ദൃഷ്ട്വാ ഗ്രന്ഥിവീസര്പമാദിതഃ| രൂക്ഷണൈര്ലങ്ഘനൈഃ സേകൈഃ പ്രദേഹൈഃ പാഞ്ചവല്കലൈഃ||൧൧൮|| സിരാമോക്ഷൈര്ജലൌകോഭിര്വമനൈഃ സവിരേചനൈഃ| ഘൃതൈഃ കഷായതിക്തൈശ്ച കാലജ്ഞഃ സമുപാചരേത്||൧൧൯|| ഊര്ധ്വം ചാധശ്ച ശുദ്ധായ രക്തേ ചാപ്യവസേചിതേ| വാതശ്ലേഷ്മഹരം കര്മ ഗ്രന്ഥിവീസര്പിണേ ഹിതമ്||൧൨൦|| ഉത്കാരികാഭിരുഷ്ണാഭിരുപനാഹഃ പ്രശസ്യതേ| സ്നിഗ്ധാഭിര്വേശവാരൈര്വാ ഗ്രന്ഥിവീസര്പശൂലിനാമ്||൧൨൧|| ദശമൂലോപസിദ്ധേന തൈലേനോഷ്ണേന സേചയേത്| കുഷ്ഠതൈലേന ചോഷ്ണേന പാക്യക്ഷാരയുതേന ച||൧൨൨|| ഗോമൂത്രൈഃ പത്രനിര്യൂഹൈരുഷ്ണൈര്വാ പരിഷേചയേത്| സുഖോഷ്ണയാ പ്രദിഹ്യാദ്വാ പിഷ്ടയാ ചാശ്വഗന്ധയാ||൧൨൩|| ശുഷ്കമൂലകകല്കേന നക്തമാലത്വചാऽപി വാ| ബിഭീതകത്വചാം വാऽപി കല്കേനോഷ്ണേന ലേപയേത്||൧൨൪|| ബലാം നാഗബലാം പഥ്യാം ഭൂര്ജഗ്രന്ഥിം ബിഭീതകമ്| വംശപത്രാണ്യഗ്നിമന്ഥം കുര്യാദ്ഗ്രന്ഥിപ്രലേപനമ്||൧൨൫|| ദന്തീ ചിത്രകമൂലത്വക് സുധാര്കപയസീ ഗുഡഃ| ഭല്ലാതകാസ്ഥി കാസീസം ലേപോ ഭിന്ദ്യാച്ഛിലാമപി||൧൨൬|| ബഹിര്മാര്ഗാസ്ഥിതം ഗ്രന്ഥിം കിം പുനഃ കഫസമ്ഭവമ്| ദീര്ഘകാലസ്ഥിതം ഗ്രന്ഥിം ഭിന്ദ്യാദ്വാ ഭേഷജൈരിമൈഃ||൧൨൭|| മൂലകാനാം കുലത്ഥാനാം യൂഷൈഃ സക്ഷാരദാഡിമൈഃ| ഗോധൂമാന്നൈര്യവാന്നൈര്വാ സസീധുമധുശര്കരൈഃ||൧൨൮|| സക്ഷൌദ്രൈര്വാരുണീമണ്ഡൈര്മാതുലുങ്ഗരസാന്വിതൈഃ| ത്രിഫലായാഃ പ്രയോഗൈശ്ച പിപ്പലീക്ഷൌദ്രസംയുതൈഃ||൧൨൯|| മുസ്തഭല്ലാതശക്തൂനാം പ്രയോഗൈര്മാക്ഷികസ്യ ച| ദേവദാരുഗുഡൂച്യോശ്ച പ്രയോഗൈര്ഗിരിജസ്യ ച||൧൩൦|| ധൂമൈര്വിരേകൈഃ ശിരസഃ പൂര്വോക്തൈര്ഗുല്മഭേദനൈഃ| അയോലവണപാഷാണഹേമതാമ്രപ്രപീഡനൈഃ||൧൩൧|| ആഭിഃ ക്രിയാഭിഃ സിദ്ധാഭിര്വിവിധാഭിര്ബലീ സ്ഥിരഃ| ഗ്രന്ഥിഃ പാഷാണകഠിനോ യദാ നൈവോപശാമ്യതി||൧൩൨|| അഥാസ്യ ദാഹഃ ക്ഷാരേണ ശരൈര്ഹേമ്നാऽഥ വാ ഹിതഃ| പാകിഭിഃ പാചയിത്വാ വാ പാടയിത്വാ സമുദ്ധരേത്||൧൩൩|| മോക്ഷയേദ്ബഹുശശ്ചാസ്യ രക്തമുത്ക്ലേശമാഗതമ്| പുനശ്ചാപഹൃതേ രക്തേ വാതശ്ലേഷ്മജിദൌഷധമ്||൧൩൪|| ധൂമോ വിരേകഃ ശിരസഃ സ്വേദനം പരിമര്ദനമ്| അപ്രശാമ്യതി ദോഷേ ച പാചനം വാ പ്രശസ്യതേ||൧൩൫|| പ്രക്ലിന്നം ദാഹപാകാഭ്യാം ഭിഷക് ശോധനരോപണൈഃ| ബാഹ്യൈശ്ചാഭ്യന്തരൈശ്ചൈവ വ്രണവത് സമുപാചരേത്||൧൩൬|| കമ്പില്ലകം വിഡങ്ഗാനി ദാര്വീം കാരഞ്ജകം ഫലമ്| പിഷ്ട്വാ തൈലം വിപക്തവ്യം ഗ്രന്ഥിവ്രണചികിത്സിതമ്||൧൩൭|| ദ്വിവ്രണീയോപദിഷ്ടേന കര്മണാ ചാപ്യുപാചരേത്| ദേശകാലവിഭാഗജ്ഞോ വ്രണാന് വീസര്പജാന് ബുധഃ||൧൩൮|| ഇതി ഗ്രന്ഥിവിസര്പചികിത്സാ|
रक्तपित्तोत्तरं दृष्ट्वा ग्रन्थिवीसर्पमादितः| रूक्षणैर्लङ्घनैः सेकैः प्रदेहैः पाञ्चवल्कलैः||११८|| सिरामोक्षैर्जलौकोभिर्वमनैः सविरेचनैः| घृतैः कषायतिक्तैश्च कालज्ञः समुपाचरेत्||११९|| ऊर्ध्वं चाधश्च शुद्धाय रक्ते चाप्यवसेचिते| वातश्लेष्महरं कर्म ग्रन्थिवीसर्पिणे हितम्||१२०|| उत्कारिकाभिरुष्णाभिरुपनाहः प्रशस्यते| स्निग्धाभिर्वेशवारैर्वा ग्रन्थिवीसर्पशूलिनाम्||१२१|| दशमूलोपसिद्धेन तैलेनोष्णेन सेचयेत्| कुष्ठतैलेन चोष्णेन पाक्यक्षारयुतेन च||१२२|| गोमूत्रैः पत्रनिर्यूहैरुष्णैर्वा परिषेचयेत्| सुखोष्णया प्रदिह्याद्वा पिष्टया चाश्वगन्धया||१२३|| शुष्कमूलककल्केन नक्तमालत्वचाऽपि वा| बिभीतकत्वचां वाऽपि कल्केनोष्णेन लेपयेत्||१२४|| बलां नागबलां पथ्यां भूर्जग्रन्थिं बिभीतकम्| वंशपत्राण्यग्निमन्थं कुर्याद्ग्रन्थिप्रलेपनम्||१२५|| दन्ती चित्रकमूलत्वक् सुधार्कपयसी गुडः| भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि||१२६|| बहिर्मार्गास्थितं ग्रन्थिं किं पुनः कफसम्भवम्| दीर्घकालस्थितं ग्रन्थिं भिन्द्याद्वा भेषजैरिमैः||१२७|| मूलकानां कुलत्थानां यूषैः सक्षारदाडिमैः| गोधूमान्नैर्यवान्नैर्वा ससीधुमधुशर्करैः||१२८|| सक्षौद्रैर्वारुणीमण्डैर्मातुलुङ्गरसान्वितैः| त्रिफलायाः प्रयोगैश्च पिप्पलीक्षौद्रसंयुतैः||१२९|| मुस्तभल्लातशक्तूनां प्रयोगैर्माक्षिकस्य च| देवदारुगुडूच्योश्च प्रयोगैर्गिरिजस्य च||१३०|| धूमैर्विरेकैः शिरसः पूर्वोक्तैर्गुल्मभेदनैः| अयोलवणपाषाणहेमताम्रप्रपीडनैः||१३१|| आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्विविधाभिर्बली स्थिरः| ग्रन्थिः पाषाणकठिनो यदा नैवोपशाम्यति||१३२|| अथास्य दाहः क्षारेण शरैर्हेम्नाऽथ वा हितः| पाकिभिः पाचयित्वा वा पाटयित्वा समुद्धरेत्||१३३|| मोक्षयेद्बहुशश्चास्य रक्तमुत्क्लेशमागतम्| पुनश्चापहृते रक्ते वातश्लेष्मजिदौषधम्||१३४|| धूमो विरेकः शिरसः स्वेदनं परिमर्दनम्| अप्रशाम्यति दोषे च पाचनं वा प्रशस्यते||१३५|| प्रक्लिन्नं दाहपाकाभ्यां भिषक् शोधनरोपणैः| बाह्यैश्चाभ्यन्तरैश्चैव व्रणवत् समुपाचरेत्||१३६|| कम्पिल्लकं विडङ्गानि दार्वीं कारञ्जकं फलम्| पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं ग्रन्थिव्रणचिकित्सितम्||१३७|| द्विव्रणीयोपदिष्टेन कर्मणा चाप्युपाचरेत्| देशकालविभागज्ञो व्रणान् वीसर्पजान् बुधः||१३८|| इति ग्रन्थिविसर्पचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
ഗ്രന്ഥിവിസര്പചികിത്സാമാഹ- രക്തപിത്തോത്തരമിത്യാദി| ഉത്കാരികാഭിരിത്യാദിനോപനാഹമാഹ| ഉപനാഹ ഉഷ്ണോ ബഹലോ ലേപഃ| പാക്യക്ഷാരയുതേനേതി പാകേന സുശ്രുതാദ്യുക്തവിധാനേന കൃതഃ ക്ഷാരഃ പാക്യക്ഷാരഃ, കിംവാ ‘യവക്ഷാരയുതേന’ ഇതി പാഠഃ| ഗോമൂത്രൈരിത്യാദൌ പത്രമ് ഏരണ്ഡാദിപത്രമ്| നക്തമാലഃ കരഞ്ജഃ| ബിഭീതകത്വചാമിത്യത്ര കല്കേനേതി യോജ്യമ്| ദന്തീത്യാദൌ യോ ലേപോ ശിലാമപി ഭിന്ദ്യാത് സ കഫഗ്രന്ഥിം നിതരാമേവ ഭിന്ദ്യാദിതി ഭാവഃ| ഇമൈരിതി വക്ഷ്യമാണൈഃ| ഗിരിജം ശിലാജതു; ഗിരിജപ്രയോഗശ്ച രസായനോക്തോ ജ്ഞേയഃ| മുസ്തസക്തവഃ “മുസ്തം വ്യോഷ” (ചി.അ.൭) ഇത്യാദിനാ കുഷ്ഠോക്താഃ| ഭല്ലാതകസക്തവഃ രസായനോക്താഃ| മാക്ഷികസ്യേതി ധാതുമാക്ഷികസ്യ| പൂര്വോക്തൈര്ഗുല്മഭേദനൈരിതി വിമാര്ഗാജപദാദര്ശൈഃ| അയോലവണേത്യാദി തപ്തായഃപ്രഭൃതിഭിഃ പീഡനൈരിത്യര്ഥഃ| ശരൈര്ഹേമ്നേതി ശരേണ ഹേമ്നാ വാ താപിതേന| പാകിഭിരിതി പാചനപിണ്ഡൈഃ| പുനശ്ചേത്യാദിനാ ഉക്താ അപി ധൂമാദയഃ പുനരപനീതഗ്രന്ഥിവിഷയതയാ വിധീയന്തേ, തേന ചേഹ ന പുനരുക്തിഃ||൧൧൮-൧൩൮||
Adhikarana 30 (139-140) · Śloka 140
യ ഏവ വിധിരുദ്ദിഷ്ടോ ഗ്രന്ഥീനാം വിനിവൃത്തയേ| സ ഏവ ഗലഗണ്ഡാനാം കഫജാനാം നിവൃത്തയേ||൧൩൯|| ഗലഗണ്ഡാസ്തു വാതോത്ഥാ യേ കഫാനുഗതാ നൃണാമ്| ഘൃതക്ഷീരകഷായാണാമഭ്യാസാന്ന ഭവന്തി തേ||൧൪൦||
य एव विधिरुद्दिष्टो ग्रन्थीनां विनिवृत्तये| स एव गलगण्डानां कफजानां निवृत्तये||१३९|| गलगण्डास्तु वातोत्था ये कफानुगता नृणाम्| घृतक्षीरकषायाणामभ्यासान्न भवन्ति ते||१४०||
🔊 Audio coming soon
ഗ്രന്ഥിചികിത്സിതമുക്തം ഗലഗണ്ഡഗണ്ഡമാലായാമപ്യതിദിശന്നാഹ- യ ഏവേത്യാദിനാ| ഗലഗണ്ഡാനാമിതി വചനാദ് ഗണ്ഡമാലാऽപി വിവക്ഷിതാ||൧൩൯-൧൪൦||
Adhikarana 31 (141-143) · Śloka 143
യാനീഹോക്താനി കര്മാണി വിസര്പാണാം നിവൃത്തയേ| ഏകതസ്താനി സര്വാണി രക്തമോക്ഷണമേകതഃ||൧൪൧|| വിസര്പോ ന ഹ്യസംസൃഷ്ടോ രക്തപിത്തേന ജായതേ| തസ്മാത് സാധാരണം സര്വമുക്തമേതച്ചികിത്സിതമ്||൧൪൨|| വിശേഷോ ദോഷവൈഷമ്യാന്ന ച നോക്തഃ സമാസതഃ| സമാസവ്യാസനിര്ദിഷ്ടാം ക്രിയാം വിദ്വാനുപാചരേത്||൧൪൩||
यानीहोक्तानि कर्माणि विसर्पाणां निवृत्तये| एकतस्तानि सर्वाणि रक्तमोक्षणमेकतः||१४१|| विसर्पो न ह्यसंसृष्टो रक्तपित्तेन जायते| तस्मात् साधारणं सर्वमुक्तमेतच्चिकित्सितम्||१४२|| विशेषो दोषवैषम्यान्न च नोक्तः समासतः| समासव्यासनिर्दिष्टां क्रियां विद्वानुपाचरेत्||१४३||
🔊 Audio coming soon
വിസര്പേ രക്തമോക്ഷണസ്തുതിമാഹ- യാനീത്യാദി| രക്തമോക്ഷണമേവ കുതഃ പ്രധാനമിത്യാഹ- വിസര്പോ നേത്യാദി| സാധാരണമിതി വാതകഫവിസര്പേ രക്തപിത്തഹരം ചികിത്സിതമ്| ന ച നോക്ത ഇതി ഉക്ത ഇത്യര്ഥഃ||൧൪൧-൧൪൩||
Adhikarana 32 (144-146) · Śloka 146
തത്ര ശ്ലോകാഃ- നിരുക്തം നാമഭേദാശ്ച ദോഷാ ദൂഷ്യാണി ഹേതവഃ| ആശ്രയോ മാര്ഗതശ്ചൈവ വിസര്പഗുരുലാഘവമ്||൧൪൪|| ലിങ്ഗാന്യുപദ്രവാ യേ ച യല്ലക്ഷണ ഉപദ്രവഃ| സാധ്യത്വം, ന ച, സാധ്യാനാം സാധനം ച യഥാക്രമമ്||൧൪൫|| ഇതി പിപ്രക്ഷവേ സിദ്ധിമഗ്നിവേശായ ധീമതേ| പുനര്വസുരുവാചേദം വിസര്പാണാം ചികിത്സിതമ്||൧൪൬||
तत्र श्लोकाः- निरुक्तं नामभेदाश्च दोषा दूष्याणि हेतवः| आश्रयो मार्गतश्चैव विसर्पगुरुलाघवम्||१४४|| लिङ्गान्युपद्रवा ये च यल्लक्षण उपद्रवः| साध्यत्वं, न च, साध्यानां साधनं च यथाक्रमम्||१४५|| इति पिप्रक्षवे सिद्धिमग्निवेशाय धीमते| पुनर्वसुरुवाचेदं विसर्पाणां चिकित्सितम्||१४६||
🔊 Audio coming soon
നിരുക്തമിത്യാദിസങ്ഗ്രഹഃ| യല്ലക്ഷണ ഉപദ്രവ ഇതി യാദൃഗ്ലക്ഷണ ഉപദ്രവഃ| ന ചേതി ന സാധ്യമിത്യര്ഥഃ| പിപ്രക്ഷവേ പ്രഷ്ടുമിച്ഛവേ||൧൪൪-൧൪൬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ചികിത്സാസ്ഥാനേ വിസര്പചികിത്സിതം നാമൈകവിംശോऽധ്യായഃ||൨൧||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने विसर्पचिकित्सितं नामैकविंशोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ വിസര്പചികിത്സിതം നാമൈകവിംശോऽധ്യായഃ||൨൧||