29. viṣacikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતો વિષચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨|| પ્રાગુત્પત્તિં ગુણાન્ યોનિં વેગાઁલ્લિઙ્ગાન્યુપક્રમાન્| વિષસ્ય બ્રુવતઃ સમ્યગગ્નિવેશ નિબોધ મે||૩||

શીતોપશમપ્રાધાન્યસામાન્યાત્તૃષ્ણાચિકિત્સિતમનુ વિષચિકિત્સિતમુચ્યતે- પ્રાગિત્યાદિ| પ્રાગુત્પત્તિઃ આદ્યોત્પત્તિઃ| યોનિરિતિ અધિષ્ઠાનમ્| લિઙ્ગાનીતિ દેહસમ્બન્ધિવિષસ્ય લિઙ્ગાનિ, તથા અન્નાદિગતસ્ય ચ લિઙ્ગાનિ| અત્ર નાપૃષ્ટા ગુરવો વદન્તીતિ ન્યાયાચ્છિષ્યપ્રશ્ન ઉન્નેયઃ| વિષં ચ યદ્યપિ રોગાધિકારે ન સૂત્રિતં સાક્ષાત્, તથાઽપિ વિષજમદાભિધાનાત્તત્કારણતયા સૂત્રિતમેવ રોગાધિકારે જ્ઞેયં; તેન નોત્સૂત્રમિહ વિષાભિધાનમિતિ||૧-૩||

Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5

અમૃતાર્થં સમુદ્રે તુ મથ્યમાને સુરાસુરૈઃ| જજ્ઞે પ્રાગમૃતોત્પત્તેઃ પુરુષો ઘોરદર્શનઃ||૪|| દીપ્તતેજાશ્ચતુર્દંષ્ટ્રો હરિકેશોઽનલેક્ષણઃ| જગદ્વિષણ્ણં તં દૃષ્ટ્વા તેનાસૌ વિષસઞ્જ્ઞિતઃ||૫||

અમૃતાર્થમિત્યાદિના પ્રાગુત્પત્ત્યભિધાનં વિષસ્ય મહાપ્રભાવદર્શનાર્થમ્| હરિકેશ ઇતિ પિઙ્ગલકેશઃ| સ પુરુષઃ વિષમુચ્યતે વિષાદનાદ્ધેતોઃ; એવં ચ વિષશબ્દનિરુક્તિરુક્તા ભવતિ||૪-૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

જઙ્ગમસ્થાવરાયાં તદ્યોનૌ બ્રહ્મા ન્યયોજયત્| તદમ્બુસમ્ભવં તસ્માદ્દ્વિવિધં પાવકોપમમ્||૬|| અષ્ટવેગં દશગુણં ચતુર્વિંશત્યુપક્રમમ્|૭|

તદમ્બુસમ્ભવં તસ્માદ્ દ્વિવિધમિતિ તદમ્બુસમ્ભવં સમુદ્રોત્પન્નં, તસ્માત્ સમુદ્રત ઉત્પન્નત્વાદમ્બુસમ્ભવં, તથા તસ્માદ્ બ્રહ્મણા યોનિદ્વયનિયુક્તત્વાદ્ દ્વિવિધમિત્યર્થઃ| અમ્બુસમ્ભવત્વેન ચાસ્ય વર્ષાપ્રકોપિત્વં વક્ષ્યમાણં યુક્તમ્; અમ્બુયોનિભૂતત્વેન ચાસ્ય જલેન પ્રભાવાત્ પ્રશમનં ક્રિયત ઇતિ જ્ઞેયમ્| ઉક્તં હિ ભગવતા વ્યાસેન- “અદ્ભ્યોઽગ્નિર્બ્રહ્મતઃ ક્ષત્રમશ્મનો લોહમુત્થિતમ્| તસ્માત્ સર્વત્રગં તેજઃ સ્વાસુ યોનિષુ શામ્યતિ” ઇતિ| અષ્ટવેગમિતિ મનુષ્યાપેક્ષયાઽષ્ટવેગમ્ | દશગુણાદ્યગ્રે વક્ષ્યમાણમ્| ઉપક્રમાઃ ચિકિત્સાનુષ્ઠાનભેદાઃ||૬||-

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

તદ્વર્ષાસ્વમ્બુયોનિત્વાત્ સઙ્ક્લેદં ગુડવદ્ગતમ્||૭|| સર્પત્યમ્બુધરાપાયે તદગસ્ત્યો હિનસ્તિ ચ| પ્રયાતિ મન્દવીર્યત્વં વિષં તસ્માદ્ધનાત્યયે||૮||

વિષસ્ય વર્ષાસુ વિશેષપ્રકોપે શરદિ ચોપશમે હેતુમાહ- તદ્વર્ષાસ્વિત્યાદિ| ગુડો યથા પિણ્ડિતોઽમ્બુયોનિત્વાદ્વર્ષાસુ સઙ્ક્લેદં યાતિ, તથા વિષમપિ ક્લિન્નં વિસર્પતિ ઉત્ક્લિષ્ટશક્તિકં ચ ભવતિ, અત એવ દૂષીવિષાર્તા અતિપીડિતા ભવન્તિ; અમ્બુધરાણાં વૃદ્ધિકારણં વર્ષાગમઃ; અગસ્ત્યપ્રભાવશ્ચ તં હિનસ્તિ||૭-૮||

Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10

સર્પાઃ કીટોન્દુરા લૂતા વૃશ્ચિકા ગૃહગોધિકાઃ| જલૌકામત્સ્યમણ્ડૂકાઃ કણભાઃ સકૃકણ્ટકાઃ||૯|| શ્વસિંહવ્યાઘ્રગોમાયુતરક્ષુનકુલાદયઃ| દંષ્ટ્રિણો યે વિષં તેષાં દંષ્ટ્રોત્થં જઙ્ગમં મતમ્||૧૦||

પરાધિકારત્વાદ્વિષસ્ય સર્પા ઇત્યાદિના જઙ્ગમસ્થાવરયોનિદ્વયં સઙ્ક્ષેપાદેવાહ| યદ્યપિ વિષગુણા અગ્રે ઉદ્દિષ્ટાઃ, તથાઽપિ ગુણાનાં ગુણ્યપેક્ષત્વાદગ્રે વિષસ્ય ગુણિનઃ સ્થાવરજઙ્ગમભેદભિન્નસ્યાભિધાનમ્; ઉદ્દેશે તુ પ્રથમં ગુણાભિધાનં વિષસ્ય કાર્યકરણે ગુણપ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્| સર્પાદીનાં ભેદા અગ્રે એવ વક્તવ્યાઃ, તેન તત્રૈવ વ્યાકર્તવ્યાઃ| આદિગ્રહણાદુચ્ચિટિઙ્ગાદીનાં તન્ત્રાન્તરોક્તાનાં ગ્રહણમ્| અત્ર અદંષ્ટ્રિણોઽપિ દંષ્ટ્રિસર્પપ્રાધાન્યાદ્દંષ્ટ્રિણ ઇત્યુક્તાઃ; તથા દંષ્ટ્રોત્થમિતિ દંષ્ટ્રોત્થસ્ય સર્વવિષપ્રાધાન્યાદદંષ્ટ્રોત્થાનામપિ ઉન્દુરુવિષાદીનાં ગ્રહણમ્| ઉક્તં હ્યન્યત્ર “જઙ્ગમસ્ય વિષસ્યોક્તાન્યધિષ્ઠાનાનિ ષોડશ| તત્ર દૃષ્ટિદંષ્ટ્રાનિઃશ્વાસનખમૂત્રપુરીષશુક્રલાલાર્તવમુખસન્દંશવિશર્ધિતગુદાસ્થિપિત્તશૂકશવાનિ” (સુ.ક.અ.૩) ઇતિ| તથાઽન્યત્રાપિ “શુક્રમૂત્રપુરીષાણિ દેહે નિપતિતાનિ તુ| દારુણં ગરમિત્યાહુઃ” ઇતિ||૯-૧૦||

Adhikarana 6 (11-13) · Śloka 13

મુસ્તકં પૌષ્કરં ક્રૌઞ્ચં વત્સનાભં બલાહકમ્| કર્કટં કાલકૂટં ચ કરવીરકસઞ્જ્ઞકમ્||૧૧|| પાલકેન્દ્રાયુધં તૈલં મેઘકં કુશપુષ્પકમ્| રોહિષં પુણ્ડરીકં ચ લાઙ્ગલક્યઞ્જનાભકમ્||૧૨|| સઙ્કોચં મર્કટં શૃઙ્ગીવિષં હાલાહલં તથા| એવમાદીનિ ચાન્યાનિ મૂલજાનિ સ્થિરાણિ ચ||૧૩||

સ્થાવરજે વિષે મૂલજાનીતિ પદં મૂલજસ્ય બહુત્વાત્ પ્રાધાન્યાચ્ચ| તેન પત્રપુષ્પાદિજાનામપિ વિષાણાં ગ્રહણં; યદુક્તં સુશ્રુતે- “મૂલં પત્રં ફલં પુષ્પં ત્વક્ ક્ષીરં સાર એવ ચ|| નિર્યાસો ધાતવશ્ચૈવ કન્દશ્ચ દશમઃ સ્મૃતઃ” (સુ.ક.અ.૨) ઇતિ| કન્દસ્ત્વિહ મૂલવિશેષત્વાન્મૂલશબ્દેનૈવ ગૃહીતઃ| એતેષાં ચ સઞ્જ્ઞાસમ્બન્ધે શબરકિરાતાદય એવ તદ્વિદ્યાઃ પ્રમાણં, તે હિ ગુરુપરમ્પરયા વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૧-૧૩||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

ગરસંયોગજં ચાન્યદ્ગરસઞ્જ્ઞં ગદપ્રદમ્| કાલાન્તરવિપાકિત્વાન્ન તદાશુ હરત્યસૂન્||૧૪||

સ્થાવરજઙ્ગમારબ્ધમેવ તૃતીયં વિષમાહ- ગરસંયોગજમિત્યાદિ| ગરાર્થઃ સંયોગો યેષાં તે ગરસંયોગા દ્રવ્યભેદાઃ, તેભ્યો જાતં ગરસંયોગજમ્| ‘ગર’ ઇતિ તન્ત્રે સઞ્જ્ઞા યસ્ય તદ્ ગરસઞ્જ્ઞમ્| તચ્ચ ચિરકારિરોગજનકમપ્રાણહરમ્ | એતદેવાહ- કાલાન્તરેત્યાદિ| સુશ્રુતેઽપિ ત્રિવિધમેવ વિષમુક્તં- “સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ કૃત્રિમં ચાપિ યદ્વિષમ્” (સુ.ક.અ.૨) ઇત્યનેન| યત્તુ દૂષીવિષમગ્રે વક્ષ્યતિ તત્ ત્રિવિધાન્તર્ગતં દર્શયિષ્યામઃ| ગરં તુ દ્વિવિધં- નિર્વિષદ્રવ્યસંયોગકૃતં, તથા સવિષદ્રવ્યસંયોગકૃતં ચ; તત્રાદ્યં ગરસઞ્જ્ઞમ્, ઉત્તરં તુ કૃત્રિમમિતિ વ્યવસ્થા| તેનેમામેવ વ્યવસ્થાં ગૃહીત્વોક્તં રસાયને- “દંષ્ટ્રાવિષે મૂલવિષે સગરે કૃત્રિમે વિષે” (ચિ.અ.૧,પા.) ઇતિ| તથા વૃદ્ધકાશ્યપેઽપ્યુક્તં- “સંયોગજં ચ દ્વિવિધં તૃતીયં વિષમુચ્યતે| ગરં સ્યાદવિષં તત્ર સવિષં કૃત્રિમં મતમ્” ઇતિ||૧૪||

Adhikarana 8 (15-17) · Śloka 17

નિદ્રાં તન્દ્રાં ક્લમં દાહં સપાકં લોમહર્ષણમ્| શોફં ચૈવાતિસારં ચ જનયેજ્જઙ્ગમં વિષમ્||૧૫|| સ્થાવરં તુ જ્વરં હિક્કાં દન્તહર્ષં ગલગ્રહમ્| ફેનવમ્યરુચિશ્વાસમૂર્ચ્છાશ્ચ જનયેદ્વિષમ્ ||૧૬|| જઙ્ગમં સ્યાદધોભાગમૂર્ધ્વભાગં તુ મૂલજમ્| તસ્માદ્દંષ્ટ્રાવિષં મૌલં હન્તિ મૌલં ચ દંષ્ટ્રજમ્ ||૧૭||

નિદ્રામિત્યાદિના જઙ્ગમવિષસ્ય તથા જ્વરમિત્યાદિના સ્થાવરવિષસ્ય લિઙ્ગાનિ સર્વવેગગતાનિ પ્રાહ| જઙ્ગમસ્થાવરયોઃ પરસ્પરોપઘાતાત્મકધર્મમભિધાતું હેતુમત્પરસ્પરોપઘાતકત્વમેવાહજઙ્ગમમિત્યાદિ| તસ્માદિતિ પરસ્પરં વિરુદ્ધમાર્ગગામિત્વાત્| એતેન ચ યદ્વક્ષ્યતિ- “વિષપાનં દષ્ટાનાં વિષપીતે દંશનં ચાન્તે” ઇતિ, તદુપપન્નં ભવતિ| નનુ “વિષં વિષઘ્નમુક્તં યત્ પ્રભાવસ્તત્ર કારણામ્” (સૂ.અ.૨૬) ઇતિ આત્રેયભદ્રકાપ્યીયે પ્રભાવેણ વિષસ્ય વિષહરણાભિધાનોપપત્તિવર્ણનં તદ્વિરુધ્યતે; મૈવં, યદિ દ્રવ્યપ્રભાવઃ કારણં ન સ્યાત્ તદા યત્કિઞ્ચિદૂર્ધ્વભાગં મદનફલાદિ તદ્દંષ્ટ્રાવિષહરં સ્યાત્, યચ્ચાધોભાગં ત્રિવૃતાદિ તન્મૌલવિષં નિહન્યાત્; નચૈતદ્દૃષ્ટં, તસ્માત્ પ્રભાવસ્યૈવાત્મગુણતામાત્રકારણમેતદધોભાગત્વમૂર્ધ્વભાગત્વં ચેતિ||૧૫-૧૭||

Adhikarana 9 (18-23) · Śloka 23

તૃણ્મોહદન્તહર્ષપ્રસેકવમથક્લમા ભવન્ત્યાદ્યે| વેગે રસપ્રદોષાદસૃક્પ્રદોષાદ્દ્વિતીયે તુ||૧૮|| વૈવર્ણ્યભ્રમવેપથુમૂર્ચ્છાજૃમ્ભાઙ્ગચિમિચિમાતમકાઃ | દુષ્ટપિશિતાત્તૃતીયે મણ્ડલકણ્ડૂશ્વયથુકોઠાઃ||૧૯|| વાતાદિજાશ્ચતુર્થે દાહચ્છર્દ્યઙ્ગશૂલમૂર્ચ્છાદ્યાઃ| નીલાદીનાં તમસશ્ચ દર્શનં પઞ્ચમે વેગે||૨૦|| ષષ્ઠે હિક્કા, ભઙ્ગઃ સ્કન્ધસ્ય તુ સપ્તમેઽષ્ટમે મરણમ્| નૄણાં, ચતુષ્પદાં સ્યાચ્ચતુર્વિધઃ, પક્ષિણાં ત્રિવિધઃ||૨૧|| સીદત્યાદ્યે ભ્રમતિ ચ, ચતુષ્પદો વેપતે, તતઃ શૂન્યઃ | મન્દાહારો મ્રિયતે શ્વાસેન હિ ચતુર્થવેગે તુ||૨૨|| ધ્યાયતિ વિહગઃ પ્રથમે વેગે, પ્રભ્રામ્યતિ દ્વિતીયે તુ| સ્રસ્તાઙ્ગશ્ચ તૃતીયે વિષવેગે યાતિ પઞ્ચત્વમ્||૨૩||

તૃણ્મોહેત્યાદિના ક્રમેણાષ્ટવિષવેગલક્ષણમાહ| સુશ્રુતે એકૈકકલાતિક્રમેણ સપ્તવેગા ઉદીરિતાઃ; ઇહ કલાલઙ્ઘનેનૈવ સપ્તવેગાઃ, અષ્ટમે તુ સપ્તકલાલઙ્ઘનોત્તરકાલં મારકો વેગો દષ્ટસ્ય દંશદેશગમનાય પીતવિષસ્ય હૃદયગમનાય ભવતીતિ સુશ્રુતેન સમમવિરોધઃ| વાતાદિજા ઇતિ યથાયોગ્યતયા ઉદ્ધતાન્યતરૈકદોષદ્વિદોષત્રિદોષજાઃ| મૂર્ચ્છાદ્યા ઇત્યત્રાદિશબ્દઃ પ્રકારવાચી| ચતુર્થાદિવેગેષ્વનુક્તમપિ મેદઆદિદૂષ્યમુન્નેતવ્યં, સુશ્રુતવચનાત્| નીલાદીનામિત્યત્ર આદિશબ્દેન પ્રધાનવાચિના નીલપ્રધાનેતરવર્ણદર્શનં ભવતિ| ષષ્ઠે હિક્કેતિ ચ્છેદઃ| વિષવેગપ્રસ્તાવાચ્ચતુષ્પાદપક્ષિણોઽપિ વિષવેગાનાહ| એતદ્વિષવેગાભિધાને ચ પ્રયોજનં- યદ્વિષવેગમૃતસ્યાપિ માંસમુપયોજ્યં પીતવિષસ્ય હૃદયં દષ્ટસ્ય ચ દંશદેશં મુક્ત્વેત્યાદ્યુક્તવિધાનેન, વેગજ્ઞાનેનાપ્રાપ્તનૈષ્ઠિકવેગસ્ય યથોક્તવિધિના માંસં નોપાદેયં, યતસ્તસ્ય વિષાર્દિતસ્ય સર્વં શરીરં વિષવદ્ભવતિ| ચતુષ્પદાદીનામલ્પવેગત્વં સત્ત્વાલ્પત્વાત્| અવસીદતીત્યાદિ| દ્વિતીયે, શૂન્ય ઇત્યાદિ તૃતીયે||૧૮-૨૩||

Adhikarana 10 (24-27) · Śloka 27

લઘુ રૂક્ષમાશુ વિશદં વ્યવાયિ તીક્ષ્ણં વિકાસિ સૂક્ષ્મં ચ| ઉષ્ણમનિર્દેશ્યરસં દશગુણમુક્તં વિષં તજ્જ્ઞૈઃ||૨૪|| રૌક્ષ્યાદ્વાતમશૈત્યાત્પિત્તં સૌક્ષ્મ્યાદસૃક્ પ્રકોપયતિ| કફમવ્યક્તરસત્વાદન્નરસાંશ્ચાનુવર્તતે શીઘ્રમ્||૨૫|| શીઘ્રં વ્યવાયિભાવાદાશુ વ્યાપ્નોતિ કેવલં દેહમ્| તીક્ષ્ણત્વાન્મર્મઘ્નં પ્રાણઘ્નં તદ્વિકાસિત્વાત્||૨૬|| દુરુપક્રમં લઘુત્વાદ્વૈશદ્યાત્ સ્યાદસક્તગતિદોષમ્| દોષસ્થાનપ્રકૃતીઃ પ્રાપ્યાન્યતમં હ્યુદીરયતિ||૨૭||

વિષગુણાનાહ- લઘ્વિત્યાદિ| પ્રત્યેકં ગુણાનાં કાર્યમાહ રૌક્ષ્યાદિત્યાદિ| અશૈત્યાદિતિ ઉષ્ણત્વાત્| સૌક્ષ્મ્યાદસૃક્પ્રકોપણમસૃજોઽપિ સૂક્ષ્મમાર્ગાનુસારિત્વાત્| અવ્યક્તરસત્વં ચ કફકોપનાય અવ્યક્તરસત્વકફયોરેકજલરૂપકાર્યત્વાદ્ધવતિ| અન્નરસાંશ્ચાનુવર્તતે ઇતિ અવ્યક્તરસત્વેન જલં યથા ગન્ધગ્રહણે યોગવાહિ ભવતિ, તથા વિષમપિ અન્નરસાન્ ઝટિત્યનુગતં ભવતિ, તતઃ શીઘ્રં તેન ભાવિતમન્નં ભવતિ| શીઘ્રેત્યાદૌ શીઘ્રત્વાદાશુ વ્યાપ્નોતિ, વ્યવાયિત્વાત્ કેવલં દેહં વ્યાપ્નોતીતિ જ્ઞેયમ્| વ્યવાયિત્વં સર્વતઃ પ્રસરણશીલત્વં પાનીયપતિતત્તૈલવત્| તીક્ષ્ણત્વાન્મર્મઘ્નમિતિ મર્મણાં સૌમ્યાનાં મૃદૂનાં તીક્ષ્ણેન વિરુદ્ધત્વં બોદ્ધવ્યમ્| વિકાસિત્વાદિતિ હિંસનશીલત્વાત્; વિપૂર્વો હિ કસતિર્હિંસાર્થઃ| લઘુત્વાદિતિ અનવસ્થિતત્વાત્; યસ્ય ચાનવસ્થિતત્વં તસ્ય ભેષજેનાસમ્બન્ધાદુપક્રમણમકિઞ્ચિત્કરમ્| અસક્તા અવિશ્રાન્તા દોષેષુ ગતિર્યસ્ય તત્ અસક્તગતિદોષં, વિશદં હિ પિચ્છાભાગરહિતત્વાત્ ક્વચિન્ન સજ્જતિ| અત્ર ચ ગુણાનાં પ્રતિનિયમેન વિરુદ્ધકર્મકરણે વિષસ્યાશિવત્વમેવ નિયામકં જ્ઞેયં; તેન રૌક્ષ્યાદિભિઃ શ્લેષ્મક્ષયાદિ નાશઙ્કનીયમ્| સુશ્રુતે ચ વિષગુણે યત્ પાકિત્વમુક્તં, તદાશુકારિવિષે નિષ્પ્રયોજનમિતિ નેહોક્તં; તથાહિ- વિષં નૈતાવન્તં કાલમપેક્ષતે યેન યાવત્તસ્ય પાકો ભવત્યવિચાર્યઃ| સુશ્રુતે ચ કાલાન્તરપ્રકોપિત્વમપિ દૂષીવિષગોચરતયોક્તં, તદિહાપિ દૂષીવિષે ચિન્તનીયમિતિ||૨૪-૨૭||

Adhikarana 11 (28-30) · Śloka 30

સ્યાદ્વાતિકસ્ય વાતસ્થાને કફપિત્તલિઙ્ગમીષત્તુ| તૃણ્મોહારતિમૂર્ચ્છાગલગ્રહચ્છર્દિફેનાદિ ||૨૮|| પિત્તાશયસ્થિતં પૈત્તિકસ્ય કફવાતયોર્વિષં તદ્વત્| તૃટ્કાસજ્વરવમથુક્લમદાહતમોતિસારાદિ ||૨૯|| કફદેશગં કફસ્ય ચ દર્શયેદ્વાતપિત્તયોશ્ચેષત્| લિઙ્ગં શ્વાસગલગ્રહકણ્ડૂલાલાવમથ્વાદિ||૩૦||

સમ્પ્રતિ સ્થાનવિશેષેણ પ્રકૃતિવિશેષપ્રાપ્ત્યા ચ લિઙ્ગવિશેષાનાહ- વાતિકસ્યેત્યાદિ| વિષં મદ્યં ચ યદ્યપિ ત્રિદોષકોપનં, તથાઽપિ સ્થાનપ્રકૃતિવિશેષપ્રાપ્ત્યા તદનુગુણદોષપ્રકોપમધિકં કરોતિ, શેષયોસ્તુ મનાગિત્યર્થઃ| વાતિકસ્યેતિ વાતપ્રકૃતેઃ| વાતસ્થાને પક્વાશયાદૌ| કફપિત્તલિઙ્ગમીષદિતિ વચનાદ્ વાતલિઙ્ગં બલવદ્ભવતિ, તચ્ચ તૃણ્મૂર્ચ્છેત્યાદિનોક્તં જ્ઞેયમ્; એવમુત્તરત્રાપિ યોજ્યમ્| કફવાતયોસ્તદ્વદિતિ ઈષદિત્યર્થઃ; તૃડાદિ તુ બલવલ્લિઙ્ગં, તત્ પિત્તસ્યેત્યર્થઃ| કફેત્યાદૌ ચકારાત્ કફપ્રકૃતેરિત્યર્થઃ| ઈષદ્વાતપિત્તયોરિતિ યોજ્યમ્||૨૮-૩૦||

Adhikarana 12 (31) · Śloka 31

દૂષીવિષં તુ શોણિતદુષ્ટ્યારુઃકિટિમકોઠલિઙ્ગં ચ| વિષમેકૈકં દોષં સન્દૂષ્ય હરત્યસૂનેવમ્||૩૧||

દૂષીવિષલક્ષણમાહ- દૂષીત્યાદિ| કોઠઃ વરટીદંશશોથાકારઃ| કાલાન્તરપ્રકોપિ વિષં દૂષીવિષમ્| ઉક્તં ચાન્યત્ર “દૂષિતં દેશકાલાદિદિવાસ્વપ્નૈરભીક્ષ્ણશઃ| યસ્માદ્દૂષયતે ધાતૂન્ તસ્માદ્દૂષીવિષં સ્મૃતમ્” ઇતિ| એવમ્ભૂતં ચ ગરમેવ પ્રાયો ભવતિ, તથા સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ ભવતિ| યદુક્તં સુશ્રુતે- “જીર્ણં વિષઘ્નૌષધિભિર્હતં વા દાવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વા| સ્વભાવતો વા ગુણવિપ્રહીનં વિષં હિ દૂષીવિષતામુપૈતિ” (સુ.ક.અ.૨) ઇતિ| ઇહાપિ દૂષીવિષાઃ કીટા હીનવીર્યવિષા વક્તવ્યાઃ| વિષમેકૈકમિત્યાદિના સ્યાદ્વાતિકસ્યેત્યાદિના યદુક્તં તસ્યૈકૈકદોષસ્યાત્યર્થકોપમાહ| સન્દૂષ્યેતિ અત્યર્થં દૂષયિત્વા||૩૧||

Adhikarana 13 (32) · Śloka 32

ક્ષરતિ વિષતેજસાઽસૃક્ તત્ ખાનિ નિરુધ્ય મારયતિ જન્તુમ્| પીતં મૃતસ્ય હૃદિ તિષ્ઠતિ દષ્ટવિદ્ધયોર્દંશદેશે સ્યાત્||૩૨||

અનુક્તપ્રાણહરણસામગ્રીમાહ- ક્ષરતીત્યાદિના| પીતં વિષં વિશેષેણ મૃતસ્ય હૃદિ તિષ્ઠતિ| દષ્ટવિદ્ધયોશ્ચ દંશદેશે વિષં સ્યાત્| વિદ્ધઃ દિગ્ધવિદ્ધઃ| અત્ર કશ્ચિન્મૃત ઇવ ભવતિ, કશ્ચિચ્ચ પવનાદમૃત ઇવ| યદુક્તં કાશ્યપે- “મૃત ઇવ ચેન્મર્ત્યઃ સ્યાદસાધ્યલિઙ્ગૈર્વિહીનશ્ચ| સ જીવયિતું શક્યઃ કૃતા ચૈતસ્ય હૃદયરક્ષા ચેત્” ઇતિ||૩૨||

Adhikarana 14 (33-34) · Śloka 34

નીલૌષ્ઠદન્તશૈથિલ્યકેશપતનાઙ્ગભઙ્ગવિક્ષેપાઃ| શિશિરૈર્ન લોમહર્ષો નાભિહતે દણ્ડરાજી સ્યાત્||૩૩|| ક્ષતજં ક્ષતાચ્ચ નાયાત્યેતાનિ ભવન્તિ મરણલિઙ્ગાનિ| એભ્યોઽન્યથા ચિકિત્સ્યાસ્તેષાં ચોપક્રમાઞ્છૃણુ મે||૩૪||

એતદ્વિશેષજ્ઞાનાર્થં લક્ષણમાહ- નીલૌષ્ઠેત્યાદિ| દણ્ડરાજિઃ દણ્ડાકારા રેખા ||૩૩-૩૪||

Adhikarana 15 (35-37) · Śloka 37

મન્ત્રારિષ્ટોત્કર્તનનિષ્પીડનચૂષણાગ્નિપરિષેકાઃ| અવગાહરક્તમોક્ષણવમનવિરેકોપધાનાનિ||૩૫|| હૃદયાવરણાઞ્જનનસ્યધૂમલેહૌષધપ્રશમનાનિ | પ્રતિસારણં પ્રતિવિષં સઞ્જ્ઞાસંસ્થાનપનં લેપઃ||૩૬|| મૃતસઞ્જીવનમેવ ચ વિંશતિરેતે ચતુર્ભિરધિકાઃ| સ્યુરુપક્રમા યથા યે યત્ર યોજ્યાઃ શૃણુ તથા તાન્||૩૭||

મન્ત્રેત્યાદિ| મન્ત્રસ્ય વિષહરેષુ શ્રેષ્ઠત્વાદગ્રેઽભિધાનં; યદુક્તં “વિષં તેજોમયૈર્મન્ત્રૈઃ સત્યબ્રહ્મતપોમયૈઃ| યથા નિવાર્યતે ક્ષિપ્રં પ્રયુક્તૈર્ન તથૌષધૈઃ” (સુ.ક.અ.૫) ઇતિ| અરિષ્ટા દ્વિવિધા- મન્ત્રેણ રજ્જ્વાદિભિર્વા વિષોપરિબન્ધઃ| ઉપધાનં વિષસઙ્ક્રમણાર્થં મસ્તકે ભેષજદાનમ્| હૃદયાવરણં હૃદયરક્ષાકરમૌષધમ્| પ્રતિવિષં વિષાન્તરપ્રયોગઃ| મૃતસઞ્જીવનં વિષેણ મૃતસ્યામૃત ઇવ સઞ્જીવનકરં ભેષજમ્| શેષં વ્યક્તં વિવરણગ્રન્થેન સ્ફુટં ભવિષ્યતિ||૩૫-૩૭||

Adhikarana 16 (38) · Śloka 39

દંશાત્તુ વિષં દષ્ટસ્યાવિસૃતં વેણિકાં ભિષગ્બદ્ધ્વા| નિષ્પીડયેદ્ભૃશં દંશમુદ્ધરેન્મર્મવર્જં વા||૩૮|| તં દંશં વા ચૂષેન્મુખેન યવચૂર્ણપાંશુપૂર્ણેન|૩૯|

અવિસૃતમિતિ અવ્યાપ્તશરીરમ્| વેણિકાં બદ્ધ્વેતિ વિષવા(ધા)રણિકાં બદ્ધ્વા| અનેન ચ સામાન્યાભિધાનેન મન્ત્રવ્યાપારોઽપ્યરિષ્ટાનાં કથિતઃ, મન્ત્રાદ્ભિન્ના ચારિષ્ટોક્તા| ઉક્તં ચાન્યત્ર- “અરિષ્ટામપિ મન્ત્રૈશ્ચ બધ્નીયાન્મન્ત્રકોવિદઃ| સા તુ રજ્જ્વાદિભિર્બદ્ધા વિષપ્રતિકરી મતા” (સુ.ક.અ.૫) ઇતિ| નિષ્પીડયેદિતિ નિષ્પીડનેન વિષં ગાલયેત્| ઉદ્ધરેદિતિ ઉત્કૃત્યાપહરેત્| મર્મવર્જ્યમિતિ મર્મણ્યુપઘાતં નિષેધયત્યવ્રણે| યવચૂર્ણેન પાંશુના વા મુખપૂરણં વિષસમ્બન્ધપરિહારાર્થમ્||૩૮||-

Adhikarana 17 (39-43) · Śloka 43

પ્રચ્છનશૃઙ્ગજલૌકાવ્યધનૈઃ સ્રાવ્યં તતો રક્તમ્||૩૯|| રક્તે વિષપ્રદુષ્ટે દુષ્યેત્ પ્રકૃતિસ્તતસ્ત્યજેત્ પ્રાણાન્| તસ્માત્ પ્રઘર્ષણૈરસૃગવર્તમાનં પ્રવર્ત્યં સ્યાત્||૪૦|| ત્રિકટુગૃહધૂમરજનીપઞ્ચલવણરોચનાઃ સવાર્તાકાઃ| ઘર્ષણમતિપ્રવૃત્તે વટાદિભિઃ શીતલૈર્લેપઃ||૪૧|| રક્તં હિ વિષાધાનં વાયુરિવાગ્નેઃ પ્રદેહસેકૈસ્તત્| શીતૈઃ સ્કન્દતિ તસ્મિન્ સ્કન્ને વ્યપયાતિ વિષવેગઃ||૪૨|| વિષવેગાન્મદમૂર્ચ્છાવિષાદહૃદયદ્રવાઃ પ્રવર્તન્તે| શીતૈર્નિવર્તયેત્તાન્ વીજ્યશ્ચાલોમહર્ષાત્ સ્યાત્||૪૩||

પ્રચ્છનાદિભી રક્તમોક્ષણમુપક્રમમાહ| ઉપક્રમાણાં ચ વ્યતિક્રમાભિધાનેન નિયમેન ક્રમયોગં નિષેધયતિ| રક્તસ્રાવણોપપત્તિમાહ- રક્તે ઇત્યાદિ| પ્રકૃતિરિતિ દેહધાત્વાદિસ્વભાવઃ| પ્રઘર્ષણૈરિતિ પ્રઘર્ષણૈરપિ, પ્રચ્છનાદિભિઃ પ્રઘર્ષણેન ચેત્યર્થઃ| પ્રઘર્ષણં પત્રાદિભિઃ| પ્રઘર્ષણેન પ્રતિસારણમુપક્રમેષૂક્તમ્| ઘર્ષણમિતિ છેદઃ| વિષાધાનમિતિ વિષસ્ય પ્રસારકમ્| સ્કન્દતિ સ્થિરં ભવતિ| સ્કન્ને ઇતિ સ્થિરે| વીજ્યઃ વ્યજનપવનૈઃ||૩૯-૪૩||

Adhikarana 18 (44-45) · Śloka 45

તરુરિવ મૂલચ્છેદાદ્દંશચ્છેદાન્ન વૃદ્ધિમેતિ વિષમ્| આચૂષણમાનયનં જલસ્ય સેતુર્યથા તથાઽરિષ્ટાઃ||૪૪|| ત્વઙ્માંસગતં દાહો દહતિ વિષં સ્રાવણં હરતિ રક્તાત્| પીતં વમનૈઃ સદ્યો હરેદ્વિરેકૈર્દ્વિતીયે તુ||૪૫||

તરુરિવેત્યાદિના છેદાદીનાં વિષહરણોપપત્તિમાહ| સેતુર્યથેતિ પ્રસરનિરોધક ઇત્યર્થઃ| દ્વિતીયે ‘વેગે’ ઇતિ શેષઃ||૪૪-૪૫||

Adhikarana 19 (46-50) · Śloka 50

આદૌ હૃદયં રક્ષ્યં તસ્યાવરણં પિબેદ્યથાલાભમ્| મધુસર્પિર્મજ્જપયોગૈરિકમથ ગોમયરસં વા||૪૬|| ઇક્ષું સુપક્વમથવા કાકં નિષ્પીડ્ય તદ્રસં વરણમ્| છાગાદીનાં વાઽસૃગ્ભસ્મ મૃદં વા પિબેદાશુ||૪૭|| ક્ષારાગદસ્તૃતીયે શોફહરૈર્લેખનં સમધ્વમ્બુ| ગોમયરસશ્ચતુર્થે વેગે સકપિત્થમધુસર્પિઃ||૪૮|| કાકાણ્ડશિરીષાભ્યાં સ્વરસેનાશ્ચ્યોતનાઞ્જને નસ્યમ્| સ્યાત્પઞ્ચમેઽથ ષષ્ઠે સઞ્જ્ઞાયાઃ સ્થાપનં કાર્યમ્||૪૯|| ગોપિત્તયુતા રજની મઞ્જિષ્ઠામરિચપિપ્પલીપાનમ્| વિષપાનં દષ્ટાનાં વિષપીતે દંશનં ચાન્તે||૫૦||

આદાવિતિ સર્વોપક્રમાદૌ| તસ્યેતિ હૃદયસ્ય| યથાલાભમિતિ વક્ષ્યમાણહૃદયાવરણયોગેષુ યથાપ્રાપ્તિહૃદયાવરણમ્| ક્ષારાગદો વક્ષ્યમાણઃ| તૃતીયે ‘વેગે’ ઇતિ શેષઃ| કાકાણ્ડા શિમ્બીભેદઃ| ગોપિત્તયુતા રજની આશ્ચોતનાદિષુ જ્ઞેયા| અન્તે ઇતિ સર્વોપક્રમશેષે સપ્તમે વેગે સર્પેણ દંશનં કાર્યમ્||૪૬-૫૦||

Adhikarana 20 (51-53) · Śloka 53

શિખિપિત્તાર્ધયુતં સ્યાત્ પલાશબીજમગદો મૃતેષુ વરઃ| વાર્તાકુફાણિતાગારધૂમગોપિત્તનિમ્બં વા||૫૧|| ગોપિત્તયુતૈર્ગુટિકાઃ સુરસાગ્રન્થિદ્વિરજનીમધુકકુષ્ઠૈઃ | શસ્તાઽમૃતેન તુલ્યા શિરીષપુષ્પકાકાણ્ડકરસૈર્વા||૫૨|| કાકાણ્ડસુરસગવાક્ષીપુનર્નવાવાયસીશિરીષફલૈઃ| ઉદ્બન્ધવિષજલમૃતે લેપૌપધિનસ્યપાનાનિ ||૫૩||

અષ્ટમે તુ વેગે શિખિપિત્તેત્યાદિના મૃતસઞ્જીવનયોગાનાહ| મૃત ઇતિ મૃત ઇવ| ઉદ્બન્ધેત્યાદૌ મૃતે ઇતિ ઉદ્બન્ધાદિભિસ્ત્રિભિઃ સમ્બધ્યતે| લેપૌપધિનસ્યપાનાનીતિ લેપાદયશ્ચામી ઉદ્બન્ધાદિષુ યથાયોગ્યતયા જ્ઞેયાઃ| લેપૌપધીત્યાદૌ ઉપધિર્યો મૂર્ધ્નિ કાકપદં કૃત્વા વિષહરણાય દીયતે||૫૧-૫૩||

Adhikarana 21 (54-60) · Śloka 60

સ્પૃક્કાપ્લવસ્થૌણેયકાઙ્ક્ષીશૈલેયરોચનાતગરમ્| ધ્યામકકુઙ્કુમમાંસીસુરસાગ્રૈલાલકુષ્ઠઘ્નમ્||૫૪|| બૃહતી શિરીષપુષ્પં શ્રીવેષ્ટકપદ્મચારટિવિશાલાઃ| સુરદારુપદ્મકેશરસાવરકમનઃશિલાકૌન્ત્યઃ||૫૫|| જાત્યર્કપુષ્પરસરજનીદ્વયહિઙ્ગુપિપ્પલીલાક્ષાઃ| જલમુદ્ગપર્ણિચન્દનમધુકમદનસિન્ધુવારાશ્ચ||૫૬|| શમ્પાકલોધ્રમયૂરકગન્ધફલાનાકુલીવિડઙ્ગાશ્ચ| પુષ્યે સંહૃત્ય સમં પિષ્ટ્વા ગુટિકા વિધેયાઃ સ્યુઃ||૫૭|| સર્વવિષઘ્નો જયકૃદ્વિષમૃતસઞ્જીવનો જ્વરનિહન્તા| ઘ્રેયવિલેપનધારણધૂમગ્રહણૈર્ગૃહસ્થશ્ચ||૫૮|| ભૂતવિષજન્ત્વલક્ષ્મીકાર્મણમન્ત્રાગ્ન્યશન્યરીન્ હન્યાત્| દુઃસ્વપ્નસ્ત્રીદોષાનકાલમરણામ્બુચૌરભયમ્||૫૯|| ધનધાન્યકાર્યસિદ્ધિઃ શ્રીપુષ્ટ્યાયુર્વિવર્ધનો ધન્યઃ| મૃતસઞ્જીવન એષ પ્રાગમૃતાદ્બ્રહ્મણા વિહિતઃ||૬૦|| ઇતિ મૃતસઞ્જીવનોઽગદઃ|

સ્પૃક્કેત્યાદૌ કાઙ્ક્ષી સૌરાષ્ટ્રિકા| કુષ્ઠઘ્નઃ ખદિરઃ| સાવરકં લોધ્રમ્| કૌન્તી રેણુકા| મયૂરકઃ અપામાર્ગઃ, ગન્ધફલા પ્રિયઙ્ગુઃ, નાકુલી રાસ્ના| ધારણશબ્દેન શરીરે ધારણં બ્રૂતે; ધારણં ચૌષધશબ્દેનોપક્રમેષુ પ્રવિશતિ| ગૃહસ્થ ઇતિ ગૃહેઽવતિષ્ઠન્| કાર્મણઃ પરદ્રોહાર્થો મન્ત્રાદિયોગઃ, મન્ત્રઃ અભિચારમન્ત્રઃ| સ્ત્રીદોષાનિતિ સ્ત્રીદત્તગરાદિદોષાન્| પ્રાગમૃતાદિતિ અમૃતોત્પત્તેઃ પ્રાક્; એતેન ચામૃતસમાનત્વમસ્ય દર્શ્યતે||૫૪-૬૦||

Adhikarana 22 (61-64) · Śloka 64

મન્ત્રૈર્ધમનીબન્ધોઽવમાર્જનં કાર્યમાત્મરક્ષા ચ| દોષસ્ય વિષં યસ્ય સ્થાને સ્યાત્તં જયેત્પૂર્વમ્||૬૧|| વાતસ્થાને સ્વેદો દધ્ના નતકુષ્ઠકલ્કપાનં ચ| ઘૃતમધુપયોઽમ્બુપાનાવગાહસેકાશ્ચ પિત્તસ્થે||૬૨|| ક્ષારાગદઃ કફસ્થાનગતે સ્વેદસ્તથા સિરાવ્યધનમ્| દૂષીવિષેઽથ રક્તસ્થિતે સિરાકર્મ પઞ્ચવિધમ્||૬૩|| ભેષજમેવં કલ્પ્યં ભિષગ્વિદાઽઽલક્ષ્ય સર્વદા સર્વમ્| સ્થાનં જયેદ્ધિ પૂર્વં સ્થાનસ્થસ્યાવિરુદ્ધં ચ||૬૪||

મન્ત્રૈરિત્યાદૌ અવમાર્જનમિતિ વિષસ્ય પ્રતિલોમેન માર્જનં મન્ત્રૈરેવ કાર્યમ્| આત્મરક્ષા ભૂતાવેશનિષેધાર્થમ્| જયેદિતિ સ્થાનિનં દોષં જયેત્| સ્વેદો યદ્યપિ પ્રતિષિદ્ધઃ સ્વેદાધ્યાયે, તથાઽપ્યવસ્થાવિશેષે ‘વાતસ્થાને’ ઇત્યાદિના વિધીયતે| સ્વેદસ્તુ પેયાદિભોજનાદિવિધાનવદસ્ય પ્રયોગાચ્ચતુર્વિંશત્યુપક્રમેષુ નોક્તઃ; કિંવા અગ્નિશબ્દેન સ્વેદોઽપિ ગૃહ્યતે, પેયાદિ ચોપશમનશબ્દેનાવશ્યં બોદ્ધવ્યમ્| પિત્તસ્થે ઇતિ પિત્તસ્થાનસ્થે| દૂષીવિષ ઇત્યાદૌ સિરા ઇતિ સિરાવ્યધઃ, કર્મ પઞ્ચવિધં વમનાદિ; કિંવા સિરાકર્મ પઞ્ચવિધમિતિ પઞ્ચસિરાવ્યધઃ| સ્થાનમિતિ સ્થાનગતવાતાદિ| સ્થાનસ્થસ્યેતિ સ્થાનગતવિષસ્યાવિરુદ્ધં ચ ‘કુર્યાત્’ ઇતિ શેષઃ||૬૧-૬૪||

Adhikarana 23 (65-76) · Śloka 76

વિષદૂષિતકફમાર્ગઃ સ્રોતઃસંરોધરુદ્ધવાયુસ્તુ| મૃત ઇવ શ્વસેન્મર્ત્યઃ સ્યાદસાધ્યલિઙ્ગૈર્વિહીનશ્ચ||૬૫|| ચર્મકષાયાઃ કલ્કં બિલ્વસમં મૂર્ધ્નિ કાકપદમસ્ય| કૃત્વા દદ્યાત્કટભીકટુકટ્ફલપ્રધમનં ચ||૬૬|| છાગં ગવ્યં માહિષં વા માંસં કૌક્કુટમેવ વા| દદ્યાત્ કાકપદે તસ્મિંસ્તતઃ સઙ્ક્રમતે વિષમ્||૬૭|| નાસાક્ષિકર્ણજિહ્વાકણ્ઠનિરોધેષુ કર્મ નસ્તઃ સ્યાત્| વાર્તાકુબીજપૂરજ્યોતિષ્મત્યાદિભિઃ પિષ્ટૈઃ||૬૮|| અઞ્જનમક્ષ્યુપરોધે કર્તવ્યં બસ્તમૂત્રપિષ્ટૈસ્તુ| દારુવ્યોષહરિદ્રાકરવીરકરઞ્જનિમ્બસુરસૈસ્તુ||૬૯|| શ્વેતા વચાઽશ્વગન્ધા હિઙ્ગ્વમૃતા કુષ્ઠસૈન્ધવે લશુનમ્| સર્ષપકપિત્થમધ્યં ટુણ્ટુકકરઞ્જબીજાનિ ||૭૦|| વ્યોષં શિરીષપુષ્પં દ્વિરજન્યૌ વંશલોચનં ચ સમમ્| પિષ્ટ્વાઽજસ્ય મૂત્રેણ ગોશ્વપિત્તેન સપ્તાહમ્||૭૧|| વ્યત્યાસભાવિતોઽયં નિહન્તિ શિરસિ સ્થિતં વિષં ક્ષિપ્રમ્| સર્વજ્વરભૂતગ્રહવિસૂચિકાજીર્ણમૂર્ચ્છાર્તીઃ||૭૨|| ઉન્માદાપસ્મારૌ કાચપટલનીલિકાશિરોદોષાન્| શુષ્કાક્ષિપાકપિલ્લાર્બુદાર્મકણ્ડૂતમોદોષાન્||૭૩|| ક્ષયદૌર્બલ્યમદાત્યયપાણ્ડુગદાંશ્ચાઞ્જનાત્તથા મોહાન્| લેપાદ્વિષદિગ્ધક્ષતલીઢદષ્ટપીતવિષઘાતી||૭૪|| અર્શઃસ્વાનદ્ધેષુ ચ ગુદલેપો યોનિલેપનં સ્ત્રીણામ્| મૂઢે ગર્ભે દુષ્ટે લલાટલેપઃ પ્રતિશ્યાયે||૭૫|| વૃદ્ધૌ કિટિમે કુષ્ઠે શ્વિત્રવિચર્ચિકાદિષુ લેપઃ| ગજ ઇવ તરૂન્ વિષગદાન્નિહન્ત્યગદગન્ધહસ્ત્યેષઃ||૭૬|| ઇતિ ગન્ધહસ્તીનામાઽગદઃ|

સ્રોતઃસંરોધેન રુદ્ધો વાયુરુચ્છ્વાસનિશ્વાસલક્ષણો યસ્ય સ તથા| અસાધ્યલિઙ્ગૈરિતિ પ્રાગુક્તનીલૌષ્ઠાદિભિઃ| ચર્મકષાયા ઇતિ ચર્મચટિકાયાઃ, કિંવા સપ્તલાયાઃ| કાકપદમિતિ કાકપદાકારં વ્રણમ્| કટભીત્યાદૌ કટુકફલા તિક્તાલાબુઃ, કિંવા કટુ ત્રિકટુ| જ્યોતિષ્મતીત્યાદીનિ ષટ્વિરેચનશતાશ્રિતાયોક્તાનિ શિરોવિરેચનાનિ| દાર્વીત્યાદૌ શ્વેતા કટભી| વ્યત્યાસભાવિત ઇતિ ગોપિત્તેન ભાવયિત્વા અશ્વપિત્તેન ભાવિતઃ, તથા અશ્વપિત્તેન ભાવયિત્વા ગોપિત્તેન ભાવિતઃ||૬૫-૭૬||

Adhikarana 24 (77-104) · Śloka 104

પત્રાગુરુમુસ્તૈલા નિર્યાસાઃ પઞ્ચ ચન્દનં સ્પૃક્કા| ત્વઙ્નલદોત્પલબાલકહરેણુકોશીરવન્યનખાઃ||૭૭|| સુરદારુકનકકુઙ્કુમધ્યામકકુષ્ઠપ્રિયઙ્ગવસ્તગરમ્| પઞ્ચાઙ્ગાનિ શિરીષાદ્વ્યોષાલમનઃશિલાજાજ્યઃ||૭૮|| શ્વેતકટભીકરઞ્જૌ રક્ષોઘ્ની સિન્ધુવારિકા રજની| સુરસાઞ્જનગૈરિકમઞ્જિષ્ઠાનિમ્બનિર્યાસાઃ||૭૯|| વંશત્વગશ્વગન્ધાહિઙ્ગુદધિત્થામ્લવેતસં લાક્ષા| મધુમધુકસોમરાજીવચારુહારોચનાતગરમ્||૮૦|| અગદોઽયં વૈશ્રવણાયાખ્યાતસ્ત્ર્યમ્બકેણ ષષ્ટ્યઙ્ગઃ| અપ્રતિહતપ્રભાવઃ ખ્યાતો મહાગન્ધહસ્તીતિ||૮૧|| પિત્તેન ગવાં પેષ્યો ગુટિકાઃ કાર્યાસ્તુ પુષ્યયોગેન| પાનાઞ્જનપ્રલેપૈઃ પ્રસાધયેત્ સર્વકર્માણિ||૮૨|| પિલ્લં કણ્ડૂં તિમિરં રાત્ર્યાન્ધ્યં કાચમર્બુદં પટલમ્| હન્તિ સતતપ્રયોગાદ્ધિતમિતપથ્યાશિનાં પુંસામ્||૮૩|| વિષમજ્વરાનજીર્ણાન્દદ્રું કણ્ડૂં વિસૂચિકાં પામામ્| વિષમૂષિકલૂતાનાં સર્વેષાં પન્નગાનાં ચ| આશુ વિષં નાશયતિ સમૂલજમથ કન્દજં સર્વમ્||૮૪|| એતેન લિપ્તગાત્રઃ સર્પાન્ ગૃહ્ણાતિ ભક્ષયેચ્ચ વિષમ્| કાલપરીતોઽપિ નરો જીવતિ નિત્યં નિરાતઙ્કઃ||૮૫|| આનદ્ધે ગુદલેપો યોનૌ લેપશ્ચ મૂઢગર્ભાણામ્| મૂર્ચ્છાર્તિષુ ચ લલાટે પ્રલેપનમાહુઃ પ્રધાનતમમ્||૮૬|| ભેરીમૃદઙ્ગપટહાઞ્છત્રાણ્યમુના તથા ધ્વજપતાકાઃ| લિપ્ત્વાઽહિવિષનિરસ્ત્યૈ પ્રધ્વનયેદ્દર્શયેન્મતિમાન્||૮૭|| યત્ર ચ સન્નિહિતોઽયં ન તત્ર બાલગ્રહા ન રક્ષાંસિ| ન ચ કાર્મણવેતાલા વહન્તિ નાથર્વણા મન્ત્રાઃ||૮૮|| સર્વગ્રહા ન તત્ર પ્રભવન્તિ ન ચાગ્નિશસ્ત્રનૃપચૌરાઃ| લક્ષ્મીશ્ચ તત્ર ભજતે યત્ર મહાગન્ધહસ્ત્યસ્તિ||૮૯|| પિષ્યમાણ ઇમં ચાત્ર સિદ્ધં મન્ત્રમુદીરયેત્| ‘મમ માતા જયા નામ જયો નામેતિ મે પિતા||૯૦|| સોઽહં જયજયાપુત્રો વિજયોઽથ જયામિ ચ| નમઃ પુરુષસિંહાય વિષ્ણવે વિશ્વકર્મણે||૯૧|| સનાતનાય કૃષ્ણાય ભવાય વિભવાય ચ| તેજો વૃષાકપેઃ સાક્ષાત્તેજો બ્રહ્મેન્દ્રયોર્યમે||૯૨|| યથાઽહં નાભિજાનામિ વાસુદેવપરાજયમ્| માતુશ્ચ પાણિગ્રહણં સમુદ્રસ્ય ચ શોષણમ્||૯૩|| અનેન સત્યવાક્યેન સિધ્યતામગદો હ્યયમ્| હિલિમિલિસંસ્પૃષ્ટે રક્ષ સર્વભેષજોત્તમે સ્વાહા ||૯૪|| ઇતિ મહાગન્ધહસ્તીનામાઽગદઃ| ઋષભકજીવકભાર્ગીમધુકોત્પલધાન્યકેશરાજાજ્યઃ| સસિતગિરિકોલમધ્યાઃ પેયાઃ શ્વાસજ્વરાદિહરાઃ||૯૫|| હિઙ્ગુ ચ કૃષ્ણાયુક્તં કપિત્થરસયુક્તમગ્ર્યલવણં ચ| સમધુસિતૌ પાતવ્યૌ જ્વરહિક્કાશ્વાસકાસઘ્નૌ||૯૬|| લેહઃ કોલાસ્થ્યઞ્જનલાજોત્પલમધુઘૃતૈર્વમ્યામ્| બૃહતીદ્વયાઢકીપત્રધૂમવર્તિસ્તુ હિક્કાઘ્ની||૯૭|| શિખિબર્હિબલાકાસ્થીનિ સર્ષપાશ્ચન્દનં ચ ઘૃતયુક્તમ્| ધૂમો ગૃહશયનાસનવસ્ત્રાદિષુ શસ્યતે વિષનુત્||૯૮|| ઘૃતયુક્તે નતકુષ્ઠે ભુજગપતિશિરઃ શિરીષપુષ્પં ચ| ધૂમાગદઃ સ્મૃતોઽયં સર્વવિષઘ્નઃ શ્વયથુહૃચ્ચ||૯૯|| જતુસેવ્યપત્રગુગ્ગુલુભલ્લાતકકકુભપુષ્પસર્જરસાઃ| શ્વેતા ચ ધૂમ ઉરગાખુકીટવસ્ત્રક્રિમિનુદગ્ર્યઃ||૧૦૦|| તરુણપલાશક્ષારં સ્રુતં પચેચ્ચૂર્ણિતૈઃ સહ સમાંશૈઃ| લોહિતમૃદ્રજનીદ્વયશુક્લસુરસમઞ્જરીમધુકૈઃ||૧૦૧|| લાક્ષાસૈન્ધવમાંસીહરેણુહિઙ્ગુદ્વિસારિવાકુષ્ઠૈઃ| સવ્યોષૈર્બાહ્લીકૈર્દર્વીવિલેપનં ઘટ્ટયેદ્યાવત્||૧૦૨|| સર્વવિષશોથગુલ્મત્વગ્દોષાર્શોભગન્દરપ્લીહ્નઃ| શોથાપસ્મારક્રિમિભૂતસ્વરભેદપાણ્ડુગદાન્||૧૦૩|| મન્દાગ્નિત્વં કાસં સોન્માદં નાશયેયુરથ પુંસામ્| ગુટિકાશ્છાયાશુષ્કાઃ કોલસમાસ્તાઃ સમુપયુક્તાઃ||૧૦૪|| ઇતિ ક્ષારાગદઃ|

ઋષભકેત્યાદિના વિષોપદ્રવશ્વાસાદિચિકિત્સોચ્યતે| સિતગિરિઃ શ્વેતાઽપરાજિતા, કોલમધ્યં બદરમજ્જા| ભુજગપતિશિર ઇતિ દ્વિમુખસર્પશિરઃ| વસ્ત્રકૃમિઃ યૂકા| પલાશક્ષારં સ્રુતમિતિ સુશ્રુતોક્તક્ષારપરિસ્રાવણવિધિના સ્રાવિતમ્| લોહિતમૃત્ ગૈરિકમ્| સુરસમઞ્જરી પર્ણાસભેદઃ||૭૭-૧૦૪||

Adhikarana 25 (95-122) · Śloka 123

વિષપીતદષ્ટવિદ્ધેષ્વેતદ્દિગ્ધે ચ વાચ્યમુદ્દિષ્ટમ્| સામાન્યતઃ, પૃથક્ત્વાન્નિર્દેશમતઃ શૃણુ યથાવત્||૧૦૫|| રિપુયુક્તેભ્યો નૃભ્યઃ સ્વેભ્યઃ સ્ત્રીભ્યોઽથવા ભયં નૃપતેઃ| આહારવિહારગતં તસ્માત્ પ્રેષ્યાન્ પરીક્ષેત||૧૦૬|| અત્યર્થશઙ્કિતઃ સ્યાદ્બહુવાગથવાઽલ્પવાગ્વિગતલક્ષ્મીઃ| પ્રાપ્તઃ પ્રકૃતિવિકારં વિષપ્રદાતા નરો જ્ઞેયઃ||૧૦૭|| દૃષ્ટ્વૈવં ન તુ સહસા ભોજ્યં કુર્યાત્તદન્નમગ્નૌ તુ| સવિષં હિ પ્રાપ્યાન્નં બહૂન્વિકારાન્ ભજત્યગ્નિઃ||૧૦૮|| શિખિબર્હવિચિત્રાર્ચિસ્તીક્ષ્ણાક્ષમરૂક્ષકુણપધૂમશ્ચ | સ્ફુટતિ ચ સશબ્દમેકાવર્તો વિહતાર્ચિરપિ ચ સ્યાત્||૧૦૯|| પાત્રસ્થં ચ વિવર્ણં ભોજ્યં સ્યાન્મક્ષિકાંશ્ચ મારયતિ| ક્ષામસ્વરાંશ્ચ કાકાન્ કુર્યાદ્વિરજેચ્ચકોરાક્ષિ||૧૧૦|| પાને નીલા રાજી વૈવર્ણ્યં સ્વાં ચ નેક્ષતે છાયામ્| પશ્યતિ વિકૃતામથવા લવણાક્તે ફેનમાલા સ્યાત્||૧૧૧|| પાનાન્નયોઃસવિષયોર્ગન્ધેન શિરોરુગ્ઘૃદિ ચ મૂર્ચ્છા ચ| સ્પર્શેન પાણિશોથઃ સુપ્ત્યઙ્ગુલિદાહતોદનખભેદાઃ||૧૧૨|| મુખગે ત્વોષ્ઠચિમિચિમા જિહ્વા શૂના જડા વિવર્ણા ચ| દ્વિજહર્ષહનુસ્તમ્ભાસ્યદાહલાલાગલવિકારાઃ||૧૧૩|| આમાશયં પ્રવિષ્ટે વૈવર્ણ્યં સ્વેદસદનમુત્ક્લેદઃ| દૃષ્ટિહૃદયોપરોધો બિન્દુશતૈશ્ચીયતે ચાઙ્ગમ્||૧૧૪|| પક્વાશયં તુ યાતે મૂર્ચ્છામદમોહદાહબલનાશાઃ| તન્દ્રા કાર્શ્યં ચ વિષે પાણ્ડુત્વં ચોદરસ્થે સ્યાત્||૧૧૫|| દન્તપવનસ્ય કૂર્ચો વિશીર્યતે દન્તૌષ્ઠમાંસશોફશ્ચ| કેશચ્યુતિઃ શિરોરુગ્ગ્રન્થયશ્ચ સવિષેઽથ શિરોભ્યઙ્ગે||૧૧૬|| દુષ્ટેઽઞ્જનેઽક્ષિદાહસ્રાવાત્યુપદેહશોથરાગાશ્ચ| ખાદ્યૈરાદૌ કોષ્ઠઃ સ્પૃશ્યૈસ્ત્વગ્દૂષ્યતે દુષ્ટૈઃ||૧૧૭|| સ્નાનાભ્યઙ્ગોત્સાદનવસ્ત્રાલઙ્કારવર્ણકૈર્દુષ્ટૈઃ| કણ્ડ્વર્તિકોઠપિડકારોમોદ્ગમચિમિચિમા શોથાઃ||૧૧૮|| એતે કરચરણદાહતોદક્લમાવિપાકાશ્ચ| ભૂપાદુકાશ્વગજવર્મકેતુશયનાસનૈર્દુષ્ટૈઃ||૧૧૯|| માલ્યમગન્ધં મ્લાયતિ શિરોરુજાલોમહર્ષકરમ્ | સ્તમ્ભયતિ ખાનિ નાસામુપહન્તિ દર્શનં ચ ધૂમઃ||૧૨૦|| કૂપતડાગાદિજલં દુર્ગન્ધં સકલુષં વિવર્ણં ચ| પીતં શ્વયથું કોઠાન્ પિડકાશ્ચ કરોતિ મરણં ચ||૧૨૧|| આદાવામાશયગે વમનં ત્વક્સ્થે પ્રદેહસેકાદિ| કુર્યાદ્ભિષક્ ચિકિત્સાં દોષબલં ચૈવ હિ સમીક્ષ્ય||૧૨૨|| ઇતિ મૂલવિષવિશેષાઃ પ્રોક્તાઃ ...|૧૨૩|

પૃથક્ત્વાન્નિર્દેશમતઃ શૃણ્વિતિ નાનાવિધવિષસ્ય લક્ષણં ભેષજસ્ય પૃથઙ્નિર્દેશં ચ શૃણ્વિતિ| રિપુયુક્તેભ્ય ઇતિ શત્રુપ્રયુક્તેભ્યઃ| સ્ત્રીભ્ય ઇતિ સૌભાગ્યાર્થમભક્ષ્યદાનેઽપ્યજ્ઞાનાત્ પ્રવૃત્તાભ્યઃ સ્ત્રીભ્યઃ| આહારવિહારગત ઇતિ આહારવિહારૌ સેવમાનઃ| પ્રેષ્યાનિતિ સૂપકારાદીન્| પરીક્ષોપાયમાહ- અત્યર્થેત્યાદિ| વિગતલક્ષ્મીઃ નિઃશોભઃ| ભોજ્યમિતિ ભોક્તવ્યમ્| કુર્યાત્ તદન્નમગ્નૌ પ્રક્ષિપેત્| પાત્રસ્થમિત્યાદાવપિ ‘સવિષં’ ઇત્યનુવર્તતે| વિરજ્યેત ચકોરાક્ષીતિ સવિષમન્નં દૃષ્ટ્વા ચકોરાક્ષિ વિરજ્યતે| કાકાંશ્ચ ક્ષામસ્વરાન્ દર્શનેનૈવ કુર્યાદિતિ જ્ઞેયમ્| પાને ઇતિ મદ્યાદૌ પેયે| છાયામિતિ પ્રતિબિમ્બમ્| લવણાક્તે ઇતિ પાનવિશેષણમ્| મુખગે ઇત્યાદિના મુખાદિસમ્બન્ધિવિષલક્ષણમ્| બિન્દુઃ બિન્દ્વાકારા ત્વગ્વિકૃતિઃ| દન્તેત્યાદિના દન્તધાવનકૂર્ચાદીનાં વિષદુષ્ટાનામેવ લક્ષણં પ્રકારણાજ્જ્ઞેયમ્| દન્તપવનસ્ય કૂર્ચઃ દન્તમલશોધનકૂર્ચઃ| વિશીર્યત ઇતિ શીર્ણઃ સ્યાત્| ખાદ્યૈરિતિ ભોજ્યૈઃ| સ્પૃશ્યૈરિતિ અભ્યઙ્ગાદિભિઃ| માલ્યમિતિ વિષદુષ્ટં માલ્યમ્| નાસામુપહન્તીતિ ચ્છેદઃ| દર્શનમિતિ ચક્ષુઃ| કિંવા સ્તમ્ભયતીત્યાદિ ધૂમસ્યૈવ કાર્યમ્||૯૫-૧૨૨||-

Adhikarana 26 (123-129) · Śloka 129

... શૃણુ જઙ્ગમસ્યાતઃ| સવિશેષચિકિત્સિતમેવાદૌ તત્રોચ્યતે તુ સર્પાણામ્||૧૨૩|| ઇહ દર્વીકરઃ સર્પો મણ્ડલી રાજિમાનિતિ| ત્રયો યથાક્રમં વાતપિત્તશ્લેષ્મપ્રકોપણાઃ||૧૨૪|| દર્વીકરઃ ફણી જ્ઞેયો મણ્ડલી મણ્ડલાફણઃ| બિન્દુલેખવિચિત્રાઙ્ગઃ પન્નગઃ સ્યાત્તુ રાજિમાન્||૧૨૫|| વિશેષાદ્રૂક્ષકટુકમમ્લોષ્ણં સ્વાદુ શીતલમ્| વિષં યથાક્રમં તેષાં તસ્માદ્વાતાદિકોપનમ્||૧૨૬|| દર્વીકરકૃતો દંશઃ સૂક્ષ્મદંષ્ટ્રાપદોઽસિતઃ| નિરુદ્ધરક્તઃ કૂર્માભો વાતવ્યાધિકરો મતઃ||૧૨૭|| પૃથ્વર્પિતઃ સશોથશ્ચ દંશો મણ્ડલિના કૃતઃ| પીતાભઃ પીતરક્તશ્ચ સર્વપિત્તવિકારકૃત્||૧૨૮|| કૃતો રાજિમતા દંશઃ પિચ્છિલઃ સ્થિરશોફકૃત્| સ્નિગ્ધઃ પાણ્ડુશ્ચ સાન્દ્રાસૃક્ શ્લેષ્મવ્યાધિસમીરણઃ||૧૨૯||

મણ્ડલીતિ મણ્ડલયુક્તઃ| બિન્દુના લેખયા ચ વિચિત્રમઙ્ગં યસ્ય સ બિન્દુલેખવિચિત્રાઙ્ગઃ| દર્વીકરાદીનાં પ્રપઞ્ચસ્ત્વિહ પરાધિકારત્વેન ન કૃતઃ| વિશેષાદિત્યાદૌ રૂક્ષમધિકં દર્વીકરાણામ્, અમ્લોષ્ણં મણ્ડલિનાં, સ્વાદુશીતં રાજિમતાં, ત્રિદોષકોપનત્વેઽપિ વાતાદિકોપનં વિશેષાદિહ જ્ઞેયમ્| વિષં ચ યદ્યપ્યવ્યક્તરસયુક્તં, તથાઽપીહ કટુકાદિરસાભિધાનમનુરસાભિપ્રાયેણ જ્ઞેયં, યથા- આતપે કટુકત્વં, તદ્વદિહાપિ; કિંવા અવ્યક્તરસતાયામેવ મનાક્કટુકાદીનામધિકત્વં જ્ઞેયમ્| પૃથ્વર્પિત ઇતિ અવગાઢદંષ્ટ્રાપદઃ ||૧૨૩-૧૨૯||

Adhikarana 27 (130-135) · Śloka 135

વૃત્તભોગો મહાકાયઃ શ્વસન્નૂર્ધ્વેક્ષણઃ પુમાન્| સ્થૂલમૂર્ધા સમાઙ્ગશ્ચ સ્ત્રી ત્વતઃ સ્યાદ્વિપર્યયાત્||૧૩૦|| ક્લીબસ્ત્રસત્યધોદૃષ્ટિઃ સ્વરહીનઃ પ્રકમ્પતે| સ્ત્રિયા દષ્ટો વિપર્યસ્તૈરેતૈઃ પુંસા નરો મતઃ||૧૩૧|| વ્યામિશ્રલિઙ્ગૈરેતૈસ્તુ ક્લીબદષ્ટં નરં વદેત્| ઇત્યેતદુક્તં સર્પાણાં સ્ત્રીપુઙ્ક્લીબનિદર્શનમ્||૧૩૨|| પાણ્ડુવક્ત્રસ્તુ ગર્ભિણ્યા શૂનૌષ્ઠોઽપ્યસિતેક્ષણઃ| જૃમ્ભાક્રોધોપજિહ્વાર્તઃ સૂતયા રક્તમૂત્રવાન્||૧૩૩|| સર્પો ગૌધેર(ય)કો નામ ગોધાયાં સ્યાચ્ચતુષ્પદઃ| કૃષ્ણસર્પેણ તુલ્યઃ સ્યાન્નાના સ્યુર્મિશ્રજાતયઃ||૧૩૪|| ગૂઢસમ્પાદિતં વૃત્તં પીડિતં લમ્બિતાર્પિતમ્| સર્પિતં ચ ભૃશાબાધં, દંશા યેઽન્યે ન તે ભૃશાઃ||૧૩૫||

વૃત્તભોગ ઇત્યાદિના સર્પાણાં પુરુષાદિભેદં વિષતીવ્રતાદિજ્ઞાનાર્થં તત્કૃતચિકિત્સાભેદજ્ઞાનાર્થં ચાહ| સ ચ ભેદ ઇહાનુક્તોઽપિ તન્ત્રાન્તરાજ્જ્ઞેયઃ| તથાહિ- “સાવિત્રે પચ્યતે, રાત્રૌ સ્ત્રિયસ્તીવ્રવિષાઃ, તથાઽહ્નિ પુરુષાઃ સદા” ઇતિ| તથા- “સ્ત્રીદષ્ટે ભિષજા કાર્યઃ સૂપચારસ્ત્વનારમ્ભે” ઇતિ| મહાકાયઃ બહુલશરીરઃ| ક્લીબઃ નપુંસકઃ| ગાઢસમ્પાદિતમ્ અતિમાત્રાવગાઢમ્| ઉર્ધ્વં પરિવૃત્તમુદ્વૃત્તમ્| પીડિતમ્ અતિમાત્રરુજાકરમ્| લમ્બિતાર્પિતમ્ અર્પિતસકલદંષ્ટ્રાપ્રાપ્તલક્ષણમ્||૧૩૦-૧૩૫||

Adhikarana 28 (136) · Śloka 136

તરુણાઃ કૃષ્ણસર્પાસ્તુ ગોનસાઃ સ્થવિરાસ્તથા| રાજિમન્તો વયોમધ્યે ભવન્ત્યાશીવિષોપમાઃ||૧૩૬||

વયોભેદેન દર્વીકરાદીનાં તીવ્રતામાહ- તરુણા ઇત્યાદિ| સર્પિતં યદનતિમગ્નદંષ્ટ્રાપદમ્| આશીવિષોપમા ઇતિ આશીવિષા દૃષ્ટિનિઃશ્વાસવિષાઃ||૧૩૬||

Adhikarana 29 (137-139) · Śloka 139

સર્પદંષ્ટ્રાશ્ચતસ્રસ્તુ તાસાં વામાધરા સિતા| પીતા વામોત્તરા દંષ્ટ્રા રક્તશ્યાવાઽધરોત્તરા ||૧૩૭|| યન્માત્રઃ પતતે બિન્દુર્ગોબાલાત્ સલિલોદ્ધૃતાત્| વામાધરાયાં દંષ્ટ્રાયાં તન્માત્રં સ્યાદહેર્વિષમ્||૧૩૮|| એકદ્વિત્રિચતુર્વૃદ્ધવિષભાગોત્તરોત્તરાઃ| સવર્ણાસ્તત્કૃતા દંશા બહૂત્તરવિષા ભૃશાઃ||૧૩૯||

સર્પદંષ્ટ્રા ઇત્યાદિના દંષ્ટ્રાભેદં દંશવિષજ્ઞાનાર્થમાહ| રક્તશ્યાવાઽધરોત્તરેતિ દક્ષિણાધરા રક્તા, દક્ષિણોત્તરા તુ શ્યાવા| એકદ્વિત્રિચતુર્વૃદ્ધવિષભાગોત્તરોત્તરા ઇતિ એકદ્વિત્રિચતૂરૂપેણ વૃદ્ધો વિષભાગ ઉત્તરોત્તરં યાસ્વિતિ વાક્યાર્થઃ| સવર્ણા યથાસ્વદંષ્ટ્રાસમાનવર્ણાઃ| બહૂત્તરવિષા ઇતિ ઉત્તરોત્તરં બહુવિષાઃ| ભૃશા ઇતિ દુઃખસાધ્યાઃ| દુઃખસાધ્યત્વમપિ યથોત્તરં જ્ઞેયમ્| નનુ, પૂર્વં દર્વીકરાદીનાં દંશસ્ય વર્ણભેદ ઉક્તઃ, ઇદાનીં તુ દંષ્ટ્રાભેદેન વર્ણભેદ ઉચ્યતે, તેન સર્વત્રૈવ દર્વીકરાદૌ સર્વવર્ણોપપત્તિઃ, તતશ્ચ પૂર્વોક્તદંશવર્ણવિરોધઃ; ઉક્તં ચાત્રૈવાર્થે આષાઢવર્મણા યત્- “દર્વીકરમણ્ડલિનોરસિતઃ પીતશ્ચ વર્ણતો દંશઃ” ઇતિ લક્ષણેન, યસ્માદનેકવર્ણાસ્તુ દંશાઃ” (?)| અત્રોચ્યતે- દંષ્ટ્રાનુકારિવર્ણતા દંશમાત્રસ્થિતે વિષે ભવતિ, દર્વીકકરાદ્યુલ્લેખવિહિતસ્તુ યો વર્ણો દોષકૃતઃ સ પ્રવિસૃતે વિષે ભવતીતિ અવસ્થાભેદાન્ન વિરોધઃ| ઉક્તં ચ પરિહારવાર્તિકે “દંશે ત્વેતે વર્ણાઃ, સાવર્ણ્યં દોષજે વિસૃતે” ઇતિ||૧૩૭-૧૩૯||

Adhikarana 30 (140-143) · Śloka 143

સર્પાણામેવ વિણ્મૂત્રાત્ કીટાઃ સ્યુઃ કીટસમ્મતાઃ| દૂષીવિષાઃ પ્રાણહરા ઇતિ સઙ્ક્ષેપતો મતાઃ||૧૪૦|| ગાત્રં રક્તં સિતં કૃષ્ણં શ્યાવં વા પિડકાન્વિતમ્| સકણ્ડૂદાહવીસર્પપાકિ સ્યાત્ કુથિતં તથા||૧૪૧|| કીટૈર્દૂષીવિષૈર્દષ્ટં લિઙ્ગં પ્રાણહરં શૃણુ| સર્પદષ્ટે યથા શોથો વર્ધતે સોગ્રગન્ધ્યસૃક્||૧૪૨|| દંશોઽક્ષિગૌરવં મૂર્ચ્છા સ રુગાર્તઃ શ્વસિત્યપિ| તૃષ્ણારુચિપરીતશ્ચ ભવેદ્દૂષીવિષાર્દિતઃ||૧૪૩||

કીટાન્ વ્યાકર્તુમાહ - સર્પાણામિત્યાદિ| વિણ્મૂત્રાદિતિ કીટશબ્દનિરુક્ત્યર્થમનયોરુપાદાનં, તેનાન્યાન્યપિ સર્પશુક્રશવપૂત્યણ્ડાનિ કીટકારણાનિ ભવન્તીતિ જ્ઞેયમ્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “સર્પાણાં શુક્રવિણ્મૂત્રશવપૂત્યણ્ડસમ્ભવાઃ| વાય્વગ્ન્યમ્બુપ્રકૃતયઃ કીટાસ્તુ વિ(ત્રિ)વિધાઃ સ્મૃતાઃ” (સુ.ક.અ.૮) ઇતિ| કીટાશ્ચ યદ્યપિ સુશ્રુતે વાતપિત્તકફસન્નિપાતકોપનાઃ કુમ્ભીનસાદયઃ સપ્તષષ્ટિઃ પ્રતિપાદિતાઃ, તથાઽપીહ સઞ્જ્ઞેયાભિધિત્સયા દૂષીવિષપ્રાણહરભેદેનૈવોચ્યન્તે; એવં લૂતાદિષ્વપિ સઞ્જ્ઞેયભેદાદ્દ્વૈવિધ્યોક્તિર્જ્ઞેયા| દૂષીવિષાઃ ચિરકારિવિષાઃ, પ્રાણહરાઃ ઝટિતિ પ્રાણહરવિષાઃ| સહ ઉગ્રગન્ધ્યસૃજા વર્તત ઇતિ સોગ્રગન્ધ્યસૃક્ સોગ્રગન્ધિ લોહિતમ્||૧૪૦-૧૪૩||

Adhikarana 31 (144-146) · Śloka 146

દંશસ્ય મધ્યે યત્ કૃષ્ણં શ્યાવં વા જાલકાવૃતમ્| દગ્ધાકૃતિ ભૃશં પાકિ ક્લેદશોથજ્વરાન્વિતમ્||૧૪૪|| દૂષીવિષાભિર્લૂતાભિસ્તં દષ્ટમિતિ નિર્દિશેત્| સર્વાસામેવ તાસાં ચ દંશે લક્ષણમુચ્યતે||૧૪૫|| શોફઃ શ્વેતાસિતા રક્તાઃ પીતા વા પિડકા જ્વરઃ| પ્રાણાન્તિકો ભવેચ્છ્વાસો દાહહિક્કાશિરોગ્રહાઃ||૧૪૬||

દંશસ્ય મધ્ય ઇત્યાદિના દૂષીવિષલૂતાદષ્ટલક્ષણમ્| લૂતાશ્ચાન્યત્રાષ્ટૌ સાધ્યા અસાધ્યાશ્ચાષ્ટૌ ત્રિમણ્ડલાસૌવર્ણિકાદય ઉક્તાસ્તાસાં તથા મૂષિકકૃકણ્ટકવૃશ્ચિકોચ્ચિટિઙ્ગમણ્ડૂકમત્સ્યજલૌકાશતપદીમશકમક્ષિકાણાં સુશ્રુતાદિષુ પ્રપઞ્ચાર્થિભિઃ પ્રપઞ્ચોઽનુસરણીયઃ; ઇહ તુ તન્ત્રકારેણ પરાધિકારત્વાત્ પ્રપઞ્ચો ન ક્રિયતે||૧૪૪-૧૪૬||

Adhikarana 32 (147-158) · Śloka 158

આદંશાચ્છોણિતં પાણ્ડુ મણ્ડલાનિ જ્વરોઽરુચિઃ| લોમહર્ષશ્ચ દાહશ્ચાપ્યાખુદૂષીવિષાર્દિતે||૧૪૭|| મૂર્ચ્છાઙ્ગશોથવૈવર્ણ્યક્લેદશબ્દાશ્રુતિજ્વરાઃ| શિરોગુરુત્વં લાલાસૃક્છર્દિશ્ચાસાધ્યમૂષિકૈઃ||૧૪૮|| શ્યાવત્વમથ કાર્ષ્ણ્યં વા નાનાવર્ણત્વમેવ વા| મોહઃ પુરીષભેદશ્ચ દષ્ટે સ્યાત્ કૃકલાસકૈઃ||૧૪૯|| દહત્યગ્નિરિવાદૌ તુ ભિનત્તીવોર્ધ્વમાશુ ચ| વૃશ્ચિકસ્ય વિષં યાતિ દંશે પશ્ચાત્તુ તિષ્ઠતિ||૧૫૦|| દષ્ટોઽસાધ્યસ્તુ દૃગ્ઘ્રાણરસનોપહતો નરઃ| માંસૈઃ પતદ્ભિરત્યર્થં વેદનાર્તો જહાત્યસૂન્||૧૫૧|| વિસર્પઃ શ્વયથુઃ શૂલં જ્વરશ્છર્દિરથાપિ ચ| લક્ષણં કણભૈર્દષ્ટે દંશશ્ચૈવ વિશીર્યતે||૧૫૨|| હૃષ્ટરોમોચ્ચિટિઙ્ગેન સ્તબ્ધલિઙ્ગો ભૃશાર્તિમાન્| દષ્ટઃ શીતોદકેનેવ સિક્તાન્યઙ્ગાનિ મન્યતે||૧૫૩|| એકદંષ્ટ્રાર્દિતઃ શૂનઃ સરુક્ સ્યાત્ પીતકઃ સતૃટ્| છર્દિર્નિદ્રા ચ મણ્ડૂકૈઃ સવિષૈર્દષ્ટલક્ષણમ્||૧૫૪|| મત્સ્યાસ્તુ સવિષાઃ કુર્યુર્દાહશોફરુજસ્તથા| કણ્ડૂં શોથં જ્વરં મૂર્ચ્છાં સવિષાસ્તુ જલૌકસઃ||૧૫૫|| દાહતોદસ્વેદશોથકરી તુ ગૃહગોધિકા | દંશે સ્વેદં રુજં દાહં કુર્યાચ્છતપદીવિષમ્||૧૫૬|| કણ્ડૂમાન્મશકૈરીષચ્છોથઃ સ્યાન્મન્દવેદનઃ| અસાધ્યકીટસદૃશમસાધ્યમશકક્ષતમ્||૧૫૭|| સદ્યઃપ્રસ્રાવિણી શ્યાવા દાહમૂર્ચ્છાજ્વરાન્વિતા| પીડકા મક્ષિકાદંશે તાસાં તુ સ્થગિકાઽસુહૃત્||૧૫૮||

આદંશાદિત્યાદિ આખુવિષલક્ષણમ્| કણભશ્ચ કીટવિશેષ ઇતિ સુશ્રુતે કીટમધ્યે એવ પઠિતઃ| એકદંષ્ટ્રાર્પિત ઇતિ એકયૈવ દંષ્ટ્રયા કૃત ઇત્યર્થઃ| મત્સ્યાસ્તુ પિત્તાસ્થ્યારવિષા ઉક્તાઃ| જલૌકસશ્ચ ષટ્ સવિષાઃ કૃષ્ણાકર્બુરાદય ઉક્તાઃ સન્દંશવિષાઃ| ગૃહગોધિકાં જ્યેષ્ઠામિત્યાહુઃ; અન્યે તુ સરટમાહુઃ| શતપદી કારુણ્ડા| અસાધ્યમશકક્ષતમિતિ પઞ્ચસુ મશકેષુ પાર્વતીયકૃતમસાધ્યમાહુઃ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે “પાર્વતીયસ્તુ કીટૈઃ પ્રાણહરૈ સ્તુલ્યલક્ષણઃ” (સુ.ક.અ.૮) ઇતિ| સ્થગિકાઽસુહૃદિતિ કાન્તારિકાદિષુ સુશ્રુતોક્તષણમક્ષિકાસુ સ્થગિકાખ્યા મક્ષિકા પ્રાણહરીત્યર્થઃ||૧૪૭-૧૫૮||

Adhikarana 33 (159-160) · Śloka 161

શ્મશાનચૈત્યવલ્મીકયજ્ઞાશ્રમસુરાલયે| પક્ષસન્ધિષુ મધ્યાહ્ને સાર્ધરાત્રેઽષ્ટમીષુ ચ||૧૫૯|| ન સિદ્ધ્યન્તિ નરા દષ્ટાઃ પાષણ્ડાયતનેષુ ચ| દૃષ્ટિશ્વાસમલસ્પર્શવિષૈરાશીવિષૈસ્તથા||૧૬૦|| વિનશ્યન્ત્યાશુ સમ્પ્રાપ્તા દષ્ટાઃ સર્વેષુ મર્મસુ|૧૬૧|

સમ્પ્રતિ સ્થાનકાલસ્વભાવપ્રદેશૈઃ સર્પદષ્ટાનામસાધ્યતામાહ- શ્મશાનેત્યાદિ| ચૈત્યઃ ગ્રામદેવતાશ્રયો મહાતરુઃ| પક્ષસન્ધિષ્વિતિ અમાવાસ્યાપૌર્ણમાસીષુ| પાષણ્ડાઃ કાપાલિકાદયઃ| આશીવિષૈરિત્યસ્યૈવ લક્ષણં- દૃષ્ટિશ્વાસમલસ્પર્શવિષૈરિતિ| ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે- “દૃષ્ટિશ્વાસાદિભિર્દિવ્યાઃ સર્પા આશીવિષાઃ, આશુઘાતિત્વાત્” ઇતિ||૧૫૯-૧૬૦||-

Adhikarana 34 (161-164) · Śloka 164

(યેન કેનાપિ સર્પેણ સમ્ભવઃ સર્વ એવ ચ)||૧૬૧|| ભીતમત્તાબલોષ્ણક્ષુત્તૃષાર્તે વર્ધતે વિષમ્| વિષં પ્રકૃતિકાલૌ ચ તુલ્યૌ પ્રાપ્યાલ્પમન્યથા ||૧૬૨|| વારિવિપ્રહતાઃ ક્ષીણા ભીતા નકુલનિર્જિતાઃ| વૃદ્ધા બાલાસ્ત્વચો મુક્તાઃ સર્પા મન્દવિષાઃ સ્મૃતાઃ||૧૬૩|| સર્વદેહાશ્રિતં ક્રોધાદ્વિષં સર્પો વિમુઞ્ચતિ| તદેવાહારહેતોર્વા ભયાદ્વા ન પ્રમુઞ્ચતિ||૧૬૪||

વિષવૃદ્ધિહેતુમાહ- ભીતેત્યાદિ| પ્રકૃતિકાલૌ તુલ્યૌ વિષસ્ય, યથા- પ્રબલપિત્તપ્રકૃતિરુષ્ણશ્ચ કાલ ઇતિ જ્ઞેયમ્| અલ્પમન્યથેતિ ભીતત્વાદિવિપર્યયે અલ્પં વિષં ભવતિ| વારીત્યાદૌ વૃદ્ધા ઇતિ ગોનસવર્જં જ્ઞેયાઃ, ગોનસ્ય તુ વાર્ધક્યે એવ વૃદ્ધવિષત્વં પ્રાગુક્તમ્| સર્વદેહાશ્રિતં ક્રોધાદિતિ સર્વદેહાશ્રિતમપિ દંષ્ટ્રાસ્વેવ વિષં વિશેષેણ જ્ઞેયં; યથા- શુક્રં સર્વશરીરગમપિ વૃષણયોરેવ વિશેષેણાવતિષ્ઠતિ||૧૬૧-૧૬૪||

Adhikarana 35 (165-169) · Śloka 169

વાતોલ્બણવિષાઃ પ્રાય ઉચ્ચિટિઙ્ગાઃ સવૃશ્ચિકાઃ| વાતપિત્તોલ્બણાઃ કીટાઃ શ્લૈષ્મિકાઃ કણભાદયઃ||૧૬૫|| યસ્ય યસ્ય હિ દોષસ્ય લિઙ્ગાધિક્યાનિ લક્ષયેત્| તસ્ય તસ્યૌષધૈઃ કુર્યાદ્વિપરીતગુણૈઃ ક્રિયામ્||૧૬૬|| હૃત્પીડોર્ધ્વાનિલઃ સ્તમ્ભઃ સિરાયામોઽસ્થિપર્વરુક્| ઘૂર્ણનોદ્વેષ્ટનં ગાત્રશ્યાવતા વાતિકે વિષે||૧૬૭|| સઞ્જ્ઞાનાશોષ્ણનિશ્વાસૌ હૃદ્દાહઃ કટુકાસ્યતા| દંશાવદરણં શોથો રક્તપીતશ્ચ પૈત્તિકે||૧૬૮|| વમ્યરોચકહૃલ્લાસપ્રસેકોત્ક્લેશગૌરવૈઃ| સશૈત્યમુખમાધુર્યૈર્વિદ્યાચ્છ્લેષ્માધિકં વિષમ્||૧૬૯||

ચિકિત્સાર્થં વાતોલ્બણવિષત્વાદિભેદેનોચ્ચિટિઙ્ગાદીનાહ- વાતોલ્બણેત્યાદિ| હૃત્પીડેત્યાદિના વિષગતાધિકવાતાદિલિઙ્ગમાહ||૧૬૫-૧૬૯||

Adhikarana 36 (170-174) · Śloka 174

ખણ્ડેન ચ વ્રણાલેપસ્તૈલાભ્યઙ્ગશ્ચ વાતિકે| સ્વેદો નાડીપુલાકાદ્યૈર્બૃંહણશ્ચ વિધિર્હિતઃ||૧૭૦|| સુશીતૈઃ સ્તમ્ભયેત્ સેકૈઃ પ્રદેહૈશ્ચાપિ પૈત્તિકમ્| લેખનચ્છેદનસ્વેદવમનૈઃ શ્લૈષ્મિકં જયેત્||૧૭૧|| વિષેષ્વપિ ચ સર્વેષુ સર્વસ્થાનગતેષુ ચ| અવૃશ્ચિકોચ્ચિટિઙ્ગેષુ પ્રાયઃ શીતો વિધિર્હિતઃ||૧૭૨|| વૃશ્ચિકે સ્વેદમભ્યઙ્ગં ઘૃતેન લવણેન ચ| સેકાંશ્ચોષ્ણાન્ પ્રયુઞ્જીત ભોજ્યં પાનં ચ સર્પિષઃ||૧૭૩|| એતદેવોચ્ચિટિઙ્ગેઽપિ પ્રતિલોમં ચ પાંશુભિઃ| ઉદ્વર્તનં સુખામ્બૂષ્ણૈસ્તથાઽવચ્છાદનં ઘનૈઃ||૧૭૪||

વાતાદિભેદેન ચિકિત્સામાહ- ખણ્ડેનેત્યાદિ| પુલાકઃ તુચ્છધાન્યમ્| ઘનૈરિતિ પાંસુભિરેવ ઘનૈઃ||૧૭૦-૧૭૪||

Adhikarana 37 (175-188) · Śloka 188

શ્વા ત્રિદોષપ્રકોપાત્તુ તથા ધાતુવિપર્યયાત્| શિરોઽભિતાપી લાલાસ્રાવ્યધોવક્ત્રસ્તથા ભવેત્||૧૭૫|| અન્યેઽપ્યેવંવિધા વ્યાલાઃ કફવાતપ્રકોપણાઃ| હૃચ્છિરોરુગ્જ્વરસ્તમ્ભતૃષામૂર્ચ્છાકરા મતાઃ||૧૭૬|| કણ્ડૂનિસ્તોદવૈવર્ણ્યસુપ્તિક્લેદોપશોષણમ્| વિદાહરાગરુક્પાકાઃ શોફો ગ્રન્થિનિકુઞ્ચનમ્||૧૭૭|| દંશાવદરણં સ્ફોટાઃ કર્ણિકા મણ્ડલાનિ ચ| જ્વરશ્ચ સવિષે લિઙ્ગં વિપરીતં તુ નિર્વિષે||૧૭૮|| તત્ર સર્વે યથાવસ્થં પ્રયોજ્યાઃ સ્યુરુપક્રમાઃ| પૂર્વોક્તા વિધિમન્યં ચ યથાવદ્બ્રુવતઃ શૃણુ||૧૭૯|| હૃદ્વિદાહે પ્રસેકે વા વિરેકવમનં ભૃશમ્| યથાવસ્થં પ્રયોક્તવ્યં શુદ્ધે સંસર્જનક્રમઃ||૧૮૦|| શિરોગતે વિષે નસ્તઃ કુર્યાન્મૂલાનિ બુદ્ધિમાન્| બન્ધુજીવસ્ય ભાર્ગ્યાશ્ચ સુરસસ્યાસિતસ્ય ચ||૧૮૧|| દક્ષકાકમયૂરાણાં માંસાસૃઙ્મસ્તકે ક્ષતે| ઉપધેયમધોદષ્ટસ્યોર્ધ્વદષ્ટસ્ય પાદયોઃ||૧૮૨|| પિપ્પલીમરિચક્ષારવચાસૈન્ધવશિગ્રુકાઃ| પિષ્ટા રોહિતપિત્તેન ઘ્નન્ત્યક્ષિગતમઞ્જનાત્||૧૮૩|| કપિત્થમામં સસિતાક્ષૌદ્રં કણ્ઠગતે વિષે| લિહ્યાદામાશયગતે તાભ્યાં ચૂર્ણપલં નતાત્||૧૮૪|| વિષે પક્વાશયગતે પિપ્પલીં રજનીદ્વયમ્| મઞ્જિષ્ઠાં ચ સમં પિષ્ટ્વા ગોપિત્તેન નરઃ પિબેત્||૧૮૫|| રક્તં માંસં ચ ગોધાયાઃ શુષ્કં ચૂર્ણીકૃતં હિતમ્| વિષે રસગતે પાનં કપિત્થરસસંયુતમ્||૧૮૬|| શેલોર્મૂલત્વગગ્રાણિ બાદરૌદુમ્બરાણિ ચ| કટભ્યાશ્ચ પિબેદ્રક્તગતે, માંસગતે પિબેત્||૧૮૭|| સક્ષૌદ્રં ખદિરારિષ્ટં કૌટજં મૂલમમ્ભસા| સર્વેષુ ચ બલે દ્વે તુ મધૂકં મધુકં નતમ્||૧૮૮||

શ્વા ત્રિદોષેત્યાદિ સવિષકુક્કુરાદિલક્ષણમ્| યત્રૈવ ચ શુનસ્ત્રિદોષકોપો ભવતિ દૈવાદલર્કગ્રહાવેશાત્ તત્રૈવ સવિષશિરોભિતાપિત્વાદિ ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| કેચિત્તુ શિરોભિતાપાદિ યથોક્તં કુક્કુરે તથા તદ્દષ્ટે ચ ભવતીતિ વદન્તિ| વિસ્તરશ્ચાસ્ય સુશ્રુત એવ| અન્યેઽપ્યેવંવિધા ઇતિ અન્યેઽપિ શૃગાલતરક્ષ્વાદય એવંવિધાઃ સન્તઃ કૃચ્છ્રશિરોરોગાદિકરા ભવન્તીત્યર્થઃ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “શ્વશૃગાલતરક્ષ્વર્ક્ષવ્યાઘ્રાદીનાં યદાઽનિલઃ| શ્લેષ્મપ્રદુષ્ટો મુષ્ણાતિ સઞ્જ્ઞાં સઞ્જ્ઞાવહાશ્રિતઃ” (સુ.ક.અ.૭) ઇતિ| કણ્ડૂનિસ્તોદ ઇત્યાદિના સામાન્યેન સવિષકીટાદિદંશલિઙ્ગમવિષપ્રાણિદંશલિઙ્ગં ચોચ્યતે| કર્ણિકા માંસકન્દી| સર્વે ઇતિ ચતુર્વિંશતિરપિ યથોક્તોપક્રમાઃ| પૂર્વોક્તમિત્યત્ર વક્ષ્યમાણચિકિત્સિતં પૂર્વોક્તવિધાવપિ અવસ્થાવિશેષવિધેયતયા કર્તવ્યમિત્યર્થઃ; યદા ‘પૂર્વોક્તા’ ઇતિ પાઠઃ, તદા ઉપક્રમા ઇત્યસ્ય વિશેષણમેતત્| ઊર્ધ્વં દષ્ટસ્ય પાદયોરિત્યત્રાપિ ક્ષતયોરેવ પાદયોર્વિષસઙ્ક્રમણાર્થં માંસાસૃગ્દાનં જ્ઞેયમ્| તાભ્યામિતિ સિતાક્ષૌદ્રાભ્યામ્| નતં તગરમ્| શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ| માંસગતે ઇત્યુત્તરેણ સમ્બધ્યતે| ખદિરશ્ચારિષ્ટશ્ચેતિ ખદિરારિષ્ટઃ, કિંવા ખદિરકૃતોઽરિષ્ટઃ| સમધુકં નતમિતિ ચ્છેદઃ||૧૭૫-૧૮૮||

Adhikarana 38 (189-198) · Śloka 199

પિપ્પલીં નાગરં ક્ષારં નવનીતેન મૂર્ચ્છિતમ્| કફે ભિષગુદીર્ણે તુ વિદધ્યાત્પ્રતિસારણમ્||૧૮૯|| માંસીકુઙ્કુમપત્રત્વગ્રજનીનતચન્દનૈઃ| મનઃશિલાવ્યાઘ્રનખસુરસૈરમ્બુપેષિતૈઃ||૧૯૦|| પાનનસ્યાઞ્જનાલેપાઃ સર્વશોથવિષાપહાઃ| ચન્દનં તગરં કુષ્ઠં હરિદ્રે દ્વે ત્વગેવ ચ||૧૯૧|| મનઃશિલા તમાલશ્ચ રસઃ કૈશર એવ ચ| શાર્દૂલસ્ય નખશ્ચૈવ સુપિષ્ટં તણ્ડુલામ્બુના||૧૯૨|| હન્તિ સર્વવિષાણ્યેવ વજ્રિવજ્રમિવાસુરાન્| રસે શિરીષપુષ્પસ્ય સપ્તાહં મરિચં સિતમ્||૧૯૩|| ભાવિતં સર્પદષ્ટાનાં નસ્યપાનાઞ્જને હિતમ્| દ્વિપલં નતકુષ્ઠાભ્યાં ઘૃતક્ષૌદ્રચતુષ્પલમ્||૧૯૪|| અપિ તક્ષકદષ્ટાનાં પાનમેતત્ સુખપ્રદમ્| સિન્ધુવારસ્ય મૂલં ચ શ્વેતા ચ ગિરિકર્ણિકા||૧૯૫|| પાનં દર્વીકરૈર્દષ્ટે નસ્યં સમધુ પાકલમ્| મઞ્જિષ્ઠા મધુયષ્ટી ચ જીવકર્ષભકૌ સિતા||૧૯૬|| કાશ્મર્યં વટશુઙ્ગાનિ પાનં મણ્ડલિનાં વિષે| વ્યોષં સાતિવિષં કુષ્ઠં ગૃહધૂમો હરેણુકા||૧૯૭|| તગરં કટુકા ક્ષૌદ્રં હન્તિ રાજીમતાં વિષમ્| ગૃહધૂમં હરિદ્રે દ્વે સમૂલં તણ્ડુલીયકમ્||૧૯૮|| અપિ વાસુકિના દષ્ટઃ પિબેન્મધુઘૃતાપ્લુતમ્ |૧૯૯|

પિપ્પલીત્યાદિપ્રતિસારણં દંશે એવ| મરિચં સિતમિતિ શોભાઞ્જનકબીજમ્| શ્વેતા ચેતિ ગિરિકર્ણિકાવિશેષણં, તેન શ્વેતાઽપરાજિતા ગૃહ્યતે| કેચિદ્ગિરિકર્ણિકાં સ્યન્દનામાહુઃ| પાકલં કુષ્ઠમ્||૧૮૯-૧૯૮||-

Adhikarana 39 (199-211) · Śloka 211

ક્ષીરિવૃક્ષત્વગાલેપઃ શુદ્ધે કીટવિષાપહઃ||૧૯૯|| મુક્તાલેપો વરઃ શોથદાહતોદજ્વરાપહઃ| ચન્દનં પદ્મકોશીરં શિરીષઃ સિન્ધુવારિકા||૨૦૦|| ક્ષીરશુક્લા નતં કુષ્ઠં પાટલોદીચ્યસારિવાઃ| શેલુસ્વરસપિષ્ટોઽયં લૂતાનાં સાર્વકાર્મિકઃ||૨૦૧|| (યથાયોગં પ્રયોક્તવ્યઃ સમીક્ષ્યાલેપનાદિષુ)| મધૂકં મધુકં કુષ્ઠં શિરીષોદીચ્યપાટલાઃ| સનિમ્બસારિવાક્ષૌદ્રાઃ પાનં લૂતાવિષાપહમ્||૨૦૨|| કુસુમ્ભપુષ્પં ગોદન્તઃ સ્વર્ણક્ષીરી કપોતવિટ્| દન્તી ત્રિવૃત્સૈન્ધવં ચ કર્ણિકાપાતનં તયોઃ||૨૦૩|| કટભ્યર્જુનશૈરીષશેલુક્ષીરિદ્રુમત્વચઃ| કષાયકલ્કચૂર્ણાઃ સ્યુઃ કીટલૂતાવ્રણાપહાઃ||૨૦૪|| ત્વચં ચ નાગરં ચૈવ સમાંશં શ્લક્ષ્ણપેષિતમ્| પેયમુષ્ણામ્બુના સર્વં મૂષિકાણાં વિષાપહમ્||૨૦૫|| કુટજસ્ય ફલં પિષ્ટં તગરં જાલમાલિની| તિક્તેક્ષ્વાકુશ્ચ યોગોઽયં પાનપ્રધમનાદિભિઃ||૨૦૬|| વૃશ્ચિકોન્દુરુલૂતાનાં સર્પાણાં ચ વિષં હરેત્| સમાનો હ્યમૃતેનાયં ગરાજીર્ણં ચ નાશયેત્||૨૦૭|| સર્વેઽગદા યથાદોષં પ્રયોજ્યાઃ સ્યુઃ કૃકણ્ટકે| કપોતવિણ્માતુલુઙ્ગં શિરીષકુસુમાદ્રસઃ||૨૦૮|| શઙ્ખિન્યાર્કં પયઃ શુણ્ઠી કરઞ્જો મધુ વાર્શ્ચિકે| શિરીષસ્ય ફલં પિષ્ટં સ્નુહીક્ષીરેણ દાર્દુરે||૨૦૯|| મૂલાનિ શ્વેતભણ્ડીનાં વ્યોષં સર્પિશ્ચ મત્સ્યજે| કીટદષ્ટક્રિયાઃ સર્વાઃ સમાનાઃ સ્યુર્જલૌકસામ્||૨૧૦|| વાતપિત્તહરી ચાપિ ક્રિયા પ્રાયઃ પ્રશસ્યતે| વાર્શ્ચિકો હ્યુચ્ચિટિઙ્ગસ્ય કણભસ્યૌન્દુરોઽગદઃ ||૨૧૧||

મુક્તા મૌક્તિકમ્| ક્ષીરશુક્લા વિદારી| કર્ણિકાપતનં તયોરિતિ અનન્તરોક્તકીટલૂતાદંશયોર્યા કર્ણિકા તસ્યાઃ પાતનમિત્યર્થઃ| જાલમાલિની દેવતાડકઃ| તિક્તેક્ષ્વાકુઃ કટુકાલાબૂઃ| વાર્શ્ચિકે ઇતિ વૃશ્ચિકવિષે| દુર્દુરઃ ભેકઃ| શ્વેતભણ્ડી અપરાજિતા| વાર્શ્ચિકે ઇત્યાદિ ઉચ્ચિટિઙ્ગસ્ય વિષે વાર્શ્ચિકે યો યોગ ઉક્તઃ સ કર્તવ્યઃ| એવં કણભસ્યાપિ વિષે ઔન્દુરે યો યોગ ઉક્તઃ સ કર્તવ્યઃ||૧૯૯-૨૧૧||

Adhikarana 40 (212-218) · Śloka 218

વચાં વંશત્વચં પાઠાં નતં સુરસમઞ્જરીમ્| દ્વે બલે નાકુલીં કુષ્ઠં શિરીષં રજનીદ્વયમ્||૨૧૨|| ગુહામતિગુહાં શ્વેતામજગન્ધાં શિલાજતુ| કત્તૃણં કટભીં ક્ષારં ગૃહધૂમં મનઃશિલામ્||૨૧૩|| રોહીતકસ્ય પિત્તેન પિષ્ટ્વા તુ પરમોઽગદઃ| નસ્યાઞ્જનાદિલેપેષુ હિતો વિશ્વમ્ભરાદિષુ||૨૧૪|| સ્વર્જિકાઽજશકૃત્ક્ષારઃ સુરસાઽથાક્ષિપીડકઃ | મદિરામણ્ડસંયુક્તો હિતઃ શતપદીવિષે||૨૧૫|| કપિત્થમક્ષિપીડોઽર્કબીજં ત્રિકટુકં તથા| કરઞ્જો દ્વે હરિદ્રે ચ ગૃહગોધાવિષં જયેત્||૨૧૬|| કાકાણ્ડરસસંયુક્તો વિષાણાં તણ્ડુલીયકઃ| પ્રધાનો બર્હિપિત્તેન તદ્વદ્વાયસપીલુકઃ||૨૧૭|| શિરીષફલમૂલત્વક્પુષ્પપત્રૈઃ સમૈર્ધૃતૈઃ| શ્રેષ્ઠઃ પઞ્ચશિરીષોઽયં વિષાણાં પ્રવરો વધે||૨૧૮|| ઇતિ પઞ્ચશિરીષોઽગદઃ|

નાકુલી રાસ્ના| ગુહા પૃશ્નિપર્ણી, અતિગુહા શાલપર્ણી| અજગન્ધા ફોફાન્ધેતિ ખ્યાતા| પિત્તેનેતિ ગોપિત્તેન| વિશ્વમ્ભરાદયઃ કીટા એવ શ્લેષ્મકોપનાઃ સુશ્રુતોક્તાઃ| અક્ષપીડકઃ શ્વેતપીતશિમ્બીભેદઃ| વાયસી કાકમાચી| શ્રેષ્ઠઃ પઞ્ચશિરીષોઽયમિતિ પદં ત્રિશિરીષાદ્યપેક્ષયા પઞ્ચશિરીષસ્ય શ્રેષ્ઠત્વં બ્રૂતે, પ્રવર ઇતિ પદં વિષહરયોગાન્તરેષુ શ્રેષ્ઠતામાહ, તેન ન પુનરુક્તિઃ; કિંવા શ્રેષ્ઠ ઇતિ શ્રેષ્ઠશિરીષફલાદિકૃતઃ||૨૧૨-૨૧૮||

Adhikarana 41 (219-220) · Śloka 220

ચતુષ્પદ્ભિર્દ્વિપદ્ભિર્વા નખદન્તક્ષતં તુ યત્| શૂયતે પચ્યતે ચાપિ સ્રવતિ જ્વરયત્યપિ||૨૧૯|| સોમવલ્કોઽશ્વકર્ણશ્ચ ગોજિહ્વા હંસપદ્યપિ| રજન્યૌ ગૈરિકં લેપો નખદન્તવિષાપહઃ||૨૨૦||

દ્વિપદા વનમાનુષમર્કટાદયઃ| અશ્વકર્ણઃ સર્જભેદઃ||૨૧૯-૨૨૦||

Adhikarana 42 (221-223) · Śloka 223

દુરન્ધકારે વિદ્ધસ્ય કેનચિદ્વિષશઙ્કયા| વિષોદ્વેગાજ્જ્વરશછર્દિર્મૂર્ચ્છા દાહોઽપિ વા ભવેત્||૨૨૧|| ગ્લાનિર્મોહોઽતિસારશ્ચાપ્યેતચ્છઙ્કાવિષં મતમ્| ચિકિત્સિતમિદં તસ્ય કુર્યાદાશ્વાસયન્ બુધઃ||૨૨૨|| સિતા વૈગન્ધિકો દ્રાક્ષા પયસ્યા મધુકં મધુ| પાનં સમન્ત્રપૂતામ્બુ પ્રોક્ષણં સાન્ત્વહર્ષણમ્||૨૨૩||

દુરન્ધકારે ઇત્યાદિના શઙ્કાવિષમાહ| કેનચિદિતિ નિર્વિષેણાપિ| વિષશઙ્કયા વિષોદ્વેગાદિતિ વિષશઙ્કયૈવ વિષપ્રાદુર્ભાવાદિત્યર્થઃ; શઙ્કા ચેયં પ્રભાવાદેવ વિષજનિકા| વૈગન્ધિકઃ ગન્ધક એવ શોધિતઃ||૨૨૧-૨૨૩||

Adhikarana 43 (224-228) · Śloka 228

શાલયઃ ષષ્ટિકાશ્ચૈવ કોરદૂષાઃ પ્રિયઙ્ગવઃ| ભોજનાર્થે પ્રશસ્યન્તે લવણાર્થે ચ સૈન્ધવમ્||૨૨૪|| તણ્ડુલીયકજીવન્તીવાર્તાકસુનિષણ્ણકાઃ| ચુચ્ચૂર્મણ્ડૂકપર્ણી ચ શાકં ચ કુલકં હિતમ્||૨૨૫|| ધાત્રી દાડિમમમ્લાર્થે યૂષા મુદ્ગહરેણુભિઃ| રસાશ્ચૈણશિખિશ્વાવિલ્લાવતૈત્તિરપાર્ષતાઃ||૨૨૬|| વિષઘ્નૌષધસંયુક્તા રસા યૂષાશ્ચ સંસ્કૃતાઃ| અવિદાહીનિ ચાન્નાનિ વિષાર્તાનાં ભિષગ્જિતમ્||૨૨૭|| વિરુદ્ધાધ્યશનક્રોધક્ષુદ્ભયાયાસમૈથુનમ્| વર્જયેદ્વિષમુક્તોઽપિ દિવાસ્વપ્નં વિશેષતઃ||૨૨૮||

કોરદૂષઃ કોદ્રવઃ| કુલકં કારવેલ્લકમ્; અન્યે પટોલભેદમાહુઃ||૨૨૪-૨૨૮||

Adhikarana 44 (229-241) · Śloka 242

મુહુર્મુહુઃ શિરોન્યાસઃ શોથઃ સ્રસ્તૌષ્ઠકર્ણાતા | જ્વરઃ સ્તબ્ધાક્ષિગાત્રત્વં હનુકમ્પોઽઙ્ગમર્દનમ્||૨૨૯|| રોમાપગમનં ગ્લાનિરરતિર્વેપથુર્ભ્રમઃ| ચતુષ્પદાં ભવત્યેતદ્દષ્ટાનામિહ લક્ષણમ્||૨૩૦|| દેવદારુ હરિદ્રે દ્વે સરલં ચન્દનાગુરુ| રાસ્ના ગોરોચનાઽજાજી ગુગ્ગુલ્વિક્ષુરસો નતમ્||૨૩૧|| ચૂર્ણં સસૈન્ધવાનન્તં ગોપિત્તમધુસંયુતમ્| ચતુષ્પદાનાં દષ્ટાનામગદઃ સાર્વકાર્મિકઃ||૨૩૨|| સૌભાગ્યાર્થં સ્ત્રિયઃ સ્વેદરજોનાનાઙ્ગજાન્મલાન્| શત્રુપ્રયુક્તાંશ્ચ ગરાન્ પ્રયચ્છન્ત્યન્નમિશ્રિતાન્||૨૩૩|| તૈઃ સ્યાત્ પાણ્ડુઃ કૃશોઽલ્પાગ્નિર્ગરશ્ચાસ્યોપજાયતે| મર્મપ્રધમનાધ્માનં શ્વયથું હસ્તપાદયોઃ||૨૩૪|| જઠરં ગ્રહણીદોષો યક્ષ્મા ગુલ્મઃ ક્ષયો જ્વરઃ | એવંવિધસ્ય ચાન્યસ્ય વ્યાધેર્લિઙ્ગાનિ દર્શયેત્||૨૩૫|| સ્વપ્ને માર્જારગોમાયુવ્યાલાન્ સનકુલાન્ કપીન્| પ્રાયઃ પશ્યતિ નદ્યાદીઞ્છુષ્કાંશ્ચ સવનસ્પતીન્||૨૩૬|| કાલશ્ચ ગૌરમાત્માનં સ્વપ્ને ગૌરશ્ચ કાલકમ્| વિકર્ણનાસિકં વાઽપિ પ્રપશ્યેદ્વિહતેન્દ્રિયઃ ||૨૩૭|| તમવેક્ષ્ય ભિષક્ પ્રાજ્ઞાઃ પૃચ્છેત્ કિં કૈઃ કદા સહ| જગ્ધમિત્યવગમ્યાશુ પ્રદદ્યાદ્વમનં ભિષક્||૨૩૮|| સૂક્ષ્મં તામ્રરજસ્તસ્મૈ સક્ષૌદ્રં હૃદ્વિશોધનમ્| શુદ્ધે હૃદિ તતઃ શાણં હેમચૂર્ણસ્ય દાપયેત્||૨૩૯|| હેમ સર્વવિષાણ્યાશુ ગરાંશ્ચ વિનિયચ્છતિ| ન સજ્જતે હેમપાઙ્ગે વિષં પદ્મદલેઽમ્બુવત્||૨૪૦|| નાગદન્તીત્રિવૃદ્દન્તીદ્રવન્તીસ્નુક્પયઃફલૈઃ| સાધિતં માહિષં સર્પિઃ સગોમૂત્રાઢકં હિતમ્||૨૪૧|| સર્પકીટવિષાર્તાનાં ગરાર્તાનાં ચ શાન્તયે|૨૪૨|

અન્નમિશ્રિતાનિતિ ભક્ષ્યમિશ્રિતાન્| ગરશ્ચાસ્યોપજાયત ઇતિ વક્ષ્યમાણમર્મપ્રધમાનાદિલક્ષણો વ્યાધિર્જાયતે| વિહતેન્દ્રિય ઇતિ રોગોપહતેન્દ્રિયઃ| પૃચ્છેદિત્યાદૌ પૃચ્છાયાં ગરાવધારણમેવ ફલમવગમ્યતે| અવગમ્યેતિ ગરકારણમવગમ્ય| સૂક્ષ્મમિત્યાદૌ અમૃતતામ્રચૂર્ણં માષમાનં યાવદ્દેયમ્, અમૃતેનૈવ વમનં ભવતિ| હેમપ ઇતિ હેમ યઃ પિબતીતિ સ હેમપઃ| નાગદન્તી દન્તીભેદઃ| ફલં મદનફલં, નતુ ‘પલૈઃ’ ઇતિ પાઠઃ| અયં યોગો જતુકર્ણે પઠ્યતે- “નાગદન્તીસ્નુક્ક્ષીરફલૈર્ગોમૂત્રસિદ્ધં માહિષં ઘૃતં પાયયેત્” ઇતિ||૨૨૯-૨૪૧||-

Adhikarana 45 (242-249) · Śloka 249

શિરીષત્વક્ ત્રિકટુકં ત્રિફલાં ચન્દનોત્પલે||૨૪૨|| દ્વે બલે સારિવાસ્ફોતાસુરભીનિમ્બપાટલાઃ| બન્ધુજીવાઢકીમૂર્વાવાસાસુરસવત્સકાન્||૨૪૩|| પાઠાઙ્કોલાશ્વગન્ધાર્કમૂલયષ્ટ્યાહ્વપદ્મકાન્| વિશાલાં બૃહતીં લાક્ષાં કોવિદારં શતાવરીમ્||૨૪૪|| કટભીદન્ત્યપામાર્ગાન્ પૃશ્નિપર્ણીં રસાઞ્જનમ્| શ્વેતભણ્ડાશ્વખુરકૌ કુષ્ઠદારુપ્રિયઙ્ગુકાન્||૨૪૫|| વિદારીં મધુકાત્ સારં કરઞ્જસ્ય ફલત્વચૌ| રજન્યૌ લોધ્રમક્ષાંશં પિષ્ટ્વા સાધ્યં ઘૃતાઢકમ્||૨૪૬|| તુલ્યામ્બુચ્છાગગોમૂત્રત્ર્યાઢકે તદ્વિષાપહમ્| અપસ્મારક્ષયોન્માદભૂતગ્રહગરોદરમ્||૨૪૭|| પાણ્ડુરોગક્રિમીગુલ્મપ્લીહોરુસ્તમ્ભકામલાઃ| હનુસ્કન્ધગ્રહાદીંશ્ચ પાનાભ્યઞ્જનનાવનૈઃ||૨૪૮|| હન્યાત્ સઞ્જીવયેચ્ચાપિ વિબોદ્બન્ધમૃતાન્નરાન્| નામ્નેદમમૃતં સર્વવિષાણાં સ્યાદ્ધૃતોત્તમમ્||૨૪૯|| ઇત્યમૃતઘૃતમ્|

શિરીષત્વગિત્યાદૌ આસ્ફોતા અપરમલ્લિકા| સુરભી પર્ણાસભેદઃ| બન્ધુજીવઃ પુત્રજીવકઃ| અશ્વખુરકઃ સ્યન્દનઃ; કિંવા કોકિલાક્ષઃ||૨૪૨-૨૪૯||

Adhikarana 46 (250-253) · Śloka 253

ભવન્તિ ચાત્ર- છત્રી ઝર્ઝરપાણિશ્ચ ચરેદ્રાત્રૌ તથા દિવા| તચ્છાયાશબ્દવિત્રસ્તાઃ પ્રણશ્યન્ત્યાશુ પન્નગાઃ||૨૫૦|| દષ્ટમાત્રો દશેદાશુ તં સર્પં લોષ્ટમેવ વા| ઉપર્યરિષ્ટાં બધ્નીયાદ્દંશં છિન્દ્યાદ્દહેત્તથા||૨૫૧|| વજ્રં મરકતઃ સારઃ પિચુકો વિષમૂષિકા| કર્કેતનઃ સર્પમણિર્વૈદૂર્યં ગજમૌક્તિકમ્||૨૫૨|| ધાર્યં ગરમણિર્યાશ્ચ વરૌષધ્યો વિષાપહાઃ| ખગાશ્ચ શારિકાક્રૌઞ્ચશિખિહંસશુકાદયઃ||૨૫૩||

છત્રીત્યાદૌ છત્રી દિવા, રાત્રૌ ઝર્ઝરપાણિશ્ચરેદિતિ વદન્તિ; અન્યે તૂભયત્રાપ્યુભયં બ્રુવતે| ઝર્ઝરકઃ ‘ખુર્ખુરક’ ઇતિ ખ્યાતઃ| છાયાશબ્દૌ યથાસઙ્ખ્યં છત્રઝર્ઝરયોઃ| તાભ્યાં તદાત્વે વિત્રસ્તાઃ| દંશકાલે કર્તવ્યમાહ- દષ્ટમાત્ર ઇત્યાદિ| ધારણાદેવ વિષાપહમાહ- વજ્રમિત્યાદિ| સાર ઇતિ સરજૂવિશેષણમ્(?)| પિચુકો મણિરુત્તરાપથે પ્રસિદ્ધઃ| વિષમૂષિકા વિષમણિઃ| કર્કેતનમણિઃ પદ્મરાગઃ| ગરમણિશબ્દેન નાનામણીનાં ગ્રહણમ્| વરૌષધ્ય ઇતિ તન્ત્રાન્તરોક્તાઃ અક્ષીવજાતપિપ્પલાજરુહાકાયોષી (?) પ્રભૃતયઃ; ઉક્તં ચ- “અક્ષીવજાતસ્ય પિપ્પલસ્ય મણિઃ સર્વવિષાપહઃ” ઇત્યાદિ||૨૫૦-૨૫૩||

Adhikarana 47 (254) · Śloka 254

તત્ર શ્લોકઃ- ઇતીદમુક્તં દ્વિવિધસ્ય વિસ્તરૈર્બહુપ્રકારં વિષરોગભેષજમ્| અધીત્ય વિજ્ઞાય તથા પ્રયોજયન્ વ્રજેદ્વિષાણામવિષહ્યતાં બુધઃ||૨૫૪||

ઇતીદમિત્યાદિસઙ્ગ્રહઃ| વ્રજેદ્વિષાણામવિષહ્યતામિતિ વિષાણિ તં સોઢું ન પારયન્તીતિ ભાવઃ||૨૫૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 23

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને વિષચિકિત્સિતં નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૩||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વિષચિકિત્સિતં નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૩||