Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō yōnivyāpaccikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो योनिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
vātaraktacikitsānantaraṁ pāriśēṣyād vātakr̥tatvācca yōnivyāpaccikitsitamucyatē| uktaṁ hi- “na hi vātādr̥tē yōnirnārīṇāṁ sampraduṣyati” iti||1-2||
Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8
divyatīrthauṣadhimataścitradhātuśilāvataḥ| puṇyē himavataḥ pārśvē surasiddharṣisēvitē||3|| viharantaṁ tapōyōgāttattvajñānārthadarśinam| punarvasuṁ jitātmānamagnivēśō'nu pr̥ṣṭavān||4|| bhagavan! yadapatyānāṁ mūlaṁ nāryaḥ paraṁ nr̥ṇām| tadvighātō gadaiścāsāṁ kriyatē yōnimāśritaiḥ||5|| tasmāttēṣāṁ samutpattimutpannānāṁ ca lakṣaṇam| sauṣadhaṁ śrōtumicchāmi prajānugrahakāmyayā||6|| iti śiṣyēṇa pr̥ṣṭastu prōvācarṣivarō'trijaḥ| viṁśatirvyāpadō yōnērnirdiṣṭā rōgasaṅgrahē||7|| mithyācārēṇa tāḥ strīṇāṁ praduṣṭēnārtavēna ca| jāyantē bījadōṣācca daivācca śr̥ṇu tāḥ pr̥thak||8||
दिव्यतीर्थौषधिमतश्चित्रधातुशिलावतः| पुण्ये हिमवतः पार्श्वे सुरसिद्धर्षिसेविते||३|| विहरन्तं तपोयोगात्तत्त्वज्ञानार्थदर्शिनम्| पुनर्वसुं जितात्मानमग्निवेशोऽनु पृष्टवान्||४|| भगवन्! यदपत्यानां मूलं नार्यः परं नृणाम्| तद्विघातो गदैश्चासां क्रियते योनिमाश्रितैः||५|| तस्मात्तेषां समुत्पत्तिमुत्पन्नानां च लक्षणम्| सौषधं श्रोतुमिच्छामि प्रजानुग्रहकाम्यया||६|| इति शिष्येण पृष्टस्तु प्रोवाचर्षिवरोऽत्रिजः| विंशतिर्व्यापदो योनेर्निर्दिष्टा रोगसङ्ग्रहे||७|| मिथ्याचारेण ताः स्त्रीणां प्रदुष्टेनार्तवेन च| जायन्ते बीजदोषाच्च दैवाच्च शृणु ताः पृथक्||८||
🔊 Audio coming soon
divyāni tīrthāni gaṅgādīni, divyāścauṣadhyō brahmasuvarcalaindrīprabhr̥tayō yasmin tasya divyatīrthauṣadhimataḥ| citradhātuḥ nānāvarṇadhātuḥ| tattvajñānēna samyagjñānēna arthān draṣṭuṁ śīlaṁ yasya taṁ tattvajñānārthadarśinam| mūlamiti kāraṇam| tadvighāta iti apatyakāraṇavighātaḥ| tēṣāmiti yōnigadānām| samutpattimiti utpattikāraṇaṁ, kāryē kāraṇōpacārāt| rōgasaṅgrahē iti aṣṭōdarīyē (sū.a.19)| mithyācārēṇa asamyagāhārācārēṇa, praduṣṭēnārtavēnēti duṣṭārtavēna , yōnivyāpadbhavati| bījadōṣāditi ārtavagatabījaduṣṭēḥ, sā paścādvaktavyā| daivāditi prāktanādharmavaśāt| ētēṣāṁ ca yathāyōgyatayā kāraṇatvamagrē vakṣyamāṇakāraṇatvabhēdēna yōnivyāpatsūnnēyaṁ, daivaṁ tu sarvatraiva sādhāraṇakāraṇaṁ viśiṣṭadr̥ṣṭakāraṇādarśanē sati kāryadarśanādunnēyam||3-8||
Adhikarana 3 (9-15) · Śloka 15
vātalāhāracēṣṭāyā vātalāyāḥ samīraṇaḥ| vivr̥ddhō yōnimāśritya yōnēstōdaṁ savēdanam||9|| stambhaṁ pipīlikāsr̥ptimiva karkaśatāṁ tathā| karōti suptimāyāsaṁ vātajāṁścāparān gadān||10|| sā syāt saśabdarukphēnatanurūkṣārtavā'nilāt| vyāpatkaṭvamlalavaṇakṣārādyaiḥ pittajā bhavēt||11|| dāhapākajvarōṣṇārtā nīlapītāsitārtavā| bhr̥śōṣṇakuṇapasrāvā yōniḥ syātpittadūṣitā||12|| kaphō'bhiṣyandibhirvr̥ddhō yōniṁ cēddūṣayēt striyāḥ| sa kuryāt picchilāṁ śītāṁ kaṇḍugrastālpavēdanām||13|| pāṇḍuvarṇāṁ tathā pāṇḍupicchilārtavavāhinīm| samaśnantyā rasān sarvāndūṣayitvā trayō malāḥ||14|| yōnigarbhāśayasthāḥ svairyōniṁ yuñjanti lakṣaṇaiḥ| sā bhavēddāhaśūlārtā śvētapicchilavāhinī||15||
वातलाहारचेष्टाया वातलायाः समीरणः| विवृद्धो योनिमाश्रित्य योनेस्तोदं सवेदनम्||९|| स्तम्भं पिपीलिकासृप्तिमिव कर्कशतां तथा| करोति सुप्तिमायासं वातजांश्चापरान् गदान्||१०|| सा स्यात् सशब्दरुक्फेनतनुरूक्षार्तवाऽनिलात्| व्यापत्कट्वम्ललवणक्षाराद्यैः पित्तजा भवेत्||११|| दाहपाकज्वरोष्णार्ता नीलपीतासितार्तवा| भृशोष्णकुणपस्रावा योनिः स्यात्पित्तदूषिता||१२|| कफोऽभिष्यन्दिभिर्वृद्धो योनिं चेद्दूषयेत् स्त्रियाः| स कुर्यात् पिच्छिलां शीतां कण्डुग्रस्ताल्पवेदनाम्||१३|| पाण्डुवर्णां तथा पाण्डुपिच्छिलार्तववाहिनीम्| समश्नन्त्या रसान् सर्वान्दूषयित्वा त्रयो मलाः||१४|| योनिगर्भाशयस्थाः स्वैर्योनिं युञ्जन्ति लक्षणैः| सा भवेद्दाहशूलार्ता श्वेतपिच्छिलवाहिनी||१५||
🔊 Audio coming soon
vātalētyādau vātalāyā iti viśēṣēṇa vātikayōnivyāpadutpādōpadarśanārtham| pipīlikāsr̥ptimiti pipīlikāparisarpaṇākārāṁ vēdanām| saśabdarukphēnatanurūkṣārtavēti anr̥tāvapyēvambhūtārtavā bhavati, tēna vātikapradararūpēyaṁ yōnivyāpat; ēvamēva paittika-ślaiṣmika-sānnipātika-yōnivyāpadāmapi paittika-kaphaja-sānnipātikapradaratvaṁ varṇayanti| raktayōniriha asr̥gdarasañjñayā cikitsāprastāvē vaktavyā; tēna saiva pradararūpā| thē tu ētadvyāpadāṁ pradaraṁ bhinnamēva manyantē, tē pradaracikitsārthaṁ prakaraṇāntaramatrādhyāyē paṭhiṣyanti| samaśnantyā iti pathyāpathyamēlakēnōpayuñjantyāḥ||9-15||
Adhikarana 4 (16-17) · Śloka 17
raktapittakarairnāryā raktaṁ pittēna dūṣitam| atipravartatē yōnyāṁ labdhē garbhē'pi sāsr̥jā ||16|| yōnigarbhāśayasthaṁ cēt pittaṁ sandūṣayēdasr̥k| sā'rajaskā matā kārśyavaivarṇyajananī bhr̥śam||17||
रक्तपित्तकरैर्नार्या रक्तं पित्तेन दूषितम्| अतिप्रवर्तते योन्यां लब्धे गर्भेऽपि सासृजा ||१६|| योनिगर्भाशयस्थं चेत् पित्तं सन्दूषयेदसृक्| साऽरजस्का मता कार्श्यवैवर्ण्यजननी भृशम्||१७||
🔊 Audio coming soon
raktapittakarairityādau garbhē labdhē'pi raktamatipravartatē, tēnāsyā garbhō na tiṣṭhati; sāsr̥jā raktayōnirityarthaḥ| yē tu ‘sā'prajā’ iti paṭhanti, tē “yasyāṁ labdhē'pi garbhē asr̥gatipravartatē, sā tādr̥śaraktasrutyā aprajā bhavati; iyaṁ ca raktayōnirucyata iti raktātisrutyaiva labhyatē” iti vyākhyānayanti| yōnau garbhāśayē ca tiṣṭhatīti yōnigarbhāśayasthaṁ pittam| arajaskēti anārtavā||16-17||
Adhikarana 5 (18) · Śloka 18
yōnyāmadhāvanāt kaṇḍūṁ jātāḥ kurvanti jantavaḥ| sā syādacaraṇā kaṇḍvā tayā'tinarakāṅkṣiṇī||18||
योन्यामधावनात् कण्डूं जाताः कुर्वन्ति जन्तवः| सा स्यादचरणा कण्ड्वा तयाऽतिनरकाङ्क्षिणी||१८||
🔊 Audio coming soon
acaraṇēti dhāvanācaraṇādacaraṇā| kaṇḍvā tayēti kr̥mijanitayōnikaṇḍvā ||18||
Adhikarana 6 (19) · Śloka 19
pavanō'tivyavāyēna śōphasuptirujaḥ striyāḥ| karōti kupitō yōnau sā cāticaraṇā matā||19||
पवनोऽतिव्यवायेन शोफसुप्तिरुजः स्त्रियाः| करोति कुपितो योनौ सा चातिचरणा मता||१९||
🔊 Audio coming soon
vyavāyasyāticaraṇēnōtpannā vyāpadaticaraṇā||19||
Adhikarana 7 (20) · Śloka 20
maithunādatibālāyāḥ pr̥ṣṭhakaṭyūruvaṅkṣaṇam| rujan dūṣayatē yōniṁ vāyuḥ prākcaraṇā hi sā||20||
मैथुनादतिबालायाः पृष्ठकट्यूरुवङ्क्षणम्| रुजन् दूषयते योनिं वायुः प्राक्चरणा हि सा||२०||
🔊 Audio coming soon
rujanniti duḥkhayan| ucitavyavāyakālāt prāk vyavāyācaraṇāt prākcaraṇā ucyatē||20||
Adhikarana 8 (21-22) · Śloka 22
garbhiṇyāḥ ślēṣmalābhyāsācchardiniḥśvāsanigrahāt| vāyuḥ kruddhaḥ kaphaṁ yōnimupanīya pradūṣayēt||21|| pāṇḍuṁ satōdamāsrāvaṁ śvētaṁ sravati vā kapham| kaphavātāmayavyāptā sā syādyōnirupaplutā||22||
गर्भिण्याः श्लेष्मलाभ्यासाच्छर्दिनिःश्वासनिग्रहात्| वायुः क्रुद्धः कफं योनिमुपनीय प्रदूषयेत्||२१|| पाण्डुं सतोदमास्रावं श्वेतं स्रवति वा कफम्| कफवातामयव्याप्ता सा स्याद्योनिरुपप्लुता||२२||
🔊 Audio coming soon
garbhiṇyā ityādau āsrāvamiti ślēṣmavilakṣaṇamāsrāvam| kaphavātāmayairupaplutatvāt ‘upaplutā’ ityucyatē||21-22||
Adhikarana 9 (23-24) · Śloka 24
pittalāyā nr̥saṁvāsē kṣavathūdgāradhāraṇāt| pittasammūrcchitō vāyuryōniṁ dūṣayati striyāḥ||23|| śūnā sparśākṣamā sārtirnīlapītamasr̥k sravēt| śrōṇivaṅkṣaṇapr̥ṣṭhārtijvarārtāyāḥ pariplutā||24||
पित्तलाया नृसंवासे क्षवथूद्गारधारणात्| पित्तसम्मूर्च्छितो वायुर्योनिं दूषयति स्त्रियाः||२३|| शूना स्पर्शाक्षमा सार्तिर्नीलपीतमसृक् स्रवेत्| श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठार्तिज्वरार्तायाः परिप्लुता||२४||
🔊 Audio coming soon
nr̥saṁvāsē iti ramaṇasamayē| sarvatō vātapittavikārōpaplutatvāt pariplutā||23-24||
Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26
vēgōdāvartanādyōnimudāvartayatē'nilaḥ| sā rugārtā rajaḥ kr̥cchrēṇōdāvr̥ttaṁ vimuñcati||25|| ārtavē sā vimuktē tu tatkṣaṇaṁ labhatē sukham| rajasō gamanādūrdhvaṁ jñēyōdāvartinī budhaiḥ||26||
वेगोदावर्तनाद्योनिमुदावर्तयतेऽनिलः| सा रुगार्ता रजः कृच्छ्रेणोदावृत्तं विमुञ्चति||२५|| आर्तवे सा विमुक्ते तु तत्क्षणं लभते सुखम्| रजसो गमनादूर्ध्वं ज्ञेयोदावर्तिनी बुधैः||२६||
🔊 Audio coming soon
yōnimudāvartayatē iti yōnimudāvartavātāṁ karōti| udāvr̥ttamiti ūrdhvaṁ nītam| vikārēṇa rajasa ūrdhvagamanāt ‘udāvartinī’ ityucyatē||25-26||
Adhikarana 11 (27) · Śloka 28
akālē vāhamānāyā garbhēṇa pihitō'nilaḥ| karṇikāṁ janayēdyōnau ślēṣmaraktēna mūrcchitaḥ||27|| raktamārgāvarōdhinyā sā tayā karṇinī matā|28|
अकाले वाहमानाया गर्भेण पिहितोऽनिलः| कर्णिकां जनयेद्योनौ श्लेष्मरक्तेन मूर्च्छितः||२७|| रक्तमार्गावरोधिन्या सा तया कर्णिनी मता|२८|
🔊 Audio coming soon
akālē vāhamānāyā ityādi aprāptē garbhaniṣkramaṇakālē pravāhaṇaṁ kurvantyāḥ| karṇikāmiti karṇikākāraṁ granthim||27||-
Adhikarana 12 (28) · Śloka 29
raukṣyādvāyuryadā garbhaṁ jātaṁ jātaṁ vināśayēt||28|| duṣṭaśōṇitajaṁ nāryāḥ putraghnī nāma sā matā|29|
रौक्ष्याद्वायुर्यदा गर्भं जातं जातं विनाशयेत्||२८|| दुष्टशोणितजं नार्याः पुत्रघ्नी नाम सा मता|२९|
🔊 Audio coming soon
raukṣyāditi rūkṣaguṇōtkarṣāt| duṣṭaśōṇitajamiti vacanādiha vāyunā''rtavaduṣṭirapi kriyatē iti darśayati| atra ca yadyapi sāmānyēnaiva garbhavināśa uktaḥ, tathā'pi putrasyaiva prādhānyāt ‘putraghnī’ iti vyapadēśō jñēyaḥ||28||-
Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 31
vyavāyamatitr̥ptāyā bhajantyāstvannapīḍitaḥ||29|| vāyurmithyāsthitāṅgāyā yōnisrōtasi saṁsthitaḥ| vakrayatyānanaṁ yōnyāḥ sā'sthimāṁsānilārtibhiḥ||30|| bhr̥śārtirmaithunāśaktā yōnirantarmukhī matā|31|
व्यवायमतितृप्ताया भजन्त्यास्त्वन्नपीडितः||२९|| वायुर्मिथ्यास्थिताङ्गाया योनिस्रोतसि संस्थितः| वक्रयत्याननं योन्याः साऽस्थिमांसानिलार्तिभिः||३०|| भृशार्तिर्मैथुनाशक्ता योनिरन्तर्मुखी मता|३१|
🔊 Audio coming soon
vyavāyamatitr̥ptāyā ityādau atitr̥ptāyā vyavāyaṁ bhajantyāḥ vyavāyakālē mithyāsthitāṅgāyā annapīḍitō vāyuryōnērānanamantarmukhaṁ vakrayati; vakrayatītipadēna vakratayā'ntarmukhanayanamabhiprētam||29-30||-
Adhikarana 14 (31) · Śloka 32
garbhasthāyāḥ striyā raukṣyādvāyuryōniṁ pradūṣayan||31|| mātr̥dōṣādaṇudvārāṁ kuryāt sūcīmukhī tu sā|32|
गर्भस्थायाः स्त्रिया रौक्ष्याद्वायुर्योनिं प्रदूषयन्||३१|| मातृदोषादणुद्वारां कुर्यात् सूचीमुखी तु सा|३२|
🔊 Audio coming soon
garbhasthāyā ityādau raukṣyāditi rūkṣaguṇāt| mātr̥dōṣāditi māturgarbhakālē vātaprakōpahētusēvārūpāpacārāt||31||-
Adhikarana 15 (32) · Śloka 33
vyavāyakālē rundhantyā vēgān prakupitō'nilaḥ||32|| kuryādviṇmūtrasaṅgārtiṁ śōṣaṁ yōnimukhasya ca|33|
व्यवायकाले रुन्धन्त्या वेगान् प्रकुपितोऽनिलः||३२|| कुर्याद्विण्मूत्रसङ्गार्तिं शोषं योनिमुखस्य च|३३|
🔊 Audio coming soon
śōṣaṁ yōnimukhasyētyanēna yōnimukhaśōṣācchuṣkayōnisañjñā vyākr̥tā bhavati||32||-
Adhikarana 16 (33) · Śloka 34
ṣaḍahāt saptarātrādvā śukraṁ garbhāśayaṁ gatam||33|| sarujaṁ nīrujaṁ vā'pi yā sravēt sā tu vāminī|34|
षडहात् सप्तरात्राद्वा शुक्रं गर्भाशयं गतम्||३३|| सरुजं नीरुजं वाऽपि या स्रवेत् सा तु वामिनी|३४|
🔊 Audio coming soon
ṣaḍahādityādinā śukravamanād ‘vāminī’ ityucyatē||33||-
Adhikarana 17 (34) · Śloka 35
bījadōṣāttu garbhasthamārutōpahatāśayā||34|| nr̥dvēṣiṇyastanī caiva ṣaṇḍhī syādanupakramā|35|
बीजदोषात्तु गर्भस्थमारुतोपहताशया||३४|| नृद्वेषिण्यस्तनी चैव षण्ढी स्यादनुपक्रमा|३५|
🔊 Audio coming soon
bījadōṣāditi sāmānyavacanēnāpi ārtavarūpabījadōṣa ēva jñēyaḥ, taddōṣasyaiva garbhāśayōpaghātakaratvāt| uktaṁ hi- “yadā hyasyāḥ śōṇitē garbhāśayabījabhāgaḥ pradōṣamāpadyatē tadā vandhyāṁ janayati” (śā.a.4) iti| mārutōpahatāśayēti mārutōpahatagarbhāśayā| astanī īṣatstanī||34||-
Adhikarana 18 (35-36) · Śloka 37
viṣamaṁ duḥkhaśayyāyāṁ maithunāt kupitō'nilaḥ||35|| garbhāśayasya yōnyāśca mukhaṁ viṣṭambhayēt striyāḥ| asaṁvr̥tamukhī sārtī rūkṣaphēnāsravāhinī||36|| māṁsōtsannā mahāyōniḥ parvavaṅkṣaṇaśūlinī|37|
विषमं दुःखशय्यायां मैथुनात् कुपितोऽनिलः||३५|| गर्भाशयस्य योन्याश्च मुखं विष्टम्भयेत् स्त्रियाः| असंवृतमुखी सार्ती रूक्षफेनास्रवाहिनी||३६|| मांसोत्सन्ना महायोनिः पर्ववङ्क्षणशूलिनी|३७|
🔊 Audio coming soon
viṣamamiti kriyāviśēṣaṇaṁ, viṣamaṁ yathā bhavati tathā maithunādityarthaḥ| viṣṭambhayēditi vistārayēt| māṁsōtsannēti utsannamāṁsā||35-36||-
Adhikarana 19 (37-38) · Śloka 39
ityētairlakṣaṇaiḥ prōktā viṁśatiryōnijā gadāḥ||37|| na śukraṁ dhārayatyēbhirdōṣairyōnirupadrutā| tasmādgarbhaṁ na gr̥hṇāti strī gacchatyāmayān bahūn||38|| gulmārśaḥpradarādīṁśca vātādyaiścātipīḍanam|39|
इत्येतैर्लक्षणैः प्रोक्ता विंशतिर्योनिजा गदाः||३७|| न शुक्रं धारयत्येभिर्दोषैर्योनिरुपद्रुता| तस्माद्गर्भं न गृह्णाति स्त्री गच्छत्यामयान् बहून्||३८|| गुल्मार्शःप्रदरादींश्च वाताद्यैश्चातिपीडनम्|३९|
🔊 Audio coming soon
dōṣairyōnirupadrutētyanēna dōṣaśabdēna yōnidūṣakā yathōktā gadā ucyantē; uktaṁ hi- “rōgā hyapi dōṣaśabdaṁ labhantē” (vi.a.6) iti| tasmāditi yōnyupadravāt| pradarādīṁścētyatra yōnivyāpadviśēṣamēva pradaramāhuḥ, tēna yōnivyāpatprakāraṁ pradararūpaṁ dōṣōtpādaṁ varṇayanti; yē tu yōnivyāpadbhinnamēva pradaramicchanti, tēṣāmatra pradarapāṭhē virōdhō nāstyēva||37-38||-
Adhikarana 20 (39-40) · Śloka 41
āsāṁ ṣōḍaśa yāstvantyā ādyē dvē pittadōṣajē||39|| pariplutā vāminī ca vātapittātmikē matē| karṇinyupaplutē vātakaphācchēṣāstu vātajāḥ||40|| dēhaṁ vātādayastāsāṁ svairliṅgaiḥ pīḍayanti hi|41|
आसां षोडश यास्त्वन्त्या आद्ये द्वे पित्तदोषजे||३९|| परिप्लुता वामिनी च वातपित्तात्मिके मते| कर्णिन्युपप्लुते वातकफाच्छेषास्तु वातजाः||४०|| देहं वातादयस्तासां स्वैर्लिङ्गैः पीडयन्ति हि|४१|
🔊 Audio coming soon
samprati ādyavyāpaccatuṣṭayaṁ tyaktvā śēṣaṣōḍaśavyāpatsu vātādiliṅgacikitsājñānārthaṁ dōṣavibhāgaṁ darśayannāha- āsāmityādi| ādyē dvē iti raktayōnyarajaskē| dēhaṁ vātādaya ityādi| tāsāṁ vātādivibhāgēnōktayōnivyāpadāṁ vātādayō dēhaṁ svairliṅgaiḥ pīḍayanti, tēna vātādyadhikatvaṁ tāsāmupapannamiti bhāvaḥ; anyē tu dēhaśabdēnātra yōnisthānamēvōcyata ityāhuḥ||39-40||-
Adhikarana 21 (41-48) · Śloka 49
snēhanasvēdabastyādi vātajāsvanilāpaham||41|| kārayēdraktapittaghnaṁ śītaṁ pittakr̥tāsu ca| ślēṣmajāsu ca rūkṣōṣṇaṁ karma kuryādvicakṣaṇaḥ||42|| sannipātē vimiśraṁ tu saṁsr̥ṣṭāsu ca kārayēt| snigdhasvinnāṁ tathā yōniṁ duḥsthitāṁ sthāpayētpunaḥ||43|| pāṇinā nāmayējjihmāṁ saṁvr̥tāṁ vardhayēt punaḥ| pravēśayēnniḥsr̥tāṁ ca vivr̥tāṁ parivartayēt||44|| yōniḥ sthānāpavr̥ttā hi śalyabhūtā matā striyāḥ| sarvāṁ vyāpannayōniṁ tu karmabhirvamanādibhiḥ||45|| mr̥dubhiḥ pañcabhirnārīṁ snigdhasvinnāmupācarēt| sarvataḥ suviśuddhāyāḥ śēṣaṁ karma vidhīyatē||46|| vātavyādhiharaṁ karma vātārtānāṁ sadā hitam| audakānūpajairmāṁsaiḥ kṣīraiḥ satilataṇḍulaiḥ||47|| savātaghnauṣadhairnāḍīkumbhīsvēdairupācarēt| aktāṁ lavaṇatailēna sāśmaprastarasaṅkaraiḥ||48|| svinnāṁ kōṣṇāmbusiktāṅgīṁ vātaghnairbhōjayēdrasaiḥ|49|
स्नेहनस्वेदबस्त्यादि वातजास्वनिलापहम्||४१|| कारयेद्रक्तपित्तघ्नं शीतं पित्तकृतासु च| श्लेष्मजासु च रूक्षोष्णं कर्म कुर्याद्विचक्षणः||४२|| सन्निपाते विमिश्रं तु संसृष्टासु च कारयेत्| स्निग्धस्विन्नां तथा योनिं दुःस्थितां स्थापयेत्पुनः||४३|| पाणिना नामयेज्जिह्मां संवृतां वर्धयेत् पुनः| प्रवेशयेन्निःसृतां च विवृतां परिवर्तयेत्||४४|| योनिः स्थानापवृत्ता हि शल्यभूता मता स्त्रियाः| सर्वां व्यापन्नयोनिं तु कर्मभिर्वमनादिभिः||४५|| मृदुभिः पञ्चभिर्नारीं स्निग्धस्विन्नामुपाचरेत्| सर्वतः सुविशुद्धायाः शेषं कर्म विधीयते||४६|| वातव्याधिहरं कर्म वातार्तानां सदा हितम्| औदकानूपजैर्मांसैः क्षीरैः सतिलतण्डुलैः||४७|| सवातघ्नौषधैर्नाडीकुम्भीस्वेदैरुपाचरेत्| अक्तां लवणतैलेन साश्मप्रस्तरसङ्करैः||४८|| स्विन्नां कोष्णाम्बुसिक्ताङ्गीं वातघ्नैर्भोजयेद्रसैः|४९|
🔊 Audio coming soon
liṅgānantaraṁ cikitsāmāha- snēhanētyādi| snēhanādīnāmanilāpahatvē siddhē'pi anilāpahamiti viśēṣaṇaṁ viśēṣēṇānilāpahadravyakr̥tasnēhanādipratipādanārtham| saṁsr̥ṣṭāsviti dvandvajāsu| sthāpayēditi susthitāṁ kr̥tvā sthāpayēt| duḥsthitāsthāpanaprakāramāha- pāṇinētyādi| snigdhasvinnāmiti sarvatrānuvartatē| jihmāmiti vakrām| vivr̥tāmiti vivr̥tamukhīm| parivartayēditi paritō vartanēna saṁvr̥tāṁ kuryāt| pañcabhiritipadaṁ sakalakarmaṇāṁ mr̥dutayā kartavyōpadarśanārtham| atra ca vamanādīnāṁ sarvadēhōpakārakatayā yōnigatarōgaharaṇē'pi sāmarthyaṁ bhavatyēvēti jñēyam| śēṣaṁ karmēti vakṣyamāṇam||41-48||-
Adhikarana 22 (49-62) · Śloka 62
balādrōṇadvayakvāthē ghr̥tatailāḍhakaṁ pacēt||49|| sthirāpayasyājīvantīvīrarṣabhakajīvakaiḥ| śrāvaṇīpippalīmudgapīlumāṣākhyaparṇibhiḥ||50|| śarkarākṣīrakākōlīkākanāsābhirēva ca| piṣṭaiścaturguṇakṣīrē siddhaṁ pēyaṁ yathābalam||51|| vātapittakr̥tān rōgān hatvā garbhaṁ dadhāti tat| kāśmaryatriphalādrākṣākāsamardaparūṣakaiḥ||52|| punarnavādvirajanīkākanāsāsahacaraiḥ| śatāvaryā guḍūcyāśca prasthamakṣasamairghr̥tāt||53|| sādhitaṁ yōnivātaghnaṁ garbhadaṁ paramaṁ pibēt| pippalīkuñcikājājīvr̥ṣakaṁ saindhavaṁ vacām||54|| yavakṣārājamōdē ca śarkarāṁ citrakaṁ tathā| piṣṭvā sarpiṣi bhr̥ṣṭāni pāyayēt prasannayā||55|| yōnipārśvārtihr̥drōgagulmārśōvinivr̥ttayē| vr̥ṣakaṁ mātuluṅgasya mūlāni madayantikām||56|| pibēt salavaṇairmadyaiḥ pippalīkuñcikē tathā| rāsnāśvadaṁṣṭrāvr̥ṣakaiḥ pibēcchūlē śr̥taṁ payaḥ||57|| guḍūcītriphalādantīkvāthaiśca pariṣēcayēt| saindhavaṁ tagaraṁ kuṣṭhaṁ br̥hatī dēvadāru ca||58|| samāṁśaiḥ sādhitaṁ kalkaistailaṁ dhāryaṁ rujāpaham| guḍūcīmālatīrāsnābalāmadhukacitrakaiḥ||59|| nidigdhikādēvadāruyūthikābhiśca kārṣikaiḥ| tailaprasthaṁ gavāṁ mūtrē kṣīrē ca dviguṇē pacēt||60|| vātārtāyāḥ picuṁ dadyādyōnau ca praṇayēttataḥ| vātārtānāṁ ca yōnīnāṁ sēkābhyaṅgapicukriyāḥ||61|| (uṣṇāḥ snigdhāḥ prakartavyāstailāni snēhanāni ca )| hiṁsrākalkaṁ tu vātārtā kōṣṇamabhyajya dhārayēt| pañcavalkasya pittārtā śyāmādīnāṁ kaphāturā||62||
बलाद्रोणद्वयक्वाथे घृततैलाढकं पचेत्||४९|| स्थिरापयस्याजीवन्तीवीरर्षभकजीवकैः| श्रावणीपिप्पलीमुद्गपीलुमाषाख्यपर्णिभिः||५०|| शर्कराक्षीरकाकोलीकाकनासाभिरेव च| पिष्टैश्चतुर्गुणक्षीरे सिद्धं पेयं यथाबलम्||५१|| वातपित्तकृतान् रोगान् हत्वा गर्भं दधाति तत्| काश्मर्यत्रिफलाद्राक्षाकासमर्दपरूषकैः||५२|| पुनर्नवाद्विरजनीकाकनासासहचरैः| शतावर्या गुडूच्याश्च प्रस्थमक्षसमैर्घृतात्||५३|| साधितं योनिवातघ्नं गर्भदं परमं पिबेत्| पिप्पलीकुञ्चिकाजाजीवृषकं सैन्धवं वचाम्||५४|| यवक्षाराजमोदे च शर्करां चित्रकं तथा| पिष्ट्वा सर्पिषि भृष्टानि पाययेत् प्रसन्नया||५५|| योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शोविनिवृत्तये| वृषकं मातुलुङ्गस्य मूलानि मदयन्तिकाम्||५६|| पिबेत् सलवणैर्मद्यैः पिप्पलीकुञ्चिके तथा| रास्नाश्वदंष्ट्रावृषकैः पिबेच्छूले शृतं पयः||५७|| गुडूचीत्रिफलादन्तीक्वाथैश्च परिषेचयेत्| सैन्धवं तगरं कुष्ठं बृहती देवदारु च||५८|| समांशैः साधितं कल्कैस्तैलं धार्यं रुजापहम्| गुडूचीमालतीरास्नाबलामधुकचित्रकैः||५९|| निदिग्धिकादेवदारुयूथिकाभिश्च कार्षिकैः| तैलप्रस्थं गवां मूत्रे क्षीरे च द्विगुणे पचेत्||६०|| वातार्तायाः पिचुं दद्याद्योनौ च प्रणयेत्ततः| वातार्तानां च योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः||६१|| (उष्णाः स्निग्धाः प्रकर्तव्यास्तैलानि स्नेहनानि च )| हिंस्राकल्कं तु वातार्ता कोष्णमभ्यज्य धारयेत्| पञ्चवल्कस्य पित्तार्ता श्यामादीनां कफातुरा||६२||
🔊 Audio coming soon
balādrōṇadvayētyādau balādrōṇadvayasya kvāthē iti, balāyāḥ drōṇadvayapramāṇakvāthē iti vā, ubhayathā'pi drōṇadvayamāna ēva kvāthō bhavati| payasyā arkapuṣpī| mudgapīlumāṣākhyaiḥ parṇīśabdaḥ pratyēkamabhisambadhyatē; tatra pīluparṇī mōraṭā, kēcinmūrvāmāhuḥ| prasannā madirāyā uparitanō bhāgaḥ| śūlē iti yōniśūlē| tailaṁ dhāryamiti rujārtāyāṁ yōnau dhāryam| yōnau ca praṇayēditi yōnāvuttarabastinā pravēśayēt| śyāmādīnāmiti rōgabhiṣagjitīyē “śyāmātrivr̥ccaturaṅgula...” (vi.a.8) ityādinōktānām||49-62||
Adhikarana 23 (63-69) · Śloka 70
pittalānāṁ tu yōnīnāṁ sēkābhyaṅgapicukriyāḥ| śītāḥ pittaharāḥ kāryāḥ snēhanārthaṁ ghr̥tāni ca||63|| (pittaghnauṣadhasiddhāni kāryāṇi bhiṣajā tathā )| śatāvarīmūlatulāścatasraḥ samprapīḍayēt||64|| rasēna kṣīratulyēna pacēttēna ghr̥tāḍhakam| jīvanīyaiḥ śatāvaryā mr̥dvīkābhiḥ parūṣakaiḥ||65|| piṣṭaiḥ priyālaiścākṣāṁśairdviyaṣṭimadhukairbhiṣak| siddhē śītē ca madhunaḥ pippalyāśca palāṣṭakam||66|| sitādaśapalōnmiśrāllihyāt pāṇitalaṁ tataḥ| yōnyasr̥kśukradōṣaghnaṁ vr̥ṣyaṁ puṁsavanaṁ ca tat||67|| kṣataṁ kṣayaṁ raktapittaṁ kāsaṁ śvāsaṁ halīmakam| kāmalāṁ vātaraktaṁ ca vīsarpaṁ hr̥cchirōgraham||68|| unmādāratyapasmārān vātapittātmakāñjayēt| iti br̥hacchatāvarīghr̥tam| ēvamēva kṣīrasarpirjīvanīyōpasādhitam||69|| garbhadaṁ pittalānāṁ ca yōnīnāṁ syādbhiṣagjitam|70|
पित्तलानां तु योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः| शीताः पित्तहराः कार्याः स्नेहनार्थं घृतानि च||६३|| (पित्तघ्नौषधसिद्धानि कार्याणि भिषजा तथा )| शतावरीमूलतुलाश्चतस्रः सम्प्रपीडयेत्||६४|| रसेन क्षीरतुल्येन पचेत्तेन घृताढकम्| जीवनीयैः शतावर्या मृद्वीकाभिः परूषकैः||६५|| पिष्टैः प्रियालैश्चाक्षांशैर्द्वियष्टिमधुकैर्भिषक्| सिद्धे शीते च मधुनः पिप्पल्याश्च पलाष्टकम्||६६|| सितादशपलोन्मिश्राल्लिह्यात् पाणितलं ततः| योन्यसृक्शुक्रदोषघ्नं वृष्यं पुंसवनं च तत्||६७|| क्षतं क्षयं रक्तपित्तं कासं श्वासं हलीमकम्| कामलां वातरक्तं च वीसर्पं हृच्छिरोग्रहम्||६८|| उन्मादारत्यपस्मारान् वातपित्तात्मकाञ्जयेत्| इति बृहच्छतावरीघृतम्| एवमेव क्षीरसर्पिर्जीवनीयोपसाधितम्||६९|| गर्भदं पित्तलानां च योनीनां स्याद्भिषग्जितम्|७०|
🔊 Audio coming soon
hatāvarīmūlatulā ityādau ārdraśatāvarīmūlapīḍanēna yāvadrasō bhavati tēna samaṁ kṣīraghr̥taṁ vakṣyamāṇakalkaiḥ pācanīyam| dviyaṣṭimadhukairiti dvibhāgamadhuyaṣṭikaiḥ, kiṁvā jalajasthalajayaṣṭimadhukadvayayuktaiḥ| ēvamēvētyādau śatāvarīcatuḥśatarasasamēnētyarthaḥ| kṣīrōtthitaṁ sarpiḥ kṣīrasarpiḥ| jīvanīyānyatra kalkaḥ||63-69||-
Adhikarana 24 (70-72) · Śloka 73
yōnyāṁ ślēṣmapraduṣṭāyāṁ vartiḥ saṁśōdhanī hitā||70|| vārāhē bahuśaḥ pittē bhāvitairlaktakaiḥ kr̥tā| bhāvitaṁ payasā'rkasya yavacūrṇaṁ sasaindhavam||71|| vartiḥ kr̥tā muhurdhāryā tataḥ sēcyā sukhāmbunā| pippalyā maricairmāṣaiḥ śatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ||72|| vartistulyā pradēśinyā dhāryā yōniviśōdhanī|73|
योन्यां श्लेष्मप्रदुष्टायां वर्तिः संशोधनी हिता||७०|| वाराहे बहुशः पित्ते भावितैर्लक्तकैः कृता| भावितं पयसाऽर्कस्य यवचूर्णं ससैन्धवम्||७१|| वर्तिः कृता मुहुर्धार्या ततः सेच्या सुखाम्बुना| पिप्पल्या मरिचैर्माषैः शताह्वाकुष्ठसैन्धवैः||७२|| वर्तिस्तुल्या प्रदेशिन्या धार्या योनिविशोधनी|७३|
🔊 Audio coming soon
payasā'rkasyēti arkakṣīrēṇa| sēcyēti pariṣiñcanīyā| pradēśinītulyā pradēśinyaṅgulīsamānā pariṇāhēna dairghyēṇa ca||70-72||-
Adhikarana 25 (73-83) · Śloka 84
udumbaraśalāṭūnāṁ drōṇamabdrōṇasaṁyutam||73|| sapañcavalkakulakamālatīnimbapallavam | niśāṁ sthāpya jalē tasmiṁstailaprasthaṁ vipācayēt||74|| lākṣādhavapalāśatvaṅniryāsaiḥ śālmalēna ca| piṣṭaiḥ siddhasya tailasya picuṁ yōnau nidhāpayēt||75|| saśarkaraiḥ kaṣāyaiśca śītaiḥ kurvīta sēcanam| picchilā vivr̥tā kāladuṣṭā yōniśca dāruṇā||76|| saptāhācchudhyati kṣipramapatyaṁ cāpi vindati| udumbarasya dugdhēna ṣaṭkr̥tvō bhāvitāttilāt||77|| tailaṁ kvāthēna tasyaiva siddhaṁ dhāryaṁ ca pūrvavat| dhātakyāmalakīpatrasrōtōjamadhukōtpalaiḥ||78|| jambvāmramadhyakāsīsalōdhrakaṭphalatindukaiḥ| saurāṣṭrikādāḍimatvagudumbaraśalāṭubhiḥ||79|| akṣamātrairajāmūtrē kṣīrē ca dviguṇē pacēt| tailaprasthaṁ picuṁ dadyādyōnau ca praṇayēttataḥ||80|| kaṭīpr̥ṣṭhatrikābhyaṅgaṁ snēhabastiṁ ca dāpayēt| picchilā srāviṇī yōnirviplutōpaplutā tathā||81|| uttānā cōnnatā śūnā sidhyēt sasphōṭaśūlinī| karīradhavanimbārkavēṇukōśāmrajāmbavaiḥ||82|| jiṅginīvr̥ṣamūlānāṁ kvāthairmārdvīkasīdhubhiḥ| saśuktairdhāvanaṁ miśrairyōnyāsrāvavināśanam||83|| kuryāt satakragōmūtraśuktairvā triphalārasaiḥ|84|
उदुम्बरशलाटूनां द्रोणमब्द्रोणसंयुतम्||७३|| सपञ्चवल्ककुलकमालतीनिम्बपल्लवम् | निशां स्थाप्य जले तस्मिंस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्||७४|| लाक्षाधवपलाशत्वङ्निर्यासैः शाल्मलेन च| पिष्टैः सिद्धस्य तैलस्य पिचुं योनौ निधापयेत्||७५|| सशर्करैः कषायैश्च शीतैः कुर्वीत सेचनम्| पिच्छिला विवृता कालदुष्टा योनिश्च दारुणा||७६|| सप्ताहाच्छुध्यति क्षिप्रमपत्यं चापि विन्दति| उदुम्बरस्य दुग्धेन षट्कृत्वो भावितात्तिलात्||७७|| तैलं क्वाथेन तस्यैव सिद्धं धार्यं च पूर्ववत्| धातक्यामलकीपत्रस्रोतोजमधुकोत्पलैः||७८|| जम्ब्वाम्रमध्यकासीसलोध्रकट्फलतिन्दुकैः| सौराष्ट्रिकादाडिमत्वगुदुम्बरशलाटुभिः||७९|| अक्षमात्रैरजामूत्रे क्षीरे च द्विगुणे पचेत्| तैलप्रस्थं पिचुं दद्याद्योनौ च प्रणयेत्ततः||८०|| कटीपृष्ठत्रिकाभ्यङ्गं स्नेहबस्तिं च दापयेत्| पिच्छिला स्राविणी योनिर्विप्लुतोपप्लुता तथा||८१|| उत्ताना चोन्नता शूना सिध्येत् सस्फोटशूलिनी| करीरधवनिम्बार्कवेणुकोशाम्रजाम्बवैः||८२|| जिङ्गिनीवृषमूलानां क्वाथैर्मार्द्वीकसीधुभिः| सशुक्तैर्धावनं मिश्रैर्योन्यास्रावविनाशनम्||८३|| कुर्यात् सतक्रगोमूत्रशुक्तैर्वा त्रिफलारसैः|८४|
🔊 Audio coming soon
udumbaraśalāṭūnāmityādau pañcavalkādisahitānāmudumbaraśalāṭūnāṁ drōṇaṁ samabhāgajalaṁ gr̥hītavyam| niryāsairiti palāśasyaiva niryāsaiḥ, lākṣā ca palāśavyatirēkēṇa bhavatīti jñēyam| saśarkaraiḥ kaṣāyairiti udumbaraśalāṭvādikr̥takaṣāyairēvētyarthaḥ| kāladuṣṭā cirakāladuṣṭā| udumbarasya dugdhēnēti udumbarakṣīrēṇa| kvāthēna tasyaivēti udumbarasya kvāthēna| saurāṣṭrikā tuvarī mr̥ttikā| ajāmūtrē kṣīrē cēti ajāmūtrakṣīrē pratyēkaṁ dviguṇē| uttānēti unnatā| karīraḥ marujadrumaḥ| kōṣāmraḥ svanāmakhyātaḥ| jiṅginī prasiddhā||73-83||-
Adhikarana 26 (84-85) · Śloka 86
pippalyayōrajaḥpathyāprayōgā madhunā hitāḥ||84|| ślēṣmalāyāṁ kaṭuprāyāḥ samūtrā bastayō hitāḥ| pittē samadhurakṣīrā vātē tailāmlasaṁyutāḥ||85|| sannipātasamutthāyāḥ karma sādhāraṇaṁ hitam|86|
पिप्पल्ययोरजःपथ्याप्रयोगा मधुना हिताः||८४|| श्लेष्मलायां कटुप्रायाः समूत्रा बस्तयो हिताः| पित्ते समधुरक्षीरा वाते तैलाम्लसंयुताः||८५|| सन्निपातसमुत्थायाः कर्म साधारणं हितम्|८६|
🔊 Audio coming soon
karmasādhāraṇaṁ vātādijayōnidōṣōktaṁ militaṁ tridōṣajāyāṁ kartavyam||84-85||-
Adhikarana 27 (86-89) · Śloka 90
raktayōnyāmasr̥gvarṇairanubandhaṁ samīkṣya ca||86|| tataḥ kuryādyathādōṣaṁ raktasthāpanamauṣadham| tilacūrṇaṁ dadhi ghr̥taṁ phāṇitaṁ śaukarī vasā||87|| kṣaudrēṇa saṁyutaṁ pēyaṁ vātāsr̥gdaranāśanam| varāhasya rasō mēdyaḥ sakaulatthō'nilādhikē||88|| śarkarākṣaudrayaṣṭyāhvanāgarairvā yutaṁ dadhi| payasyōtpalaśālūkabisakālīyakāmbudam||89|| sapayaḥśarkarākṣaudraṁ paittikē'sr̥gdarē pibēt|90|
रक्तयोन्यामसृग्वर्णैरनुबन्धं समीक्ष्य च||८६|| ततः कुर्याद्यथादोषं रक्तस्थापनमौषधम्| तिलचूर्णं दधि घृतं फाणितं शौकरी वसा||८७|| क्षौद्रेण संयुतं पेयं वातासृग्दरनाशनम्| वराहस्य रसो मेद्यः सकौलत्थोऽनिलाधिके||८८|| शर्कराक्षौद्रयष्ट्याह्वनागरैर्वा युतं दधि| पयस्योत्पलशालूकबिसकालीयकाम्बुदम्||८९|| सपयःशर्कराक्षौद्रं पैत्तिकेऽसृग्दरे पिबेत्|९०|
🔊 Audio coming soon
raktayōnyāmityādi| asr̥gvarṇairanubandhaṁ vīkṣyēti asr̥gvarṇaviśēṣairdōṣānubandhaṁ parīkṣya||86-89||-
Adhikarana 28 (90-95) · Śloka 96
pāṭhā jambvāmrayōrmadhyaṁ śilōdbhēdaṁ rasāñjanam||90|| ambaṣṭhā śālmalīślēṣaṁ samaṅgāṁ vatsakatvacam| bāhlīkātiviṣē bilvaṁ mustaṁ lōdhraṁ sagairikam||91|| kaṭvaṅgaṁ maricaṁ śuṇṭhīṁ mr̥dvīkāṁ raktacandanam| kaṭphalaṁ vatsakānantādhātakīmadhukārjunam||92|| puṣyēṇōddhr̥tya tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayēt| tāni kṣaudrēṇa saṁyōjya pibēttaṇḍulavāriṇā||93|| arśaḥsu cātisārēṣu raktaṁ yaccōpavēśyatē| dōṣāgantukr̥tā yē ca bālānāṁ tāṁśca nāśayēt||94|| yōnidōṣaṁ rajōdōṣaṁ śvētaṁ nīlaṁ sapītakam| strīṇāṁ śyāvāruṇaṁ yacca prasahya vinivartayēt||95|| cūrṇaṁ puṣyānugaṁ nāma hitamātrēyapūjitam|96| iti puṣyānugacūrṇam|
पाठा जम्ब्वाम्रयोर्मध्यं शिलोद्भेदं रसाञ्जनम्||९०|| अम्बष्ठा शाल्मलीश्लेषं समङ्गां वत्सकत्वचम्| बाह्लीकातिविषे बिल्वं मुस्तं लोध्रं सगैरिकम्||९१|| कट्वङ्गं मरिचं शुण्ठीं मृद्वीकां रक्तचन्दनम्| कट्फलं वत्सकानन्ताधातकीमधुकार्जुनम्||९२|| पुष्येणोद्धृत्य तुल्यानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्| तानि क्षौद्रेण संयोज्य पिबेत्तण्डुलवारिणा||९३|| अर्शःसु चातिसारेषु रक्तं यच्चोपवेश्यते| दोषागन्तुकृता ये च बालानां तांश्च नाशयेत्||९४|| योनिदोषं रजोदोषं श्वेतं नीलं सपीतकम्| स्त्रीणां श्यावारुणं यच्च प्रसह्य विनिवर्तयेत्||९५|| चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितमात्रेयपूजितम्|९६| इति पुष्यानुगचूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
pāṭhētyādau ambaṣṭhā pāṭhābhēdaḥ; anyē tu pāṭhābhāgadvayagrahaṇārthaṁ punaḥ ‘ambaṣṭhā’ iti padaṁ varṇayanti| uktaṁ hi- “ghr̥tē tailē ca yōgē ca yaddravyaṁ punarucyatē| bhāgatō dviguṇaṁ taddhi grahaṇīyaṁ manīṣibhiḥ” iti| śālmalīślēṣamiti śālmalīvēṣṭakam| bāhlīkamiti kuṅkumam| puṣyēṇēti puṣyanakṣatrēṇōddhr̥tya; puṣyanakṣatrōddharaṇaṁ cātrādr̥ṣṭadvārōpakārakaṁ jñēyam| nīlaṁ śvētaṁ sapītakamityādi rajōdōṣaviśēṣaṇam||90-95||-
Adhikarana 29 (96-99) · Śloka 100
taṇḍulīyakamūlaṁ tu sakṣaudraṁ taṇḍulāmbunā||96|| rasāñjanaṁ ca lākṣāṁ ca chāgēna payasā pibēt| patrakalkau ghr̥tē bhr̥ṣṭau rājādanakapitthayōḥ||97|| pittānilaharau, paittē sarvathaivāsrapittajit| madhukaṁ triphalāṁ lōdhraṁ mustaṁ saurāṣṭrikāṁ madhu||98|| madyairnimbaguḍūcyau vā kaphajē'sr̥gdarē pibēt| virēcanaṁ mahātiktaṁ paittikē'sr̥gdarē pibēt||99|| hitaṁ garbhaparisrāvē yaccōktaṁ tacca kārayēt|100|
तण्डुलीयकमूलं तु सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना||९६|| रसाञ्जनं च लाक्षां च छागेन पयसा पिबेत्| पत्रकल्कौ घृते भृष्टौ राजादनकपित्थयोः||९७|| पित्तानिलहरौ, पैत्ते सर्वथैवास्रपित्तजित्| मधुकं त्रिफलां लोध्रं मुस्तं सौराष्ट्रिकां मधु||९८|| मद्यैर्निम्बगुडूच्यौ वा कफजेऽसृग्दरे पिबेत्| विरेचनं महातिक्तं पैत्तिकेऽसृग्दरे पिबेत्||९९|| हितं गर्भपरिस्रावे यच्चोक्तं तच्च कारयेत्|१००|
🔊 Audio coming soon
virēcanamityādau virēcanamēva trivr̥tādi pibēt, tathā mahātiktakaṁ ghr̥taṁ kuṣṭhōktaṁ pibēditi yōjyam| garbhaparisrāvē yaccōktamiti jātisūtrīyē (vi.a.8) garbhasrāvacikitsitaṁ yaduktaṁ tat kārayēt||96-99||-
Adhikarana 30 (100-115) · Śloka 116
kāśmaryakuṭajakvāthasiddhamuttarabastinā||100|| raktayōnyarajaskānāṁ putraghnyāśca hitaṁ ghr̥tam| mr̥gājāvivarāhāsr̥gdadhyamlaphalasarpiṣā ||101|| arajaskā pibēt siddhaṁ jīvanīyaiḥ payō'pi vā| karṇinyacaraṇāśuṣkayōniprākcaraṇāsu ca||102|| kaphavātē ca dātavyaṁ tailamuttarabastinā| gōpittē matsyapittē vā kṣaumaṁ triḥsaptabhāvitam||103|| madhunā kiṇvacūrṇaṁ vā dadyādacaraṇāpaham| srōtasāṁ śōdhanaṁ kaṇḍūklēdaśōphaharaṁ ca tat||104|| vātaghnaiḥ śatapākaiśca tailaiḥ prāgaticāriṇī| āsthāpyā cānuvāsyā ca svēdyā cānilasūdanaiḥ||105|| snēhadravyaistathā''hārairupanāhaiśca yuktitaḥ| śatāhvāyavagōdhūmakiṇvakuṣṭhapriyaṅgubhiḥ||106|| balākhuparṇikāśryāhvaiḥ saṁyāvō dhāraṇaḥ smr̥taḥ| vāminyupaplutānāṁ ca snēhasvēdādikaḥ kramaḥ||107|| kāryastataḥ snēhapicustataḥ santarpaṇaṁ bhavēt| śallakījiṅginījambūdhavatvakpañcavalkalaiḥ||108|| kaṣāyaiḥ sādhitaḥ snēhapicuḥ syādviplutāpahaḥ| karṇinyāṁ vartikā kuṣṭhapippalyarkāgrasaindhavaiḥ||109|| bastamūtrakr̥tā dhāryā sarvaṁ ca ślēṣmanuddhitam| traivr̥taṁ snēhanaṁ svēdō grāmyānūpaudakā rasāḥ||110|| daśamūlapayōbastiścōdāvartānilārtiṣu| traivr̥tēnānuvāsyā ca bastiścōttarasañjñitaḥ||111|| ētadēva mahāyōnyāṁ srastāyāṁ ca vidhīyatē| vasā r̥kṣavarāhāṇāṁ ghr̥taṁ ca madhuraiḥ śr̥tam||112|| pūrayitvā mahāyōniṁ badhnīyāt kṣaumalaktakaiḥ| prasrastāṁ sarpiṣā'bhyajya kṣīrasvinnāṁ pravēśya ca||113|| badhnīyādvēśavārasya piṇḍēnāmūtrakālataḥ| yacca vātavikārāṇāṁ karmōktaṁ tacca kārayēt||114|| sarvavyāpatsu matimānmahāyōnyāṁ viśēṣataḥ| nahi vātādr̥tē yōnirnārīṇāṁ sampraduṣyati||115|| śamayitvā tamanyasya kuryāddōṣasya bhēṣajam|116|
काश्मर्यकुटजक्वाथसिद्धमुत्तरबस्तिना||१००|| रक्तयोन्यरजस्कानां पुत्रघ्न्याश्च हितं घृतम्| मृगाजाविवराहासृग्दध्यम्लफलसर्पिषा ||१०१|| अरजस्का पिबेत् सिद्धं जीवनीयैः पयोऽपि वा| कर्णिन्यचरणाशुष्कयोनिप्राक्चरणासु च||१०२|| कफवाते च दातव्यं तैलमुत्तरबस्तिना| गोपित्ते मत्स्यपित्ते वा क्षौमं त्रिःसप्तभावितम्||१०३|| मधुना किण्वचूर्णं वा दद्यादचरणापहम्| स्रोतसां शोधनं कण्डूक्लेदशोफहरं च तत्||१०४|| वातघ्नैः शतपाकैश्च तैलैः प्रागतिचारिणी| आस्थाप्या चानुवास्या च स्वेद्या चानिलसूदनैः||१०५|| स्नेहद्रव्यैस्तथाऽऽहारैरुपनाहैश्च युक्तितः| शताह्वायवगोधूमकिण्वकुष्ठप्रियङ्गुभिः||१०६|| बलाखुपर्णिकाश्र्याह्वैः संयावो धारणः स्मृतः| वामिन्युपप्लुतानां च स्नेहस्वेदादिकः क्रमः||१०७|| कार्यस्ततः स्नेहपिचुस्ततः सन्तर्पणं भवेत्| शल्लकीजिङ्गिनीजम्बूधवत्वक्पञ्चवल्कलैः||१०८|| कषायैः साधितः स्नेहपिचुः स्याद्विप्लुतापहः| कर्णिन्यां वर्तिका कुष्ठपिप्पल्यर्काग्रसैन्धवैः||१०९|| बस्तमूत्रकृता धार्या सर्वं च श्लेष्मनुद्धितम्| त्रैवृतं स्नेहनं स्वेदो ग्राम्यानूपौदका रसाः||११०|| दशमूलपयोबस्तिश्चोदावर्तानिलार्तिषु| त्रैवृतेनानुवास्या च बस्तिश्चोत्तरसञ्ज्ञितः||१११|| एतदेव महायोन्यां स्रस्तायां च विधीयते| वसा ऋक्षवराहाणां घृतं च मधुरैः शृतम्||११२|| पूरयित्वा महायोनिं बध्नीयात् क्षौमलक्तकैः| प्रस्रस्तां सर्पिषाऽभ्यज्य क्षीरस्विन्नां प्रवेश्य च||११३|| बध्नीयाद्वेशवारस्य पिण्डेनामूत्रकालतः| यच्च वातविकाराणां कर्मोक्तं तच्च कारयेत्||११४|| सर्वव्यापत्सु मतिमान्महायोन्यां विशेषतः| नहि वातादृते योनिर्नारीणां सम्प्रदुष्यति||११५|| शमयित्वा तमन्यस्य कुर्याद्दोषस्य भेषजम्|११६|
🔊 Audio coming soon
mr̥gājāvītyādau mr̥gādīnāmasr̥k dadhyamlaphalasarpiṣā pibēditi yōjyam| ‘amlakṣaudrasarpiṣā’ iti vā pāṭhaḥ| tailamuttarabastinētyatra jīvanīyasiddhaṁ tailaṁ yōjyam| gōpittē ityādau dadyāditi yōnau dadyādityarthaḥ| prāgaticāriṇīti prākcaraṇāticaraṇē| saṁyāva utkārikā| dhāraṇaḥ smr̥ta iti vāminyā bījadhāraṇakāraka ityarthaḥ| traivr̥taṁ snēhanamiti sarpistailavasāsnēhanam| ētadēvēti traivr̥tamēva anuvāsanabastyuttarabastiṣu| āmūtrakālata iti mūtrakālaparyantaṁ bandhanaṁ kuryāt| sarvayōnivyāpatsu vātacikitsākaraṇē hētumāha- nahi vātādr̥ta ityādi||100-115||-
Adhikarana 31 (116-125) · Śloka 126
rōhītakānmūlakalkaṁ pāṇḍurē'sr̥gdarē pibēt||116|| jalēnāmalakībījaṁ kalkaṁ vā sasitāmadhum| madhunā''malakāccūrṇaṁ rasaṁ vā lēhayēcca tām||117|| nyagrōdhatvakkaṣāyēṇa lōdhrakalkaṁ tathā pibēt| āsrāvē kṣaumapaṭṭaṁ vā bhāvitaṁ tēna dhārayēt||118|| plakṣatvakcūrṇapiṇḍaṁ vā dhārayēnmadhunā kr̥tam| yōnyā snēhāktayā lōdhrapriyaṅgumadhukasya vā||119|| dhāryā madhuyutā vartiḥ kaṣāyāṇāṁ ca sarvaśaḥ| srāvacchēdārthamabhyaktāṁ dhūpayēdvā ghr̥tāplutaiḥ||120|| saralāgugguluyavaiḥ satailakaṭumatsyakaiḥ| kāsīsaṁ triphalā kāṅkṣī samaṅgā''mrāsthi dhātakī||121|| paicchilyē kṣaudrasaṁyuktaścūrṇō vaiśadyakārakaḥ| palāśasarjajambūtvaksamaṅgāmōcadhātakīḥ||122|| sapicchilāpariklinnāstambhanaḥ kalka iṣyatē| stabdhānāṁ karkaśānāṁ ca kāryaṁ mārdavakārakam||123|| dhārayēdvēśavāraṁ vā pāyasaṁ kr̥śarāṁ tathā| durgandhānāṁ kaṣāyaḥ syāttauvaraḥ kalka ēva vā||124|| cūrṇaṁ vā sarvagandhānāṁ pūtigandhāpakarṣaṇam| ēvaṁ yōniṣu śuddhāsu garbhaṁ vindanti yōṣitaḥ||125|| aduṣṭē prākr̥tē bījē jīvōpakramaṇē sati|126|
रोहीतकान्मूलकल्कं पाण्डुरेऽसृग्दरे पिबेत्||११६|| जलेनामलकीबीजं कल्कं वा ससितामधुम्| मधुनाऽऽमलकाच्चूर्णं रसं वा लेहयेच्च ताम्||११७|| न्यग्रोधत्वक्कषायेण लोध्रकल्कं तथा पिबेत्| आस्रावे क्षौमपट्टं वा भावितं तेन धारयेत्||११८|| प्लक्षत्वक्चूर्णपिण्डं वा धारयेन्मधुना कृतम्| योन्या स्नेहाक्तया लोध्रप्रियङ्गुमधुकस्य वा||११९|| धार्या मधुयुता वर्तिः कषायाणां च सर्वशः| स्रावच्छेदार्थमभ्यक्तां धूपयेद्वा घृताप्लुतैः||१२०|| सरलागुग्गुलुयवैः सतैलकटुमत्स्यकैः| कासीसं त्रिफला काङ्क्षी समङ्गाऽऽम्रास्थि धातकी||१२१|| पैच्छिल्ये क्षौद्रसंयुक्तश्चूर्णो वैशद्यकारकः| पलाशसर्जजम्बूत्वक्समङ्गामोचधातकीः||१२२|| सपिच्छिलापरिक्लिन्नास्तम्भनः कल्क इष्यते| स्तब्धानां कर्कशानां च कार्यं मार्दवकारकम्||१२३|| धारयेद्वेशवारं वा पायसं कृशरां तथा| दुर्गन्धानां कषायः स्यात्तौवरः कल्क एव वा||१२४|| चूर्णं वा सर्वगन्धानां पूतिगन्धापकर्षणम्| एवं योनिषु शुद्धासु गर्भं विन्दन्ति योषितः||१२५|| अदुष्टे प्राकृते बीजे जीवोपक्रमणे सति|१२६|
🔊 Audio coming soon
pāṇḍurē pradarē iti śvētapradarē| bhāvitaṁ tēnēti nyagrōdhatvakkaṣāyēṇa bhāvitam| kaṭumatsyakaḥ śapharī, śuṣkamatsyō vā| kāṅkṣī saurāṣṭrī mr̥t| aduṣṭē ityādau prākr̥tē bījē iti sahajaguṇasampannē śukraśōṇitabījē aduṣṭē sati; ēvambhūtasaṁsargē jīvōpakramaṇē satyēva garbhaṁ yōṣitaḥ vindanti; jīvōpakramaṇaṁ pūrvakarmaprēritāt suyōgādbhavati||116-125||-
Adhikarana 32 (126) · Śloka 127
pañcakarmaviśuddhasya puruṣasyāpi cēndriyam||126|| parīkṣya varṇairdōṣāṇāṁ duṣṭaṁ tadghnairupācarēt|127|
पञ्चकर्मविशुद्धस्य पुरुषस्यापि चेन्द्रियम्||१२६|| परीक्ष्य वर्णैर्दोषाणां दुष्टं तद्घ्नैरुपाचरेत्|१२७|
🔊 Audio coming soon
yasmāt puruṣasya śukramapyatra kāraṇaṁ garbhē, garbhaścāpēkṣitaḥ, tasmācchukrasyāpi parīkṣāpūrvikāṁ cikitsāmāha- pañcakarmētyādi| indriyamiti śukram| parīkṣaṇāddōṣāṇāṁ vātādīnāṁ varṇairyadi duṣṭaṁ bhavati tadā vātādivarṇayōgādvātādiharairbhēṣajairupācarēdityarthaḥ||126||-
Adhikarana 33 (127-132) · Śloka 132
bhavanti cātra- saliṅgā vyāpadō yōnēḥ sanidānacikitsitāḥ||127|| uktā vistarataḥ samyaṅmuninā tattvadarśinā| punarēvāgnivēśastu papraccha bhiṣajāṁ varam||128|| ātrēyamupasaṅgamya śukradōṣāstvayā'nagha!| rōgādhyāyē samuddiṣṭā hyaṣṭau puṁsāmaśēṣataḥ||129|| tēṣāṁ hētuṁ bhiṣakśrēṣṭha! duṣṭāduṣṭasya cākr̥tim| cikitsitaṁ ca kārtsnyēna klaibyaṁ yacca caturvidham||130|| upadravēṣu yōnīnāṁ pradarō yaśca kīrtitaḥ| tēṣāṁ nidānaṁ liṅgaṁ ca cikitsāṁ caiva tattvataḥ||131|| samāsavyāsabhēdēna prabrūhi bhiṣajāṁvara!| tasmai śuśrūṣamāṇāya prōvāca munipuṅgavaḥ||132||
भवन्ति चात्र- सलिङ्गा व्यापदो योनेः सनिदानचिकित्सिताः||१२७|| उक्ता विस्तरतः सम्यङ्मुनिना तत्त्वदर्शिना| पुनरेवाग्निवेशस्तु पप्रच्छ भिषजां वरम्||१२८|| आत्रेयमुपसङ्गम्य शुक्रदोषास्त्वयाऽनघ!| रोगाध्याये समुद्दिष्टा ह्यष्टौ पुंसामशेषतः||१२९|| तेषां हेतुं भिषक्श्रेष्ठ! दुष्टादुष्टस्य चाकृतिम्| चिकित्सितं च कार्त्स्न्येन क्लैब्यं यच्च चतुर्विधम्||१३०|| उपद्रवेषु योनीनां प्रदरो यश्च कीर्तितः| तेषां निदानं लिङ्गं च चिकित्सां चैव तत्त्वतः||१३१|| समासव्यासभेदेन प्रब्रूहि भिषजांवर!| तस्मै शुश्रूषमाणाय प्रोवाच मुनिपुङ्गवः||१३२||
🔊 Audio coming soon
atrāntarē ‘punarēva’ ityādigranthaṁ śukradōṣādilakṣaṇacikitsābhidhāyakaṁ kēcit paṭhanti; taccānyē anārṣaṁ vadanti, upapattiṁ ca varṇayanti yat- śukradōṣā vājīkaraṇēnaiva cikitsitāḥ, klaibyaṁ ca śārīrē ēva pratipāditam, ataḥ punarnābhidhānamarhati, pradaraścaivēha yōnivyāpattau cikitsita iti; yē tu paṭhanti tē pūrvōktasaṅkṣēpasya vistarābhidhānamētaditi varṇayanti| ēvamasyārṣatvavivādē'pi kāśmīrādidēśānumatatvāt kiñcid vyākaraṇaṁ kurma ēva||127-132||
Adhikarana 34 (133-138) · Śloka 139
bījaṁ yasmādvyavāyē tu harṣayōnisamutthitam| śukraṁ pauruṣamityuktaṁ tasmādvakṣyāmi tacchr̥ṇu||133|| yathā bījamakālāmbukr̥mikīṭāgnidūṣitam| na virōhati sanduṣṭaṁ tathā śukraṁ śarīriṇām||134|| ativyavāyādvyāyāmādasātmyānāṁ ca sēvanāt| akālē vā'pyayōnau vā maithunaṁ na ca gacchataḥ||135|| rūkṣatiktakaṣāyātilavaṇāmlōṣṇasēvanāt| nārīṇāmarasajñānāṁ gamanājjarayā tathā||136|| cintāśōkādavisrambhācchastrakṣārāgnivibhramāt| bhayātkrōdhādabhīcārādvyādhibhiḥ karśitasya ca||137|| vēgāghātāt kṣatāccāpi dhātūnāṁ sampradūṣaṇāt| dōṣāḥ pr̥thak samastā vā prāpya rētōvahāḥ sirāḥ||138|| śukraṁ sandūṣayantyāśu ...|139|
बीजं यस्माद्व्यवाये तु हर्षयोनिसमुत्थितम्| शुक्रं पौरुषमित्युक्तं तस्माद्वक्ष्यामि तच्छृणु||१३३|| यथा बीजमकालाम्बुकृमिकीटाग्निदूषितम्| न विरोहति सन्दुष्टं तथा शुक्रं शरीरिणाम्||१३४|| अतिव्यवायाद्व्यायामादसात्म्यानां च सेवनात्| अकाले वाऽप्ययोनौ वा मैथुनं न च गच्छतः||१३५|| रूक्षतिक्तकषायातिलवणाम्लोष्णसेवनात्| नारीणामरसज्ञानां गमनाज्जरया तथा||१३६|| चिन्ताशोकादविस्रम्भाच्छस्त्रक्षाराग्निविभ्रमात्| भयात्क्रोधादभीचाराद्व्याधिभिः कर्शितस्य च||१३७|| वेगाघातात् क्षताच्चापि धातूनां सम्प्रदूषणात्| दोषाः पृथक् समस्ता वा प्राप्य रेतोवहाः सिराः||१३८|| शुक्रं सन्दूषयन्त्याशु ...|१३९|
🔊 Audio coming soon
śukraguṇōpavarṇanē hētumāha- bījaṁ yasmādityādi| yasmādbījabhūtaṁ garbhasya śukraṁ tasmādvakṣyāmi| vyavāyēṣu harṣa ēva yōniḥ kāraṇaṁ tasmādutthitam| pauruṣamiti puruṣacihnaṁ, śukrēṇaiva hi puruṣō vyajyatē| maithunaṁ na ca gacchata iti ucitamaithunakālē maithunāgamanaṁ śukravēgapratīghātādēva darśayati| avisrambhāditi aviśvāsāt||133-138||-
Adhikarana 35 (139-145) · Śloka 146
... tadvakṣyāmi vibhāgaśaḥ| phēnilaṁ tanu rūkṣaṁ ca vivarṇaṁ pūti picchilam||139|| anyadhātūpasaṁsr̥ṣṭamavasādi tathā'ṣṭamam| phēnilaṁ tanu rūkṣaṁ ca kr̥cchrēṇālpaṁ ca mārutāt||140|| bhavatyupahataṁ śukraṁ na tadgarbhāya kalpatē| sanīlamathavā pītamatyuṣṇaṁ pūtigandhi ca||141|| dahalliṅgaṁ viniryāti śukraṁ pittēna dūṣitam| ślēṣmaṇā baddhamārgaṁ tu bhavatyatyarthapicchilam||142|| strīṇāmatyarthagamanādabhighātāt kṣatādapi| śukraṁ pravartatē jantōḥ prāyēṇa rudhirānvayam||143|| vēgasandhāraṇācchukraṁ vāyunā vihataṁ pathi| kr̥cchrēṇa yāti grathitamavasādi tathā''ṣṭamam||144|| iti dōṣāḥ samākhyātāḥ śukrasyāṣṭau salakṣaṇāḥ| snigdhaṁ ghanaṁ picchilaṁ ca madhuraṁ cāvidāhi ca||145|| rētaḥ śuddhaṁ vijānīyācchvētaṁ sphaṭikasannibham|146|
... तद्वक्ष्यामि विभागशः| फेनिलं तनु रूक्षं च विवर्णं पूति पिच्छिलम्||१३९|| अन्यधातूपसंसृष्टमवसादि तथाऽष्टमम्| फेनिलं तनु रूक्षं च कृच्छ्रेणाल्पं च मारुतात्||१४०|| भवत्युपहतं शुक्रं न तद्गर्भाय कल्पते| सनीलमथवा पीतमत्युष्णं पूतिगन्धि च||१४१|| दहल्लिङ्गं विनिर्याति शुक्रं पित्तेन दूषितम्| श्लेष्मणा बद्धमार्गं तु भवत्यत्यर्थपिच्छिलम्||१४२|| स्त्रीणामत्यर्थगमनादभिघातात् क्षतादपि| शुक्रं प्रवर्तते जन्तोः प्रायेण रुधिरान्वयम्||१४३|| वेगसन्धारणाच्छुक्रं वायुना विहतं पथि| कृच्छ्रेण याति ग्रथितमवसादि तथाऽऽष्टमम्||१४४|| इति दोषाः समाख्याताः शुक्रस्याष्टौ सलक्षणाः| स्निग्धं घनं पिच्छिलं च मधुरं चाविदाहि च||१४५|| रेतः शुद्धं विजानीयाच्छ्वेतं स्फटिकसन्निभम्|१४६|
🔊 Audio coming soon
vakṣyāmīti duṣṭaṁ śukraṁ vakṣyāmi rudhirānvayamiti rudhirayuktam| śukrābhidhānaprasaṅgādviśuddhaśukralakṣaṇamāha- snigdhamityādi||139-145||-
Adhikarana 36 (146-152) · Śloka 153
vājīkaraṇayōgaistairupayōgasukhairhitaiḥ||146|| raktapittaharairyōgairyōnivyāpadikaistathā| duṣṭaṁ yadā bhavēcchukraṁ tadā tat samupācarēt||147|| ghr̥taṁ ca jīvanīyaṁ yaccyavanaprāśa ēva ca| girijasya prayōgaśca rētōdōṣānapōhati||148|| vātānvitē hitāḥ śukrē nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| abhayāmalakīyaṁ ca paittē śastaṁ rasāyanam ||149|| māgadhyamr̥talōhānāṁ triphalāyā rasāyanam| kaphōtthitaṁ śukradōṣaṁ hanyādbhallātakasya ca||150|| yadanyadhātusaṁsr̥ṣṭaṁ śukraṁ tadvīkṣya yuktitaḥ| yathādōṣaṁ prayuñjīta dōṣadhātubhiṣagjitam||151|| sarpiḥ payō rasāḥ śāliryavagōdhūmaṣaṣṭikāḥ| praśastāḥ śukradōṣēṣu bastikarma viśēṣataḥ||152|| ityaṣṭaśukradōṣāṇāṁ muninōktaṁ cikitsitam|153|
वाजीकरणयोगैस्तैरुपयोगसुखैर्हितैः||१४६|| रक्तपित्तहरैर्योगैर्योनिव्यापदिकैस्तथा| दुष्टं यदा भवेच्छुक्रं तदा तत् समुपाचरेत्||१४७|| घृतं च जीवनीयं यच्च्यवनप्राश एव च| गिरिजस्य प्रयोगश्च रेतोदोषानपोहति||१४८|| वातान्विते हिताः शुक्रे निरूहाः सानुवासनाः| अभयामलकीयं च पैत्ते शस्तं रसायनम् ||१४९|| मागध्यमृतलोहानां त्रिफलाया रसायनम्| कफोत्थितं शुक्रदोषं हन्याद्भल्लातकस्य च||१५०|| यदन्यधातुसंसृष्टं शुक्रं तद्वीक्ष्य युक्तितः| यथादोषं प्रयुञ्जीत दोषधातुभिषग्जितम्||१५१|| सर्पिः पयो रसाः शालिर्यवगोधूमषष्टिकाः| प्रशस्ताः शुक्रदोषेषु बस्तिकर्म विशेषतः||१५२|| इत्यष्टशुक्रदोषाणां मुनिनोक्तं चिकित्सितम्|१५३|
🔊 Audio coming soon
māgadhyamr̥tētyādau amr̥tā āmalakī| bhallātakasyētyatra rasāyanamiti anuvartatē||146-152||-
Adhikarana 37 (153) · Śloka 154
rētōdōṣōdbhavaṁ klaibyaṁ yasmācchuddhyaiva sidhyati||153|| tatō vakṣyāmi tē samyagagnivēśa! yathātatham|154|
रेतोदोषोद्भवं क्लैब्यं यस्माच्छुद्ध्यैव सिध्यति||१५३|| ततो वक्ष्यामि ते सम्यगग्निवेश! यथातथम्|१५४|
🔊 Audio coming soon
śuddhyaivēti rētaḥśuddhyaiva; siddhyati praśāmyati||153||-
Adhikarana 38 (154-157) · Śloka 157
bījadhvajōpaghātābhyāṁ jarayā śukrasaṅkṣayāt||154|| klaibyaṁ sampadyatē tasya śr̥ṇu sāmānyalakṣaṇam| saṅkalpapravaṇō nityaṁ priyāṁ vaśyāmapi striyam||155|| na yāti liṅgaśaithilyāt kadācidyāti vā yadi| śvāsārtaḥ svinnagātraśca mōghasaṅkalpacēṣṭitaḥ||156|| mlānaśiśnaśca nirbījaḥ syādētat klaibyalakṣaṇam| sāmānyalakṣaṇaṁ hyētadvistarēṇa pravakṣyatē||157||
बीजध्वजोपघाताभ्यां जरया शुक्रसङ्क्षयात्||१५४|| क्लैब्यं सम्पद्यते तस्य शृणु सामान्यलक्षणम्| सङ्कल्पप्रवणो नित्यं प्रियां वश्यामपि स्त्रियम्||१५५|| न याति लिङ्गशैथिल्यात् कदाचिद्याति वा यदि| श्वासार्तः स्विन्नगात्रश्च मोघसङ्कल्पचेष्टितः||१५६|| म्लानशिश्नश्च निर्बीजः स्यादेतत् क्लैब्यलक्षणम्| सामान्यलक्षणं ह्येतद्विस्तरेण प्रवक्ष्यते||१५७||
🔊 Audio coming soon
saṅkalpētyādau liṅgaśaithilyāditi liṅgānutthānāt| mōghē niṣphalē saṅkalpacēṣṭitē yasya saḥ||154-157||
Adhikarana 39 (158-161) · Śloka 163
śītarūkṣālpasaṅkliṣṭaviruddhājīrṇabhōjanāt | śōkacintābhayatrāsāt strīṇāṁ cātyarthasēvanāt||158|| abhicārādavisrambhādrasādīnāṁ ca saṅkṣayāt| vātādīnāṁ ca vaiṣamyāttathaivānaśanācchramāt||159|| nārīṇāmarasajñatvāt pañcakarmāpacārataḥ| bījōpaghātādbhavati pāṇḍuvarṇaḥ sudurbalaḥ||160|| alpaprāṇō'lpaharṣaśca pramadāsu bhavēnnaraḥ| hr̥tpāṇḍurōgatamakakāmalāśramapīḍitaḥ||161|| chardyatīsāraśūlārtaḥ kāsajvaranipīḍitaḥ| bījōpaghātajaṁ klaibyaṁ ...|163|
शीतरूक्षाल्पसङ्क्लिष्टविरुद्धाजीर्णभोजनात् | शोकचिन्ताभयत्रासात् स्त्रीणां चात्यर्थसेवनात्||१५८|| अभिचारादविस्रम्भाद्रसादीनां च सङ्क्षयात्| वातादीनां च वैषम्यात्तथैवानशनाच्छ्रमात्||१५९|| नारीणामरसज्ञत्वात् पञ्चकर्मापचारतः| बीजोपघाताद्भवति पाण्डुवर्णः सुदुर्बलः||१६०|| अल्पप्राणोऽल्पहर्षश्च प्रमदासु भवेन्नरः| हृत्पाण्डुरोगतमककामलाश्रमपीडितः||१६१|| छर्द्यतीसारशूलार्तः कासज्वरनिपीडितः| बीजोपघातजं क्लैब्यं ...|१६३|
🔊 Audio coming soon
vāyōḥ kṣayād bījakṣayānupapattēḥ vātādīnāṁ ca saṅkṣayādityatra prākr̥tavātādikṣayē śarīravaiguṇyādēva śukrānutpādō jñēyaḥ||158-161||-
Adhikarana 40 (162-175) · Śloka 176
... dhvajabhaṅgakr̥taṁ śr̥ṇu||162|| atyamlalavaṇakṣāraviruddhāsātmyabhōjanāt| atyambupānādviṣamāt piṣṭānnagurubhōjanāt||163|| dadhikṣīrānūpamāṁsasēvanādvyādhikarṣaṇāt| kanyānāṁ caiva gamanādayōnigamanādapi||164|| dīrgharōgāṁ cirōtsr̥ṣṭāṁ tathaiva ca rajasvalām| durgandhāṁ duṣṭayōniṁ ca tathaiva ca parisrutām ||165|| īdr̥śīṁ pramadāṁ mōhādyō gacchēt kāmaharṣitaḥ| catuṣpadābhigamanācchēphasaścābhighātataḥ||166|| adhāvanādvā mēḍhrasya śastradantanakhakṣatāt| kāṣṭhaprahāraniṣpēṣācchūkānāṁ cātisēvanāt||167|| rētasaśca pratīghātāddhvajabhaṅgaḥ pravartatē| (bhavanti yāni rūpāṇi tasya vakṣyāmyataḥ param)| śvayathurvēdanā mēḍhrē rāgaścaivōpalakṣyatē||168|| sphōṭāśca tīvrā jāyantē liṅgapākō bhavatyapi| māṁsavr̥ddhirbhavēccāsya vraṇāḥ kṣipraṁ bhavantyapi||169|| pulākōdakasaṅkāśaḥ srāvaḥ śyāvāruṇaprabhaḥ| valayīkurutē cāpi kaṭhinaśca parigrahaḥ||170|| jvarastr̥ṣṇā bhramō mūrcchā cchardiścāsyōpajāyatē| raktaṁ kr̥ṣṇaṁ sravēccāpi nīlamāvilalōhitam||171|| agninēva ca dagdhasya tīvrō dāhaḥ savēdanaḥ| bastau vr̥ṣaṇayōrvā'pi sīvanyāṁ vaṅkṣaṇēṣu ca||172|| kadācitpicchilō vā'pi pāṇḍuḥ srāvaśca jāyatē| śvayathurjāyatē mandaḥ stimitō'lpaparisravaḥ||173|| cirācca pākaṁ vrajati śīghraṁ vā'tha pramucyatē| jāyantē krimayaścāpi klidyatē pūtigandhi ca||174|| viśīryatē maṇiścāsya mēḍhraṁ muṣkāvathāpi ca| dhvajabhaṅgakr̥taṁ klaibyamityētat samudāhr̥tam||175|| ētaṁ pañcavidhaṁ kēciddhvajabhaṅgaṁ pracakṣatē|176|
... ध्वजभङ्गकृतं शृणु||१६२|| अत्यम्ललवणक्षारविरुद्धासात्म्यभोजनात्| अत्यम्बुपानाद्विषमात् पिष्टान्नगुरुभोजनात्||१६३|| दधिक्षीरानूपमांससेवनाद्व्याधिकर्षणात्| कन्यानां चैव गमनादयोनिगमनादपि||१६४|| दीर्घरोगां चिरोत्सृष्टां तथैव च रजस्वलाम्| दुर्गन्धां दुष्टयोनिं च तथैव च परिस्रुताम् ||१६५|| ईदृशीं प्रमदां मोहाद्यो गच्छेत् कामहर्षितः| चतुष्पदाभिगमनाच्छेफसश्चाभिघाततः||१६६|| अधावनाद्वा मेढ्रस्य शस्त्रदन्तनखक्षतात्| काष्ठप्रहारनिष्पेषाच्छूकानां चातिसेवनात्||१६७|| रेतसश्च प्रतीघाताद्ध्वजभङ्गः प्रवर्तते| (भवन्ति यानि रूपाणि तस्य वक्ष्याम्यतः परम्)| श्वयथुर्वेदना मेढ्रे रागश्चैवोपलक्ष्यते||१६८|| स्फोटाश्च तीव्रा जायन्ते लिङ्गपाको भवत्यपि| मांसवृद्धिर्भवेच्चास्य व्रणाः क्षिप्रं भवन्त्यपि||१६९|| पुलाकोदकसङ्काशः स्रावः श्यावारुणप्रभः| वलयीकुरुते चापि कठिनश्च परिग्रहः||१७०|| ज्वरस्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा च्छर्दिश्चास्योपजायते| रक्तं कृष्णं स्रवेच्चापि नीलमाविललोहितम्||१७१|| अग्निनेव च दग्धस्य तीव्रो दाहः सवेदनः| बस्तौ वृषणयोर्वाऽपि सीवन्यां वङ्क्षणेषु च||१७२|| कदाचित्पिच्छिलो वाऽपि पाण्डुः स्रावश्च जायते| श्वयथुर्जायते मन्दः स्तिमितोऽल्पपरिस्रवः||१७३|| चिराच्च पाकं व्रजति शीघ्रं वाऽथ प्रमुच्यते| जायन्ते क्रिमयश्चापि क्लिद्यते पूतिगन्धि च||१७४|| विशीर्यते मणिश्चास्य मेढ्रं मुष्कावथापि च| ध्वजभङ्गकृतं क्लैब्यमित्येतत् समुदाहृतम्||१७५|| एतं पञ्चविधं केचिद्ध्वजभङ्गं प्रचक्षते|१७६|
🔊 Audio coming soon
śūkānāṁ cātisēvanāditi liṅgātivr̥ddhyarthaṁ kr̥taśūkātiyōgāt| ētaṁ pañcavidhaṁ kēcid dhvajabhaṅgaṁ vadanti; tathōktēna vātapittakapharaktasannipātabhēdēna pañcavidhatvamityarthaḥ| tatra śvayathurvēdanā mēḍhrē ityādi vātēna, sphōṭāścētyādi pittēna, māṁsavr̥ddhirityādi kaphēna, jvarastr̥ṣṇētyādi raktēna, agninēvētyādi sannipātēna||162-175||-
Adhikarana 41 (176-180) · Śloka 181
klaibyaṁ jarāsambhavaṁ hi pravakṣyāmyatha tacchr̥ṇu||176|| jaghanyamadhyapravaraṁ vayastrividhamucyatē| atipravayasāṁ śukraṁ prāyaśaḥ kṣīyatē nr̥ṇām||177|| rasādīnāṁ saṅkṣayācca tathaivāvr̥ṣyasēvanāt| balavīryēndriyāṇāṁ ca kramēṇaiva parikṣayāt||178|| parikṣayādāyuṣaścāpyanāhārācchramāt klamāt| jarāsambhavajaṁ klaibyamityētairhētubhirnr̥ṇām||179|| jāyatē tēna sō'tyarthaṁ kṣīṇadhātuḥ sudurbalaḥ| vivarṇō durbalō dīnaḥ kṣipraṁ vyādhimathāśnutē||180|| ētajjarāsambhavaṁ hi ...|181|
क्लैब्यं जरासम्भवं हि प्रवक्ष्याम्यथ तच्छृणु||१७६|| जघन्यमध्यप्रवरं वयस्त्रिविधमुच्यते| अतिप्रवयसां शुक्रं प्रायशः क्षीयते नृणाम्||१७७|| रसादीनां सङ्क्षयाच्च तथैवावृष्यसेवनात्| बलवीर्येन्द्रियाणां च क्रमेणैव परिक्षयात्||१७८|| परिक्षयादायुषश्चाप्यनाहाराच्छ्रमात् क्लमात्| जरासम्भवजं क्लैब्यमित्येतैर्हेतुभिर्नृणाम्||१७९|| जायते तेन सोऽत्यर्थं क्षीणधातुः सुदुर्बलः| विवर्णो दुर्बलो दीनः क्षिप्रं व्याधिमथाश्नुते||१८०|| एतज्जरासम्भवं हि ...|१८१|
🔊 Audio coming soon
jaghanyētyādau pravaraṁ vaya iti vārdhakyam| prāyaśaḥ kṣīyata iti vacanāt kadācit pravayasāmapi śukrasārāṇāṁ vr̥ṣyasēvināṁ ca na kṣīyatē śukramiti darśayati| pravayasāṁ śukrakṣayē hētumāha- rasādīnāmityādi| ētē ca rasakṣayādayō hētavō vārdhakyasvabhāvādēva bhavanti||176-180||-
Adhikarana 42 (181-190) · Śloka 191
... caturthaṁ kṣayajaṁ śr̥ṇu| atīva cintanāccaiva śōkātkrōdhādbhayāttathā||181|| īrṣyōtkaṇṭhāmadōdvēgān sadā viśati yō naraḥ| kr̥śō vā sēvatē rūkṣamannapānaṁ tathauṣadham||182|| durbalaprakr̥tiścaiva nirāhārō bhavēdyadi| asātmyabhōjanāccāpi hr̥dayē yō vyavasthitaḥ||183|| rasaḥ pradhānadhāturhi kṣīyētāśu tatō nr̥ṇām| raktādayaśca kṣīyantē dhātavastasya dēhinaḥ||184|| śukrāvasānāstēbhyō'pi śukraṁ dhāma paraṁ matam| cētasō vā'tiharṣēṇa vyavāyaṁ sēvatē'ti yaḥ||185|| tasyāśu kṣīyatē śukraṁ tataḥ prāpnōti saṅkṣayam| ghōraṁ vyādhimavāpnōti maraṇaṁ vā sa gacchati||186|| śukraṁ tasmādviśēṣēṇa rakṣyamārōgyamicchatā| ēvaṁ nidānaliṅgābhyāmuktaṁ klaibyaṁ caturvidham||187|| kēcit klaibyē tvasādhyē dvē dhvajabhaṅgakṣayōdbhavē| vadanti śēphasaśchēdādvr̥ṣaṇōtpāṭanēna ca||188|| mātāpitrōrbījadōṣādaśubhaiścākr̥tātmanaḥ| garbhasthasya yadā dōṣāḥ prāpya rētōvahāḥsirāḥ||189|| śōṣayantyāśu tannāśādrētaścāpyupahanyatē| tatra sampūrṇasarvāṅgaḥ sa bhavatyapumān pumān||190|| ētē tvasādhyā vyākhyātāḥ sannipātasamucchrayāt|191|
... चतुर्थं क्षयजं शृणु| अतीव चिन्तनाच्चैव शोकात्क्रोधाद्भयात्तथा||१८१|| ईर्ष्योत्कण्ठामदोद्वेगान् सदा विशति यो नरः| कृशो वा सेवते रूक्षमन्नपानं तथौषधम्||१८२|| दुर्बलप्रकृतिश्चैव निराहारो भवेद्यदि| असात्म्यभोजनाच्चापि हृदये यो व्यवस्थितः||१८३|| रसः प्रधानधातुर्हि क्षीयेताशु ततो नृणाम्| रक्तादयश्च क्षीयन्ते धातवस्तस्य देहिनः||१८४|| शुक्रावसानास्तेभ्योऽपि शुक्रं धाम परं मतम्| चेतसो वाऽतिहर्षेण व्यवायं सेवतेऽति यः||१८५|| तस्याशु क्षीयते शुक्रं ततः प्राप्नोति सङ्क्षयम्| घोरं व्याधिमवाप्नोति मरणं वा स गच्छति||१८६|| शुक्रं तस्माद्विशेषेण रक्ष्यमारोग्यमिच्छता| एवं निदानलिङ्गाभ्यामुक्तं क्लैब्यं चतुर्विधम्||१८७|| केचित् क्लैब्ये त्वसाध्ये द्वे ध्वजभङ्गक्षयोद्भवे| वदन्ति शेफसश्छेदाद्वृषणोत्पाटनेन च||१८८|| मातापित्रोर्बीजदोषादशुभैश्चाकृतात्मनः| गर्भस्थस्य यदा दोषाः प्राप्य रेतोवहाःसिराः||१८९|| शोषयन्त्याशु तन्नाशाद्रेतश्चाप्युपहन्यते| तत्र सम्पूर्णसर्वाङ्गः स भवत्यपुमान् पुमान्||१९०|| एते त्वसाध्या व्याख्याताः सन्निपातसमुच्छ्रयात्|१९१|
🔊 Audio coming soon
kēcidityādau dhvajabhaṅgakṣayōdbhavē vakṣyamāṇaviśiṣṭadhvajabhaṅgakṣayōdbhavē, tē cāsādhyē| vr̥ṣaṇōtpāṭanēna cētyantēna dhvajabhaṅga uktaḥ, kṣayajaṁ tu mātāpitrōrityādinōcyatē| sa pumān strīṣu puruṣavyāpārakaraṇāsamarthatvādapumān bhavati||181-190||-
Adhikarana 43 (191-195) · Śloka 195
cikitsitamatastūrdhvaṁ samāsavyāsataḥ śr̥ṇu||191|| śukradōṣēṣu nirdiṣṭaṁ bhēṣajaṁ yanmayā'nagha!| klaibyōpaśāntayē kuryāt kṣīṇakṣatahitaṁ ca yat||192|| bastayaḥ kṣīrasarpīṁṣi vr̥ṣyayōgāśca yē matāḥ| rasāyanaprayōgāśca sarvānētān prayōjayēt||193|| samīkṣya dēhadōṣāgnibalaṁ bhēṣajakālavit| vyavāyahētujē klaibyē tathā dhātuviparyayāt ||194|| daivavyapāśrayaṁ caiva bhēṣajaṁ cābhicārajē | samāsēnaitaduddiṣṭaṁ bhēṣajaṁ klaibyaśāntayē||195||
चिकित्सितमतस्तूर्ध्वं समासव्यासतः शृणु||१९१|| शुक्रदोषेषु निर्दिष्टं भेषजं यन्मयाऽनघ!| क्लैब्योपशान्तये कुर्यात् क्षीणक्षतहितं च यत्||१९२|| बस्तयः क्षीरसर्पींषि वृष्ययोगाश्च ये मताः| रसायनप्रयोगाश्च सर्वानेतान् प्रयोजयेत्||१९३|| समीक्ष्य देहदोषाग्निबलं भेषजकालवित्| व्यवायहेतुजे क्लैब्ये तथा धातुविपर्ययात् ||१९४|| दैवव्यपाश्रयं चैव भेषजं चाभिचारजे | समासेनैतदुद्दिष्टं भेषजं क्लैब्यशान्तये||१९५||
🔊 Audio coming soon
vyavāyahētujē itipadaṁ bījadōṣōtpannasahajavyudāsārtham| dhātuviparyayāditi dōṣavaiṣamyāt| daivavyapāśrayamityādinā abhicārādijaklaibyacikitsāṁ brūtē| abhicārādijaṁ ca klaibyaṁ daivavyapāśrayacikitsābhidhānādēva svīkartavyam||191-195||
Adhikarana 44 (196-203) · Śloka 204
vistarēṇa pravakṣyāmi klaibyānāṁ bhēṣajaṁ punaḥ| susvinnasnigdhagātrasya snēhayuktaṁ virēcanam||196|| annāśanaṁ tataḥ kuryādathavā''sthāpanaṁ punaḥ| pradadyānmatimān vaidyastatastamanuvāsayēt||197|| palāśairaṇḍamustādyaiḥ paścādāsthāpayēttataḥ| vājīkaraṇayōgāśca pūrvaṁ yē samudāhr̥tāḥ||198|| bhiṣajā tē prayōjyāḥ syuḥ klaibyē bījōpaghātajē| dhvajabhaṅgakr̥taṁ klaibyaṁ jñātvā tasyācarēt kriyām||199|| pradēhān pariṣēkāṁśca kuryādvā raktamōkṣaṇam| snēhapānaṁ ca kurvīta sasnēhaṁ ca virēcanam||200|| anuvāsaṁ tataḥ kuryādathavā''sthāpanaṁ punaḥ| vraṇavacca kriyāḥ sarvāstatra kuryādvicakṣaṇaḥ||201|| jarāsambhavajē klaibyē kṣayajē caiva kārayēt| snēhasvēdōpapannasya sasnēhaṁ śōdhanaṁ hitam||202|| kṣīrasarpirvr̥ṣyayōgā bastayaścaiva yāpanāḥ| rasāyanaprayōgāśca tayōrbhēṣajamucyatē||203|| vistarēṇaitaduddiṣṭaṁ klaibyānāṁ bhēṣajaṁ mayā|204|
विस्तरेण प्रवक्ष्यामि क्लैब्यानां भेषजं पुनः| सुस्विन्नस्निग्धगात्रस्य स्नेहयुक्तं विरेचनम्||१९६|| अन्नाशनं ततः कुर्यादथवाऽऽस्थापनं पुनः| प्रदद्यान्मतिमान् वैद्यस्ततस्तमनुवासयेत्||१९७|| पलाशैरण्डमुस्ताद्यैः पश्चादास्थापयेत्ततः| वाजीकरणयोगाश्च पूर्वं ये समुदाहृताः||१९८|| भिषजा ते प्रयोज्याः स्युः क्लैब्ये बीजोपघातजे| ध्वजभङ्गकृतं क्लैब्यं ज्ञात्वा तस्याचरेत् क्रियाम्||१९९|| प्रदेहान् परिषेकांश्च कुर्याद्वा रक्तमोक्षणम्| स्नेहपानं च कुर्वीत सस्नेहं च विरेचनम्||२००|| अनुवासं ततः कुर्यादथवाऽऽस्थापनं पुनः| व्रणवच्च क्रियाः सर्वास्तत्र कुर्याद्विचक्षणः||२०१|| जरासम्भवजे क्लैब्ये क्षयजे चैव कारयेत्| स्नेहस्वेदोपपन्नस्य सस्नेहं शोधनं हितम्||२०२|| क्षीरसर्पिर्वृष्ययोगा बस्तयश्चैव यापनाः| रसायनप्रयोगाश्च तयोर्भेषजमुच्यते||२०३|| विस्तरेणैतदुद्दिष्टं क्लैब्यानां भेषजं मया|२०४|
🔊 Audio coming soon
palāśairaṇḍamustādyairiti ēraṇḍapalāśādyairmustādyaiśca vyavasthitairityarthaḥ| tatrairaṇḍapatrādiḥ “ēraṇḍamūlapalāśāt” (si.a.12) ityādinā granthē vakṣyamāṇaḥ siddhau, mustādiśca yāpanābastiḥ| bastidvayē'pyatra bahuvacanaṁ vyaktisadbhāvāpēkṣayā jñēyam||196-203||-
Adhikarana 45 (204-224) · Śloka 224
yaḥ pūrvamuktaḥ pradaraḥ śr̥ṇu hētvādibhistu tam||204|| yā'tyarthaṁ sēvatē nārī lavaṇāmlagurūṇi ca| kaṭūnyatha vidāhīni snigdhāni piśitāni ca||205|| grāmyaudakāni mēdyāni kr̥śarāṁ pāyasaṁ dadhi | śuktamastusurādīni bhajantyāḥ kupitō'nilaḥ||206|| raktaṁ pramāṇamutkramya garbhāśayagatāḥ sirāḥ| rajōvahāḥ samāśritya raktamādāya tadrajaḥ||207|| yasmādvivardhayatyāśu rasabhāvādvimānatā | tasmādasr̥gdaraṁ prāhurētattantraviśāradāḥ||208|| rajaḥ pradīryatē yasmāt pradarastēna sa smr̥taḥ| sāmānyataḥ samuddiṣṭaṁ kāraṇaṁ liṅgamēva ca||209|| caturvidhaṁ vyāsatastu vātādyaiḥ sannipātataḥ| ataḥparaṁ pravakṣyāmi hētvākr̥tibhiṣagjitam||210|| rūkṣādibhirmārutastu raktamādāya pūrvavat| kupitaḥ pradaraṁ kuryāllakṣaṇaṁ tasya mē śr̥ṇu||211|| phēnilaṁ tanu rūkṣaṁ ca śyāvaṁ cāruṇamēva ca| kiṁśukōdakasaṅkāśaṁ sarujaṁ vā'tha nīrujam||212|| kaṭivaṅkṣaṇahr̥tpārśvapr̥ṣṭhaśrōṇiṣu mārutaḥ| kurutē vēdanāṁ tīvrāmētadvātātmakaṁ viduḥ||213|| amlōṣṇalavaṇakṣāraiḥ pittaṁ prakupitaṁ yadā| pūrvavat pradaraṁ kuryāt paittikaṁ liṅgataḥ śr̥ṇu||214|| sanīlamathavā pītamatyuṣṇamasitaṁ tathā| nitāntaraktaṁ sravati muhurmuhurathārtimat||215|| dāharāgatr̥ṣāmōhajvarabhramasamāyutam| asr̥gdaraṁ paittikaṁ syācchlaiṣmikaṁ tu pravakṣyatē||216|| gurvādibhirhētubhiśca pūrvavat kupitaḥ kaphaḥ| pradaraṁ kurutē tasya lakṣaṇaṁ tattvataḥ śr̥ṇu||217|| picchilaṁ pāṇḍuvarṇaṁ ca guru snigdhaṁ ca śītalam| sravatyasr̥k ślēṣmalaṁ ca ghanaṁ mandarujākaram||218|| chardyarōcakahr̥llāsaśvāsakāsasamanvitam| (vakṣyatē kṣīradōṣāṇāṁ sāmānyamiha kāraṇam||219|| yattadēva tridōṣasya kāraṇaṁ pradarasya tu)| triliṅgasaṁyutaṁ vidyānnaikāvasthamasr̥gdaram||220|| nārī tvatiparikliṣṭā yadā prakṣīṇaśōṇitā| sarvahētusamācārādativr̥ddhastadā'nilaḥ||221|| raktamārgēṇa sr̥jati pratyanīkabalaṁ kapham| durgandhaṁ picchilaṁ pītaṁ vidagdhaṁ pittatējasā||222|| vasāṁ mēdaśca yāvaddhi samupādāya vēgavān| sr̥jatyapatyamārgēṇa sarpirmajjavasōpamam||223|| śaśvat sravatyathāsrāvaṁ tr̥ṣṇādāhajvarānvitām| kṣīṇaraktāṁ durbalāṁ sa tāmasādhyāṁ vivarjayēt||224||
यः पूर्वमुक्तः प्रदरः शृणु हेत्वादिभिस्तु तम्||२०४|| याऽत्यर्थं सेवते नारी लवणाम्लगुरूणि च| कटून्यथ विदाहीनि स्निग्धानि पिशितानि च||२०५|| ग्राम्यौदकानि मेद्यानि कृशरां पायसं दधि | शुक्तमस्तुसुरादीनि भजन्त्याः कुपितोऽनिलः||२०६|| रक्तं प्रमाणमुत्क्रम्य गर्भाशयगताः सिराः| रजोवहाः समाश्रित्य रक्तमादाय तद्रजः||२०७|| यस्माद्विवर्धयत्याशु रसभावाद्विमानता | तस्मादसृग्दरं प्राहुरेतत्तन्त्रविशारदाः||२०८|| रजः प्रदीर्यते यस्मात् प्रदरस्तेन स स्मृतः| सामान्यतः समुद्दिष्टं कारणं लिङ्गमेव च||२०९|| चतुर्विधं व्यासतस्तु वाताद्यैः सन्निपाततः| अतःपरं प्रवक्ष्यामि हेत्वाकृतिभिषग्जितम्||२१०|| रूक्षादिभिर्मारुतस्तु रक्तमादाय पूर्ववत्| कुपितः प्रदरं कुर्याल्लक्षणं तस्य मे शृणु||२११|| फेनिलं तनु रूक्षं च श्यावं चारुणमेव च| किंशुकोदकसङ्काशं सरुजं वाऽथ नीरुजम्||२१२|| कटिवङ्क्षणहृत्पार्श्वपृष्ठश्रोणिषु मारुतः| कुरुते वेदनां तीव्रामेतद्वातात्मकं विदुः||२१३|| अम्लोष्णलवणक्षारैः पित्तं प्रकुपितं यदा| पूर्ववत् प्रदरं कुर्यात् पैत्तिकं लिङ्गतः शृणु||२१४|| सनीलमथवा पीतमत्युष्णमसितं तथा| नितान्तरक्तं स्रवति मुहुर्मुहुरथार्तिमत्||२१५|| दाहरागतृषामोहज्वरभ्रमसमायुतम्| असृग्दरं पैत्तिकं स्याच्छ्लैष्मिकं तु प्रवक्ष्यते||२१६|| गुर्वादिभिर्हेतुभिश्च पूर्ववत् कुपितः कफः| प्रदरं कुरुते तस्य लक्षणं तत्त्वतः शृणु||२१७|| पिच्छिलं पाण्डुवर्णं च गुरु स्निग्धं च शीतलम्| स्रवत्यसृक् श्लेष्मलं च घनं मन्दरुजाकरम्||२१८|| छर्द्यरोचकहृल्लासश्वासकाससमन्वितम्| (वक्ष्यते क्षीरदोषाणां सामान्यमिह कारणम्||२१९|| यत्तदेव त्रिदोषस्य कारणं प्रदरस्य तु)| त्रिलिङ्गसंयुतं विद्यान्नैकावस्थमसृग्दरम्||२२०|| नारी त्वतिपरिक्लिष्टा यदा प्रक्षीणशोणिता| सर्वहेतुसमाचारादतिवृद्धस्तदाऽनिलः||२२१|| रक्तमार्गेण सृजति प्रत्यनीकबलं कफम्| दुर्गन्धं पिच्छिलं पीतं विदग्धं पित्ततेजसा||२२२|| वसां मेदश्च यावद्धि समुपादाय वेगवान्| सृजत्यपत्यमार्गेण सर्पिर्मज्जवसोपमम्||२२३|| शश्वत् स्रवत्यथास्रावं तृष्णादाहज्वरान्विताम्| क्षीणरक्तां दुर्बलां स तामसाध्यां विवर्जयेत्||२२४||
🔊 Audio coming soon
yaḥ pūrvamuktaḥ pradara ityādau upadravarūpatayā pūrvamuktaḥ pradara iti vadanti; kintu raktayōnicikitsitē asr̥gdarasañjñayaiva raktayōnikathanēna nirdiṣṭadōṣabhēdēna ca tatraiva raktayōnirasr̥gdararūpā vyākr̥(hr̥)tā, tēnēha punarasr̥gdaralakṣaṇābhidhānaṁ pūrvaṭīkākr̥tāmasammatam| iha yē'pyamuṁ granthaṁ paṭhanti, tē tasyaivāyaṁ prabhēdaḥ prapañcō vā'bhidhīyata iti varṇayanti| vayaṁ tu bhūripustakēṣvēvaṁ pāṭhadarśanādasya vyākhyānaṁ kurmaḥ| garbhāśayagatā iti garbhāśayasambaddhāḥ| asr̥gdaraśabdavyutpattimāha- kupitō'nila ityādi| raktaṁ pramāṇamutkramya iti raktaṁ pramāṇādhikaṁ kr̥tvā raktamādāya tadrajō yasmādvivardhayati (vr̥ddhēna raktēna yōjayitvā rajō vivardhayati yasmāt ) pavanastasmādasr̥grajōmēlakarūpatvādayaṁ vyādhirasr̥gdara ityucyatē| ‘pradīryatē iti vistāritō bhavati’ iti pradaraḥ, ‘asr̥g dīryatē yasminniti asr̥gdara’ ityēṣā'pi niruktiratra bōddhavyā| naikāvasthamiti vātakr̥tanānāvasthāyuktam| nārī tvityādinā ētadanubandhakr̥tāmavasthāmāha||204-224||
Adhikarana 46 (225-228) · Śloka 228
māsānniṣpicchadāhārti pañcarātrānubandhi ca| naivātibahu nātyalpamārtavaṁ śuddhamādiśēt||225|| guñjāphalasavarṇaṁ ca padmālaktakasannibham | indragōpakasaṅkāśamārtavaṁ śuddhamādiśēt||226|| yōnīnāṁ vātalādyānāṁ yaduktamiha bhēṣajam| caturṇāṁ pradarāṇāṁ ca tat sarvaṁ kārayēdbhiṣak||227|| raktātisāriṇāṁ yacca tathā śōṇitapittinām| raktārśasāṁ ca yat prōktaṁ bhēṣajaṁ tacca kārayēt||228||
मासान्निष्पिच्छदाहार्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च| नैवातिबहु नात्यल्पमार्तवं शुद्धमादिशेत्||२२५|| गुञ्जाफलसवर्णं च पद्मालक्तकसन्निभम् | इन्द्रगोपकसङ्काशमार्तवं शुद्धमादिशेत्||२२६|| योनीनां वातलाद्यानां यदुक्तमिह भेषजम्| चतुर्णां प्रदराणां च तत् सर्वं कारयेद्भिषक्||२२७|| रक्तातिसारिणां यच्च तथा शोणितपित्तिनाम्| रक्तार्शसां च यत् प्रोक्तं भेषजं तच्च कारयेत्||२२८||
🔊 Audio coming soon
viśuddhārtavasya viśuddhārtavakathanaprasaṅgāllakṣaṇamāha- māsādityādi| pañcarātrānubandhīti udbhūtatayā pañcarātramanubadhnātīti pañcarātrānubandhi, dvādaśarātrānubandhitvādārtavakālasya; kiṁvā dvādaśarātraparyantaṁ garbhārambhakatvamārtavasya natu pravr̥ttiriti jñēyam| guñjāphalasavarṇamityādinā varṇabhēdaścārtavē prakr̥tibhēdādēva bhavati||225-228||
Adhikarana 47 (229-231) · Śloka 231
dhātrīstanastanyasampaduktā vistarataḥ purā| stanyasañjananaṁ caiva stanyasya ca viśōdhanam||229|| vātādiduṣṭē liṅgaṁ ca kṣīṇasya ca cikitsitam| tatsarvamuktaṁ yē tvaṣṭau kṣīradōṣāḥ prakīrtitāḥ||230|| vātādiṣvēva tān vidyācchāstracakṣurbhiṣaktamaḥ| trividhāstu yataḥ śiṣyāstatō vakṣyāmi vistaram||231||
धात्रीस्तनस्तन्यसम्पदुक्ता विस्तरतः पुरा| स्तन्यसञ्जननं चैव स्तन्यस्य च विशोधनम्||२२९|| वातादिदुष्टे लिङ्गं च क्षीणस्य च चिकित्सितम्| तत्सर्वमुक्तं ये त्वष्टौ क्षीरदोषाः प्रकीर्तिताः||२३०|| वातादिष्वेव तान् विद्याच्छास्त्रचक्षुर्भिषक्तमः| त्रिविधास्तु यतः शिष्यास्ततो वक्ष्यामि विस्तरम्||२३१||
🔊 Audio coming soon
samprati pradaraṁ sacikitsitamabhidhāya strīrōgābhidhānaprasaṅgādaparamapi strīrōgaṁ stanyadōṣamabhidhitsurāha- dhātrīstanastanyētyādi| vātādiduṣṭē ityādi vātādivikārēṣvēvāntarniviṣṭamityarthaḥ| trividhāstu yatō śiṣyāstatō vakṣyāmīti trividhaprabhēdēṣu śiṣyēṣu mandabuddhiśiṣyāṇāṁ sukhapratipattyartham||229-231||
Adhikarana 48 (232-281) · Śloka 282
ajīrṇāsātmyaviṣamaviruddhātyarthabhōjanāt| lavaṇāmlakaṭukṣārapraklinnānāṁ ca sēvanāt||232|| manaḥśarīrasantāpādasvapnānniśi cintanāt| prāptavēgapratīghātādaprāptōdīraṇēna ca||233|| paramānnaṁ guḍakr̥taṁ kr̥śarāṁ dadhi mandakam | abhiṣyandīni māṁsāni grāmyānūpaudakāni ca||234|| bhuktvā bhuktvā divāsvapnānmadyasyātiniṣēvaṇāt| anāyāsādabhīghātāt krōdhāccātaṅkakarśanaiḥ||235|| dōṣāḥ kṣīravahāḥ prāpya sirāḥ stanyaṁ pradūṣya ca| kuryuraṣṭavidhaṁ bhūyō dōṣatastannibōdha mē||236|| vairasyaṁ phēnasaṅghātō raukṣyaṁ cētyanilātmakē| pittādvaivarṇyadaurgandhyē snēhapaicchilyagauravam||237|| kaphādbhavati rūkṣādyairanilaḥ svaiḥ prakōpaṇaiḥ| kruddhaḥ kṣīrāśayaṁ prāpya rasaṁ stanyasya dūṣayēt||238|| virasaṁ vātasaṁsr̥ṣṭaṁ kr̥śībhavati tat piban| na cāsya svadatē kṣīraṁ kr̥cchrēṇa ca vivardhatē||239|| tathaiva vāyuḥ kupitaḥ stanyamantarvilōḍayan| karōti phēnasaṅghātaṁ tattu kr̥cchrāt pravartatē||240|| tēna kṣāmasvarō bālō baddhaviṇmūtramārutaḥ| vātikaṁ śīrṣarōgaṁ vā pīnasaṁ vā'dhigacchati||241|| pūrvavat kupitaḥ stanyē snēhaṁ śōṣayatē'nilaḥ| rūkṣaṁ tat pibatō raukṣyādbalahrāsaḥ prajāyatē||242|| pittamuṣṇādibhiḥ kruddhaṁ stanyāśayamabhiplutam| karōti stanyavaivarṇyaṁ nīlapītāsitādikam||243|| vivarṇagātraḥ svinnaḥ syāttr̥ṣṇālurbhinnaviṭ śiśuḥ| nityamuṣṇaśarīraśca nābhinandati taṁ stanam||244|| pūrvavat kupitē pittē daurgandhyaṁ kṣīramr̥cchati| pāṇḍvāmayastatpibataḥ kāmalā ca bhavēcchiśōḥ||245|| kruddhō gurvādibhiḥ ślēṣmā kṣīrāśayagataḥ striyāḥ| snēhānvitatvāttatkṣīramatisnigdhaṁ karōti tu||246|| chardanaḥ kunthanastēna lālālurjāyatē śiśuḥ| nityōpadigdhaiḥ srōtōbhirnidrāklamasamanvitaḥ ||247|| śvāsakāsaparītastu prasēkatamakānvitaḥ| abhibhūya kaphaḥ stanyaṁ picchilaṁ kurutē yadā||248|| lālāluḥ śūnavaktrākṣirjaḍaḥ syāttat pibañchiśuḥ| kaphaḥ kṣīrāśayagatō gurutvāt kṣīragauravam||249|| karōti guru tat pītvā bālō hr̥drōgamr̥cchati| anyāṁśca vividhātrōgānkuryātkṣīrasamāśritān||250|| kṣīrē vātādibhirduṣṭē sambhavanti tadātmakāḥ| tatrādau stanyaśuddhyarthaṁ dhātrīṁ snēhōpapāditām||251|| saṁsvēdya vidhivadvaidyō vamanēnōpapādayēt| vacāpriyaṅguyaṣṭyāhvaphalavatsakasarṣapaiḥ||252|| kalkairnimbapaṭōlānāṁ kvāthaiḥ salavaṇairvamēt| samyagvāntāṁ yathānyāyaṁ kr̥tasaṁsarjanāṁ tataḥ||253|| dōṣakālabalāpēkṣī snēhayitvā virēcayēt| trivr̥tāmabhayāṁ vā'pi triphalārasasaṁyutām||254|| pāyayēnmadhusaṁyuktāmabhayāṁ vā'pi kēvalām| (pāyayēnmūtrasaṁyuktāṁ virēkārthaṁ ca śāstravit )||255|| samyagviriktāṁ matimān kr̥tasaṁsarjanāṁ punaḥ| tatō dōṣāvaśēṣaghnairannapānairupācarēt ||256|| śālayaḥ ṣaṣṭikā vā syuḥ śyāmākā bhōjanē hitāḥ| priyaṅgavaḥ kōradūṣā yavā vēṇuyavāstathā||257|| vaṁśavētrakalāyāśca śākārthē snēhasaṁskr̥tāḥ| mudgān masūrān yūṣārthē kulatthāṁśca prakalpayēt||258|| nimbavētrāgrakulakavārtākāmalakaiḥ śr̥tān| savyōṣasaindhavān yūṣāndāpayētstanyaśōdhanān||259|| śaśān kapiñjalānēṇān saṁskr̥tāṁśca pradāpayēt| śārṅgēṣṭāsaptaparṇatvagaśvagandhāśr̥taṁ jalam||260|| pāyayētāthavā stanyaśuddhayē rōhiṇīśr̥tam| amr̥tāsaptaparṇatvakkvāthaṁ caiva sanāgaram||261|| kirātatiktakakvāthaṁ ślōkapādēritān pibēt| trīnētānstanyaśuddhyarthamiti sāmānyabhēṣajam||262|| kīrtitaṁ stanyadōṣāṇāṁ pr̥thaganyaṁ nibōdhata| pāyayēdvirasakṣīrāṁ drākṣāmadhukasārivāḥ||263|| ślakṣṇapiṣṭāṁ payasyāṁ ca samālōḍya sukhāmbunā| pañcakōlakulatthaiśca piṣṭairālēpayēt stanau||264|| śuṣkau prakṣālya nirduhyāttathā stanyaṁ viśudhyati| phēnasaṅghātavatkṣīraṁ yasyāstāṁ pāyayēt striyam||265|| pāṭhānāgaraśārṅgēṣṭāmūrvāḥ piṣṭvā sukhāmbunā| añjanaṁ nāgaraṁ dāru bilvamūlaṁ priyaṅgavaḥ||266|| stanayōḥ pūrvavat kāryaṁ lēpanaṁ kṣīraśōdhanam| kirātatiktakaṁ śuṇṭhīṁ sāmr̥tāṁ kvāthayēdbhiṣak||267|| taṁ kvāthaṁ pāyayēddhātrīṁ stanyadōṣanibarhaṇam| stanau cālēpayēt piṣṭairyavagōdhūmasarṣapaiḥ||268|| ṣaḍvirēkāśritīyōktairauṣadhaiḥ stanyaśōdhanaiḥ| rūkṣakṣīrā pibēt kṣīraṁ tairvā siddhaṁ ghr̥taṁ pibēt||269|| pūrvavajjīvakādyaṁ ca pañcamūlaṁ pralēpanam| stanayōḥ saṁvidhātavyaṁ sukhōṣṇaṁ stanyaśōdhanam||270|| yaṣṭīmadhukamr̥dvīkāpayasyāsindhuvārikāḥ| śītāmbunā pibētkalkaṁ kṣīravaivarṇyanāśanam||271|| drākṣāmadhukakalkēna stanau cāsyāḥ pralēpayēt| prakṣālya vāriṇā caiva nirduhyāttau punaḥ punaḥ||272|| viṣāṇikājaśr̥ṅgyau ca triphalāṁ rajanīṁ vacām| pibēcchītāmbunā piṣṭvā kṣīradaurgandhyanāśinīm||273|| lihyādvā'pyabhayācūrṇaṁ savyōṣaṁ mākṣikaplutam| kṣīradaurgandhyanāśārthaṁ dhātrī pathyāśinī tathā||274|| sārivōśīramañjiṣṭhāślēṣmātakakucandanaiḥ| patrāmbucandanōśīraiḥ stanau cāsyāḥ pralēpayēt||275|| snigdhakṣīrā dārumustapāṭhāḥ piṣṭvā sukhāmbunā| pītvā sasaindhavāḥ kṣipraṁ kṣīraśuddhimavāpnuyāt||276|| pāyayēt picchilakṣīrāṁ śārṅgēṣṭāmabhayāṁ vacām| mustanāgarapāṭhāśca pītāḥ stanyaviśōdhanāḥ||277|| takrāriṣṭaṁ pibēccāpi yaduktaṁ gudajāpaham| vidārībilvamadhukaiḥ stanau cāsyāḥ pralēpayēt||278|| trāyamāṇāmr̥tānimbapaṭōlatriphalāśr̥tam| gurukṣīrā pibēdāśu stanyadōṣaviśuddhayē||279|| pibēdvā pippalīmūlacavyacitrakanāgaram| balānāgaraśārṅgēṣṭāmūrvābhirlēpayēt stanau||280|| pr̥śniparṇīpayasyābhyāṁ stanau cāsyāḥ pralēpayēt| aṣṭāvētē kṣīradōṣā hētulakṣaṇabhēṣajaiḥ||281|| nirdiṣṭāḥ kṣīradōṣōtthāstathōktāḥ kēcidāmayāḥ|282|
अजीर्णासात्म्यविषमविरुद्धात्यर्थभोजनात्| लवणाम्लकटुक्षारप्रक्लिन्नानां च सेवनात्||२३२|| मनःशरीरसन्तापादस्वप्नान्निशि चिन्तनात्| प्राप्तवेगप्रतीघातादप्राप्तोदीरणेन च||२३३|| परमान्नं गुडकृतं कृशरां दधि मन्दकम् | अभिष्यन्दीनि मांसानि ग्राम्यानूपौदकानि च||२३४|| भुक्त्वा भुक्त्वा दिवास्वप्नान्मद्यस्यातिनिषेवणात्| अनायासादभीघातात् क्रोधाच्चातङ्ककर्शनैः||२३५|| दोषाः क्षीरवहाः प्राप्य सिराः स्तन्यं प्रदूष्य च| कुर्युरष्टविधं भूयो दोषतस्तन्निबोध मे||२३६|| वैरस्यं फेनसङ्घातो रौक्ष्यं चेत्यनिलात्मके| पित्ताद्वैवर्ण्यदौर्गन्ध्ये स्नेहपैच्छिल्यगौरवम्||२३७|| कफाद्भवति रूक्षाद्यैरनिलः स्वैः प्रकोपणैः| क्रुद्धः क्षीराशयं प्राप्य रसं स्तन्यस्य दूषयेत्||२३८|| विरसं वातसंसृष्टं कृशीभवति तत् पिबन्| न चास्य स्वदते क्षीरं कृच्छ्रेण च विवर्धते||२३९|| तथैव वायुः कुपितः स्तन्यमन्तर्विलोडयन्| करोति फेनसङ्घातं तत्तु कृच्छ्रात् प्रवर्तते||२४०|| तेन क्षामस्वरो बालो बद्धविण्मूत्रमारुतः| वातिकं शीर्षरोगं वा पीनसं वाऽधिगच्छति||२४१|| पूर्ववत् कुपितः स्तन्ये स्नेहं शोषयतेऽनिलः| रूक्षं तत् पिबतो रौक्ष्याद्बलह्रासः प्रजायते||२४२|| पित्तमुष्णादिभिः क्रुद्धं स्तन्याशयमभिप्लुतम्| करोति स्तन्यवैवर्ण्यं नीलपीतासितादिकम्||२४३|| विवर्णगात्रः स्विन्नः स्यात्तृष्णालुर्भिन्नविट् शिशुः| नित्यमुष्णशरीरश्च नाभिनन्दति तं स्तनम्||२४४|| पूर्ववत् कुपिते पित्ते दौर्गन्ध्यं क्षीरमृच्छति| पाण्ड्वामयस्तत्पिबतः कामला च भवेच्छिशोः||२४५|| क्रुद्धो गुर्वादिभिः श्लेष्मा क्षीराशयगतः स्त्रियाः| स्नेहान्वितत्वात्तत्क्षीरमतिस्निग्धं करोति तु||२४६|| छर्दनः कुन्थनस्तेन लालालुर्जायते शिशुः| नित्योपदिग्धैः स्रोतोभिर्निद्राक्लमसमन्वितः ||२४७|| श्वासकासपरीतस्तु प्रसेकतमकान्वितः| अभिभूय कफः स्तन्यं पिच्छिलं कुरुते यदा||२४८|| लालालुः शूनवक्त्राक्षिर्जडः स्यात्तत् पिबञ्छिशुः| कफः क्षीराशयगतो गुरुत्वात् क्षीरगौरवम्||२४९|| करोति गुरु तत् पीत्वा बालो हृद्रोगमृच्छति| अन्यांश्च विविधात्रोगान्कुर्यात्क्षीरसमाश्रितान्||२५०|| क्षीरे वातादिभिर्दुष्टे सम्भवन्ति तदात्मकाः| तत्रादौ स्तन्यशुद्ध्यर्थं धात्रीं स्नेहोपपादिताम्||२५१|| संस्वेद्य विधिवद्वैद्यो वमनेनोपपादयेत्| वचाप्रियङ्गुयष्ट्याह्वफलवत्सकसर्षपैः||२५२|| कल्कैर्निम्बपटोलानां क्वाथैः सलवणैर्वमेत्| सम्यग्वान्तां यथान्यायं कृतसंसर्जनां ततः||२५३|| दोषकालबलापेक्षी स्नेहयित्वा विरेचयेत्| त्रिवृतामभयां वाऽपि त्रिफलारससंयुताम्||२५४|| पाययेन्मधुसंयुक्तामभयां वाऽपि केवलाम्| (पाययेन्मूत्रसंयुक्तां विरेकार्थं च शास्त्रवित् )||२५५|| सम्यग्विरिक्तां मतिमान् कृतसंसर्जनां पुनः| ततो दोषावशेषघ्नैरन्नपानैरुपाचरेत् ||२५६|| शालयः षष्टिका वा स्युः श्यामाका भोजने हिताः| प्रियङ्गवः कोरदूषा यवा वेणुयवास्तथा||२५७|| वंशवेत्रकलायाश्च शाकार्थे स्नेहसंस्कृताः| मुद्गान् मसूरान् यूषार्थे कुलत्थांश्च प्रकल्पयेत्||२५८|| निम्बवेत्राग्रकुलकवार्ताकामलकैः शृतान्| सव्योषसैन्धवान् यूषान्दापयेत्स्तन्यशोधनान्||२५९|| शशान् कपिञ्जलानेणान् संस्कृतांश्च प्रदापयेत्| शार्ङ्गेष्टासप्तपर्णत्वगश्वगन्धाशृतं जलम्||२६०|| पाययेताथवा स्तन्यशुद्धये रोहिणीशृतम्| अमृतासप्तपर्णत्वक्क्वाथं चैव सनागरम्||२६१|| किराततिक्तकक्वाथं श्लोकपादेरितान् पिबेत्| त्रीनेतान्स्तन्यशुद्ध्यर्थमिति सामान्यभेषजम्||२६२|| कीर्तितं स्तन्यदोषाणां पृथगन्यं निबोधत| पाययेद्विरसक्षीरां द्राक्षामधुकसारिवाः||२६३|| श्लक्ष्णपिष्टां पयस्यां च समालोड्य सुखाम्बुना| पञ्चकोलकुलत्थैश्च पिष्टैरालेपयेत् स्तनौ||२६४|| शुष्कौ प्रक्षाल्य निर्दुह्यात्तथा स्तन्यं विशुध्यति| फेनसङ्घातवत्क्षीरं यस्यास्तां पाययेत् स्त्रियम्||२६५|| पाठानागरशार्ङ्गेष्टामूर्वाः पिष्ट्वा सुखाम्बुना| अञ्जनं नागरं दारु बिल्वमूलं प्रियङ्गवः||२६६|| स्तनयोः पूर्ववत् कार्यं लेपनं क्षीरशोधनम्| किराततिक्तकं शुण्ठीं सामृतां क्वाथयेद्भिषक्||२६७|| तं क्वाथं पाययेद्धात्रीं स्तन्यदोषनिबर्हणम्| स्तनौ चालेपयेत् पिष्टैर्यवगोधूमसर्षपैः||२६८|| षड्विरेकाश्रितीयोक्तैरौषधैः स्तन्यशोधनैः| रूक्षक्षीरा पिबेत् क्षीरं तैर्वा सिद्धं घृतं पिबेत्||२६९|| पूर्ववज्जीवकाद्यं च पञ्चमूलं प्रलेपनम्| स्तनयोः संविधातव्यं सुखोष्णं स्तन्यशोधनम्||२७०|| यष्टीमधुकमृद्वीकापयस्यासिन्धुवारिकाः| शीताम्बुना पिबेत्कल्कं क्षीरवैवर्ण्यनाशनम्||२७१|| द्राक्षामधुककल्केन स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्| प्रक्षाल्य वारिणा चैव निर्दुह्यात्तौ पुनः पुनः||२७२|| विषाणिकाजशृङ्ग्यौ च त्रिफलां रजनीं वचाम्| पिबेच्छीताम्बुना पिष्ट्वा क्षीरदौर्गन्ध्यनाशिनीम्||२७३|| लिह्याद्वाऽप्यभयाचूर्णं सव्योषं माक्षिकप्लुतम्| क्षीरदौर्गन्ध्यनाशार्थं धात्री पथ्याशिनी तथा||२७४|| सारिवोशीरमञ्जिष्ठाश्लेष्मातककुचन्दनैः| पत्राम्बुचन्दनोशीरैः स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्||२७५|| स्निग्धक्षीरा दारुमुस्तपाठाः पिष्ट्वा सुखाम्बुना| पीत्वा ससैन्धवाः क्षिप्रं क्षीरशुद्धिमवाप्नुयात्||२७६|| पाययेत् पिच्छिलक्षीरां शार्ङ्गेष्टामभयां वचाम्| मुस्तनागरपाठाश्च पीताः स्तन्यविशोधनाः||२७७|| तक्रारिष्टं पिबेच्चापि यदुक्तं गुदजापहम्| विदारीबिल्वमधुकैः स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्||२७८|| त्रायमाणामृतानिम्बपटोलत्रिफलाशृतम्| गुरुक्षीरा पिबेदाशु स्तन्यदोषविशुद्धये||२७९|| पिबेद्वा पिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरम्| बलानागरशार्ङ्गेष्टामूर्वाभिर्लेपयेत् स्तनौ||२८०|| पृश्निपर्णीपयस्याभ्यां स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्| अष्टावेते क्षीरदोषा हेतुलक्षणभेषजैः||२८१|| निर्दिष्टाः क्षीरदोषोत्थास्तथोक्ताः केचिदामयाः|२८२|
🔊 Audio coming soon
kvāthaṁ caiva sanāgaramityatra nāgarakr̥ta ēva kvāthō jñēyaḥ| pūrvavajjīvakādyamityatra jīvakādyaṁ jīvanīyam||232-281||-
Adhikarana 49 (282-287) · Śloka 287
dōṣadūṣyamalāścaiva mahatāṁ vyādhayaśca yē||282|| ta ēva sarvē bālānāṁ mātrā tvalpatarā matā| nivr̥ttirvamanādīnāṁ mr̥dutvaṁ paratantratām||283|| vākcēṣṭayōrasāmarthyaṁ vīkṣya bālēṣu śāstravit| bhēṣajaṁ svalpamātraṁ tu yathāvyādhi prayōjayēt||284|| madhurāṇi kaṣāyāṇi kṣīravanti mr̥dūni ca| prayōjayēdbhiṣagbālē matimānapramādataḥ||285|| atyarthasnigdharūkṣōṣṇamamlaṁ kaṭuvipāki ca| guru cauṣadhapānānnamētadbālēṣu garhitam||286|| samāsāt sarvarōgāṇāmētadbālēṣu bhēṣajam| nirdiṣṭaṁ śāstravidvaidyaḥ pravivicya prayōjayēt||287||
दोषदूष्यमलाश्चैव महतां व्याधयश्च ये||२८२|| त एव सर्वे बालानां मात्रा त्वल्पतरा मता| निवृत्तिर्वमनादीनां मृदुत्वं परतन्त्रताम्||२८३|| वाक्चेष्टयोरसामर्थ्यं वीक्ष्य बालेषु शास्त्रवित्| भेषजं स्वल्पमात्रं तु यथाव्याधि प्रयोजयेत्||२८४|| मधुराणि कषायाणि क्षीरवन्ति मृदूनि च| प्रयोजयेद्भिषग्बाले मतिमानप्रमादतः||२८५|| अत्यर्थस्निग्धरूक्षोष्णमम्लं कटुविपाकि च| गुरु चौषधपानान्नमेतद्बालेषु गर्हितम्||२८६|| समासात् सर्वरोगाणामेतद्बालेषु भेषजम्| निर्दिष्टं शास्त्रविद्वैद्यः प्रविविच्य प्रयोजयेत्||२८७||
🔊 Audio coming soon
duṣṭakṣīrasēvanādutpannabālavikārāṇāṁ svarūpaṁ darśayitvā yathākartavyaṁ bhēṣajamāha- dōṣētyādi| dōṣā vātādayaḥ, dūṣyāṇi raktādīni, malāḥ śakr̥nmūtrasvēdādayaḥ| ētē dōṣādayō ya ēva mahatāṁ ta ēva bālānāmapi bhavanti, kintu bālān prāpya tēṣāṁ dōṣādīnāṁ mātrā tvalpatarēti viśēṣaḥ; tēna dōṣādimātrāpēkṣā bhēṣajamātrā'pyalpā bhavatīti bhāvaḥ| nivr̥ttirvamanādīnāmityādi| dvividhā bālā bhavanti- svatantravr̥ttayaḥ, paratantravr̥ttayaśca; tatra paratantratvaṁ bālēṣu vīkṣya vamanādīnāṁ nivr̥ttiḥ kartavyā, vākcēṣṭayōśca bālasya sāmarthyaṁ vīkṣya svatantratāyāṁ jātāyāṁ vamanādīnāṁ mr̥dutvaṁ śāstravidvaidyaḥ prayōjayēt, tathā saṁśamanamapi bhēṣajamalpamātraṁ yathāvyādhi bālēṣu prayōjayēditi vākyārthaḥ; kiṁvā bālēṣu mr̥dutvaṁ paratantratāṁ ca vīkṣya vamanādīnāṁ nivr̥ttirvidhātavyā, vākcēṣṭayōśca bālēṣu sāmarthyaṁ vīkṣya saṁśamanaṁ bhēṣajamalpamātraṁ yathāvyādhi prayōjayēditi yōjanīyam| madhurāṇītyādinā bālēṣu kartavyaṁ bhēṣajamāha| atyarthamityādi prayōjayēdityantō grantha ārṣatvē savivādaḥ||282-287||
Adhikarana 50 (288) · Śloka 288
bhavanti cātra- iti sarvavikārāṇāmuktamētaccikitsitam| sthānamētaddhi tantrasya rahasyaṁ paramuttamam ||288||
भवन्ति चात्र- इति सर्वविकाराणामुक्तमेतच्चिकित्सितम्| स्थानमेतद्धि तन्त्रस्य रहस्यं परमुत्तमम् ||२८८||
🔊 Audio coming soon
iti sarvavikārāṇāmityādinā cikitsāsthānōktamarthamupasaṅgr̥hṇāti| sarvavikārāṇāmiti vacanēna anuktānāmapi vikārāṇāmētaccikitsābījasūtramiti darśayati| rahasyamiti atyantōpayuktacikitsābhidhāyakatayā gōpyaṁ, na kasmaicit pāpiṣṭhāya prakāśanīyamiti||288||
Adhikarana 51 (289-290) · Śloka 290
asmin saptadaśādhyāyāḥ kalpāḥ siddhaya ēva ca| nāsādyantē'gnivēśasya tantrē carakasaṁskr̥tē||289|| tānētān kāpilabaliḥ śēṣān dr̥ḍhabalō'karōt| tantrasyāsya mahārthasya pūraṇārthaṁ yathātatham||290||
अस्मिन् सप्तदशाध्यायाः कल्पाः सिद्धय एव च| नासाद्यन्तेऽग्निवेशस्य तन्त्रे चरकसंस्कृते||२८९|| तानेतान् कापिलबलिः शेषान् दृढबलोऽकरोत्| तन्त्रस्यास्य महार्थस्य पूरणार्थं यथातथम्||२९०||
🔊 Audio coming soon
samprati dr̥ḍhabalaḥ svakīyasaṁskāraviṣayaṁ darśayannāha- asminnityādi| saptadaśādhyāyā iti cikitsāsthānē saptadaśādhyāyāḥ; tē ca carakasaṁskr̥tān yakṣmacikitsitāntānaṣṭāvadhyāyān, tathā'rśō'tīsāravisarpadvivraṇīyamadātyayōktān vihāya jñēyāḥ| (pariśiṣṭasaṁskārasyādr̥ṣṭātiśayasampādyatvādātmanō'dr̥ṣṭātiśayamēva darśayannāha- tacchaṅkaramityādi )||289-290||
Adhikarana 52 (291) · Śloka 291
rōgā yē'pyatra nōddiṣṭā bahutvānnāmarūpataḥ| tēṣāmapyētadēva syāddōṣādīn vīkṣya bhēṣajam||291||
रोगा येऽप्यत्र नोद्दिष्टा बहुत्वान्नामरूपतः| तेषामप्येतदेव स्याद्दोषादीन् वीक्ष्य भेषजम्||२९१||
🔊 Audio coming soon
samprati uktānuktarōgacikitsātidēśārthamāha- rōgā yē'pyatrētyādi| ētadēvētyādi ētaccikitsāsthānādyuktaṁ bhēṣajam; ētadēva hi bhēṣajaṁ nāmarūpādinā viśēṣēṇānuktānāṁ sāmānyataśca vātādijanyatayōktān rōgānapēkṣya tathāyuktaṁ sad bhēṣajaṁ bhavatītyarthaḥ| dōṣādīniti dōṣadūṣyanidānānyagrē vakṣyamāṇāni; kiṁvā dōṣa-bhēṣaja-dēśa-kāla-bala-śarīrāhāra-sātmya-sattva-prakr̥ti-vayāṁsi sūtrasthānōktāni||291||
Adhikarana 53 (292) · Śloka 292
dōṣadūṣyanidānānāṁ viparītaṁ hitaṁ dhruvam| uktānuktān gadān sarvān samyagyuktaṁ niyacchati||292||
दोषदूष्यनिदानानां विपरीतं हितं ध्रुवम्| उक्तानुक्तान् गदान् सर्वान् सम्यग्युक्तं नियच्छति||२९२||
🔊 Audio coming soon
atha kathamētadbhēṣajamanuktānāṁ gadānāṁ bhēṣajaṁ bhavatītyāha- dōṣadūṣyētyādi| dōṣā vātādayaḥ, dūṣyāṇi raktādīni, nidānāni rūkṣādīni, ēṣāṁ vyastānāṁ samastānāṁ vā yad viparītaṁ, hitamiti bhēṣajaṁ, tat samyagyuktaṁ saduktānuktān gadān dhruvaṁ niyacchati; uktāniti nāmarūpādibhiḥ, anuktāniti nāmarūpādiviśēṣēṇānuktān| ētēna yadēvaitad dōṣādiviparītatayā pratipāditaṁ bhavati tadaivānuktānāmapi gadānāṁ dōṣādīn buddhvā samyagyuktaṁ bhēṣajaṁ bhavatīti darśayati| yadyapi ca yannidānaviparītaṁ bhēṣajaṁ taddōṣaviparītēnaiva grahītuṁ pāryatē, yatō nidānēna dōṣaprakōpaḥ kriyatē, tasya ca dōṣasya viparītaṁ yathā rūkṣanidānavr̥ddhē vāyau rūkṣē yō viparītaḥ snēhaḥ sa nidānē'pi viparīta ēva; tathā'pi dōṣasyaivāṁśavaiparītyēna bhēṣajaprayōgōpadarśanārthaṁ nidānaviparītōpādānamiha| yathā- yadi vāyuḥ sarvātmanā prakupitastadā tasya vāyōryadviparītaṁ tailaṁ tat kartavyaṁ, yadā tu śītēna vāyurvr̥ddhastadā sarvātmanā viruddhaṁ tailamutsr̥jya yadēva śītatvē hitaṁ tasyaiva śītaguṇasya praśamārthaṁ hētuviparītamuṣṇaṁ bhēṣajaṁ prayujyatē| ata ēvōktaṁ- “śītēnōṣṇakr̥tān rōgāñ śamayanti bhiṣagvidaḥ” (vi.a.3) ityādi| iha tu dōṣādīnāṁ grahaṇād dōṣadūṣyasamudāyātmā vyādhirapi labhyatē, tēna vyādhiviparītamapi bhēṣajamavaruddham| viparītaśabdēna cēha pratikūlamucyatē, na viparītaguṇamātraṁ; tēna viparyastārthakāriṇāmapi bhēṣajānāṁ grahaṇaṁ bhavati| yattu samānamēva kṣīṇānāṁ dōṣāṇāṁ dhātūnāṁ vā bhēṣajaṁ bhavati tad dōṣādikṣayavyādhivr̥ddhijanakatayā viparītamēva, yēna tatra na dōṣādayaḥ pratikartavyāḥ kintu tatkṣayāḥ, tēna kṣayē dōṣādiviparītaṁ samyagyuktaṁ saddōṣādīn niyacchatītyuktaṁ, tatō dōṣādisamānamēva viparītamiti na kaściddōṣaḥ||292||
Adhikarana 54 (293) · Śloka 293
dēśakālapramāṇānāṁ sātmyāsātmyasya caiva hi| samyagyōgō'nyathā hyēṣāṁ pathyamapyanyathā bhavēt||293||
देशकालप्रमाणानां सात्म्यासात्म्यस्य चैव हि| सम्यग्योगोऽन्यथा ह्येषां पथ्यमप्यन्यथा भवेत्||२९३||
🔊 Audio coming soon
atha yēna samyagyōgēna yuktaṁ bhēṣajaṁ kāryakaraṁ bhavati tamēva samyagyōgamāha- dēśakālētyādi| ēṣāṁ tu dēśādiyōgānāmudāharaṇānyācāryēṇaiva kr̥tāni ‘āsyādāmāśayasthān’ ityādinā ‘nātidōṣaṁ ca bahvapi’ ityantēna| tatra dēśa āturarūpa ēvōktaḥ, bhūmirūpadēśāpēkṣā tu yōjanā sātmyāpēkṣayōjanābhidhānēnaiva gr̥hītā| kālaḥ ṣaḍvidhō dināturauṣadhādibhiḥ| tatrauṣadhakālō daśavidhaḥ| pramāṇamauṣadhasya trividham- alpaṁ, bahu, samaṁ ca| sātmyaṁ dvividhaṁ dēśaśarīrayōḥ; vyādhisātmyaṁ tvauṣadhāntarniviṣṭamēva; r̥tusātmyaṁ ca kālagr̥hītaṁ; pramāṇasātmyagrahaṇaṁ samyagyōgēnaiva kr̥tam| asātmyaṁ yat sātmyaviparītam| samyagyōgaḥ yathāvatprayōgaḥ| viparyayē dōṣamāha- anyathā hyēṣāṁ pathyamapyanyathā bhavēt; ēṣāṁ dēśādīnām, anyathēti asamyagyōgē, pathyamapīti bhēṣajaṁ dōṣādiparītamapi, anyathēti apathyaṁ bhavati| yāni cāparāṇi balasattvādīni daśavidhadōṣādyantargatāni parīkṣyāṇi nēhōktāni tāni dōṣādiṣvantarbhāvanīyāni||293||
Adhikarana 55 (294-295) · Śloka 295
āsyādāmāśayasthān hi rōgān nastaḥśirōgatān| gudāt pakvāśayasthāṁśca hantyāśu dattamauṣadham||294|| śarīrāvayavōtthēṣu visarpapiḍakādiṣu| yathādēśaṁ pradēhādi śamanaṁ syādviśēṣataḥ||295||
आस्यादामाशयस्थान् हि रोगान् नस्तःशिरोगतान्| गुदात् पक्वाशयस्थांश्च हन्त्याशु दत्तमौषधम्||२९४|| शरीरावयवोत्थेषु विसर्पपिडकादिषु| यथादेशं प्रदेहादि शमनं स्याद्विशेषतः||२९५||
🔊 Audio coming soon
śarīrāpēkṣasamyagyōgōdāharaṇamāha- āsyādityādi| āsyādityādau tr̥tīyāsthānē pañcamī; tēnāsyēna dattamauṣadhaṁ vamanādyāmāśayasthān gadānāśutaraṁ nihanti| ēvaṁ nāsayā dattamauṣadhaṁ śirōgatān hanti| gudēna dattaṁ pakvāśayasthān hanti| bahiḥ parisārjanabhēṣajaprayōgaṁ śarīradēśāpēkṣamāha- śarīrāvayavōtthēṣvityādi| yathādēśamiti vyādhidēśē| pradēhādīni pradēhapariṣēkōpanāhādīni||294-295||
Adhikarana 56 (296-312) · Śloka 312
dināturauṣadhavyādhijīrṇaliṅgartvavēkṣaṇam | kālaṁ vidyāddināvēkṣaḥ pūrvāhṇē vamanaṁ yathā||296|| rōgyavēkṣō yathā prātarnirannō balavān pibēt| bhēṣajaṁ laghupathyānnairyuktamadyāttu durbalaḥ||297|| bhaiṣajyakālō bhuktādau madhyē paścānmuhurmuhuḥ| sāmudgaṁ bhaktasaṁyuktaṁ grāsagrāsāntarē daśa||298|| apānē viguṇē pūrvaṁ, samānē madhyabhōjanam| vyānē tu prātaraśitamudānē bhōjanōttaram||299|| vāyau prāṇē praduṣṭē tu grāsagrāsāntariṣyatē| śvāsakāsapipāsāsu tvavacāryaṁ muhurmuhuḥ||300|| sāmudgaṁ hikkinē dēyaṁ laghunā'nnēna saṁyutam| sambhōjyaṁ tvauṣadhaṁ bhōjyairvicitrairarucau hitam||301|| jvarē pēyāḥ kaṣāyāśca kṣīraṁ sarpirvirēcanam| ṣaḍahē ṣaḍahē dēyaṁ kālaṁ vīkṣyāmayasya ca||302|| kṣudvēgamōkṣau laghutā viśuddhirjīrṇalakṣaṇam| tadā bhēṣajamādēyaṁ syāddhi dōṣavadanyathā||303|| cayādayaśca dōṣāṇāṁ varjyaṁ sēvyaṁ ca yatra yat| r̥tāvavēkṣyaṁ yat karma pūrvaṁ sarvamudāhr̥tam||304|| (upakramāṇāṁ karaṇaṁ pratiṣēdhē ca kāraṇam| vyākhyātamabalānāṁ savikalpānāmavēkṣaṇē||305|| muhurmuhuśca rōgāṇāmavasthāmāturasya ca| avēkṣamāṇastu bhiṣak cikitsāyāṁ na muhyati)||306|| ityēvaṁ ṣaḍvidhaṁ kālamanavēkṣya bhiṣagjitam| prayuktamahitāya syāt sasyasyākālavarṣavat||307|| vyādhīnāmr̥tvahōrātravayasāṁ bhōjanasya ca| viśēṣō bhidyatē yastu kālāvēkṣaḥ sa ucyatē||308|| vasantē ślēṣmajā rōgāḥ śaratkālē tu pittajāḥ| varṣāsu vātikāścaiva prāyaḥ prādurbhavanti hi||309|| niśāntē divasāntē ca varṣāntē vātajā gadāḥ| prātaḥ kṣapādau kaphajāstayōrmadhyē tu pittajāḥ||310|| vayōntamadhyaprathamē vātapittakaphāmayāḥ| balavantō bhavantyēva svabhāvādvayasō nr̥ṇām||311|| jīrṇāntē vātajā rōgā jīryamāṇē tu pittajāḥ| ślēṣmajā bhuktamātrē tu labhantē prāyaśō balam||312||
दिनातुरौषधव्याधिजीर्णलिङ्गर्त्ववेक्षणम् | कालं विद्याद्दिनावेक्षः पूर्वाह्णे वमनं यथा||२९६|| रोग्यवेक्षो यथा प्रातर्निरन्नो बलवान् पिबेत्| भेषजं लघुपथ्यान्नैर्युक्तमद्यात्तु दुर्बलः||२९७|| भैषज्यकालो भुक्तादौ मध्ये पश्चान्मुहुर्मुहुः| सामुद्गं भक्तसंयुक्तं ग्रासग्रासान्तरे दश||२९८|| अपाने विगुणे पूर्वं, समाने मध्यभोजनम्| व्याने तु प्रातरशितमुदाने भोजनोत्तरम्||२९९|| वायौ प्राणे प्रदुष्टे तु ग्रासग्रासान्तरिष्यते| श्वासकासपिपासासु त्ववचार्यं मुहुर्मुहुः||३००|| सामुद्गं हिक्किने देयं लघुनाऽन्नेन संयुतम्| सम्भोज्यं त्वौषधं भोज्यैर्विचित्रैररुचौ हितम्||३०१|| ज्वरे पेयाः कषायाश्च क्षीरं सर्पिर्विरेचनम्| षडहे षडहे देयं कालं वीक्ष्यामयस्य च||३०२|| क्षुद्वेगमोक्षौ लघुता विशुद्धिर्जीर्णलक्षणम्| तदा भेषजमादेयं स्याद्धि दोषवदन्यथा||३०३|| चयादयश्च दोषाणां वर्ज्यं सेव्यं च यत्र यत्| ऋताववेक्ष्यं यत् कर्म पूर्वं सर्वमुदाहृतम्||३०४|| (उपक्रमाणां करणं प्रतिषेधे च कारणम्| व्याख्यातमबलानां सविकल्पानामवेक्षणे||३०५|| मुहुर्मुहुश्च रोगाणामवस्थामातुरस्य च| अवेक्षमाणस्तु भिषक् चिकित्सायां न मुह्यति)||३०६|| इत्येवं षड्विधं कालमनवेक्ष्य भिषग्जितम्| प्रयुक्तमहिताय स्यात् सस्यस्याकालवर्षवत्||३०७|| व्याधीनामृत्वहोरात्रवयसां भोजनस्य च| विशेषो भिद्यते यस्तु कालावेक्षः स उच्यते||३०८|| वसन्ते श्लेष्मजा रोगाः शरत्काले तु पित्तजाः| वर्षासु वातिकाश्चैव प्रायः प्रादुर्भवन्ति हि||३०९|| निशान्ते दिवसान्ते च वर्षान्ते वातजा गदाः| प्रातः क्षपादौ कफजास्तयोर्मध्ये तु पित्तजाः||३१०|| वयोन्तमध्यप्रथमे वातपित्तकफामयाः| बलवन्तो भवन्त्येव स्वभावाद्वयसो नृणाम्||३११|| जीर्णान्ते वातजा रोगा जीर्यमाणे तु पित्तजाः| श्लेष्मजा भुक्तमात्रे तु लभन्ते प्रायशो बलम्||३१२||
🔊 Audio coming soon
dēśamanu kālāpēkṣasamyagyōgōdāharaṇāni kālavibhāgapūrvakamāha- dināturauṣadhētyādi| dinādibhiravēkṣaṇaśabdaḥ sambadhyatē; avēkṣaṇam avēkṣā| atra dināvēkṣādikālān kramādudāharati- dināvēkṣa ityādi| rōgyavēkṣa iti rōgiṇō viśēṣaṁ balavattvamabalavattvaṁ cāvēkṣya bhavatītyarthaḥ| niranna iti auṣadhamupayujyāpi upakṣaṇamabhuñjānaḥ| auṣadhāvēkṣānagadakālānāha- bhaiṣajyakālā ityādi| atra bhuktādāvityanēna kāladvayamucyatē; yathā prātarēva nirannaṁ, tathā prāgbhōjanaṁ ca| tathā paścādityanēna ca kāladvayamēva prātarbhōjanōttarakālaṁ, aparaṁ tu sāyaṁ bhōjanōttarakālam| madhyēbhuktaṁ tu yadardhaṁ bhuktvōpayujyatē, paścāt punarardhaṁ bhujyatē| muhurmuhurbhuktaṁ nāma yadbhōjanasamayē pratikṣaṇaṁ bhujyatē| sāmudgaṁ nāma yadbhaktasyādāvantē ca bhujyatē, tatsamudgavadāhārāvaraṇāt ‘sāmudgaṁ’ ityabhidhīyatē| bhuktamiti padaṁ bhuktādāvityādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| antarābhaktaṁ nāma yadannēna saṁyōgāt saṁskārādvā tadvimiśritaṁ bhujyatē| grāsagrāsāntaraṁ tu bhuktaṁ nāma yad grāsānāṁ madhyēṣu bhujyatē| anyē tu ‘grāsagrāsāntarē’ iti paṭhanti, ēkaṁ ca bhēṣajakālaṁ vadanti; bhuktamitipadēna ca bhēṣajakālāntaramabhidhāya daśauṣadhakālapūraṇaṁ kurvanti| ata ēva ‘vāyau prāṇē praduṣṭē tu grāsagrāsāntariṣyatē’ iti vacanēna cācāryēṇaika ēva kāla uktaḥ| tatra grāsasya grāsāntaramadhyē yadauṣadhaṁ tad grāsagrāsāntaramucyatē| bhuktamityasya lakṣaṇaṁ- bhuktaṁ laghunā'nnēna saṁyutamiti; laghunā pēyādinā annēna saṁyutaṁ yadbhujyatē tadbhuktamucyatē| sambhōjyaṁ tvauṣadhairityādinā tu yadauṣadhasaṁskr̥tamannamupayujyatē alaghu laghu vā tat sambhuktaśabdēnōcyatē| yē tu ‘grāsē grāsāntarē’ iti paṭhanti, tē prāṇē praduṣṭē grāsē grāsāntarē vā bhēṣajōpayōgēna kāladvayaṁ varṇayanti, laghunā'nnēna saṁyutamitipadaṁ sambhōjyamityasyaiva viśēṣaṇaṁ varṇayanti; bhuktamiti tu padaṁ vivaraṇagranthē'pi sarvātmakālōpayōjanīyabhēṣajaviśēṣaṇamiti vyākhyānayanti| ēvaṁ vyavasthitē ‘apānē viguṇē’ ityādibhēṣajakālavivaraṇaṁ vyaktamēvēti na punarvyāhriyatē| ētē ca kālā yadyapi rōgaviśēṣaviṣayatayā vihitāḥ, tathā'pi bhēṣajasyaivāmī viguṇāpānādividhēyasya kālā bhavanti| apānavaiguṇyādayastu gadā iha bhēṣajaviṣayatayōpāttāḥ| tēnāpānē viguṇē yadauṣadhaṁ tasyāpyētē kālā ityādinibandhō bōddhavyaḥ| yastu vyādhyavēkṣaḥ kālaḥ sa vyādhyavasthārūpa iha vaktavya iti viśēṣaḥ| auṣadhāvēkṣaṁ kālamabhidhāya vyādhyavēkṣaṁ kālamāha- jvarē pēyā ityādi| atra ca pēyākaṣāyasarpiḥkṣīravirēcanānāmutsargavidhayā jvarāhādārabhya ṣaḍahē yathākramaṁ dēyatvamucyatē| ṣaḍahātikramē pēyādānaṁ na virōdhamāvahati, sāmānyavidhērvirōdhavidhinā bādhanasya sarvatraivānumatatvāt| tēna laṅghitasya kaṣāyaṣaḍahē pēyādānaṁ yat prasajyatē “laṅghitaṁ vamitaṁ kālē yavāgūbhirupācarēt” (ci.a.3) iti vacanēna, tadapi na virōdhi; tasya ca ślōkasya prapañcō jvaracikitsita ēva kr̥ta iti nēha kriyatē| kālaṁ vīkṣyāmayasya tviti avasthārūpaṁ kālaṁ jvaralakṣaṇasyāmayasya vīkṣya ṣaḍahē pēyā dēyētyarthaḥ| jīrṇaliṅgāpēkṣaṁ kālamāha- kṣudvēgētyādi| kṣuditi bubhukṣā bhavati, vēgamōkṣa iti purīṣādinirgamaḥ| laghutā viśuddhiriti hr̥dayōdgāraviśuddhiḥ| jīrṇalakṣaṇamiti jīrṇānnalakṣaṇam| ētacca jīrṇalakṣaṇaṁ yadyapi rasavimānē'pyabhihitaṁ, tathā'pīha kālāvēkṣayā prakaraṇāgatatvādabhidhānaṁ na punaruktadōṣakaram| tadā bhēṣajamādēyamiti vacanēna prātaryadauṣadhamanannaṁ dīyatē tadbhēṣajaṁ pratyavamr̥śati, yadannōttarakālaṁ tadajīrṇa ēva prātarāśē dīyatē; kiṁvā bhōjanōttarakālamapi yadauṣadhaṁ dīyatē tadapi dināntarabhuktē'nnē jīrṇa ēva dīyatē| anyathā syāddhi dōṣavadityatra kēcid ‘dvidōṣavat’ iti paṭhanti, tēna jīryati jīryamāṇē ca dōṣadvayayuktaṁ syādityarthaḥ| ‘syāttu dōṣavadanyathā’ iti pāṭha ākaraḥ| r̥turūpakālāvēkṣaṁ samyagyōgaṁ vibhajatē- cayādayaścētyādi| cayādaya iti cayaprakōpapraśamāḥ| tē ca cayādayō yathā- kaphasya hēmantē cayaḥ, prakōpō vasantē, grīṣmē praśama ityādisvabhāvaḥ| varjyaṁ sēvyaṁ ca r̥tāvuktaṁ, tatraiva ca gurvannādi varjyamuktaṁ, tēna tatraiva tajjñēyam| upakramāṇāmityādikaṁ sārdhaṁ ślōkaṁ kēcit paṭhanti; tamanārṣaṁ vadanti| uktaṣaṅvidhakālānavēkṣaprayōgē'niṣṭaphalaṁ sadr̥ṣṭāntamāha- ityēvamityādi| yathā sasyasyākālavarṣēṇa pīḍā maraṇaṁ vā bhavati, tadvadauṣadhamapi ṣaḍvidhamakālānavēkṣamupayuktaṁ klēśāya vināśāya vā bhavati| punaranyathā kālāvēkṣaṁ yōgaṁ darśayantaḥ kēcit paṭhanti- vyādhīnāmr̥tvahōrātraniyamādiślōkacatuṣṭayam, ētadapi nātiprasiddham||296-312||
Adhikarana 57 (313-314) · Śloka 314
nālpaṁ hantyauṣadhaṁ vyādhiṁ yathā''pō'lpā mahānalam| dōṣavaccātimātraṁ syātsasyasyātyudakaṁ yathā||313|| sampradhārya balaṁ tasmādāmayasyauṣadhasya ca| naivātibahu nātyalpaṁ bhaiṣajyamavacārayēt||314||
नाल्पं हन्त्यौषधं व्याधिं यथाऽऽपोऽल्पा महानलम्| दोषवच्चातिमात्रं स्यात्सस्यस्यात्युदकं यथा||३१३|| सम्प्रधार्य बलं तस्मादामयस्यौषधस्य च| नैवातिबहु नात्यल्पं भैषज्यमवचारयेत्||३१४||
🔊 Audio coming soon
pramāṇaviśēṣāvēkṣaṁ yōgaṁ darśayannāha- nālpamityādi| yadyapi cēha bhēṣajasya pramāṇaṁ śr̥ṅgagrāhikayā nōktaṁ, tathā'pīha “dōṣapramāṇānurūpō hi bhaiṣajyapramāṇavikalpō balapramāṇaviśēṣāpēkṣō bhavati” (vi.a.8) ityādinōktaṁ madhyabhēṣajapramāṇaṁ jñēyam||313-314||
Adhikarana 58 (315-319) · Śloka 320
aucityādyasya yat sātmyaṁ dēśasya puruṣasya ca| apathyamapi naikāntāttattyajaṁllabhatē sukham||315|| bāhlīkāḥ pahlavāścīnāḥ śūlīkā yavanāḥ śakāḥ| māṁsagōdhūmamādhvīkaśastravaiśvānarōcitāḥ||316|| matsyasātmyāstathā prācyāḥ kṣīrasātmyāśca saindhavāḥ| aśmakāvantikānāṁ tu tailāmlaṁ sātmyamucyatē||317|| kandamūlaphalaṁ sātmyaṁ vidyānmalayavāsinām| sātmyaṁ dakṣiṇataḥ pēyā manthaścōttarapaścimē ||318|| madhyadēśē bhavēt sātmyaṁ yavagōdhūmagōrasāḥ| tēṣāṁ tatsātmyayuktāni bhaiṣajānyavacārayēt||319|| sātmyaṁ hyāśu balaṁ dhattē nātidōṣaṁ ca bahvapi|320|
औचित्याद्यस्य यत् सात्म्यं देशस्य पुरुषस्य च| अपथ्यमपि नैकान्तात्तत्त्यजंल्लभते सुखम्||३१५|| बाह्लीकाः पह्लवाश्चीनाः शूलीका यवनाः शकाः| मांसगोधूममाध्वीकशस्त्रवैश्वानरोचिताः||३१६|| मत्स्यसात्म्यास्तथा प्राच्याः क्षीरसात्म्याश्च सैन्धवाः| अश्मकावन्तिकानां तु तैलाम्लं सात्म्यमुच्यते||३१७|| कन्दमूलफलं सात्म्यं विद्यान्मलयवासिनाम्| सात्म्यं दक्षिणतः पेया मन्थश्चोत्तरपश्चिमे ||३१८|| मध्यदेशे भवेत् सात्म्यं यवगोधूमगोरसाः| तेषां तत्सात्म्ययुक्तानि भैषजान्यवचारयेत्||३१९|| सात्म्यं ह्याशु बलं धत्ते नातिदोषं च बह्वपि|३२०|
🔊 Audio coming soon
atha sātmyāvēkṣaṁ samyagyōgaṁ vibhajannāha- aucityādyasyētyādi| aucityāditi abhyāsāt, apathyamapi yadyasya puruṣasya sātmyaṁ tadēkāntāt tyajan na sukhaṁ labhatē iti yōjanā| ēkāntāt jhaṭiti sarvathā ca tyajan| ētēnāpathyamapi sātmyamēkāntāt tyajataḥ sukhaṁ na bhavatīti darśayati; pathyasya sātmyasya parityāgē tu nitarāmēva duḥkhaṁ bhavatīti darśayati| dēśaśabdēna cēha dēśavācinō janapadā abhiprētāḥ| tēna dēśasātmyaśabdēna taddēśajātatvēnaiva puruṣairyat sēvyatē tat sādhāraṇaṁ sātmyaṁ gr̥hyatē| puruṣasātmyagrahaṇēna tu yat pratiniyatapuruṣasyaivābhyāsāt sātmyatāṁ yāti tat puruṣapratiniyataṁ sātmyaṁ gr̥hyatē| yattu pūrvaṁ “dēśānāmāmayānāṁ ca viparītaguṇaṁ guṇaiḥ| sātmyamicchanti” (sū.a.6) ityanēna dēśasātmyamuktaṁ, taddēśaviparītaguṇatvēna taddēśanivāsināṁ puruṣāṇāṁ sātmyamuktam; idaṁ tu dēśaviparītaguṇaṁ bhavatu mā bhavatu vā, tathā'pi taddēśanivāsināmabhyāsēna sātmyaṁ tadiha sātmyamucyata iti viśēṣaḥ| puruṣasātmyasya prāyaḥ pratipuruṣaṁ bhinnatvēnāniyatatvācchr̥ṅgagrāhikayā udāharaṇaṁ na kr̥tam| tēna dēśābhyāsasātmyāni prasiddhānyudāharati- bāhlīkā ityādi| vaiśvānarōcitā iti atrōcitaśabdēnābhyāsa ucyatē| tailaṁ cāmlaṁ cēti tailāmlam| dakṣiṇata iti dakṣiṇāpathē| uttarē ca paścimē cēti uttarapaścimē| tēṣāmityatra tacchabdēna janapadāḥ puruṣāśca gr̥hyantē| tēna tatsātmyayuktānīti uktadēśasātmyayuktapuruṣasātmyayuktāni| sātmyōpayōgaphalamāha- sātmyaṁ hyāśu balamityādi| bahvapīti atimātramapi||315-319||-
Adhikarana 59 (320) · Śloka 321
yōgairēva cikitsan hi dēśādyajñō'parādhyati||320|| vayōbalaśarīrādibhēdā hi bahavō matāḥ |321|
योगैरेव चिकित्सन् हि देशाद्यज्ञोऽपराध्यति||३२०|| वयोबलशरीरादिभेदा हि बहवो मताः |३२१|
🔊 Audio coming soon
uktadēśādiparīkṣāvyatirēkēṇa kēvalaṁ yathōktayōgairēva cikitsāṁ kurvatō dōṣamāha- yōgairēvētyādi| dēśādyajña ityanēna dēśādyajñānād dēśādiviguṇacikitsākārakaṁ puruṣaṁ lakṣayati| aparādhyati na īpsitaṁ sādhayati| dēśādyajña ityatrādiśabdēna kālādīnāmuktānāṁ tathā pradēśāntarōktavayō-bala-śarīra-prakr̥ti-sattvānāṁ grahaṇam| dēśādyajñaḥ kutō'parādhyatītyāha- vayōbalētyādi| ādiśabdēna prakr̥tisattvādīnāṁ grahaṇam| yasmādvayōbalādibhēdā bahavaścikitsāvēkṣaṇīyāścikitsakānāṁ matāḥ santi, tasmād dēśādinirapēkṣā cikitsā kriyamāṇā na īpsitaṁ sādhayatīti bhāvaḥ||320||-
Adhikarana 60 (321-325) · Śloka 326
tathā'ntaḥsandhimārgāṇāṁ dōṣāṇāṁ gūḍhacāriṇām||321|| bhavēt kadācit kāryā'pi viruddhābhimatā kriyā| pittamantargataṁ gūḍhaṁ svēdasēkōpanāhanaiḥ||322|| nīyatē bahiruṣṇairhi tathōṣṇaṁ śamayanti tē| bāhyaiśca śītaiḥ sēkādyairūṣmā'ntaryāti pīḍitaḥ||323|| sō'ntargūḍhaṁ kaphaṁ hanti śītaṁ śītaistathā jayēt| ślakṣṇapiṣṭō ghanō lēpaścandanasyāpi dāhakr̥t||324|| tvaggatasyōṣmaṇō rōdhācchītakr̥ccānyathā'gurōḥ| chardighnī makṣikāviṣṭhā makṣikaiva tu vāmayēt||325|| dravyēṣu svinnajagdhēṣu caiva tēṣvēva vikriyā|326|
तथाऽन्तःसन्धिमार्गाणां दोषाणां गूढचारिणाम्||३२१|| भवेत् कदाचित् कार्याऽपि विरुद्धाभिमता क्रिया| पित्तमन्तर्गतं गूढं स्वेदसेकोपनाहनैः||३२२|| नीयते बहिरुष्णैर्हि तथोष्णं शमयन्ति ते| बाह्यैश्च शीतैः सेकाद्यैरूष्माऽन्तर्याति पीडितः||३२३|| सोऽन्तर्गूढं कफं हन्ति शीतं शीतैस्तथा जयेत्| श्लक्ष्णपिष्टो घनो लेपश्चन्दनस्यापि दाहकृत्||३२४|| त्वग्गतस्योष्मणो रोधाच्छीतकृच्चान्यथाऽगुरोः| छर्दिघ्नी मक्षिकाविष्ठा मक्षिकैव तु वामयेत्||३२५|| द्रव्येषु स्विन्नजग्धेषु चैव तेष्वेव विक्रिया|३२६|
🔊 Audio coming soon
sāmānyōktacikitsāyāḥ prakārāntarēṇāpi viśiṣṭārthakartr̥tvamāha- tathā'ntarityādi| antarmārgāḥ kōṣṭhāśrayiṇaḥ, sandhimārgā madhyamārgāśrayiṇaḥ| gūḍhacāriṇāmiti antaḥsandhigatatvēnāvyaktagatīnāṁ dōṣāṇāṁ viruddhābhimatā'pi kriyā kadācidbhavati, viruddhābhimatā viparītatvēna khyātā| kiṁvā na kēvalaṁ vayōbalādibhēdā bahavō matāḥ kintu antaḥsandhimārgāṇāṁ dōṣāṇāṁ gūḍhacāriṇāṁ bhēdā bahavaścikitsāvēkṣaṇīyā matā iti; tatō gūḍhacāriṇō dōṣabhēdēna cikitsābhēdō bhavēt kadācidityādi yōjanīyam| viruddhābhimatakriyākaraṇōdāharaṇamāha- pittamantargatamityādinā| nīyatē bahiriti bāhyarōmakūpaniḥsāraṇēna nīyatē bahiruṣṇaiḥ| tathēti tathā uktēna prakārēṇa uṣṇaṁ pittamuṣṇaiḥ svēdādibhiḥ śamayanti| samprati śītēna cikitsitēna śītaślēṣmaśamanōdāharaṇamāha- bāhyaiścētyādi| pīḍita iti bahirgacchan niruddhaḥ| atha pratyanīkasyāpi kalpanāviśēṣādanyathākartr̥tvamāha- ślakṣṇapiṣṭa ityādi| tvaggatasyōṣmaṇō rōdhāditi tvaṅmārgēṇa nirgacchata ūṣmaṇō rōdhāt| śītakr̥ccānyathā'gurōriti agurōruṣṇasyāpi piṣṭō'ghanaśca lēpaḥ śītakr̥t syādityarthaḥ| viruddhakriyābhidhānaprasaṅgēna samudāyāpēkṣayaikadēśasya viruddhakāryakaraṇōdāharaṇamāha- chardighnītyādi| dravyēṣu svinnajagdhēṣvēvaṁ tēṣvēva vikriyēti anēna makṣikāviṣṭhārambhakēṣu dravyēṣu makṣikājaṭharāgnisvinnēṣu ēvaṁ vikriyā makṣikāśarīragatatayā viṣṭhāgatatayā ca viruddhā kriyā yathōktā bhavatīti vākyārthaḥ; svinnajagdhēṣviti khāditānantaramagnipakvēṣu, vikriyēti viruddhakriyā| kiṁvā saṁskārēṇa pūrvadravyakāryaviruddhōdāharaṇārthamāha- dravyēṣvityādi| asmin pakṣē ‘jagdhēṣu’ ityasya sthānē ‘dagdhēṣu’ iti paṭhanti| tatra lājasaktūnāṁ siddhapiṇḍēṣu svinnatayā lājaviparītā gurutvēnāgnivadhādikārikā kriyā; tathā utpalanālēṣu dagdhēṣu kṣāratayā śītaviruddhā kriyā chēdanādikriyā ityādyudāhāryam| yadā ‘yasmin jagdhēṣu’ iti pāṭhaḥ, tadā'pi svinnānantaraṁ jagdhēṣviti kr̥tvā saktusiddhapiṇḍaka ēvōdāharaṇaṁ jñēyam||321-325||-
Adhikarana 61 (326) · Śloka 327
tasmāddōṣauṣadhādīni parīkṣya daśa tattvataḥ||326|| kuryāccikitsitaṁ prājñō na yōgairēva kēvalam|327|
तस्माद्दोषौषधादीनि परीक्ष्य दश तत्त्वतः||३२६|| कुर्याच्चिकित्सितं प्राज्ञो न योगैरेव केवलम्|३२७|
🔊 Audio coming soon
parīkṣāphalamupasaṁharati- tasmādityādi| dōṣauṣadhādīni upakalpanīyē (sū.a.15) ēkādaśa paṭhitāni, vimānē ca dvādaśa paṭhitāni, tēna tadgrahaṇēnēhōktaṁ daśasaṅkhyatvaṁ vyāhanyatē; tēna dr̥ḍhabalēnaiva nirūhaprastāvē yāni dōṣauṣadhādīni daśa nirdiṣṭāni “samīkṣya dōṣauṣadhadēśakālasātmyāgnisattvaukavayōbalāni” (si.a.3) ityanēna, tānyēvātra daśa gr̥hyantē| ētaddaśaka ēvōpakalpanīyōktaikādaśakasya parīkṣyasya tathā vimānōktadvādaśakasya cāvarōdhaḥ| tathāhi- upakalpanīyē ētaddaśata anyē prakr̥tiśarīrāhārā uktāḥ; tatra śarīrasya prakr̥tēśca dēśaśabdēna bhūmyāturagrāhiṇā grahaṇam, uktaṁ hi- “dēśō bhūmirāturaśca” (vi.a.8) iti; āhārasya tu sātmyagrahaṇēnaiva grahaṇam| vimānē ca yō dvādaśō vikāraḥ paṭhitaḥ, sa dōṣagrahaṇagr̥hītaḥ| ēvaṁ sarvōpakalpanīyādyuktārthōpagrahō vyākhyēyaḥ| yattu āṣāḍhavarmaprabhr̥tibhiratadguṇabahuvrīhipakṣāśrayēṇōpakalpanīyōktānāmēva daśatvaṁ vyākhyātamiha, tad hyaśābdamasaṅgataṁ ca| na yōgairēvēti na prayōgamātrēṇa||326||-
Adhikarana 62 (327-328) · Śloka 329
nivr̥ttō'pi punarvyādhiḥ svalpēnāyāti hētunā||327|| kṣīṇē mārgīkr̥tē dēhē śēṣaḥ sūkṣma ivānalaḥ| tasmāttamanubadhnīyāt prayōgēṇānapāyinā||328|| siddhyarthaṁ prākprayuktasya siddhasyāpyauṣadhasya tu|329|
निवृत्तोऽपि पुनर्व्याधिः स्वल्पेनायाति हेतुना||३२७|| क्षीणे मार्गीकृते देहे शेषः सूक्ष्म इवानलः| तस्मात्तमनुबध्नीयात् प्रयोगेणानपायिना||३२८|| सिद्ध्यर्थं प्राक्प्रयुक्तस्य सिद्धस्याप्यौषधस्य तु|३२९|
🔊 Audio coming soon
samprati cikitsayā nivr̥ttē vyādhau kartavyaṁ darśayannāha- nivr̥ttō'pi punarityādi| nivr̥tta iva nivr̥ttaḥ, kiñcidavaśiṣṭadōṣarūpamūlaḥ; na tu sarvathā nivr̥ttaḥ, tasya tulyahētunā pratyāgamanavirōdhāt, tathā sūkṣmānaladr̥ṣṭāntavisadr̥śatvācca| kṣīṇē apacitamāṁsādikē| mārgīkr̥tē iti vyādhyapratibandhakatayā mārgasadr̥śīkr̥tē| śēṣa iti analaviśēṣaṇam| apiśabdēna nivr̥ttō'pi yadā svalpēna hētunā āyāti tadā praśamābhimukhō nitarāmēvāyātīti darśayati| ēvaṁ vyavasthitē kartavyamāha- tasmādityādi| anubadhnīyāt prayōgēṇēti punarapyanubandhabhēṣajaprayōgaṁ kuryāt| anapāyinēti rōgāntarākārakēṇa| kimarthamanubadhnīyādityāha- dārḍhyārthamiti| prayuktasiddhauṣadhakr̥tavyādhinivr̥ttilakṣaṇasyārthasya dārḍhyārthaṁ, sthairyārthamiti yāvat||327-328||-
Adhikarana 63 (329-330) · Śloka 331
kāṭhinyādūnabhāvādvā dōṣō'ntaḥ kupitō mahān||329|| pathyairmr̥dvalpatāṁ nītō mr̥dudōṣakarō bhavēt| pathyamapyaśnatastasmādyō vyādhirupajāyatē||330|| jñātvaivaṁ vr̥ddhimabhyāsamathavā tasya kārayēt|331|
काठिन्यादूनभावाद्वा दोषोऽन्तः कुपितो महान्||३२९|| पथ्यैर्मृद्वल्पतां नीतो मृदुदोषकरो भवेत्| पथ्यमप्यश्नतस्तस्माद्यो व्याधिरुपजायते||३३०|| ज्ञात्वैवं वृद्धिमभ्यासमथवा तस्य कारयेत्|३३१|
🔊 Audio coming soon
aparamapi prayōgānubandhaviṣayamāha- kāṭhinyādityādi| kāṭhinyāditi dōṣacayarūpasaṁhatatvāt| ūnabhāvāt acayaprakōpāt; acayē'pi ca dōṣāṇāṁ prakōpō bhavatyēva; yathā- balavadvigrahādibhirvāyōḥ, pitasya krōdhādibhiḥ, ślēṣmaṇaśca divāsvapnādibhiḥ; ayaṁ cācayaprakōpō ghanāvayavōpacayākartr̥tvāt ‘ūnabhāvāt prakōpa’ ityucyatē| dōṣō'ntaḥkupitō mahānityatra kāṭhinyāt kupita ūnabhāvācca kupitō mahān bhavatīti vyavasthā| kāṭhinyāddhi acayakōpō'ntarēva prāyō bhavati, ūnabhāvāttu acayaprakōpaḥ prasaraṇasvabhāvatvāttu laghucayabandhasārō(?)'pi mahān bhavati| mr̥dvalpatāṁ nīta iti yathākramaṁ, tēna yaḥ kāṭhinyādantaḥkupitaḥ sa mr̥dutāṁ nītaḥ, sthūlabhāvānmāhān kupitō'lpatāṁ nītaḥ; mr̥dudōṣakara iti alpavikārakaraḥ| kiṁvā kāṭhinyāditi dōṣadūṣyasambandhakr̥tasthairyāt, ūnabhāvāditi yathōktakāṭhinyaṁ vinā| antariti śarīrānuttānadēśē| mahāniti ca padaṁ dvābhyāmapi sambadhyatē| ēkasya kāraṇapracayēna mahattvam| pathyamapyaśnata iti hitamapi bhēṣajamupayuñjānasya| upajāyata iti mr̥dutayā alpatayā vā anuvartatē| jñātvaivamiti pathyamidamasya bhēṣajam, ayaṁ tu vyādhiriti, mahattvādgambhīratvādvā sarvathā na nivartatē magnaḥ, ēvaṁ jñātvā tathaiva pūrvaprayuktaprayōgasya vr̥ddhiṁ vā abhyāsaṁ vā kārayēt, na tatprayōgāśrayaprayōgāntaraṁ kuryāt; vr̥ddhirmātrādhikyam, abhyāsaḥ satatōpayōgaḥ| ayamarthō'nyatrāpyuktaḥ- “abhyasyamānāḥ kramaśastu yōgā jayanti rōgān balinaḥ sthirāṁśca| tasmādakhinnaḥ puruṣō'bhyupēyādyōgaprayōgān samudīrṇarōgē” iti||329-330||-
Adhikarana 64 (331-333) · Śloka 334
sātatyātsvādvabhāvādvā pathyaṁ dvēṣyatvamāgatam||331|| kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṁ gamayēt punaḥ| manasō'rthānukūlyāddhi tuṣṭirūrjā rucirbalam||332|| sukhōpabhōgatā ca syādvyādhēścātō balakṣayaḥ| laulyāddōṣakṣayādvyādhērvaidharmyāccāpi yā ruciḥ||333|| tāsu pathyōpacāraḥ syādyōgēnādyaṁ vikalpayēt|334|
सातत्यात्स्वाद्वभावाद्वा पथ्यं द्वेष्यत्वमागतम्||३३१|| कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत् पुनः| मनसोऽर्थानुकूल्याद्धि तुष्टिरूर्जा रुचिर्बलम्||३३२|| सुखोपभोगता च स्याद्व्याधेश्चातो बलक्षयः| लौल्याद्दोषक्षयाद्व्याधेर्वैधर्म्याच्चापि या रुचिः||३३३|| तासु पथ्योपचारः स्याद्योगेनाद्यं विकल्पयेत्|३३४|
🔊 Audio coming soon
uktasatatōpayōgē yadi pathyaṁ sātatyāt satatōpayōgāddhētōrdvēṣyatvamāgataṁ bhavati, tathā svādvabhāvādvā aniṣṭatvāddvēṣyatvamāgataṁ bhavati, tadā'pi tadēva pathyaṁ taistaiḥ kalpanāvidhibhiḥ svarasaśr̥takalkādibhiḥ sūdaśāstrōktaiśca vidhānaiḥ punarāturasya priyatvamāpādayēt| svādvapi satatōpayōgādapriyaṁ bhavatīti dr̥ṣṭam, asvādu tu svabhāvādēvāpriyam| svāduśabdēnātra priyō rasō'bhidhīyatē| priyatvāpādanaprayōjanamāha- manasō'rthānukūlyādityādi|- manasō'nukūlabhēṣajādirūpānukalpanāt| ūrjā manōbalam| sukhōpabhōgatā bhēṣajasyāprātikūlyēnōpayōgaḥ| atra cātitr̥ṣṇādibhyaḥ sukhōpabhōgāntē virēcanē arucau kartavyamabhidhāya ruciviśēṣē kartavyatāmāha- laulyāditi| atra laulyādēva hi kasyacitpuruṣasya kasmiṁścidviśēṣē rucirbhavati; dōṣakṣayādapi kvacidrucirbhavati; tathā vyādhiyuktasya ca pēyē rucirbhavati; vyādhimahimnā kvacidrucirbhavati, yathā- pāṇḍurōgē mr̥ttikāyāṁ; vaidharmyācca rucirbhavati, yathā- snigdhasya rūkṣē, madhurasya cāmlē; yaduktam- “amlēna kēcidvihatā manuṣyā mādhuryayōgē praṇayībhavanti” (su.sū.a.46) iti; kiṁvā vyādhivaidharmyādityēka ēva hētuḥ; atrōdāharaṇaṁ yathā- ślēṣmajvarē'mlakaṭukēcchutā| ētairlaulyādibhiḥ pratyēkaṁ janitā ruciḥ, āsu ruciṣu laulyādijanitāsu pathyōpacāraḥ syāt, pathyamēva dēyaṁ nāpathyamityarthaḥ| atra yadi pathyaṁ ca bhavati ruciviṣayaṁ ca bhavati tadā sādhvēva, yadā tu ruciviṣayamapathyaṁ syāt tadā kartavyamāha- yōgēnādyaṁ vikalpayēditi|- bhēṣajayōgēnādyam icchāviṣayaṁ bhōjyaṁ saṁskr̥tya dadyādityarthaḥ| anyaistu laulyādidōṣajā trividhā'trārucirucyatē; tatra laulyajāyāmarucau pathyōpacāraḥ, dōṣakṣayajāyāmarucau yōgēnēti samyagyōgēnōpacāraḥ, vyādhivaidharmyajāyāṁ cādyamadanīyaṁ vyādhipratyanīkaprayōgairupakalpayēditi vyākhyātam| pūrvamēva tu vyākhyānamādriyāmahē||331-333||-
Adhikarana 65 (334-341) · Śloka 341
tatra ślōkāḥ- viṁśatirvyāpadō yōnērnidānaṁ liṅgamēva ca||334|| cikitsā cāpi nirdiṣṭā śiṣyāṇāṁ hitakāmyayā| śukradōṣāstathā cāṣṭau nidānākr̥tibhēṣajaiḥ||335|| klaibyānyuktāni catvāri catvāraḥ pradarāstathā| tēṣāṁ nidānaṁ liṅgaṁ ca bhaiṣajyaṁ caiva kīrtitam||336|| kṣīradōṣāstathā cāṣṭau hētuliṅgabhiṣagjitaiḥ| rētasō rajasaścaiva kīrtitaṁ śuddhilakṣaṇam||337|| uktānuktacikitsā ca samyagyōgastathaiva ca| dēśādiguṇaśaṁsā ca kālaḥ ṣaṅvidha ēva ca||338|| dēśē dēśē ca yat sātmyaṁ yathā vaidyō'parādhyati| cikitsā cāpi nirdiṣṭā dōṣāṇāṁ gūḍhacāriṇām||339|| yō hi samyaṅna jānāti śāstraṁ śāstrārthamēva ca| na kuryāt sa kriyāṁ citramacakṣuriva citrakr̥t||340|| agnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē| cikitsitamidaṁ sthānaṁ ṣaṣṭhaṁ parisamāpitam||341||
तत्र श्लोकाः- विंशतिर्व्यापदो योनेर्निदानं लिङ्गमेव च||३३४|| चिकित्सा चापि निर्दिष्टा शिष्याणां हितकाम्यया| शुक्रदोषास्तथा चाष्टौ निदानाकृतिभेषजैः||३३५|| क्लैब्यान्युक्तानि चत्वारि चत्वारः प्रदरास्तथा| तेषां निदानं लिङ्गं च भैषज्यं चैव कीर्तितम्||३३६|| क्षीरदोषास्तथा चाष्टौ हेतुलिङ्गभिषग्जितैः| रेतसो रजसश्चैव कीर्तितं शुद्धिलक्षणम्||३३७|| उक्तानुक्तचिकित्सा च सम्यग्योगस्तथैव च| देशादिगुणशंसा च कालः षङ्विध एव च||३३८|| देशे देशे च यत् सात्म्यं यथा वैद्योऽपराध्यति| चिकित्सा चापि निर्दिष्टा दोषाणां गूढचारिणाम्||३३९|| यो हि सम्यङ्न जानाति शास्त्रं शास्त्रार्थमेव च| न कुर्यात् स क्रियां चित्रमचक्षुरिव चित्रकृत्||३४०|| अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते| चिकित्सितमिदं स्थानं षष्ठं परिसमापितम्||३४१||
🔊 Audio coming soon
viṁśatirityādisaṅgrahaḥ subōdha ēva||334-341||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē cikitsāsthānē yōnivyāpaccikitsitaṁ nāma triṁśō'dhyāyaḥ||30|| iti carakasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhaṁ cikitsitasthānaṁ sampūrṇam|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने योनिव्यापच्चिकित्सितं नाम त्रिंशोऽध्यायः||३०|| इति चरकसंहितायां षष्ठं चिकित्सितस्थानं सम्पूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
iti śrīnārāyaṇadattātmajaśrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsāsthānē yōnivyāpaccikitsitaṁ nāma triṁśō'dhyāyaḥ||30||