Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ യോനിവ്യാപച്ചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो योनिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
വാതരക്തചികിത്സാനന്തരം പാരിശേഷ്യാദ് വാതകൃതത്വാച്ച യോനിവ്യാപച്ചികിത്സിതമുച്യതേ| ഉക്തം ഹി- “ന ഹി വാതാദൃതേ യോനിര്നാരീണാം സമ്പ്രദുഷ്യതി” ഇതി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8
ദിവ്യതീര്ഥൌഷധിമതശ്ചിത്രധാതുശിലാവതഃ| പുണ്യേ ഹിമവതഃ പാര്ശ്വേ സുരസിദ്ധര്ഷിസേവിതേ||൩|| വിഹരന്തം തപോയോഗാത്തത്ത്വജ്ഞാനാര്ഥദര്ശിനമ്| പുനര്വസും ജിതാത്മാനമഗ്നിവേശോऽനു പൃഷ്ടവാന്||൪|| ഭഗവന്! യദപത്യാനാം മൂലം നാര്യഃ പരം നൃണാമ്| തദ്വിഘാതോ ഗദൈശ്ചാസാം ക്രിയതേ യോനിമാശ്രിതൈഃ||൫|| തസ്മാത്തേഷാം സമുത്പത്തിമുത്പന്നാനാം ച ലക്ഷണമ്| സൌഷധം ശ്രോതുമിച്ഛാമി പ്രജാനുഗ്രഹകാമ്യയാ||൬|| ഇതി ശിഷ്യേണ പൃഷ്ടസ്തു പ്രോവാചര്ഷിവരോऽത്രിജഃ| വിംശതിര്വ്യാപദോ യോനേര്നിര്ദിഷ്ടാ രോഗസങ്ഗ്രഹേ||൭|| മിഥ്യാചാരേണ താഃ സ്ത്രീണാം പ്രദുഷ്ടേനാര്തവേന ച| ജായന്തേ ബീജദോഷാച്ച ദൈവാച്ച ശൃണു താഃ പൃഥക്||൮||
दिव्यतीर्थौषधिमतश्चित्रधातुशिलावतः| पुण्ये हिमवतः पार्श्वे सुरसिद्धर्षिसेविते||३|| विहरन्तं तपोयोगात्तत्त्वज्ञानार्थदर्शिनम्| पुनर्वसुं जितात्मानमग्निवेशोऽनु पृष्टवान्||४|| भगवन्! यदपत्यानां मूलं नार्यः परं नृणाम्| तद्विघातो गदैश्चासां क्रियते योनिमाश्रितैः||५|| तस्मात्तेषां समुत्पत्तिमुत्पन्नानां च लक्षणम्| सौषधं श्रोतुमिच्छामि प्रजानुग्रहकाम्यया||६|| इति शिष्येण पृष्टस्तु प्रोवाचर्षिवरोऽत्रिजः| विंशतिर्व्यापदो योनेर्निर्दिष्टा रोगसङ्ग्रहे||७|| मिथ्याचारेण ताः स्त्रीणां प्रदुष्टेनार्तवेन च| जायन्ते बीजदोषाच्च दैवाच्च शृणु ताः पृथक्||८||
🔊 Audio coming soon
ദിവ്യാനി തീര്ഥാനി ഗങ്ഗാദീനി, ദിവ്യാശ്ചൌഷധ്യോ ബ്രഹ്മസുവര്ചലൈന്ദ്രീപ്രഭൃതയോ യസ്മിന് തസ്യ ദിവ്യതീര്ഥൌഷധിമതഃ| ചിത്രധാതുഃ നാനാവര്ണധാതുഃ| തത്ത്വജ്ഞാനേന സമ്യഗ്ജ്ഞാനേന അര്ഥാന് ദ്രഷ്ടും ശീലം യസ്യ തം തത്ത്വജ്ഞാനാര്ഥദര്ശിനമ്| മൂലമിതി കാരണമ്| തദ്വിഘാത ഇതി അപത്യകാരണവിഘാതഃ| തേഷാമിതി യോനിഗദാനാമ്| സമുത്പത്തിമിതി ഉത്പത്തികാരണം, കാര്യേ കാരണോപചാരാത്| രോഗസങ്ഗ്രഹേ ഇതി അഷ്ടോദരീയേ (സൂ.അ.൧൯)| മിഥ്യാചാരേണ അസമ്യഗാഹാരാചാരേണ, പ്രദുഷ്ടേനാര്തവേനേതി ദുഷ്ടാര്തവേന , യോനിവ്യാപദ്ഭവതി| ബീജദോഷാദിതി ആര്തവഗതബീജദുഷ്ടേഃ, സാ പശ്ചാദ്വക്തവ്യാ| ദൈവാദിതി പ്രാക്തനാധര്മവശാത്| ഏതേഷാം ച യഥായോഗ്യതയാ കാരണത്വമഗ്രേ വക്ഷ്യമാണകാരണത്വഭേദേന യോനിവ്യാപത്സൂന്നേയം, ദൈവം തു സര്വത്രൈവ സാധാരണകാരണം വിശിഷ്ടദൃഷ്ടകാരണാദര്ശനേ സതി കാര്യദര്ശനാദുന്നേയമ്||൩-൮||
Adhikarana 3 (9-15) · Śloka 15
വാതലാഹാരചേഷ്ടായാ വാതലായാഃ സമീരണഃ| വിവൃദ്ധോ യോനിമാശ്രിത്യ യോനേസ്തോദം സവേദനമ്||൯|| സ്തമ്ഭം പിപീലികാസൃപ്തിമിവ കര്കശതാം തഥാ| കരോതി സുപ്തിമായാസം വാതജാംശ്ചാപരാന് ഗദാന്||൧൦|| സാ സ്യാത് സശബ്ദരുക്ഫേനതനുരൂക്ഷാര്തവാऽനിലാത്| വ്യാപത്കട്വമ്ലലവണക്ഷാരാദ്യൈഃ പിത്തജാ ഭവേത്||൧൧|| ദാഹപാകജ്വരോഷ്ണാര്താ നീലപീതാസിതാര്തവാ| ഭൃശോഷ്ണകുണപസ്രാവാ യോനിഃ സ്യാത്പിത്തദൂഷിതാ||൧൨|| കഫോऽഭിഷ്യന്ദിഭിര്വൃദ്ധോ യോനിം ചേദ്ദൂഷയേത് സ്ത്രിയാഃ| സ കുര്യാത് പിച്ഛിലാം ശീതാം കണ്ഡുഗ്രസ്താല്പവേദനാമ്||൧൩|| പാണ്ഡുവര്ണാം തഥാ പാണ്ഡുപിച്ഛിലാര്തവവാഹിനീമ്| സമശ്നന്ത്യാ രസാന് സര്വാന്ദൂഷയിത്വാ ത്രയോ മലാഃ||൧൪|| യോനിഗര്ഭാശയസ്ഥാഃ സ്വൈര്യോനിം യുഞ്ജന്തി ലക്ഷണൈഃ| സാ ഭവേദ്ദാഹശൂലാര്താ ശ്വേതപിച്ഛിലവാഹിനീ||൧൫||
वातलाहारचेष्टाया वातलायाः समीरणः| विवृद्धो योनिमाश्रित्य योनेस्तोदं सवेदनम्||९|| स्तम्भं पिपीलिकासृप्तिमिव कर्कशतां तथा| करोति सुप्तिमायासं वातजांश्चापरान् गदान्||१०|| सा स्यात् सशब्दरुक्फेनतनुरूक्षार्तवाऽनिलात्| व्यापत्कट्वम्ललवणक्षाराद्यैः पित्तजा भवेत्||११|| दाहपाकज्वरोष्णार्ता नीलपीतासितार्तवा| भृशोष्णकुणपस्रावा योनिः स्यात्पित्तदूषिता||१२|| कफोऽभिष्यन्दिभिर्वृद्धो योनिं चेद्दूषयेत् स्त्रियाः| स कुर्यात् पिच्छिलां शीतां कण्डुग्रस्ताल्पवेदनाम्||१३|| पाण्डुवर्णां तथा पाण्डुपिच्छिलार्तववाहिनीम्| समश्नन्त्या रसान् सर्वान्दूषयित्वा त्रयो मलाः||१४|| योनिगर्भाशयस्थाः स्वैर्योनिं युञ्जन्ति लक्षणैः| सा भवेद्दाहशूलार्ता श्वेतपिच्छिलवाहिनी||१५||
🔊 Audio coming soon
വാതലേത്യാദൌ വാതലായാ ഇതി വിശേഷേണ വാതികയോനിവ്യാപദുത്പാദോപദര്ശനാര്ഥമ്| പിപീലികാസൃപ്തിമിതി പിപീലികാപരിസര്പണാകാരാം വേദനാമ്| സശബ്ദരുക്ഫേനതനുരൂക്ഷാര്തവേതി അനൃതാവപ്യേവമ്ഭൂതാര്തവാ ഭവതി, തേന വാതികപ്രദരരൂപേയം യോനിവ്യാപത്; ഏവമേവ പൈത്തിക-ശ്ലൈഷ്മിക-സാന്നിപാതിക-യോനിവ്യാപദാമപി പൈത്തിക-കഫജ-സാന്നിപാതികപ്രദരത്വം വര്ണയന്തി| രക്തയോനിരിഹ അസൃഗ്ദരസഞ്ജ്ഞയാ ചികിത്സാപ്രസ്താവേ വക്തവ്യാ; തേന സൈവ പ്രദരരൂപാ| ഥേ തു ഏതദ്വ്യാപദാം പ്രദരം ഭിന്നമേവ മന്യന്തേ, തേ പ്രദരചികിത്സാര്ഥം പ്രകരണാന്തരമത്രാധ്യായേ പഠിഷ്യന്തി| സമശ്നന്ത്യാ ഇതി പഥ്യാപഥ്യമേലകേനോപയുഞ്ജന്ത്യാഃ||൯-൧൫||
Adhikarana 4 (16-17) · Śloka 17
രക്തപിത്തകരൈര്നാര്യാ രക്തം പിത്തേന ദൂഷിതമ്| അതിപ്രവര്തതേ യോന്യാം ലബ്ധേ ഗര്ഭേऽപി സാസൃജാ ||൧൬|| യോനിഗര്ഭാശയസ്ഥം ചേത് പിത്തം സന്ദൂഷയേദസൃക്| സാऽരജസ്കാ മതാ കാര്ശ്യവൈവര്ണ്യജനനീ ഭൃശമ്||൧൭||
रक्तपित्तकरैर्नार्या रक्तं पित्तेन दूषितम्| अतिप्रवर्तते योन्यां लब्धे गर्भेऽपि सासृजा ||१६|| योनिगर्भाशयस्थं चेत् पित्तं सन्दूषयेदसृक्| साऽरजस्का मता कार्श्यवैवर्ण्यजननी भृशम्||१७||
🔊 Audio coming soon
രക്തപിത്തകരൈരിത്യാദൌ ഗര്ഭേ ലബ്ധേऽപി രക്തമതിപ്രവര്തതേ, തേനാസ്യാ ഗര്ഭോ ന തിഷ്ഠതി; സാസൃജാ രക്തയോനിരിത്യര്ഥഃ| യേ തു ‘സാऽപ്രജാ’ ഇതി പഠന്തി, തേ “യസ്യാം ലബ്ധേऽപി ഗര്ഭേ അസൃഗതിപ്രവര്തതേ, സാ താദൃശരക്തസ്രുത്യാ അപ്രജാ ഭവതി; ഇയം ച രക്തയോനിരുച്യത ഇതി രക്താതിസ്രുത്യൈവ ലഭ്യതേ” ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| യോനൌ ഗര്ഭാശയേ ച തിഷ്ഠതീതി യോനിഗര്ഭാശയസ്ഥം പിത്തമ്| അരജസ്കേതി അനാര്തവാ||൧൬-൧൭||
Adhikarana 5 (18) · Śloka 18
യോന്യാമധാവനാത് കണ്ഡൂം ജാതാഃ കുര്വന്തി ജന്തവഃ| സാ സ്യാദചരണാ കണ്ഡ്വാ തയാऽതിനരകാങ്ക്ഷിണീ||൧൮||
योन्यामधावनात् कण्डूं जाताः कुर्वन्ति जन्तवः| सा स्यादचरणा कण्ड्वा तयाऽतिनरकाङ्क्षिणी||१८||
🔊 Audio coming soon
അചരണേതി ധാവനാചരണാദചരണാ| കണ്ഡ്വാ തയേതി കൃമിജനിതയോനികണ്ഡ്വാ ||൧൮||
Adhikarana 6 (19) · Śloka 19
പവനോऽതിവ്യവായേന ശോഫസുപ്തിരുജഃ സ്ത്രിയാഃ| കരോതി കുപിതോ യോനൌ സാ ചാതിചരണാ മതാ||൧൯||
पवनोऽतिव्यवायेन शोफसुप्तिरुजः स्त्रियाः| करोति कुपितो योनौ सा चातिचरणा मता||१९||
🔊 Audio coming soon
വ്യവായസ്യാതിചരണേനോത്പന്നാ വ്യാപദതിചരണാ||൧൯||
Adhikarana 7 (20) · Śloka 20
മൈഥുനാദതിബാലായാഃ പൃഷ്ഠകട്യൂരുവങ്ക്ഷണമ്| രുജന് ദൂഷയതേ യോനിം വായുഃ പ്രാക്ചരണാ ഹി സാ||൨൦||
मैथुनादतिबालायाः पृष्ठकट्यूरुवङ्क्षणम्| रुजन् दूषयते योनिं वायुः प्राक्चरणा हि सा||२०||
🔊 Audio coming soon
രുജന്നിതി ദുഃഖയന്| ഉചിതവ്യവായകാലാത് പ്രാക് വ്യവായാചരണാത് പ്രാക്ചരണാ ഉച്യതേ||൨൦||
Adhikarana 8 (21-22) · Śloka 22
ഗര്ഭിണ്യാഃ ശ്ലേഷ്മലാഭ്യാസാച്ഛര്ദിനിഃശ്വാസനിഗ്രഹാത്| വായുഃ ക്രുദ്ധഃ കഫം യോനിമുപനീയ പ്രദൂഷയേത്||൨൧|| പാണ്ഡും സതോദമാസ്രാവം ശ്വേതം സ്രവതി വാ കഫമ്| കഫവാതാമയവ്യാപ്താ സാ സ്യാദ്യോനിരുപപ്ലുതാ||൨൨||
गर्भिण्याः श्लेष्मलाभ्यासाच्छर्दिनिःश्वासनिग्रहात्| वायुः क्रुद्धः कफं योनिमुपनीय प्रदूषयेत्||२१|| पाण्डुं सतोदमास्रावं श्वेतं स्रवति वा कफम्| कफवातामयव्याप्ता सा स्याद्योनिरुपप्लुता||२२||
🔊 Audio coming soon
ഗര്ഭിണ്യാ ഇത്യാദൌ ആസ്രാവമിതി ശ്ലേഷ്മവിലക്ഷണമാസ്രാവമ്| കഫവാതാമയൈരുപപ്ലുതത്വാത് ‘ഉപപ്ലുതാ’ ഇത്യുച്യതേ||൨൧-൨൨||
Adhikarana 9 (23-24) · Śloka 24
പിത്തലായാ നൃസംവാസേ ക്ഷവഥൂദ്ഗാരധാരണാത്| പിത്തസമ്മൂര്ച്ഛിതോ വായുര്യോനിം ദൂഷയതി സ്ത്രിയാഃ||൨൩|| ശൂനാ സ്പര്ശാക്ഷമാ സാര്തിര്നീലപീതമസൃക് സ്രവേത്| ശ്രോണിവങ്ക്ഷണപൃഷ്ഠാര്തിജ്വരാര്തായാഃ പരിപ്ലുതാ||൨൪||
पित्तलाया नृसंवासे क्षवथूद्गारधारणात्| पित्तसम्मूर्च्छितो वायुर्योनिं दूषयति स्त्रियाः||२३|| शूना स्पर्शाक्षमा सार्तिर्नीलपीतमसृक् स्रवेत्| श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठार्तिज्वरार्तायाः परिप्लुता||२४||
🔊 Audio coming soon
നൃസംവാസേ ഇതി രമണസമയേ| സര്വതോ വാതപിത്തവികാരോപപ്ലുതത്വാത് പരിപ്ലുതാ||൨൩-൨൪||
Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26
വേഗോദാവര്തനാദ്യോനിമുദാവര്തയതേऽനിലഃ| സാ രുഗാര്താ രജഃ കൃച്ഛ്രേണോദാവൃത്തം വിമുഞ്ചതി||൨൫|| ആര്തവേ സാ വിമുക്തേ തു തത്ക്ഷണം ലഭതേ സുഖമ്| രജസോ ഗമനാദൂര്ധ്വം ജ്ഞേയോദാവര്തിനീ ബുധൈഃ||൨൬||
वेगोदावर्तनाद्योनिमुदावर्तयतेऽनिलः| सा रुगार्ता रजः कृच्छ्रेणोदावृत्तं विमुञ्चति||२५|| आर्तवे सा विमुक्ते तु तत्क्षणं लभते सुखम्| रजसो गमनादूर्ध्वं ज्ञेयोदावर्तिनी बुधैः||२६||
🔊 Audio coming soon
യോനിമുദാവര്തയതേ ഇതി യോനിമുദാവര്തവാതാം കരോതി| ഉദാവൃത്തമിതി ഊര്ധ്വം നീതമ്| വികാരേണ രജസ ഊര്ധ്വഗമനാത് ‘ഉദാവര്തിനീ’ ഇത്യുച്യതേ||൨൫-൨൬||
Adhikarana 11 (27) · Śloka 28
അകാലേ വാഹമാനായാ ഗര്ഭേണ പിഹിതോऽനിലഃ| കര്ണികാം ജനയേദ്യോനൌ ശ്ലേഷ്മരക്തേന മൂര്ച്ഛിതഃ||൨൭|| രക്തമാര്ഗാവരോധിന്യാ സാ തയാ കര്ണിനീ മതാ|൨൮|
अकाले वाहमानाया गर्भेण पिहितोऽनिलः| कर्णिकां जनयेद्योनौ श्लेष्मरक्तेन मूर्च्छितः||२७|| रक्तमार्गावरोधिन्या सा तया कर्णिनी मता|२८|
🔊 Audio coming soon
അകാലേ വാഹമാനായാ ഇത്യാദി അപ്രാപ്തേ ഗര്ഭനിഷ്ക്രമണകാലേ പ്രവാഹണം കുര്വന്ത്യാഃ| കര്ണികാമിതി കര്ണികാകാരം ഗ്രന്ഥിമ്||൨൭||-
Adhikarana 12 (28) · Śloka 29
രൌക്ഷ്യാദ്വായുര്യദാ ഗര്ഭം ജാതം ജാതം വിനാശയേത്||൨൮|| ദുഷ്ടശോണിതജം നാര്യാഃ പുത്രഘ്നീ നാമ സാ മതാ|൨൯|
रौक्ष्याद्वायुर्यदा गर्भं जातं जातं विनाशयेत्||२८|| दुष्टशोणितजं नार्याः पुत्रघ्नी नाम सा मता|२९|
🔊 Audio coming soon
രൌക്ഷ്യാദിതി രൂക്ഷഗുണോത്കര്ഷാത്| ദുഷ്ടശോണിതജമിതി വചനാദിഹ വായുനാऽऽര്തവദുഷ്ടിരപി ക്രിയതേ ഇതി ദര്ശയതി| അത്ര ച യദ്യപി സാമാന്യേനൈവ ഗര്ഭവിനാശ ഉക്തഃ, തഥാऽപി പുത്രസ്യൈവ പ്രാധാന്യാത് ‘പുത്രഘ്നീ’ ഇതി വ്യപദേശോ ജ്ഞേയഃ||൨൮||-
Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 31
വ്യവായമതിതൃപ്തായാ ഭജന്ത്യാസ്ത്വന്നപീഡിതഃ||൨൯|| വായുര്മിഥ്യാസ്ഥിതാങ്ഗായാ യോനിസ്രോതസി സംസ്ഥിതഃ| വക്രയത്യാനനം യോന്യാഃ സാऽസ്ഥിമാംസാനിലാര്തിഭിഃ||൩൦|| ഭൃശാര്തിര്മൈഥുനാശക്താ യോനിരന്തര്മുഖീ മതാ|൩൧|
व्यवायमतितृप्ताया भजन्त्यास्त्वन्नपीडितः||२९|| वायुर्मिथ्यास्थिताङ्गाया योनिस्रोतसि संस्थितः| वक्रयत्याननं योन्याः साऽस्थिमांसानिलार्तिभिः||३०|| भृशार्तिर्मैथुनाशक्ता योनिरन्तर्मुखी मता|३१|
🔊 Audio coming soon
വ്യവായമതിതൃപ്തായാ ഇത്യാദൌ അതിതൃപ്തായാ വ്യവായം ഭജന്ത്യാഃ വ്യവായകാലേ മിഥ്യാസ്ഥിതാങ്ഗായാ അന്നപീഡിതോ വായുര്യോനേരാനനമന്തര്മുഖം വക്രയതി; വക്രയതീതിപദേന വക്രതയാऽന്തര്മുഖനയനമഭിപ്രേതമ്||൨൯-൩൦||-
Adhikarana 14 (31) · Śloka 32
ഗര്ഭസ്ഥായാഃ സ്ത്രിയാ രൌക്ഷ്യാദ്വായുര്യോനിം പ്രദൂഷയന്||൩൧|| മാതൃദോഷാദണുദ്വാരാം കുര്യാത് സൂചീമുഖീ തു സാ|൩൨|
गर्भस्थायाः स्त्रिया रौक्ष्याद्वायुर्योनिं प्रदूषयन्||३१|| मातृदोषादणुद्वारां कुर्यात् सूचीमुखी तु सा|३२|
🔊 Audio coming soon
ഗര്ഭസ്ഥായാ ഇത്യാദൌ രൌക്ഷ്യാദിതി രൂക്ഷഗുണാത്| മാതൃദോഷാദിതി മാതുര്ഗര്ഭകാലേ വാതപ്രകോപഹേതുസേവാരൂപാപചാരാത്||൩൧||-
Adhikarana 15 (32) · Śloka 33
വ്യവായകാലേ രുന്ധന്ത്യാ വേഗാന് പ്രകുപിതോऽനിലഃ||൩൨|| കുര്യാദ്വിണ്മൂത്രസങ്ഗാര്തിം ശോഷം യോനിമുഖസ്യ ച|൩൩|
व्यवायकाले रुन्धन्त्या वेगान् प्रकुपितोऽनिलः||३२|| कुर्याद्विण्मूत्रसङ्गार्तिं शोषं योनिमुखस्य च|३३|
🔊 Audio coming soon
ശോഷം യോനിമുഖസ്യേത്യനേന യോനിമുഖശോഷാച്ഛുഷ്കയോനിസഞ്ജ്ഞാ വ്യാകൃതാ ഭവതി||൩൨||-
Adhikarana 16 (33) · Śloka 34
ഷഡഹാത് സപ്തരാത്രാദ്വാ ശുക്രം ഗര്ഭാശയം ഗതമ്||൩൩|| സരുജം നീരുജം വാऽപി യാ സ്രവേത് സാ തു വാമിനീ|൩൪|
षडहात् सप्तरात्राद्वा शुक्रं गर्भाशयं गतम्||३३|| सरुजं नीरुजं वाऽपि या स्रवेत् सा तु वामिनी|३४|
🔊 Audio coming soon
ഷഡഹാദിത്യാദിനാ ശുക്രവമനാദ് ‘വാമിനീ’ ഇത്യുച്യതേ||൩൩||-
Adhikarana 17 (34) · Śloka 35
ബീജദോഷാത്തു ഗര്ഭസ്ഥമാരുതോപഹതാശയാ||൩൪|| നൃദ്വേഷിണ്യസ്തനീ ചൈവ ഷണ്ഢീ സ്യാദനുപക്രമാ|൩൫|
बीजदोषात्तु गर्भस्थमारुतोपहताशया||३४|| नृद्वेषिण्यस्तनी चैव षण्ढी स्यादनुपक्रमा|३५|
🔊 Audio coming soon
ബീജദോഷാദിതി സാമാന്യവചനേനാപി ആര്തവരൂപബീജദോഷ ഏവ ജ്ഞേയഃ, തദ്ദോഷസ്യൈവ ഗര്ഭാശയോപഘാതകരത്വാത്| ഉക്തം ഹി- “യദാ ഹ്യസ്യാഃ ശോണിതേ ഗര്ഭാശയബീജഭാഗഃ പ്രദോഷമാപദ്യതേ തദാ വന്ധ്യാം ജനയതി” (ശാ.അ.൪) ഇതി| മാരുതോപഹതാശയേതി മാരുതോപഹതഗര്ഭാശയാ| അസ്തനീ ഈഷത്സ്തനീ||൩൪||-
Adhikarana 18 (35-36) · Śloka 37
വിഷമം ദുഃഖശയ്യായാം മൈഥുനാത് കുപിതോऽനിലഃ||൩൫|| ഗര്ഭാശയസ്യ യോന്യാശ്ച മുഖം വിഷ്ടമ്ഭയേത് സ്ത്രിയാഃ| അസംവൃതമുഖീ സാര്തീ രൂക്ഷഫേനാസ്രവാഹിനീ||൩൬|| മാംസോത്സന്നാ മഹായോനിഃ പര്വവങ്ക്ഷണശൂലിനീ|൩൭|
विषमं दुःखशय्यायां मैथुनात् कुपितोऽनिलः||३५|| गर्भाशयस्य योन्याश्च मुखं विष्टम्भयेत् स्त्रियाः| असंवृतमुखी सार्ती रूक्षफेनास्रवाहिनी||३६|| मांसोत्सन्ना महायोनिः पर्ववङ्क्षणशूलिनी|३७|
🔊 Audio coming soon
വിഷമമിതി ക്രിയാവിശേഷണം, വിഷമം യഥാ ഭവതി തഥാ മൈഥുനാദിത്യര്ഥഃ| വിഷ്ടമ്ഭയേദിതി വിസ്താരയേത്| മാംസോത്സന്നേതി ഉത്സന്നമാംസാ||൩൫-൩൬||-
Adhikarana 19 (37-38) · Śloka 39
ഇത്യേതൈര്ലക്ഷണൈഃ പ്രോക്താ വിംശതിര്യോനിജാ ഗദാഃ||൩൭|| ന ശുക്രം ധാരയത്യേഭിര്ദോഷൈര്യോനിരുപദ്രുതാ| തസ്മാദ്ഗര്ഭം ന ഗൃഹ്ണാതി സ്ത്രീ ഗച്ഛത്യാമയാന് ബഹൂന്||൩൮|| ഗുല്മാര്ശഃപ്രദരാദീംശ്ച വാതാദ്യൈശ്ചാതിപീഡനമ്|൩൯|
इत्येतैर्लक्षणैः प्रोक्ता विंशतिर्योनिजा गदाः||३७|| न शुक्रं धारयत्येभिर्दोषैर्योनिरुपद्रुता| तस्माद्गर्भं न गृह्णाति स्त्री गच्छत्यामयान् बहून्||३८|| गुल्मार्शःप्रदरादींश्च वाताद्यैश्चातिपीडनम्|३९|
🔊 Audio coming soon
ദോഷൈര്യോനിരുപദ്രുതേത്യനേന ദോഷശബ്ദേന യോനിദൂഷകാ യഥോക്താ ഗദാ ഉച്യന്തേ; ഉക്തം ഹി- “രോഗാ ഹ്യപി ദോഷശബ്ദം ലഭന്തേ” (വി.അ.൬) ഇതി| തസ്മാദിതി യോന്യുപദ്രവാത്| പ്രദരാദീംശ്ചേത്യത്ര യോനിവ്യാപദ്വിശേഷമേവ പ്രദരമാഹുഃ, തേന യോനിവ്യാപത്പ്രകാരം പ്രദരരൂപം ദോഷോത്പാദം വര്ണയന്തി; യേ തു യോനിവ്യാപദ്ഭിന്നമേവ പ്രദരമിച്ഛന്തി, തേഷാമത്ര പ്രദരപാഠേ വിരോധോ നാസ്ത്യേവ||൩൭-൩൮||-
Adhikarana 20 (39-40) · Śloka 41
ആസാം ഷോഡശ യാസ്ത്വന്ത്യാ ആദ്യേ ദ്വേ പിത്തദോഷജേ||൩൯|| പരിപ്ലുതാ വാമിനീ ച വാതപിത്താത്മികേ മതേ| കര്ണിന്യുപപ്ലുതേ വാതകഫാച്ഛേഷാസ്തു വാതജാഃ||൪൦|| ദേഹം വാതാദയസ്താസാം സ്വൈര്ലിങ്ഗൈഃ പീഡയന്തി ഹി|൪൧|
आसां षोडश यास्त्वन्त्या आद्ये द्वे पित्तदोषजे||३९|| परिप्लुता वामिनी च वातपित्तात्मिके मते| कर्णिन्युपप्लुते वातकफाच्छेषास्तु वातजाः||४०|| देहं वातादयस्तासां स्वैर्लिङ्गैः पीडयन्ति हि|४१|
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ആദ്യവ്യാപച്ചതുഷ്ടയം ത്യക്ത്വാ ശേഷഷോഡശവ്യാപത്സു വാതാദിലിങ്ഗചികിത്സാജ്ഞാനാര്ഥം ദോഷവിഭാഗം ദര്ശയന്നാഹ- ആസാമിത്യാദി| ആദ്യേ ദ്വേ ഇതി രക്തയോന്യരജസ്കേ| ദേഹം വാതാദയ ഇത്യാദി| താസാം വാതാദിവിഭാഗേനോക്തയോനിവ്യാപദാം വാതാദയോ ദേഹം സ്വൈര്ലിങ്ഗൈഃ പീഡയന്തി, തേന വാതാദ്യധികത്വം താസാമുപപന്നമിതി ഭാവഃ; അന്യേ തു ദേഹശബ്ദേനാത്ര യോനിസ്ഥാനമേവോച്യത ഇത്യാഹുഃ||൩൯-൪൦||-
Adhikarana 21 (41-48) · Śloka 49
സ്നേഹനസ്വേദബസ്ത്യാദി വാതജാസ്വനിലാപഹമ്||൪൧|| കാരയേദ്രക്തപിത്തഘ്നം ശീതം പിത്തകൃതാസു ച| ശ്ലേഷ്മജാസു ച രൂക്ഷോഷ്ണം കര്മ കുര്യാദ്വിചക്ഷണഃ||൪൨|| സന്നിപാതേ വിമിശ്രം തു സംസൃഷ്ടാസു ച കാരയേത്| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നാം തഥാ യോനിം ദുഃസ്ഥിതാം സ്ഥാപയേത്പുനഃ||൪൩|| പാണിനാ നാമയേജ്ജിഹ്മാം സംവൃതാം വര്ധയേത് പുനഃ| പ്രവേശയേന്നിഃസൃതാം ച വിവൃതാം പരിവര്തയേത്||൪൪|| യോനിഃ സ്ഥാനാപവൃത്താ ഹി ശല്യഭൂതാ മതാ സ്ത്രിയാഃ| സര്വാം വ്യാപന്നയോനിം തു കര്മഭിര്വമനാദിഭിഃ||൪൫|| മൃദുഭിഃ പഞ്ചഭിര്നാരീം സ്നിഗ്ധസ്വിന്നാമുപാചരേത്| സര്വതഃ സുവിശുദ്ധായാഃ ശേഷം കര്മ വിധീയതേ||൪൬|| വാതവ്യാധിഹരം കര്മ വാതാര്താനാം സദാ ഹിതമ്| ഔദകാനൂപജൈര്മാംസൈഃ ക്ഷീരൈഃ സതിലതണ്ഡുലൈഃ||൪൭|| സവാതഘ്നൌഷധൈര്നാഡീകുമ്ഭീസ്വേദൈരുപാചരേത്| അക്താം ലവണതൈലേന സാശ്മപ്രസ്തരസങ്കരൈഃ||൪൮|| സ്വിന്നാം കോഷ്ണാമ്ബുസിക്താങ്ഗീം വാതഘ്നൈര്ഭോജയേദ്രസൈഃ|൪൯|
स्नेहनस्वेदबस्त्यादि वातजास्वनिलापहम्||४१|| कारयेद्रक्तपित्तघ्नं शीतं पित्तकृतासु च| श्लेष्मजासु च रूक्षोष्णं कर्म कुर्याद्विचक्षणः||४२|| सन्निपाते विमिश्रं तु संसृष्टासु च कारयेत्| स्निग्धस्विन्नां तथा योनिं दुःस्थितां स्थापयेत्पुनः||४३|| पाणिना नामयेज्जिह्मां संवृतां वर्धयेत् पुनः| प्रवेशयेन्निःसृतां च विवृतां परिवर्तयेत्||४४|| योनिः स्थानापवृत्ता हि शल्यभूता मता स्त्रियाः| सर्वां व्यापन्नयोनिं तु कर्मभिर्वमनादिभिः||४५|| मृदुभिः पञ्चभिर्नारीं स्निग्धस्विन्नामुपाचरेत्| सर्वतः सुविशुद्धायाः शेषं कर्म विधीयते||४६|| वातव्याधिहरं कर्म वातार्तानां सदा हितम्| औदकानूपजैर्मांसैः क्षीरैः सतिलतण्डुलैः||४७|| सवातघ्नौषधैर्नाडीकुम्भीस्वेदैरुपाचरेत्| अक्तां लवणतैलेन साश्मप्रस्तरसङ्करैः||४८|| स्विन्नां कोष्णाम्बुसिक्ताङ्गीं वातघ्नैर्भोजयेद्रसैः|४९|
🔊 Audio coming soon
ലിങ്ഗാനന്തരം ചികിത്സാമാഹ- സ്നേഹനേത്യാദി| സ്നേഹനാദീനാമനിലാപഹത്വേ സിദ്ധേऽപി അനിലാപഹമിതി വിശേഷണം വിശേഷേണാനിലാപഹദ്രവ്യകൃതസ്നേഹനാദിപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| സംസൃഷ്ടാസ്വിതി ദ്വന്ദ്വജാസു| സ്ഥാപയേദിതി സുസ്ഥിതാം കൃത്വാ സ്ഥാപയേത്| ദുഃസ്ഥിതാസ്ഥാപനപ്രകാരമാഹ- പാണിനേത്യാദി| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നാമിതി സര്വത്രാനുവര്തതേ| ജിഹ്മാമിതി വക്രാമ്| വിവൃതാമിതി വിവൃതമുഖീമ്| പരിവര്തയേദിതി പരിതോ വര്തനേന സംവൃതാം കുര്യാത്| പഞ്ചഭിരിതിപദം സകലകര്മണാം മൃദുതയാ കര്തവ്യോപദര്ശനാര്ഥമ്| അത്ര ച വമനാദീനാം സര്വദേഹോപകാരകതയാ യോനിഗതരോഗഹരണേऽപി സാമര്ഥ്യം ഭവത്യേവേതി ജ്ഞേയമ്| ശേഷം കര്മേതി വക്ഷ്യമാണമ്||൪൧-൪൮||-
Adhikarana 22 (49-62) · Śloka 62
ബലാദ്രോണദ്വയക്വാഥേ ഘൃതതൈലാഢകം പചേത്||൪൯|| സ്ഥിരാപയസ്യാജീവന്തീവീരര്ഷഭകജീവകൈഃ| ശ്രാവണീപിപ്പലീമുദ്ഗപീലുമാഷാഖ്യപര്ണിഭിഃ||൫൦|| ശര്കരാക്ഷീരകാകോലീകാകനാസാഭിരേവ ച| പിഷ്ടൈശ്ചതുര്ഗുണക്ഷീരേ സിദ്ധം പേയം യഥാബലമ്||൫൧|| വാതപിത്തകൃതാന് രോഗാന് ഹത്വാ ഗര്ഭം ദധാതി തത്| കാശ്മര്യത്രിഫലാദ്രാക്ഷാകാസമര്ദപരൂഷകൈഃ||൫൨|| പുനര്നവാദ്വിരജനീകാകനാസാസഹചരൈഃ| ശതാവര്യാ ഗുഡൂച്യാശ്ച പ്രസ്ഥമക്ഷസമൈര്ഘൃതാത്||൫൩|| സാധിതം യോനിവാതഘ്നം ഗര്ഭദം പരമം പിബേത്| പിപ്പലീകുഞ്ചികാജാജീവൃഷകം സൈന്ധവം വചാമ്||൫൪|| യവക്ഷാരാജമോദേ ച ശര്കരാം ചിത്രകം തഥാ| പിഷ്ട്വാ സര്പിഷി ഭൃഷ്ടാനി പായയേത് പ്രസന്നയാ||൫൫|| യോനിപാര്ശ്വാര്തിഹൃദ്രോഗഗുല്മാര്ശോവിനിവൃത്തയേ| വൃഷകം മാതുലുങ്ഗസ്യ മൂലാനി മദയന്തികാമ്||൫൬|| പിബേത് സലവണൈര്മദ്യൈഃ പിപ്പലീകുഞ്ചികേ തഥാ| രാസ്നാശ്വദംഷ്ട്രാവൃഷകൈഃ പിബേച്ഛൂലേ ശൃതം പയഃ||൫൭|| ഗുഡൂചീത്രിഫലാദന്തീക്വാഥൈശ്ച പരിഷേചയേത്| സൈന്ധവം തഗരം കുഷ്ഠം ബൃഹതീ ദേവദാരു ച||൫൮|| സമാംശൈഃ സാധിതം കല്കൈസ്തൈലം ധാര്യം രുജാപഹമ്| ഗുഡൂചീമാലതീരാസ്നാബലാമധുകചിത്രകൈഃ||൫൯|| നിദിഗ്ധികാദേവദാരുയൂഥികാഭിശ്ച കാര്ഷികൈഃ| തൈലപ്രസ്ഥം ഗവാം മൂത്രേ ക്ഷീരേ ച ദ്വിഗുണേ പചേത്||൬൦|| വാതാര്തായാഃ പിചും ദദ്യാദ്യോനൌ ച പ്രണയേത്തതഃ| വാതാര്താനാം ച യോനീനാം സേകാഭ്യങ്ഗപിചുക്രിയാഃ||൬൧|| (ഉഷ്ണാഃ സ്നിഗ്ധാഃ പ്രകര്തവ്യാസ്തൈലാനി സ്നേഹനാനി ച )| ഹിംസ്രാകല്കം തു വാതാര്താ കോഷ്ണമഭ്യജ്യ ധാരയേത്| പഞ്ചവല്കസ്യ പിത്താര്താ ശ്യാമാദീനാം കഫാതുരാ||൬൨||
बलाद्रोणद्वयक्वाथे घृततैलाढकं पचेत्||४९|| स्थिरापयस्याजीवन्तीवीरर्षभकजीवकैः| श्रावणीपिप्पलीमुद्गपीलुमाषाख्यपर्णिभिः||५०|| शर्कराक्षीरकाकोलीकाकनासाभिरेव च| पिष्टैश्चतुर्गुणक्षीरे सिद्धं पेयं यथाबलम्||५१|| वातपित्तकृतान् रोगान् हत्वा गर्भं दधाति तत्| काश्मर्यत्रिफलाद्राक्षाकासमर्दपरूषकैः||५२|| पुनर्नवाद्विरजनीकाकनासासहचरैः| शतावर्या गुडूच्याश्च प्रस्थमक्षसमैर्घृतात्||५३|| साधितं योनिवातघ्नं गर्भदं परमं पिबेत्| पिप्पलीकुञ्चिकाजाजीवृषकं सैन्धवं वचाम्||५४|| यवक्षाराजमोदे च शर्करां चित्रकं तथा| पिष्ट्वा सर्पिषि भृष्टानि पाययेत् प्रसन्नया||५५|| योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शोविनिवृत्तये| वृषकं मातुलुङ्गस्य मूलानि मदयन्तिकाम्||५६|| पिबेत् सलवणैर्मद्यैः पिप्पलीकुञ्चिके तथा| रास्नाश्वदंष्ट्रावृषकैः पिबेच्छूले शृतं पयः||५७|| गुडूचीत्रिफलादन्तीक्वाथैश्च परिषेचयेत्| सैन्धवं तगरं कुष्ठं बृहती देवदारु च||५८|| समांशैः साधितं कल्कैस्तैलं धार्यं रुजापहम्| गुडूचीमालतीरास्नाबलामधुकचित्रकैः||५९|| निदिग्धिकादेवदारुयूथिकाभिश्च कार्षिकैः| तैलप्रस्थं गवां मूत्रे क्षीरे च द्विगुणे पचेत्||६०|| वातार्तायाः पिचुं दद्याद्योनौ च प्रणयेत्ततः| वातार्तानां च योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः||६१|| (उष्णाः स्निग्धाः प्रकर्तव्यास्तैलानि स्नेहनानि च )| हिंस्राकल्कं तु वातार्ता कोष्णमभ्यज्य धारयेत्| पञ्चवल्कस्य पित्तार्ता श्यामादीनां कफातुरा||६२||
🔊 Audio coming soon
ബലാദ്രോണദ്വയേത്യാദൌ ബലാദ്രോണദ്വയസ്യ ക്വാഥേ ഇതി, ബലായാഃ ദ്രോണദ്വയപ്രമാണക്വാഥേ ഇതി വാ, ഉഭയഥാऽപി ദ്രോണദ്വയമാന ഏവ ക്വാഥോ ഭവതി| പയസ്യാ അര്കപുഷ്പീ| മുദ്ഗപീലുമാഷാഖ്യൈഃ പര്ണീശബ്ദഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ; തത്ര പീലുപര്ണീ മോരടാ, കേചിന്മൂര്വാമാഹുഃ| പ്രസന്നാ മദിരായാ ഉപരിതനോ ഭാഗഃ| ശൂലേ ഇതി യോനിശൂലേ| തൈലം ധാര്യമിതി രുജാര്തായാം യോനൌ ധാര്യമ്| യോനൌ ച പ്രണയേദിതി യോനാവുത്തരബസ്തിനാ പ്രവേശയേത്| ശ്യാമാദീനാമിതി രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ “ശ്യാമാത്രിവൃച്ചതുരങ്ഗുല...” (വി.അ.൮) ഇത്യാദിനോക്താനാമ്||൪൯-൬൨||
Adhikarana 23 (63-69) · Śloka 70
പിത്തലാനാം തു യോനീനാം സേകാഭ്യങ്ഗപിചുക്രിയാഃ| ശീതാഃ പിത്തഹരാഃ കാര്യാഃ സ്നേഹനാര്ഥം ഘൃതാനി ച||൬൩|| (പിത്തഘ്നൌഷധസിദ്ധാനി കാര്യാണി ഭിഷജാ തഥാ )| ശതാവരീമൂലതുലാശ്ചതസ്രഃ സമ്പ്രപീഡയേത്||൬൪|| രസേന ക്ഷീരതുല്യേന പചേത്തേന ഘൃതാഢകമ്| ജീവനീയൈഃ ശതാവര്യാ മൃദ്വീകാഭിഃ പരൂഷകൈഃ||൬൫|| പിഷ്ടൈഃ പ്രിയാലൈശ്ചാക്ഷാംശൈര്ദ്വിയഷ്ടിമധുകൈര്ഭിഷക്| സിദ്ധേ ശീതേ ച മധുനഃ പിപ്പല്യാശ്ച പലാഷ്ടകമ്||൬൬|| സിതാദശപലോന്മിശ്രാല്ലിഹ്യാത് പാണിതലം തതഃ| യോന്യസൃക്ശുക്രദോഷഘ്നം വൃഷ്യം പുംസവനം ച തത്||൬൭|| ക്ഷതം ക്ഷയം രക്തപിത്തം കാസം ശ്വാസം ഹലീമകമ്| കാമലാം വാതരക്തം ച വീസര്പം ഹൃച്ഛിരോഗ്രഹമ്||൬൮|| ഉന്മാദാരത്യപസ്മാരാന് വാതപിത്താത്മകാഞ്ജയേത്| ഇതി ബൃഹച്ഛതാവരീഘൃതമ്| ഏവമേവ ക്ഷീരസര്പിര്ജീവനീയോപസാധിതമ്||൬൯|| ഗര്ഭദം പിത്തലാനാം ച യോനീനാം സ്യാദ്ഭിഷഗ്ജിതമ്|൭൦|
पित्तलानां तु योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः| शीताः पित्तहराः कार्याः स्नेहनार्थं घृतानि च||६३|| (पित्तघ्नौषधसिद्धानि कार्याणि भिषजा तथा )| शतावरीमूलतुलाश्चतस्रः सम्प्रपीडयेत्||६४|| रसेन क्षीरतुल्येन पचेत्तेन घृताढकम्| जीवनीयैः शतावर्या मृद्वीकाभिः परूषकैः||६५|| पिष्टैः प्रियालैश्चाक्षांशैर्द्वियष्टिमधुकैर्भिषक्| सिद्धे शीते च मधुनः पिप्पल्याश्च पलाष्टकम्||६६|| सितादशपलोन्मिश्राल्लिह्यात् पाणितलं ततः| योन्यसृक्शुक्रदोषघ्नं वृष्यं पुंसवनं च तत्||६७|| क्षतं क्षयं रक्तपित्तं कासं श्वासं हलीमकम्| कामलां वातरक्तं च वीसर्पं हृच्छिरोग्रहम्||६८|| उन्मादारत्यपस्मारान् वातपित्तात्मकाञ्जयेत्| इति बृहच्छतावरीघृतम्| एवमेव क्षीरसर्पिर्जीवनीयोपसाधितम्||६९|| गर्भदं पित्तलानां च योनीनां स्याद्भिषग्जितम्|७०|
🔊 Audio coming soon
ഹതാവരീമൂലതുലാ ഇത്യാദൌ ആര്ദ്രശതാവരീമൂലപീഡനേന യാവദ്രസോ ഭവതി തേന സമം ക്ഷീരഘൃതം വക്ഷ്യമാണകല്കൈഃ പാചനീയമ്| ദ്വിയഷ്ടിമധുകൈരിതി ദ്വിഭാഗമധുയഷ്ടികൈഃ, കിംവാ ജലജസ്ഥലജയഷ്ടിമധുകദ്വയയുക്തൈഃ| ഏവമേവേത്യാദൌ ശതാവരീചതുഃശതരസസമേനേത്യര്ഥഃ| ക്ഷീരോത്ഥിതം സര്പിഃ ക്ഷീരസര്പിഃ| ജീവനീയാന്യത്ര കല്കഃ||൬൩-൬൯||-
Adhikarana 24 (70-72) · Śloka 73
യോന്യാം ശ്ലേഷ്മപ്രദുഷ്ടായാം വര്തിഃ സംശോധനീ ഹിതാ||൭൦|| വാരാഹേ ബഹുശഃ പിത്തേ ഭാവിതൈര്ലക്തകൈഃ കൃതാ| ഭാവിതം പയസാऽര്കസ്യ യവചൂര്ണം സസൈന്ധവമ്||൭൧|| വര്തിഃ കൃതാ മുഹുര്ധാര്യാ തതഃ സേച്യാ സുഖാമ്ബുനാ| പിപ്പല്യാ മരിചൈര്മാഷൈഃ ശതാഹ്വാകുഷ്ഠസൈന്ധവൈഃ||൭൨|| വര്തിസ്തുല്യാ പ്രദേശിന്യാ ധാര്യാ യോനിവിശോധനീ|൭൩|
योन्यां श्लेष्मप्रदुष्टायां वर्तिः संशोधनी हिता||७०|| वाराहे बहुशः पित्ते भावितैर्लक्तकैः कृता| भावितं पयसाऽर्कस्य यवचूर्णं ससैन्धवम्||७१|| वर्तिः कृता मुहुर्धार्या ततः सेच्या सुखाम्बुना| पिप्पल्या मरिचैर्माषैः शताह्वाकुष्ठसैन्धवैः||७२|| वर्तिस्तुल्या प्रदेशिन्या धार्या योनिविशोधनी|७३|
🔊 Audio coming soon
പയസാऽര്കസ്യേതി അര്കക്ഷീരേണ| സേച്യേതി പരിഷിഞ്ചനീയാ| പ്രദേശിനീതുല്യാ പ്രദേശിന്യങ്ഗുലീസമാനാ പരിണാഹേന ദൈര്ഘ്യേണ ച||൭൦-൭൨||-
Adhikarana 25 (73-83) · Śloka 84
ഉദുമ്ബരശലാടൂനാം ദ്രോണമബ്ദ്രോണസംയുതമ്||൭൩|| സപഞ്ചവല്കകുലകമാലതീനിമ്ബപല്ലവമ് | നിശാം സ്ഥാപ്യ ജലേ തസ്മിംസ്തൈലപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്||൭൪|| ലാക്ഷാധവപലാശത്വങ്നിര്യാസൈഃ ശാല്മലേന ച| പിഷ്ടൈഃ സിദ്ധസ്യ തൈലസ്യ പിചും യോനൌ നിധാപയേത്||൭൫|| സശര്കരൈഃ കഷായൈശ്ച ശീതൈഃ കുര്വീത സേചനമ്| പിച്ഛിലാ വിവൃതാ കാലദുഷ്ടാ യോനിശ്ച ദാരുണാ||൭൬|| സപ്താഹാച്ഛുധ്യതി ക്ഷിപ്രമപത്യം ചാപി വിന്ദതി| ഉദുമ്ബരസ്യ ദുഗ്ധേന ഷട്കൃത്വോ ഭാവിതാത്തിലാത്||൭൭|| തൈലം ക്വാഥേന തസ്യൈവ സിദ്ധം ധാര്യം ച പൂര്വവത്| ധാതക്യാമലകീപത്രസ്രോതോജമധുകോത്പലൈഃ||൭൮|| ജമ്ബ്വാമ്രമധ്യകാസീസലോധ്രകട്ഫലതിന്ദുകൈഃ| സൌരാഷ്ട്രികാദാഡിമത്വഗുദുമ്ബരശലാടുഭിഃ||൭൯|| അക്ഷമാത്രൈരജാമൂത്രേ ക്ഷീരേ ച ദ്വിഗുണേ പചേത്| തൈലപ്രസ്ഥം പിചും ദദ്യാദ്യോനൌ ച പ്രണയേത്തതഃ||൮൦|| കടീപൃഷ്ഠത്രികാഭ്യങ്ഗം സ്നേഹബസ്തിം ച ദാപയേത്| പിച്ഛിലാ സ്രാവിണീ യോനിര്വിപ്ലുതോപപ്ലുതാ തഥാ||൮൧|| ഉത്താനാ ചോന്നതാ ശൂനാ സിധ്യേത് സസ്ഫോടശൂലിനീ| കരീരധവനിമ്ബാര്കവേണുകോശാമ്രജാമ്ബവൈഃ||൮൨|| ജിങ്ഗിനീവൃഷമൂലാനാം ക്വാഥൈര്മാര്ദ്വീകസീധുഭിഃ| സശുക്തൈര്ധാവനം മിശ്രൈര്യോന്യാസ്രാവവിനാശനമ്||൮൩|| കുര്യാത് സതക്രഗോമൂത്രശുക്തൈര്വാ ത്രിഫലാരസൈഃ|൮൪|
उदुम्बरशलाटूनां द्रोणमब्द्रोणसंयुतम्||७३|| सपञ्चवल्ककुलकमालतीनिम्बपल्लवम् | निशां स्थाप्य जले तस्मिंस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्||७४|| लाक्षाधवपलाशत्वङ्निर्यासैः शाल्मलेन च| पिष्टैः सिद्धस्य तैलस्य पिचुं योनौ निधापयेत्||७५|| सशर्करैः कषायैश्च शीतैः कुर्वीत सेचनम्| पिच्छिला विवृता कालदुष्टा योनिश्च दारुणा||७६|| सप्ताहाच्छुध्यति क्षिप्रमपत्यं चापि विन्दति| उदुम्बरस्य दुग्धेन षट्कृत्वो भावितात्तिलात्||७७|| तैलं क्वाथेन तस्यैव सिद्धं धार्यं च पूर्ववत्| धातक्यामलकीपत्रस्रोतोजमधुकोत्पलैः||७८|| जम्ब्वाम्रमध्यकासीसलोध्रकट्फलतिन्दुकैः| सौराष्ट्रिकादाडिमत्वगुदुम्बरशलाटुभिः||७९|| अक्षमात्रैरजामूत्रे क्षीरे च द्विगुणे पचेत्| तैलप्रस्थं पिचुं दद्याद्योनौ च प्रणयेत्ततः||८०|| कटीपृष्ठत्रिकाभ्यङ्गं स्नेहबस्तिं च दापयेत्| पिच्छिला स्राविणी योनिर्विप्लुतोपप्लुता तथा||८१|| उत्ताना चोन्नता शूना सिध्येत् सस्फोटशूलिनी| करीरधवनिम्बार्कवेणुकोशाम्रजाम्बवैः||८२|| जिङ्गिनीवृषमूलानां क्वाथैर्मार्द्वीकसीधुभिः| सशुक्तैर्धावनं मिश्रैर्योन्यास्रावविनाशनम्||८३|| कुर्यात् सतक्रगोमूत्रशुक्तैर्वा त्रिफलारसैः|८४|
🔊 Audio coming soon
ഉദുമ്ബരശലാടൂനാമിത്യാദൌ പഞ്ചവല്കാദിസഹിതാനാമുദുമ്ബരശലാടൂനാം ദ്രോണം സമഭാഗജലം ഗൃഹീതവ്യമ്| നിര്യാസൈരിതി പലാശസ്യൈവ നിര്യാസൈഃ, ലാക്ഷാ ച പലാശവ്യതിരേകേണ ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| സശര്കരൈഃ കഷായൈരിതി ഉദുമ്ബരശലാട്വാദികൃതകഷായൈരേവേത്യര്ഥഃ| കാലദുഷ്ടാ ചിരകാലദുഷ്ടാ| ഉദുമ്ബരസ്യ ദുഗ്ധേനേതി ഉദുമ്ബരക്ഷീരേണ| ക്വാഥേന തസ്യൈവേതി ഉദുമ്ബരസ്യ ക്വാഥേന| സൌരാഷ്ട്രികാ തുവരീ മൃത്തികാ| അജാമൂത്രേ ക്ഷീരേ ചേതി അജാമൂത്രക്ഷീരേ പ്രത്യേകം ദ്വിഗുണേ| ഉത്താനേതി ഉന്നതാ| കരീരഃ മരുജദ്രുമഃ| കോഷാമ്രഃ സ്വനാമഖ്യാതഃ| ജിങ്ഗിനീ പ്രസിദ്ധാ||൭൩-൮൩||-
Adhikarana 26 (84-85) · Śloka 86
പിപ്പല്യയോരജഃപഥ്യാപ്രയോഗാ മധുനാ ഹിതാഃ||൮൪|| ശ്ലേഷ്മലായാം കടുപ്രായാഃ സമൂത്രാ ബസ്തയോ ഹിതാഃ| പിത്തേ സമധുരക്ഷീരാ വാതേ തൈലാമ്ലസംയുതാഃ||൮൫|| സന്നിപാതസമുത്ഥായാഃ കര്മ സാധാരണം ഹിതമ്|൮൬|
पिप्पल्ययोरजःपथ्याप्रयोगा मधुना हिताः||८४|| श्लेष्मलायां कटुप्रायाः समूत्रा बस्तयो हिताः| पित्ते समधुरक्षीरा वाते तैलाम्लसंयुताः||८५|| सन्निपातसमुत्थायाः कर्म साधारणं हितम्|८६|
🔊 Audio coming soon
കര്മസാധാരണം വാതാദിജയോനിദോഷോക്തം മിലിതം ത്രിദോഷജായാം കര്തവ്യമ്||൮൪-൮൫||-
Adhikarana 27 (86-89) · Śloka 90
രക്തയോന്യാമസൃഗ്വര്ണൈരനുബന്ധം സമീക്ഷ്യ ച||൮൬|| തതഃ കുര്യാദ്യഥാദോഷം രക്തസ്ഥാപനമൌഷധമ്| തിലചൂര്ണം ദധി ഘൃതം ഫാണിതം ശൌകരീ വസാ||൮൭|| ക്ഷൌദ്രേണ സംയുതം പേയം വാതാസൃഗ്ദരനാശനമ്| വരാഹസ്യ രസോ മേദ്യഃ സകൌലത്ഥോऽനിലാധികേ||൮൮|| ശര്കരാക്ഷൌദ്രയഷ്ട്യാഹ്വനാഗരൈര്വാ യുതം ദധി| പയസ്യോത്പലശാലൂകബിസകാലീയകാമ്ബുദമ്||൮൯|| സപയഃശര്കരാക്ഷൌദ്രം പൈത്തികേऽസൃഗ്ദരേ പിബേത്|൯൦|
रक्तयोन्यामसृग्वर्णैरनुबन्धं समीक्ष्य च||८६|| ततः कुर्याद्यथादोषं रक्तस्थापनमौषधम्| तिलचूर्णं दधि घृतं फाणितं शौकरी वसा||८७|| क्षौद्रेण संयुतं पेयं वातासृग्दरनाशनम्| वराहस्य रसो मेद्यः सकौलत्थोऽनिलाधिके||८८|| शर्कराक्षौद्रयष्ट्याह्वनागरैर्वा युतं दधि| पयस्योत्पलशालूकबिसकालीयकाम्बुदम्||८९|| सपयःशर्कराक्षौद्रं पैत्तिकेऽसृग्दरे पिबेत्|९०|
🔊 Audio coming soon
രക്തയോന്യാമിത്യാദി| അസൃഗ്വര്ണൈരനുബന്ധം വീക്ഷ്യേതി അസൃഗ്വര്ണവിശേഷൈര്ദോഷാനുബന്ധം പരീക്ഷ്യ||൮൬-൮൯||-
Adhikarana 28 (90-95) · Śloka 96
പാഠാ ജമ്ബ്വാമ്രയോര്മധ്യം ശിലോദ്ഭേദം രസാഞ്ജനമ്||൯൦|| അമ്ബഷ്ഠാ ശാല്മലീശ്ലേഷം സമങ്ഗാം വത്സകത്വചമ്| ബാഹ്ലീകാതിവിഷേ ബില്വം മുസ്തം ലോധ്രം സഗൈരികമ്||൯൧|| കട്വങ്ഗം മരിചം ശുണ്ഠീം മൃദ്വീകാം രക്തചന്ദനമ്| കട്ഫലം വത്സകാനന്താധാതകീമധുകാര്ജുനമ്||൯൨|| പുഷ്യേണോദ്ധൃത്യ തുല്യാനി സൂക്ഷ്മചൂര്ണാനി കാരയേത്| താനി ക്ഷൌദ്രേണ സംയോജ്യ പിബേത്തണ്ഡുലവാരിണാ||൯൩|| അര്ശഃസു ചാതിസാരേഷു രക്തം യച്ചോപവേശ്യതേ| ദോഷാഗന്തുകൃതാ യേ ച ബാലാനാം താംശ്ച നാശയേത്||൯൪|| യോനിദോഷം രജോദോഷം ശ്വേതം നീലം സപീതകമ്| സ്ത്രീണാം ശ്യാവാരുണം യച്ച പ്രസഹ്യ വിനിവര്തയേത്||൯൫|| ചൂര്ണം പുഷ്യാനുഗം നാമ ഹിതമാത്രേയപൂജിതമ്|൯൬| ഇതി പുഷ്യാനുഗചൂര്ണമ്|
पाठा जम्ब्वाम्रयोर्मध्यं शिलोद्भेदं रसाञ्जनम्||९०|| अम्बष्ठा शाल्मलीश्लेषं समङ्गां वत्सकत्वचम्| बाह्लीकातिविषे बिल्वं मुस्तं लोध्रं सगैरिकम्||९१|| कट्वङ्गं मरिचं शुण्ठीं मृद्वीकां रक्तचन्दनम्| कट्फलं वत्सकानन्ताधातकीमधुकार्जुनम्||९२|| पुष्येणोद्धृत्य तुल्यानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्| तानि क्षौद्रेण संयोज्य पिबेत्तण्डुलवारिणा||९३|| अर्शःसु चातिसारेषु रक्तं यच्चोपवेश्यते| दोषागन्तुकृता ये च बालानां तांश्च नाशयेत्||९४|| योनिदोषं रजोदोषं श्वेतं नीलं सपीतकम्| स्त्रीणां श्यावारुणं यच्च प्रसह्य विनिवर्तयेत्||९५|| चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितमात्रेयपूजितम्|९६| इति पुष्यानुगचूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
പാഠേത്യാദൌ അമ്ബഷ്ഠാ പാഠാഭേദഃ; അന്യേ തു പാഠാഭാഗദ്വയഗ്രഹണാര്ഥം പുനഃ ‘അമ്ബഷ്ഠാ’ ഇതി പദം വര്ണയന്തി| ഉക്തം ഹി- “ഘൃതേ തൈലേ ച യോഗേ ച യദ്ദ്രവ്യം പുനരുച്യതേ| ഭാഗതോ ദ്വിഗുണം തദ്ധി ഗ്രഹണീയം മനീഷിഭിഃ” ഇതി| ശാല്മലീശ്ലേഷമിതി ശാല്മലീവേഷ്ടകമ്| ബാഹ്ലീകമിതി കുങ്കുമമ്| പുഷ്യേണേതി പുഷ്യനക്ഷത്രേണോദ്ധൃത്യ; പുഷ്യനക്ഷത്രോദ്ധരണം ചാത്രാദൃഷ്ടദ്വാരോപകാരകം ജ്ഞേയമ്| നീലം ശ്വേതം സപീതകമിത്യാദി രജോദോഷവിശേഷണമ്||൯൦-൯൫||-
Adhikarana 29 (96-99) · Śloka 100
തണ്ഡുലീയകമൂലം തു സക്ഷൌദ്രം തണ്ഡുലാമ്ബുനാ||൯൬|| രസാഞ്ജനം ച ലാക്ഷാം ച ഛാഗേന പയസാ പിബേത്| പത്രകല്കൌ ഘൃതേ ഭൃഷ്ടൌ രാജാദനകപിത്ഥയോഃ||൯൭|| പിത്താനിലഹരൌ, പൈത്തേ സര്വഥൈവാസ്രപിത്തജിത്| മധുകം ത്രിഫലാം ലോധ്രം മുസ്തം സൌരാഷ്ട്രികാം മധു||൯൮|| മദ്യൈര്നിമ്ബഗുഡൂച്യൌ വാ കഫജേऽസൃഗ്ദരേ പിബേത്| വിരേചനം മഹാതിക്തം പൈത്തികേऽസൃഗ്ദരേ പിബേത്||൯൯|| ഹിതം ഗര്ഭപരിസ്രാവേ യച്ചോക്തം തച്ച കാരയേത്|൧൦൦|
तण्डुलीयकमूलं तु सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना||९६|| रसाञ्जनं च लाक्षां च छागेन पयसा पिबेत्| पत्रकल्कौ घृते भृष्टौ राजादनकपित्थयोः||९७|| पित्तानिलहरौ, पैत्ते सर्वथैवास्रपित्तजित्| मधुकं त्रिफलां लोध्रं मुस्तं सौराष्ट्रिकां मधु||९८|| मद्यैर्निम्बगुडूच्यौ वा कफजेऽसृग्दरे पिबेत्| विरेचनं महातिक्तं पैत्तिकेऽसृग्दरे पिबेत्||९९|| हितं गर्भपरिस्रावे यच्चोक्तं तच्च कारयेत्|१००|
🔊 Audio coming soon
വിരേചനമിത്യാദൌ വിരേചനമേവ ത്രിവൃതാദി പിബേത്, തഥാ മഹാതിക്തകം ഘൃതം കുഷ്ഠോക്തം പിബേദിതി യോജ്യമ്| ഗര്ഭപരിസ്രാവേ യച്ചോക്തമിതി ജാതിസൂത്രീയേ (വി.അ.൮) ഗര്ഭസ്രാവചികിത്സിതം യദുക്തം തത് കാരയേത്||൯൬-൯൯||-
Adhikarana 30 (100-115) · Śloka 116
കാശ്മര്യകുടജക്വാഥസിദ്ധമുത്തരബസ്തിനാ||൧൦൦|| രക്തയോന്യരജസ്കാനാം പുത്രഘ്ന്യാശ്ച ഹിതം ഘൃതമ്| മൃഗാജാവിവരാഹാസൃഗ്ദധ്യമ്ലഫലസര്പിഷാ ||൧൦൧|| അരജസ്കാ പിബേത് സിദ്ധം ജീവനീയൈഃ പയോऽപി വാ| കര്ണിന്യചരണാശുഷ്കയോനിപ്രാക്ചരണാസു ച||൧൦൨|| കഫവാതേ ച ദാതവ്യം തൈലമുത്തരബസ്തിനാ| ഗോപിത്തേ മത്സ്യപിത്തേ വാ ക്ഷൌമം ത്രിഃസപ്തഭാവിതമ്||൧൦൩|| മധുനാ കിണ്വചൂര്ണം വാ ദദ്യാദചരണാപഹമ്| സ്രോതസാം ശോധനം കണ്ഡൂക്ലേദശോഫഹരം ച തത്||൧൦൪|| വാതഘ്നൈഃ ശതപാകൈശ്ച തൈലൈഃ പ്രാഗതിചാരിണീ| ആസ്ഥാപ്യാ ചാനുവാസ്യാ ച സ്വേദ്യാ ചാനിലസൂദനൈഃ||൧൦൫|| സ്നേഹദ്രവ്യൈസ്തഥാऽऽഹാരൈരുപനാഹൈശ്ച യുക്തിതഃ| ശതാഹ്വായവഗോധൂമകിണ്വകുഷ്ഠപ്രിയങ്ഗുഭിഃ||൧൦൬|| ബലാഖുപര്ണികാശ്ര്യാഹ്വൈഃ സംയാവോ ധാരണഃ സ്മൃതഃ| വാമിന്യുപപ്ലുതാനാം ച സ്നേഹസ്വേദാദികഃ ക്രമഃ||൧൦൭|| കാര്യസ്തതഃ സ്നേഹപിചുസ്തതഃ സന്തര്പണം ഭവേത്| ശല്ലകീജിങ്ഗിനീജമ്ബൂധവത്വക്പഞ്ചവല്കലൈഃ||൧൦൮|| കഷായൈഃ സാധിതഃ സ്നേഹപിചുഃ സ്യാദ്വിപ്ലുതാപഹഃ| കര്ണിന്യാം വര്തികാ കുഷ്ഠപിപ്പല്യര്കാഗ്രസൈന്ധവൈഃ||൧൦൯|| ബസ്തമൂത്രകൃതാ ധാര്യാ സര്വം ച ശ്ലേഷ്മനുദ്ധിതമ്| ത്രൈവൃതം സ്നേഹനം സ്വേദോ ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകാ രസാഃ||൧൧൦|| ദശമൂലപയോബസ്തിശ്ചോദാവര്താനിലാര്തിഷു| ത്രൈവൃതേനാനുവാസ്യാ ച ബസ്തിശ്ചോത്തരസഞ്ജ്ഞിതഃ||൧൧൧|| ഏതദേവ മഹായോന്യാം സ്രസ്തായാം ച വിധീയതേ| വസാ ഋക്ഷവരാഹാണാം ഘൃതം ച മധുരൈഃ ശൃതമ്||൧൧൨|| പൂരയിത്വാ മഹായോനിം ബധ്നീയാത് ക്ഷൌമലക്തകൈഃ| പ്രസ്രസ്താം സര്പിഷാऽഭ്യജ്യ ക്ഷീരസ്വിന്നാം പ്രവേശ്യ ച||൧൧൩|| ബധ്നീയാദ്വേശവാരസ്യ പിണ്ഡേനാമൂത്രകാലതഃ| യച്ച വാതവികാരാണാം കര്മോക്തം തച്ച കാരയേത്||൧൧൪|| സര്വവ്യാപത്സു മതിമാന്മഹായോന്യാം വിശേഷതഃ| നഹി വാതാദൃതേ യോനിര്നാരീണാം സമ്പ്രദുഷ്യതി||൧൧൫|| ശമയിത്വാ തമന്യസ്യ കുര്യാദ്ദോഷസ്യ ഭേഷജമ്|൧൧൬|
काश्मर्यकुटजक्वाथसिद्धमुत्तरबस्तिना||१००|| रक्तयोन्यरजस्कानां पुत्रघ्न्याश्च हितं घृतम्| मृगाजाविवराहासृग्दध्यम्लफलसर्पिषा ||१०१|| अरजस्का पिबेत् सिद्धं जीवनीयैः पयोऽपि वा| कर्णिन्यचरणाशुष्कयोनिप्राक्चरणासु च||१०२|| कफवाते च दातव्यं तैलमुत्तरबस्तिना| गोपित्ते मत्स्यपित्ते वा क्षौमं त्रिःसप्तभावितम्||१०३|| मधुना किण्वचूर्णं वा दद्यादचरणापहम्| स्रोतसां शोधनं कण्डूक्लेदशोफहरं च तत्||१०४|| वातघ्नैः शतपाकैश्च तैलैः प्रागतिचारिणी| आस्थाप्या चानुवास्या च स्वेद्या चानिलसूदनैः||१०५|| स्नेहद्रव्यैस्तथाऽऽहारैरुपनाहैश्च युक्तितः| शताह्वायवगोधूमकिण्वकुष्ठप्रियङ्गुभिः||१०६|| बलाखुपर्णिकाश्र्याह्वैः संयावो धारणः स्मृतः| वामिन्युपप्लुतानां च स्नेहस्वेदादिकः क्रमः||१०७|| कार्यस्ततः स्नेहपिचुस्ततः सन्तर्पणं भवेत्| शल्लकीजिङ्गिनीजम्बूधवत्वक्पञ्चवल्कलैः||१०८|| कषायैः साधितः स्नेहपिचुः स्याद्विप्लुतापहः| कर्णिन्यां वर्तिका कुष्ठपिप्पल्यर्काग्रसैन्धवैः||१०९|| बस्तमूत्रकृता धार्या सर्वं च श्लेष्मनुद्धितम्| त्रैवृतं स्नेहनं स्वेदो ग्राम्यानूपौदका रसाः||११०|| दशमूलपयोबस्तिश्चोदावर्तानिलार्तिषु| त्रैवृतेनानुवास्या च बस्तिश्चोत्तरसञ्ज्ञितः||१११|| एतदेव महायोन्यां स्रस्तायां च विधीयते| वसा ऋक्षवराहाणां घृतं च मधुरैः शृतम्||११२|| पूरयित्वा महायोनिं बध्नीयात् क्षौमलक्तकैः| प्रस्रस्तां सर्पिषाऽभ्यज्य क्षीरस्विन्नां प्रवेश्य च||११३|| बध्नीयाद्वेशवारस्य पिण्डेनामूत्रकालतः| यच्च वातविकाराणां कर्मोक्तं तच्च कारयेत्||११४|| सर्वव्यापत्सु मतिमान्महायोन्यां विशेषतः| नहि वातादृते योनिर्नारीणां सम्प्रदुष्यति||११५|| शमयित्वा तमन्यस्य कुर्याद्दोषस्य भेषजम्|११६|
🔊 Audio coming soon
മൃഗാജാവീത്യാദൌ മൃഗാദീനാമസൃക് ദധ്യമ്ലഫലസര്പിഷാ പിബേദിതി യോജ്യമ്| ‘അമ്ലക്ഷൌദ്രസര്പിഷാ’ ഇതി വാ പാഠഃ| തൈലമുത്തരബസ്തിനേത്യത്ര ജീവനീയസിദ്ധം തൈലം യോജ്യമ്| ഗോപിത്തേ ഇത്യാദൌ ദദ്യാദിതി യോനൌ ദദ്യാദിത്യര്ഥഃ| പ്രാഗതിചാരിണീതി പ്രാക്ചരണാതിചരണേ| സംയാവ ഉത്കാരികാ| ധാരണഃ സ്മൃത ഇതി വാമിന്യാ ബീജധാരണകാരക ഇത്യര്ഥഃ| ത്രൈവൃതം സ്നേഹനമിതി സര്പിസ്തൈലവസാസ്നേഹനമ്| ഏതദേവേതി ത്രൈവൃതമേവ അനുവാസനബസ്ത്യുത്തരബസ്തിഷു| ആമൂത്രകാലത ഇതി മൂത്രകാലപര്യന്തം ബന്ധനം കുര്യാത്| സര്വയോനിവ്യാപത്സു വാതചികിത്സാകരണേ ഹേതുമാഹ- നഹി വാതാദൃത ഇത്യാദി||൧൦൦-൧൧൫||-
Adhikarana 31 (116-125) · Śloka 126
രോഹീതകാന്മൂലകല്കം പാണ്ഡുരേऽസൃഗ്ദരേ പിബേത്||൧൧൬|| ജലേനാമലകീബീജം കല്കം വാ സസിതാമധുമ്| മധുനാऽऽമലകാച്ചൂര്ണം രസം വാ ലേഹയേച്ച താമ്||൧൧൭|| ന്യഗ്രോധത്വക്കഷായേണ ലോധ്രകല്കം തഥാ പിബേത്| ആസ്രാവേ ക്ഷൌമപട്ടം വാ ഭാവിതം തേന ധാരയേത്||൧൧൮|| പ്ലക്ഷത്വക്ചൂര്ണപിണ്ഡം വാ ധാരയേന്മധുനാ കൃതമ്| യോന്യാ സ്നേഹാക്തയാ ലോധ്രപ്രിയങ്ഗുമധുകസ്യ വാ||൧൧൯|| ധാര്യാ മധുയുതാ വര്തിഃ കഷായാണാം ച സര്വശഃ| സ്രാവച്ഛേദാര്ഥമഭ്യക്താം ധൂപയേദ്വാ ഘൃതാപ്ലുതൈഃ||൧൨൦|| സരലാഗുഗ്ഗുലുയവൈഃ സതൈലകടുമത്സ്യകൈഃ| കാസീസം ത്രിഫലാ കാങ്ക്ഷീ സമങ്ഗാऽऽമ്രാസ്ഥി ധാതകീ||൧൨൧|| പൈച്ഛില്യേ ക്ഷൌദ്രസംയുക്തശ്ചൂര്ണോ വൈശദ്യകാരകഃ| പലാശസര്ജജമ്ബൂത്വക്സമങ്ഗാമോചധാതകീഃ||൧൨൨|| സപിച്ഛിലാപരിക്ലിന്നാസ്തമ്ഭനഃ കല്ക ഇഷ്യതേ| സ്തബ്ധാനാം കര്കശാനാം ച കാര്യം മാര്ദവകാരകമ്||൧൨൩|| ധാരയേദ്വേശവാരം വാ പായസം കൃശരാം തഥാ| ദുര്ഗന്ധാനാം കഷായഃ സ്യാത്തൌവരഃ കല്ക ഏവ വാ||൧൨൪|| ചൂര്ണം വാ സര്വഗന്ധാനാം പൂതിഗന്ധാപകര്ഷണമ്| ഏവം യോനിഷു ശുദ്ധാസു ഗര്ഭം വിന്ദന്തി യോഷിതഃ||൧൨൫|| അദുഷ്ടേ പ്രാകൃതേ ബീജേ ജീവോപക്രമണേ സതി|൧൨൬|
रोहीतकान्मूलकल्कं पाण्डुरेऽसृग्दरे पिबेत्||११६|| जलेनामलकीबीजं कल्कं वा ससितामधुम्| मधुनाऽऽमलकाच्चूर्णं रसं वा लेहयेच्च ताम्||११७|| न्यग्रोधत्वक्कषायेण लोध्रकल्कं तथा पिबेत्| आस्रावे क्षौमपट्टं वा भावितं तेन धारयेत्||११८|| प्लक्षत्वक्चूर्णपिण्डं वा धारयेन्मधुना कृतम्| योन्या स्नेहाक्तया लोध्रप्रियङ्गुमधुकस्य वा||११९|| धार्या मधुयुता वर्तिः कषायाणां च सर्वशः| स्रावच्छेदार्थमभ्यक्तां धूपयेद्वा घृताप्लुतैः||१२०|| सरलागुग्गुलुयवैः सतैलकटुमत्स्यकैः| कासीसं त्रिफला काङ्क्षी समङ्गाऽऽम्रास्थि धातकी||१२१|| पैच्छिल्ये क्षौद्रसंयुक्तश्चूर्णो वैशद्यकारकः| पलाशसर्जजम्बूत्वक्समङ्गामोचधातकीः||१२२|| सपिच्छिलापरिक्लिन्नास्तम्भनः कल्क इष्यते| स्तब्धानां कर्कशानां च कार्यं मार्दवकारकम्||१२३|| धारयेद्वेशवारं वा पायसं कृशरां तथा| दुर्गन्धानां कषायः स्यात्तौवरः कल्क एव वा||१२४|| चूर्णं वा सर्वगन्धानां पूतिगन्धापकर्षणम्| एवं योनिषु शुद्धासु गर्भं विन्दन्ति योषितः||१२५|| अदुष्टे प्राकृते बीजे जीवोपक्रमणे सति|१२६|
🔊 Audio coming soon
പാണ്ഡുരേ പ്രദരേ ഇതി ശ്വേതപ്രദരേ| ഭാവിതം തേനേതി ന്യഗ്രോധത്വക്കഷായേണ ഭാവിതമ്| കടുമത്സ്യകഃ ശഫരീ, ശുഷ്കമത്സ്യോ വാ| കാങ്ക്ഷീ സൌരാഷ്ട്രീ മൃത്| അദുഷ്ടേ ഇത്യാദൌ പ്രാകൃതേ ബീജേ ഇതി സഹജഗുണസമ്പന്നേ ശുക്രശോണിതബീജേ അദുഷ്ടേ സതി; ഏവമ്ഭൂതസംസര്ഗേ ജീവോപക്രമണേ സത്യേവ ഗര്ഭം യോഷിതഃ വിന്ദന്തി; ജീവോപക്രമണം പൂര്വകര്മപ്രേരിതാത് സുയോഗാദ്ഭവതി||൧൧൬-൧൨൫||-
Adhikarana 32 (126) · Śloka 127
പഞ്ചകര്മവിശുദ്ധസ്യ പുരുഷസ്യാപി ചേന്ദ്രിയമ്||൧൨൬|| പരീക്ഷ്യ വര്ണൈര്ദോഷാണാം ദുഷ്ടം തദ്ഘ്നൈരുപാചരേത്|൧൨൭|
पञ्चकर्मविशुद्धस्य पुरुषस्यापि चेन्द्रियम्||१२६|| परीक्ष्य वर्णैर्दोषाणां दुष्टं तद्घ्नैरुपाचरेत्|१२७|
🔊 Audio coming soon
യസ്മാത് പുരുഷസ്യ ശുക്രമപ്യത്ര കാരണം ഗര്ഭേ, ഗര്ഭശ്ചാപേക്ഷിതഃ, തസ്മാച്ഛുക്രസ്യാപി പരീക്ഷാപൂര്വികാം ചികിത്സാമാഹ- പഞ്ചകര്മേത്യാദി| ഇന്ദ്രിയമിതി ശുക്രമ്| പരീക്ഷണാദ്ദോഷാണാം വാതാദീനാം വര്ണൈര്യദി ദുഷ്ടം ഭവതി തദാ വാതാദിവര്ണയോഗാദ്വാതാദിഹരൈര്ഭേഷജൈരുപാചരേദിത്യര്ഥഃ||൧൨൬||-
Adhikarana 33 (127-132) · Śloka 132
ഭവന്തി ചാത്ര- സലിങ്ഗാ വ്യാപദോ യോനേഃ സനിദാനചികിത്സിതാഃ||൧൨൭|| ഉക്താ വിസ്തരതഃ സമ്യങ്മുനിനാ തത്ത്വദര്ശിനാ| പുനരേവാഗ്നിവേശസ്തു പപ്രച്ഛ ഭിഷജാം വരമ്||൧൨൮|| ആത്രേയമുപസങ്ഗമ്യ ശുക്രദോഷാസ്ത്വയാऽനഘ!| രോഗാധ്യായേ സമുദ്ദിഷ്ടാ ഹ്യഷ്ടൌ പുംസാമശേഷതഃ||൧൨൯|| തേഷാം ഹേതും ഭിഷക്ശ്രേഷ്ഠ! ദുഷ്ടാദുഷ്ടസ്യ ചാകൃതിമ്| ചികിത്സിതം ച കാര്ത്സ്ന്യേന ക്ലൈബ്യം യച്ച ചതുര്വിധമ്||൧൩൦|| ഉപദ്രവേഷു യോനീനാം പ്രദരോ യശ്ച കീര്തിതഃ| തേഷാം നിദാനം ലിങ്ഗം ച ചികിത്സാം ചൈവ തത്ത്വതഃ||൧൩൧|| സമാസവ്യാസഭേദേന പ്രബ്രൂഹി ഭിഷജാംവര!| തസ്മൈ ശുശ്രൂഷമാണായ പ്രോവാച മുനിപുങ്ഗവഃ||൧൩൨||
भवन्ति चात्र- सलिङ्गा व्यापदो योनेः सनिदानचिकित्सिताः||१२७|| उक्ता विस्तरतः सम्यङ्मुनिना तत्त्वदर्शिना| पुनरेवाग्निवेशस्तु पप्रच्छ भिषजां वरम्||१२८|| आत्रेयमुपसङ्गम्य शुक्रदोषास्त्वयाऽनघ!| रोगाध्याये समुद्दिष्टा ह्यष्टौ पुंसामशेषतः||१२९|| तेषां हेतुं भिषक्श्रेष्ठ! दुष्टादुष्टस्य चाकृतिम्| चिकित्सितं च कार्त्स्न्येन क्लैब्यं यच्च चतुर्विधम्||१३०|| उपद्रवेषु योनीनां प्रदरो यश्च कीर्तितः| तेषां निदानं लिङ्गं च चिकित्सां चैव तत्त्वतः||१३१|| समासव्यासभेदेन प्रब्रूहि भिषजांवर!| तस्मै शुश्रूषमाणाय प्रोवाच मुनिपुङ्गवः||१३२||
🔊 Audio coming soon
അത്രാന്തരേ ‘പുനരേവ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥം ശുക്രദോഷാദിലക്ഷണചികിത്സാഭിധായകം കേചിത് പഠന്തി; തച്ചാന്യേ അനാര്ഷം വദന്തി, ഉപപത്തിം ച വര്ണയന്തി യത്- ശുക്രദോഷാ വാജീകരണേനൈവ ചികിത്സിതാഃ, ക്ലൈബ്യം ച ശാരീരേ ഏവ പ്രതിപാദിതമ്, അതഃ പുനര്നാഭിധാനമര്ഹതി, പ്രദരശ്ചൈവേഹ യോനിവ്യാപത്തൌ ചികിത്സിത ഇതി; യേ തു പഠന്തി തേ പൂര്വോക്തസങ്ക്ഷേപസ്യ വിസ്തരാഭിധാനമേതദിതി വര്ണയന്തി| ഏവമസ്യാര്ഷത്വവിവാദേऽപി കാശ്മീരാദിദേശാനുമതത്വാത് കിഞ്ചിദ് വ്യാകരണം കുര്മ ഏവ||൧൨൭-൧൩൨||
Adhikarana 34 (133-138) · Śloka 139
ബീജം യസ്മാദ്വ്യവായേ തു ഹര്ഷയോനിസമുത്ഥിതമ്| ശുക്രം പൌരുഷമിത്യുക്തം തസ്മാദ്വക്ഷ്യാമി തച്ഛൃണു||൧൩൩|| യഥാ ബീജമകാലാമ്ബുകൃമികീടാഗ്നിദൂഷിതമ്| ന വിരോഹതി സന്ദുഷ്ടം തഥാ ശുക്രം ശരീരിണാമ്||൧൩൪|| അതിവ്യവായാദ്വ്യായാമാദസാത്മ്യാനാം ച സേവനാത്| അകാലേ വാऽപ്യയോനൌ വാ മൈഥുനം ന ച ഗച്ഛതഃ||൧൩൫|| രൂക്ഷതിക്തകഷായാതിലവണാമ്ലോഷ്ണസേവനാത്| നാരീണാമരസജ്ഞാനാം ഗമനാജ്ജരയാ തഥാ||൧൩൬|| ചിന്താശോകാദവിസ്രമ്ഭാച്ഛസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിവിഭ്രമാത്| ഭയാത്ക്രോധാദഭീചാരാദ്വ്യാധിഭിഃ കര്ശിതസ്യ ച||൧൩൭|| വേഗാഘാതാത് ക്ഷതാച്ചാപി ധാതൂനാം സമ്പ്രദൂഷണാത്| ദോഷാഃ പൃഥക് സമസ്താ വാ പ്രാപ്യ രേതോവഹാഃ സിരാഃ||൧൩൮|| ശുക്രം സന്ദൂഷയന്ത്യാശു ...|൧൩൯|
बीजं यस्माद्व्यवाये तु हर्षयोनिसमुत्थितम्| शुक्रं पौरुषमित्युक्तं तस्माद्वक्ष्यामि तच्छृणु||१३३|| यथा बीजमकालाम्बुकृमिकीटाग्निदूषितम्| न विरोहति सन्दुष्टं तथा शुक्रं शरीरिणाम्||१३४|| अतिव्यवायाद्व्यायामादसात्म्यानां च सेवनात्| अकाले वाऽप्ययोनौ वा मैथुनं न च गच्छतः||१३५|| रूक्षतिक्तकषायातिलवणाम्लोष्णसेवनात्| नारीणामरसज्ञानां गमनाज्जरया तथा||१३६|| चिन्ताशोकादविस्रम्भाच्छस्त्रक्षाराग्निविभ्रमात्| भयात्क्रोधादभीचाराद्व्याधिभिः कर्शितस्य च||१३७|| वेगाघातात् क्षताच्चापि धातूनां सम्प्रदूषणात्| दोषाः पृथक् समस्ता वा प्राप्य रेतोवहाः सिराः||१३८|| शुक्रं सन्दूषयन्त्याशु ...|१३९|
🔊 Audio coming soon
ശുക്രഗുണോപവര്ണനേ ഹേതുമാഹ- ബീജം യസ്മാദിത്യാദി| യസ്മാദ്ബീജഭൂതം ഗര്ഭസ്യ ശുക്രം തസ്മാദ്വക്ഷ്യാമി| വ്യവായേഷു ഹര്ഷ ഏവ യോനിഃ കാരണം തസ്മാദുത്ഥിതമ്| പൌരുഷമിതി പുരുഷചിഹ്നം, ശുക്രേണൈവ ഹി പുരുഷോ വ്യജ്യതേ| മൈഥുനം ന ച ഗച്ഛത ഇതി ഉചിതമൈഥുനകാലേ മൈഥുനാഗമനം ശുക്രവേഗപ്രതീഘാതാദേവ ദര്ശയതി| അവിസ്രമ്ഭാദിതി അവിശ്വാസാത്||൧൩൩-൧൩൮||-
Adhikarana 35 (139-145) · Śloka 146
... തദ്വക്ഷ്യാമി വിഭാഗശഃ| ഫേനിലം തനു രൂക്ഷം ച വിവര്ണം പൂതി പിച്ഛിലമ്||൧൩൯|| അന്യധാതൂപസംസൃഷ്ടമവസാദി തഥാऽഷ്ടമമ്| ഫേനിലം തനു രൂക്ഷം ച കൃച്ഛ്രേണാല്പം ച മാരുതാത്||൧൪൦|| ഭവത്യുപഹതം ശുക്രം ന തദ്ഗര്ഭായ കല്പതേ| സനീലമഥവാ പീതമത്യുഷ്ണം പൂതിഗന്ധി ച||൧൪൧|| ദഹല്ലിങ്ഗം വിനിര്യാതി ശുക്രം പിത്തേന ദൂഷിതമ്| ശ്ലേഷ്മണാ ബദ്ധമാര്ഗം തു ഭവത്യത്യര്ഥപിച്ഛിലമ്||൧൪൨|| സ്ത്രീണാമത്യര്ഥഗമനാദഭിഘാതാത് ക്ഷതാദപി| ശുക്രം പ്രവര്തതേ ജന്തോഃ പ്രായേണ രുധിരാന്വയമ്||൧൪൩|| വേഗസന്ധാരണാച്ഛുക്രം വായുനാ വിഹതം പഥി| കൃച്ഛ്രേണ യാതി ഗ്രഥിതമവസാദി തഥാऽऽഷ്ടമമ്||൧൪൪|| ഇതി ദോഷാഃ സമാഖ്യാതാഃ ശുക്രസ്യാഷ്ടൌ സലക്ഷണാഃ| സ്നിഗ്ധം ഘനം പിച്ഛിലം ച മധുരം ചാവിദാഹി ച||൧൪൫|| രേതഃ ശുദ്ധം വിജാനീയാച്ഛ്വേതം സ്ഫടികസന്നിഭമ്|൧൪൬|
... तद्वक्ष्यामि विभागशः| फेनिलं तनु रूक्षं च विवर्णं पूति पिच्छिलम्||१३९|| अन्यधातूपसंसृष्टमवसादि तथाऽष्टमम्| फेनिलं तनु रूक्षं च कृच्छ्रेणाल्पं च मारुतात्||१४०|| भवत्युपहतं शुक्रं न तद्गर्भाय कल्पते| सनीलमथवा पीतमत्युष्णं पूतिगन्धि च||१४१|| दहल्लिङ्गं विनिर्याति शुक्रं पित्तेन दूषितम्| श्लेष्मणा बद्धमार्गं तु भवत्यत्यर्थपिच्छिलम्||१४२|| स्त्रीणामत्यर्थगमनादभिघातात् क्षतादपि| शुक्रं प्रवर्तते जन्तोः प्रायेण रुधिरान्वयम्||१४३|| वेगसन्धारणाच्छुक्रं वायुना विहतं पथि| कृच्छ्रेण याति ग्रथितमवसादि तथाऽऽष्टमम्||१४४|| इति दोषाः समाख्याताः शुक्रस्याष्टौ सलक्षणाः| स्निग्धं घनं पिच्छिलं च मधुरं चाविदाहि च||१४५|| रेतः शुद्धं विजानीयाच्छ्वेतं स्फटिकसन्निभम्|१४६|
🔊 Audio coming soon
വക്ഷ്യാമീതി ദുഷ്ടം ശുക്രം വക്ഷ്യാമി രുധിരാന്വയമിതി രുധിരയുക്തമ്| ശുക്രാഭിധാനപ്രസങ്ഗാദ്വിശുദ്ധശുക്രലക്ഷണമാഹ- സ്നിഗ്ധമിത്യാദി||൧൩൯-൧൪൫||-
Adhikarana 36 (146-152) · Śloka 153
വാജീകരണയോഗൈസ്തൈരുപയോഗസുഖൈര്ഹിതൈഃ||൧൪൬|| രക്തപിത്തഹരൈര്യോഗൈര്യോനിവ്യാപദികൈസ്തഥാ| ദുഷ്ടം യദാ ഭവേച്ഛുക്രം തദാ തത് സമുപാചരേത്||൧൪൭|| ഘൃതം ച ജീവനീയം യച്ച്യവനപ്രാശ ഏവ ച| ഗിരിജസ്യ പ്രയോഗശ്ച രേതോദോഷാനപോഹതി||൧൪൮|| വാതാന്വിതേ ഹിതാഃ ശുക്രേ നിരൂഹാഃ സാനുവാസനാഃ| അഭയാമലകീയം ച പൈത്തേ ശസ്തം രസായനമ് ||൧൪൯|| മാഗധ്യമൃതലോഹാനാം ത്രിഫലായാ രസായനമ്| കഫോത്ഥിതം ശുക്രദോഷം ഹന്യാദ്ഭല്ലാതകസ്യ ച||൧൫൦|| യദന്യധാതുസംസൃഷ്ടം ശുക്രം തദ്വീക്ഷ്യ യുക്തിതഃ| യഥാദോഷം പ്രയുഞ്ജീത ദോഷധാതുഭിഷഗ്ജിതമ്||൧൫൧|| സര്പിഃ പയോ രസാഃ ശാലിര്യവഗോധൂമഷഷ്ടികാഃ| പ്രശസ്താഃ ശുക്രദോഷേഷു ബസ്തികര്മ വിശേഷതഃ||൧൫൨|| ഇത്യഷ്ടശുക്രദോഷാണാം മുനിനോക്തം ചികിത്സിതമ്|൧൫൩|
वाजीकरणयोगैस्तैरुपयोगसुखैर्हितैः||१४६|| रक्तपित्तहरैर्योगैर्योनिव्यापदिकैस्तथा| दुष्टं यदा भवेच्छुक्रं तदा तत् समुपाचरेत्||१४७|| घृतं च जीवनीयं यच्च्यवनप्राश एव च| गिरिजस्य प्रयोगश्च रेतोदोषानपोहति||१४८|| वातान्विते हिताः शुक्रे निरूहाः सानुवासनाः| अभयामलकीयं च पैत्ते शस्तं रसायनम् ||१४९|| मागध्यमृतलोहानां त्रिफलाया रसायनम्| कफोत्थितं शुक्रदोषं हन्याद्भल्लातकस्य च||१५०|| यदन्यधातुसंसृष्टं शुक्रं तद्वीक्ष्य युक्तितः| यथादोषं प्रयुञ्जीत दोषधातुभिषग्जितम्||१५१|| सर्पिः पयो रसाः शालिर्यवगोधूमषष्टिकाः| प्रशस्ताः शुक्रदोषेषु बस्तिकर्म विशेषतः||१५२|| इत्यष्टशुक्रदोषाणां मुनिनोक्तं चिकित्सितम्|१५३|
🔊 Audio coming soon
മാഗധ്യമൃതേത്യാദൌ അമൃതാ ആമലകീ| ഭല്ലാതകസ്യേത്യത്ര രസായനമിതി അനുവര്തതേ||൧൪൬-൧൫൨||-
Adhikarana 37 (153) · Śloka 154
രേതോദോഷോദ്ഭവം ക്ലൈബ്യം യസ്മാച്ഛുദ്ധ്യൈവ സിധ്യതി||൧൫൩|| തതോ വക്ഷ്യാമി തേ സമ്യഗഗ്നിവേശ! യഥാതഥമ്|൧൫൪|
रेतोदोषोद्भवं क्लैब्यं यस्माच्छुद्ध्यैव सिध्यति||१५३|| ततो वक्ष्यामि ते सम्यगग्निवेश! यथातथम्|१५४|
🔊 Audio coming soon
ശുദ്ധ്യൈവേതി രേതഃശുദ്ധ്യൈവ; സിദ്ധ്യതി പ്രശാമ്യതി||൧൫൩||-
Adhikarana 38 (154-157) · Śloka 157
ബീജധ്വജോപഘാതാഭ്യാം ജരയാ ശുക്രസങ്ക്ഷയാത്||൧൫൪|| ക്ലൈബ്യം സമ്പദ്യതേ തസ്യ ശൃണു സാമാന്യലക്ഷണമ്| സങ്കല്പപ്രവണോ നിത്യം പ്രിയാം വശ്യാമപി സ്ത്രിയമ്||൧൫൫|| ന യാതി ലിങ്ഗശൈഥില്യാത് കദാചിദ്യാതി വാ യദി| ശ്വാസാര്തഃ സ്വിന്നഗാത്രശ്ച മോഘസങ്കല്പചേഷ്ടിതഃ||൧൫൬|| മ്ലാനശിശ്നശ്ച നിര്ബീജഃ സ്യാദേതത് ക്ലൈബ്യലക്ഷണമ്| സാമാന്യലക്ഷണം ഹ്യേതദ്വിസ്തരേണ പ്രവക്ഷ്യതേ||൧൫൭||
बीजध्वजोपघाताभ्यां जरया शुक्रसङ्क्षयात्||१५४|| क्लैब्यं सम्पद्यते तस्य शृणु सामान्यलक्षणम्| सङ्कल्पप्रवणो नित्यं प्रियां वश्यामपि स्त्रियम्||१५५|| न याति लिङ्गशैथिल्यात् कदाचिद्याति वा यदि| श्वासार्तः स्विन्नगात्रश्च मोघसङ्कल्पचेष्टितः||१५६|| म्लानशिश्नश्च निर्बीजः स्यादेतत् क्लैब्यलक्षणम्| सामान्यलक्षणं ह्येतद्विस्तरेण प्रवक्ष्यते||१५७||
🔊 Audio coming soon
സങ്കല്പേത്യാദൌ ലിങ്ഗശൈഥില്യാദിതി ലിങ്ഗാനുത്ഥാനാത്| മോഘേ നിഷ്ഫലേ സങ്കല്പചേഷ്ടിതേ യസ്യ സഃ||൧൫൪-൧൫൭||
Adhikarana 39 (158-161) · Śloka 163
ശീതരൂക്ഷാല്പസങ്ക്ലിഷ്ടവിരുദ്ധാജീര്ണഭോജനാത് | ശോകചിന്താഭയത്രാസാത് സ്ത്രീണാം ചാത്യര്ഥസേവനാത്||൧൫൮|| അഭിചാരാദവിസ്രമ്ഭാദ്രസാദീനാം ച സങ്ക്ഷയാത്| വാതാദീനാം ച വൈഷമ്യാത്തഥൈവാനശനാച്ഛ്രമാത്||൧൫൯|| നാരീണാമരസജ്ഞത്വാത് പഞ്ചകര്മാപചാരതഃ| ബീജോപഘാതാദ്ഭവതി പാണ്ഡുവര്ണഃ സുദുര്ബലഃ||൧൬൦|| അല്പപ്രാണോऽല്പഹര്ഷശ്ച പ്രമദാസു ഭവേന്നരഃ| ഹൃത്പാണ്ഡുരോഗതമകകാമലാശ്രമപീഡിതഃ||൧൬൧|| ഛര്ദ്യതീസാരശൂലാര്തഃ കാസജ്വരനിപീഡിതഃ| ബീജോപഘാതജം ക്ലൈബ്യം ...|൧൬൩|
शीतरूक्षाल्पसङ्क्लिष्टविरुद्धाजीर्णभोजनात् | शोकचिन्ताभयत्रासात् स्त्रीणां चात्यर्थसेवनात्||१५८|| अभिचारादविस्रम्भाद्रसादीनां च सङ्क्षयात्| वातादीनां च वैषम्यात्तथैवानशनाच्छ्रमात्||१५९|| नारीणामरसज्ञत्वात् पञ्चकर्मापचारतः| बीजोपघाताद्भवति पाण्डुवर्णः सुदुर्बलः||१६०|| अल्पप्राणोऽल्पहर्षश्च प्रमदासु भवेन्नरः| हृत्पाण्डुरोगतमककामलाश्रमपीडितः||१६१|| छर्द्यतीसारशूलार्तः कासज्वरनिपीडितः| बीजोपघातजं क्लैब्यं ...|१६३|
🔊 Audio coming soon
വായോഃ ക്ഷയാദ് ബീജക്ഷയാനുപപത്തേഃ വാതാദീനാം ച സങ്ക്ഷയാദിത്യത്ര പ്രാകൃതവാതാദിക്ഷയേ ശരീരവൈഗുണ്യാദേവ ശുക്രാനുത്പാദോ ജ്ഞേയഃ||൧൫൮-൧൬൧||-
Adhikarana 40 (162-175) · Śloka 176
... ധ്വജഭങ്ഗകൃതം ശൃണു||൧൬൨|| അത്യമ്ലലവണക്ഷാരവിരുദ്ധാസാത്മ്യഭോജനാത്| അത്യമ്ബുപാനാദ്വിഷമാത് പിഷ്ടാന്നഗുരുഭോജനാത്||൧൬൩|| ദധിക്ഷീരാനൂപമാംസസേവനാദ്വ്യാധികര്ഷണാത്| കന്യാനാം ചൈവ ഗമനാദയോനിഗമനാദപി||൧൬൪|| ദീര്ഘരോഗാം ചിരോത്സൃഷ്ടാം തഥൈവ ച രജസ്വലാമ്| ദുര്ഗന്ധാം ദുഷ്ടയോനിം ച തഥൈവ ച പരിസ്രുതാമ് ||൧൬൫|| ഈദൃശീം പ്രമദാം മോഹാദ്യോ ഗച്ഛേത് കാമഹര്ഷിതഃ| ചതുഷ്പദാഭിഗമനാച്ഛേഫസശ്ചാഭിഘാതതഃ||൧൬൬|| അധാവനാദ്വാ മേഢ്രസ്യ ശസ്ത്രദന്തനഖക്ഷതാത്| കാഷ്ഠപ്രഹാരനിഷ്പേഷാച്ഛൂകാനാം ചാതിസേവനാത്||൧൬൭|| രേതസശ്ച പ്രതീഘാതാദ്ധ്വജഭങ്ഗഃ പ്രവര്തതേ| (ഭവന്തി യാനി രൂപാണി തസ്യ വക്ഷ്യാമ്യതഃ പരമ്)| ശ്വയഥുര്വേദനാ മേഢ്രേ രാഗശ്ചൈവോപലക്ഷ്യതേ||൧൬൮|| സ്ഫോടാശ്ച തീവ്രാ ജായന്തേ ലിങ്ഗപാകോ ഭവത്യപി| മാംസവൃദ്ധിര്ഭവേച്ചാസ്യ വ്രണാഃ ക്ഷിപ്രം ഭവന്ത്യപി||൧൬൯|| പുലാകോദകസങ്കാശഃ സ്രാവഃ ശ്യാവാരുണപ്രഭഃ| വലയീകുരുതേ ചാപി കഠിനശ്ച പരിഗ്രഹഃ||൧൭൦|| ജ്വരസ്തൃഷ്ണാ ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ ച്ഛര്ദിശ്ചാസ്യോപജായതേ| രക്തം കൃഷ്ണം സ്രവേച്ചാപി നീലമാവിലലോഹിതമ്||൧൭൧|| അഗ്നിനേവ ച ദഗ്ധസ്യ തീവ്രോ ദാഹഃ സവേദനഃ| ബസ്തൌ വൃഷണയോര്വാऽപി സീവന്യാം വങ്ക്ഷണേഷു ച||൧൭൨|| കദാചിത്പിച്ഛിലോ വാऽപി പാണ്ഡുഃ സ്രാവശ്ച ജായതേ| ശ്വയഥുര്ജായതേ മന്ദഃ സ്തിമിതോऽല്പപരിസ്രവഃ||൧൭൩|| ചിരാച്ച പാകം വ്രജതി ശീഘ്രം വാऽഥ പ്രമുച്യതേ| ജായന്തേ ക്രിമയശ്ചാപി ക്ലിദ്യതേ പൂതിഗന്ധി ച||൧൭൪|| വിശീര്യതേ മണിശ്ചാസ്യ മേഢ്രം മുഷ്കാവഥാപി ച| ധ്വജഭങ്ഗകൃതം ക്ലൈബ്യമിത്യേതത് സമുദാഹൃതമ്||൧൭൫|| ഏതം പഞ്ചവിധം കേചിദ്ധ്വജഭങ്ഗം പ്രചക്ഷതേ|൧൭൬|
... ध्वजभङ्गकृतं शृणु||१६२|| अत्यम्ललवणक्षारविरुद्धासात्म्यभोजनात्| अत्यम्बुपानाद्विषमात् पिष्टान्नगुरुभोजनात्||१६३|| दधिक्षीरानूपमांससेवनाद्व्याधिकर्षणात्| कन्यानां चैव गमनादयोनिगमनादपि||१६४|| दीर्घरोगां चिरोत्सृष्टां तथैव च रजस्वलाम्| दुर्गन्धां दुष्टयोनिं च तथैव च परिस्रुताम् ||१६५|| ईदृशीं प्रमदां मोहाद्यो गच्छेत् कामहर्षितः| चतुष्पदाभिगमनाच्छेफसश्चाभिघाततः||१६६|| अधावनाद्वा मेढ्रस्य शस्त्रदन्तनखक्षतात्| काष्ठप्रहारनिष्पेषाच्छूकानां चातिसेवनात्||१६७|| रेतसश्च प्रतीघाताद्ध्वजभङ्गः प्रवर्तते| (भवन्ति यानि रूपाणि तस्य वक्ष्याम्यतः परम्)| श्वयथुर्वेदना मेढ्रे रागश्चैवोपलक्ष्यते||१६८|| स्फोटाश्च तीव्रा जायन्ते लिङ्गपाको भवत्यपि| मांसवृद्धिर्भवेच्चास्य व्रणाः क्षिप्रं भवन्त्यपि||१६९|| पुलाकोदकसङ्काशः स्रावः श्यावारुणप्रभः| वलयीकुरुते चापि कठिनश्च परिग्रहः||१७०|| ज्वरस्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा च्छर्दिश्चास्योपजायते| रक्तं कृष्णं स्रवेच्चापि नीलमाविललोहितम्||१७१|| अग्निनेव च दग्धस्य तीव्रो दाहः सवेदनः| बस्तौ वृषणयोर्वाऽपि सीवन्यां वङ्क्षणेषु च||१७२|| कदाचित्पिच्छिलो वाऽपि पाण्डुः स्रावश्च जायते| श्वयथुर्जायते मन्दः स्तिमितोऽल्पपरिस्रवः||१७३|| चिराच्च पाकं व्रजति शीघ्रं वाऽथ प्रमुच्यते| जायन्ते क्रिमयश्चापि क्लिद्यते पूतिगन्धि च||१७४|| विशीर्यते मणिश्चास्य मेढ्रं मुष्कावथापि च| ध्वजभङ्गकृतं क्लैब्यमित्येतत् समुदाहृतम्||१७५|| एतं पञ्चविधं केचिद्ध्वजभङ्गं प्रचक्षते|१७६|
🔊 Audio coming soon
ശൂകാനാം ചാതിസേവനാദിതി ലിങ്ഗാതിവൃദ്ധ്യര്ഥം കൃതശൂകാതിയോഗാത്| ഏതം പഞ്ചവിധം കേചിദ് ധ്വജഭങ്ഗം വദന്തി; തഥോക്തേന വാതപിത്തകഫരക്തസന്നിപാതഭേദേന പഞ്ചവിധത്വമിത്യര്ഥഃ| തത്ര ശ്വയഥുര്വേദനാ മേഢ്രേ ഇത്യാദി വാതേന, സ്ഫോടാശ്ചേത്യാദി പിത്തേന, മാംസവൃദ്ധിരിത്യാദി കഫേന, ജ്വരസ്തൃഷ്ണേത്യാദി രക്തേന, അഗ്നിനേവേത്യാദി സന്നിപാതേന||൧൬൨-൧൭൫||-
Adhikarana 41 (176-180) · Śloka 181
ക്ലൈബ്യം ജരാസമ്ഭവം ഹി പ്രവക്ഷ്യാമ്യഥ തച്ഛൃണു||൧൭൬|| ജഘന്യമധ്യപ്രവരം വയസ്ത്രിവിധമുച്യതേ| അതിപ്രവയസാം ശുക്രം പ്രായശഃ ക്ഷീയതേ നൃണാമ്||൧൭൭|| രസാദീനാം സങ്ക്ഷയാച്ച തഥൈവാവൃഷ്യസേവനാത്| ബലവീര്യേന്ദ്രിയാണാം ച ക്രമേണൈവ പരിക്ഷയാത്||൧൭൮|| പരിക്ഷയാദായുഷശ്ചാപ്യനാഹാരാച്ഛ്രമാത് ക്ലമാത്| ജരാസമ്ഭവജം ക്ലൈബ്യമിത്യേതൈര്ഹേതുഭിര്നൃണാമ്||൧൭൯|| ജായതേ തേന സോऽത്യര്ഥം ക്ഷീണധാതുഃ സുദുര്ബലഃ| വിവര്ണോ ദുര്ബലോ ദീനഃ ക്ഷിപ്രം വ്യാധിമഥാശ്നുതേ||൧൮൦|| ഏതജ്ജരാസമ്ഭവം ഹി ...|൧൮൧|
क्लैब्यं जरासम्भवं हि प्रवक्ष्याम्यथ तच्छृणु||१७६|| जघन्यमध्यप्रवरं वयस्त्रिविधमुच्यते| अतिप्रवयसां शुक्रं प्रायशः क्षीयते नृणाम्||१७७|| रसादीनां सङ्क्षयाच्च तथैवावृष्यसेवनात्| बलवीर्येन्द्रियाणां च क्रमेणैव परिक्षयात्||१७८|| परिक्षयादायुषश्चाप्यनाहाराच्छ्रमात् क्लमात्| जरासम्भवजं क्लैब्यमित्येतैर्हेतुभिर्नृणाम्||१७९|| जायते तेन सोऽत्यर्थं क्षीणधातुः सुदुर्बलः| विवर्णो दुर्बलो दीनः क्षिप्रं व्याधिमथाश्नुते||१८०|| एतज्जरासम्भवं हि ...|१८१|
🔊 Audio coming soon
ജഘന്യേത്യാദൌ പ്രവരം വയ ഇതി വാര്ധക്യമ്| പ്രായശഃ ക്ഷീയത ഇതി വചനാത് കദാചിത് പ്രവയസാമപി ശുക്രസാരാണാം വൃഷ്യസേവിനാം ച ന ക്ഷീയതേ ശുക്രമിതി ദര്ശയതി| പ്രവയസാം ശുക്രക്ഷയേ ഹേതുമാഹ- രസാദീനാമിത്യാദി| ഏതേ ച രസക്ഷയാദയോ ഹേതവോ വാര്ധക്യസ്വഭാവാദേവ ഭവന്തി||൧൭൬-൧൮൦||-
Adhikarana 42 (181-190) · Śloka 191
... ചതുര്ഥം ക്ഷയജം ശൃണു| അതീവ ചിന്തനാച്ചൈവ ശോകാത്ക്രോധാദ്ഭയാത്തഥാ||൧൮൧|| ഈര്ഷ്യോത്കണ്ഠാമദോദ്വേഗാന് സദാ വിശതി യോ നരഃ| കൃശോ വാ സേവതേ രൂക്ഷമന്നപാനം തഥൌഷധമ്||൧൮൨|| ദുര്ബലപ്രകൃതിശ്ചൈവ നിരാഹാരോ ഭവേദ്യദി| അസാത്മ്യഭോജനാച്ചാപി ഹൃദയേ യോ വ്യവസ്ഥിതഃ||൧൮൩|| രസഃ പ്രധാനധാതുര്ഹി ക്ഷീയേതാശു തതോ നൃണാമ്| രക്താദയശ്ച ക്ഷീയന്തേ ധാതവസ്തസ്യ ദേഹിനഃ||൧൮൪|| ശുക്രാവസാനാസ്തേഭ്യോऽപി ശുക്രം ധാമ പരം മതമ്| ചേതസോ വാऽതിഹര്ഷേണ വ്യവായം സേവതേऽതി യഃ||൧൮൫|| തസ്യാശു ക്ഷീയതേ ശുക്രം തതഃ പ്രാപ്നോതി സങ്ക്ഷയമ്| ഘോരം വ്യാധിമവാപ്നോതി മരണം വാ സ ഗച്ഛതി||൧൮൬|| ശുക്രം തസ്മാദ്വിശേഷേണ രക്ഷ്യമാരോഗ്യമിച്ഛതാ| ഏവം നിദാനലിങ്ഗാഭ്യാമുക്തം ക്ലൈബ്യം ചതുര്വിധമ്||൧൮൭|| കേചിത് ക്ലൈബ്യേ ത്വസാധ്യേ ദ്വേ ധ്വജഭങ്ഗക്ഷയോദ്ഭവേ| വദന്തി ശേഫസശ്ഛേദാദ്വൃഷണോത്പാടനേന ച||൧൮൮|| മാതാപിത്രോര്ബീജദോഷാദശുഭൈശ്ചാകൃതാത്മനഃ| ഗര്ഭസ്ഥസ്യ യദാ ദോഷാഃ പ്രാപ്യ രേതോവഹാഃസിരാഃ||൧൮൯|| ശോഷയന്ത്യാശു തന്നാശാദ്രേതശ്ചാപ്യുപഹന്യതേ| തത്ര സമ്പൂര്ണസര്വാങ്ഗഃ സ ഭവത്യപുമാന് പുമാന്||൧൯൦|| ഏതേ ത്വസാധ്യാ വ്യാഖ്യാതാഃ സന്നിപാതസമുച്ഛ്രയാത്|൧൯൧|
... चतुर्थं क्षयजं शृणु| अतीव चिन्तनाच्चैव शोकात्क्रोधाद्भयात्तथा||१८१|| ईर्ष्योत्कण्ठामदोद्वेगान् सदा विशति यो नरः| कृशो वा सेवते रूक्षमन्नपानं तथौषधम्||१८२|| दुर्बलप्रकृतिश्चैव निराहारो भवेद्यदि| असात्म्यभोजनाच्चापि हृदये यो व्यवस्थितः||१८३|| रसः प्रधानधातुर्हि क्षीयेताशु ततो नृणाम्| रक्तादयश्च क्षीयन्ते धातवस्तस्य देहिनः||१८४|| शुक्रावसानास्तेभ्योऽपि शुक्रं धाम परं मतम्| चेतसो वाऽतिहर्षेण व्यवायं सेवतेऽति यः||१८५|| तस्याशु क्षीयते शुक्रं ततः प्राप्नोति सङ्क्षयम्| घोरं व्याधिमवाप्नोति मरणं वा स गच्छति||१८६|| शुक्रं तस्माद्विशेषेण रक्ष्यमारोग्यमिच्छता| एवं निदानलिङ्गाभ्यामुक्तं क्लैब्यं चतुर्विधम्||१८७|| केचित् क्लैब्ये त्वसाध्ये द्वे ध्वजभङ्गक्षयोद्भवे| वदन्ति शेफसश्छेदाद्वृषणोत्पाटनेन च||१८८|| मातापित्रोर्बीजदोषादशुभैश्चाकृतात्मनः| गर्भस्थस्य यदा दोषाः प्राप्य रेतोवहाःसिराः||१८९|| शोषयन्त्याशु तन्नाशाद्रेतश्चाप्युपहन्यते| तत्र सम्पूर्णसर्वाङ्गः स भवत्यपुमान् पुमान्||१९०|| एते त्वसाध्या व्याख्याताः सन्निपातसमुच्छ्रयात्|१९१|
🔊 Audio coming soon
കേചിദിത്യാദൌ ധ്വജഭങ്ഗക്ഷയോദ്ഭവേ വക്ഷ്യമാണവിശിഷ്ടധ്വജഭങ്ഗക്ഷയോദ്ഭവേ, തേ ചാസാധ്യേ| വൃഷണോത്പാടനേന ചേത്യന്തേന ധ്വജഭങ്ഗ ഉക്തഃ, ക്ഷയജം തു മാതാപിത്രോരിത്യാദിനോച്യതേ| സ പുമാന് സ്ത്രീഷു പുരുഷവ്യാപാരകരണാസമര്ഥത്വാദപുമാന് ഭവതി||൧൮൧-൧൯൦||-
Adhikarana 43 (191-195) · Śloka 195
ചികിത്സിതമതസ്തൂര്ധ്വം സമാസവ്യാസതഃ ശൃണു||൧൯൧|| ശുക്രദോഷേഷു നിര്ദിഷ്ടം ഭേഷജം യന്മയാऽനഘ!| ക്ലൈബ്യോപശാന്തയേ കുര്യാത് ക്ഷീണക്ഷതഹിതം ച യത്||൧൯൨|| ബസ്തയഃ ക്ഷീരസര്പീംഷി വൃഷ്യയോഗാശ്ച യേ മതാഃ| രസായനപ്രയോഗാശ്ച സര്വാനേതാന് പ്രയോജയേത്||൧൯൩|| സമീക്ഷ്യ ദേഹദോഷാഗ്നിബലം ഭേഷജകാലവിത്| വ്യവായഹേതുജേ ക്ലൈബ്യേ തഥാ ധാതുവിപര്യയാത് ||൧൯൪|| ദൈവവ്യപാശ്രയം ചൈവ ഭേഷജം ചാഭിചാരജേ | സമാസേനൈതദുദ്ദിഷ്ടം ഭേഷജം ക്ലൈബ്യശാന്തയേ||൧൯൫||
चिकित्सितमतस्तूर्ध्वं समासव्यासतः शृणु||१९१|| शुक्रदोषेषु निर्दिष्टं भेषजं यन्मयाऽनघ!| क्लैब्योपशान्तये कुर्यात् क्षीणक्षतहितं च यत्||१९२|| बस्तयः क्षीरसर्पींषि वृष्ययोगाश्च ये मताः| रसायनप्रयोगाश्च सर्वानेतान् प्रयोजयेत्||१९३|| समीक्ष्य देहदोषाग्निबलं भेषजकालवित्| व्यवायहेतुजे क्लैब्ये तथा धातुविपर्ययात् ||१९४|| दैवव्यपाश्रयं चैव भेषजं चाभिचारजे | समासेनैतदुद्दिष्टं भेषजं क्लैब्यशान्तये||१९५||
🔊 Audio coming soon
വ്യവായഹേതുജേ ഇതിപദം ബീജദോഷോത്പന്നസഹജവ്യുദാസാര്ഥമ്| ധാതുവിപര്യയാദിതി ദോഷവൈഷമ്യാത്| ദൈവവ്യപാശ്രയമിത്യാദിനാ അഭിചാരാദിജക്ലൈബ്യചികിത്സാം ബ്രൂതേ| അഭിചാരാദിജം ച ക്ലൈബ്യം ദൈവവ്യപാശ്രയചികിത്സാഭിധാനാദേവ സ്വീകര്തവ്യമ്||൧൯൧-൧൯൫||
Adhikarana 44 (196-203) · Śloka 204
വിസ്തരേണ പ്രവക്ഷ്യാമി ക്ലൈബ്യാനാം ഭേഷജം പുനഃ| സുസ്വിന്നസ്നിഗ്ധഗാത്രസ്യ സ്നേഹയുക്തം വിരേചനമ്||൧൯൬|| അന്നാശനം തതഃ കുര്യാദഥവാऽऽസ്ഥാപനം പുനഃ| പ്രദദ്യാന്മതിമാന് വൈദ്യസ്തതസ്തമനുവാസയേത്||൧൯൭|| പലാശൈരണ്ഡമുസ്താദ്യൈഃ പശ്ചാദാസ്ഥാപയേത്തതഃ| വാജീകരണയോഗാശ്ച പൂര്വം യേ സമുദാഹൃതാഃ||൧൯൮|| ഭിഷജാ തേ പ്രയോജ്യാഃ സ്യുഃ ക്ലൈബ്യേ ബീജോപഘാതജേ| ധ്വജഭങ്ഗകൃതം ക്ലൈബ്യം ജ്ഞാത്വാ തസ്യാചരേത് ക്രിയാമ്||൧൯൯|| പ്രദേഹാന് പരിഷേകാംശ്ച കുര്യാദ്വാ രക്തമോക്ഷണമ്| സ്നേഹപാനം ച കുര്വീത സസ്നേഹം ച വിരേചനമ്||൨൦൦|| അനുവാസം തതഃ കുര്യാദഥവാऽऽസ്ഥാപനം പുനഃ| വ്രണവച്ച ക്രിയാഃ സര്വാസ്തത്ര കുര്യാദ്വിചക്ഷണഃ||൨൦൧|| ജരാസമ്ഭവജേ ക്ലൈബ്യേ ക്ഷയജേ ചൈവ കാരയേത്| സ്നേഹസ്വേദോപപന്നസ്യ സസ്നേഹം ശോധനം ഹിതമ്||൨൦൨|| ക്ഷീരസര്പിര്വൃഷ്യയോഗാ ബസ്തയശ്ചൈവ യാപനാഃ| രസായനപ്രയോഗാശ്ച തയോര്ഭേഷജമുച്യതേ||൨൦൩|| വിസ്തരേണൈതദുദ്ദിഷ്ടം ക്ലൈബ്യാനാം ഭേഷജം മയാ|൨൦൪|
विस्तरेण प्रवक्ष्यामि क्लैब्यानां भेषजं पुनः| सुस्विन्नस्निग्धगात्रस्य स्नेहयुक्तं विरेचनम्||१९६|| अन्नाशनं ततः कुर्यादथवाऽऽस्थापनं पुनः| प्रदद्यान्मतिमान् वैद्यस्ततस्तमनुवासयेत्||१९७|| पलाशैरण्डमुस्ताद्यैः पश्चादास्थापयेत्ततः| वाजीकरणयोगाश्च पूर्वं ये समुदाहृताः||१९८|| भिषजा ते प्रयोज्याः स्युः क्लैब्ये बीजोपघातजे| ध्वजभङ्गकृतं क्लैब्यं ज्ञात्वा तस्याचरेत् क्रियाम्||१९९|| प्रदेहान् परिषेकांश्च कुर्याद्वा रक्तमोक्षणम्| स्नेहपानं च कुर्वीत सस्नेहं च विरेचनम्||२००|| अनुवासं ततः कुर्यादथवाऽऽस्थापनं पुनः| व्रणवच्च क्रियाः सर्वास्तत्र कुर्याद्विचक्षणः||२०१|| जरासम्भवजे क्लैब्ये क्षयजे चैव कारयेत्| स्नेहस्वेदोपपन्नस्य सस्नेहं शोधनं हितम्||२०२|| क्षीरसर्पिर्वृष्ययोगा बस्तयश्चैव यापनाः| रसायनप्रयोगाश्च तयोर्भेषजमुच्यते||२०३|| विस्तरेणैतदुद्दिष्टं क्लैब्यानां भेषजं मया|२०४|
🔊 Audio coming soon
പലാശൈരണ്ഡമുസ്താദ്യൈരിതി ഏരണ്ഡപലാശാദ്യൈര്മുസ്താദ്യൈശ്ച വ്യവസ്ഥിതൈരിത്യര്ഥഃ| തത്രൈരണ്ഡപത്രാദിഃ “ഏരണ്ഡമൂലപലാശാത്” (സി.അ.൧൨) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേ വക്ഷ്യമാണഃ സിദ്ധൌ, മുസ്താദിശ്ച യാപനാബസ്തിഃ| ബസ്തിദ്വയേऽപ്യത്ര ബഹുവചനം വ്യക്തിസദ്ഭാവാപേക്ഷയാ ജ്ഞേയമ്||൧൯൬-൨൦൩||-
Adhikarana 45 (204-224) · Śloka 224
യഃ പൂര്വമുക്തഃ പ്രദരഃ ശൃണു ഹേത്വാദിഭിസ്തു തമ്||൨൦൪|| യാऽത്യര്ഥം സേവതേ നാരീ ലവണാമ്ലഗുരൂണി ച| കടൂന്യഥ വിദാഹീനി സ്നിഗ്ധാനി പിശിതാനി ച||൨൦൫|| ഗ്രാമ്യൌദകാനി മേദ്യാനി കൃശരാം പായസം ദധി | ശുക്തമസ്തുസുരാദീനി ഭജന്ത്യാഃ കുപിതോऽനിലഃ||൨൦൬|| രക്തം പ്രമാണമുത്ക്രമ്യ ഗര്ഭാശയഗതാഃ സിരാഃ| രജോവഹാഃ സമാശ്രിത്യ രക്തമാദായ തദ്രജഃ||൨൦൭|| യസ്മാദ്വിവര്ധയത്യാശു രസഭാവാദ്വിമാനതാ | തസ്മാദസൃഗ്ദരം പ്രാഹുരേതത്തന്ത്രവിശാരദാഃ||൨൦൮|| രജഃ പ്രദീര്യതേ യസ്മാത് പ്രദരസ്തേന സ സ്മൃതഃ| സാമാന്യതഃ സമുദ്ദിഷ്ടം കാരണം ലിങ്ഗമേവ ച||൨൦൯|| ചതുര്വിധം വ്യാസതസ്തു വാതാദ്യൈഃ സന്നിപാതതഃ| അതഃപരം പ്രവക്ഷ്യാമി ഹേത്വാകൃതിഭിഷഗ്ജിതമ്||൨൧൦|| രൂക്ഷാദിഭിര്മാരുതസ്തു രക്തമാദായ പൂര്വവത്| കുപിതഃ പ്രദരം കുര്യാല്ലക്ഷണം തസ്യ മേ ശൃണു||൨൧൧|| ഫേനിലം തനു രൂക്ഷം ച ശ്യാവം ചാരുണമേവ ച| കിംശുകോദകസങ്കാശം സരുജം വാऽഥ നീരുജമ്||൨൧൨|| കടിവങ്ക്ഷണഹൃത്പാര്ശ്വപൃഷ്ഠശ്രോണിഷു മാരുതഃ| കുരുതേ വേദനാം തീവ്രാമേതദ്വാതാത്മകം വിദുഃ||൨൧൩|| അമ്ലോഷ്ണലവണക്ഷാരൈഃ പിത്തം പ്രകുപിതം യദാ| പൂര്വവത് പ്രദരം കുര്യാത് പൈത്തികം ലിങ്ഗതഃ ശൃണു||൨൧൪|| സനീലമഥവാ പീതമത്യുഷ്ണമസിതം തഥാ| നിതാന്തരക്തം സ്രവതി മുഹുര്മുഹുരഥാര്തിമത്||൨൧൫|| ദാഹരാഗതൃഷാമോഹജ്വരഭ്രമസമായുതമ്| അസൃഗ്ദരം പൈത്തികം സ്യാച്ഛ്ലൈഷ്മികം തു പ്രവക്ഷ്യതേ||൨൧൬|| ഗുര്വാദിഭിര്ഹേതുഭിശ്ച പൂര്വവത് കുപിതഃ കഫഃ| പ്രദരം കുരുതേ തസ്യ ലക്ഷണം തത്ത്വതഃ ശൃണു||൨൧൭|| പിച്ഛിലം പാണ്ഡുവര്ണം ച ഗുരു സ്നിഗ്ധം ച ശീതലമ്| സ്രവത്യസൃക് ശ്ലേഷ്മലം ച ഘനം മന്ദരുജാകരമ്||൨൧൮|| ഛര്ദ്യരോചകഹൃല്ലാസശ്വാസകാസസമന്വിതമ്| (വക്ഷ്യതേ ക്ഷീരദോഷാണാം സാമാന്യമിഹ കാരണമ്||൨൧൯|| യത്തദേവ ത്രിദോഷസ്യ കാരണം പ്രദരസ്യ തു)| ത്രിലിങ്ഗസംയുതം വിദ്യാന്നൈകാവസ്ഥമസൃഗ്ദരമ്||൨൨൦|| നാരീ ത്വതിപരിക്ലിഷ്ടാ യദാ പ്രക്ഷീണശോണിതാ| സര്വഹേതുസമാചാരാദതിവൃദ്ധസ്തദാऽനിലഃ||൨൨൧|| രക്തമാര്ഗേണ സൃജതി പ്രത്യനീകബലം കഫമ്| ദുര്ഗന്ധം പിച്ഛിലം പീതം വിദഗ്ധം പിത്തതേജസാ||൨൨൨|| വസാം മേദശ്ച യാവദ്ധി സമുപാദായ വേഗവാന്| സൃജത്യപത്യമാര്ഗേണ സര്പിര്മജ്ജവസോപമമ്||൨൨൩|| ശശ്വത് സ്രവത്യഥാസ്രാവം തൃഷ്ണാദാഹജ്വരാന്വിതാമ്| ക്ഷീണരക്താം ദുര്ബലാം സ താമസാധ്യാം വിവര്ജയേത്||൨൨൪||
यः पूर्वमुक्तः प्रदरः शृणु हेत्वादिभिस्तु तम्||२०४|| याऽत्यर्थं सेवते नारी लवणाम्लगुरूणि च| कटून्यथ विदाहीनि स्निग्धानि पिशितानि च||२०५|| ग्राम्यौदकानि मेद्यानि कृशरां पायसं दधि | शुक्तमस्तुसुरादीनि भजन्त्याः कुपितोऽनिलः||२०६|| रक्तं प्रमाणमुत्क्रम्य गर्भाशयगताः सिराः| रजोवहाः समाश्रित्य रक्तमादाय तद्रजः||२०७|| यस्माद्विवर्धयत्याशु रसभावाद्विमानता | तस्मादसृग्दरं प्राहुरेतत्तन्त्रविशारदाः||२०८|| रजः प्रदीर्यते यस्मात् प्रदरस्तेन स स्मृतः| सामान्यतः समुद्दिष्टं कारणं लिङ्गमेव च||२०९|| चतुर्विधं व्यासतस्तु वाताद्यैः सन्निपाततः| अतःपरं प्रवक्ष्यामि हेत्वाकृतिभिषग्जितम्||२१०|| रूक्षादिभिर्मारुतस्तु रक्तमादाय पूर्ववत्| कुपितः प्रदरं कुर्याल्लक्षणं तस्य मे शृणु||२११|| फेनिलं तनु रूक्षं च श्यावं चारुणमेव च| किंशुकोदकसङ्काशं सरुजं वाऽथ नीरुजम्||२१२|| कटिवङ्क्षणहृत्पार्श्वपृष्ठश्रोणिषु मारुतः| कुरुते वेदनां तीव्रामेतद्वातात्मकं विदुः||२१३|| अम्लोष्णलवणक्षारैः पित्तं प्रकुपितं यदा| पूर्ववत् प्रदरं कुर्यात् पैत्तिकं लिङ्गतः शृणु||२१४|| सनीलमथवा पीतमत्युष्णमसितं तथा| नितान्तरक्तं स्रवति मुहुर्मुहुरथार्तिमत्||२१५|| दाहरागतृषामोहज्वरभ्रमसमायुतम्| असृग्दरं पैत्तिकं स्याच्छ्लैष्मिकं तु प्रवक्ष्यते||२१६|| गुर्वादिभिर्हेतुभिश्च पूर्ववत् कुपितः कफः| प्रदरं कुरुते तस्य लक्षणं तत्त्वतः शृणु||२१७|| पिच्छिलं पाण्डुवर्णं च गुरु स्निग्धं च शीतलम्| स्रवत्यसृक् श्लेष्मलं च घनं मन्दरुजाकरम्||२१८|| छर्द्यरोचकहृल्लासश्वासकाससमन्वितम्| (वक्ष्यते क्षीरदोषाणां सामान्यमिह कारणम्||२१९|| यत्तदेव त्रिदोषस्य कारणं प्रदरस्य तु)| त्रिलिङ्गसंयुतं विद्यान्नैकावस्थमसृग्दरम्||२२०|| नारी त्वतिपरिक्लिष्टा यदा प्रक्षीणशोणिता| सर्वहेतुसमाचारादतिवृद्धस्तदाऽनिलः||२२१|| रक्तमार्गेण सृजति प्रत्यनीकबलं कफम्| दुर्गन्धं पिच्छिलं पीतं विदग्धं पित्ततेजसा||२२२|| वसां मेदश्च यावद्धि समुपादाय वेगवान्| सृजत्यपत्यमार्गेण सर्पिर्मज्जवसोपमम्||२२३|| शश्वत् स्रवत्यथास्रावं तृष्णादाहज्वरान्विताम्| क्षीणरक्तां दुर्बलां स तामसाध्यां विवर्जयेत्||२२४||
🔊 Audio coming soon
യഃ പൂര്വമുക്തഃ പ്രദര ഇത്യാദൌ ഉപദ്രവരൂപതയാ പൂര്വമുക്തഃ പ്രദര ഇതി വദന്തി; കിന്തു രക്തയോനിചികിത്സിതേ അസൃഗ്ദരസഞ്ജ്ഞയൈവ രക്തയോനികഥനേന നിര്ദിഷ്ടദോഷഭേദേന ച തത്രൈവ രക്തയോനിരസൃഗ്ദരരൂപാ വ്യാകൃ(ഹൃ)താ, തേനേഹ പുനരസൃഗ്ദരലക്ഷണാഭിധാനം പൂര്വടീകാകൃതാമസമ്മതമ്| ഇഹ യേऽപ്യമും ഗ്രന്ഥം പഠന്തി, തേ തസ്യൈവായം പ്രഭേദഃ പ്രപഞ്ചോ വാऽഭിധീയത ഇതി വര്ണയന്തി| വയം തു ഭൂരിപുസ്തകേഷ്വേവം പാഠദര്ശനാദസ്യ വ്യാഖ്യാനം കുര്മഃ| ഗര്ഭാശയഗതാ ഇതി ഗര്ഭാശയസമ്ബദ്ധാഃ| അസൃഗ്ദരശബ്ദവ്യുത്പത്തിമാഹ- കുപിതോऽനില ഇത്യാദി| രക്തം പ്രമാണമുത്ക്രമ്യ ഇതി രക്തം പ്രമാണാധികം കൃത്വാ രക്തമാദായ തദ്രജോ യസ്മാദ്വിവര്ധയതി (വൃദ്ധേന രക്തേന യോജയിത്വാ രജോ വിവര്ധയതി യസ്മാത് ) പവനസ്തസ്മാദസൃഗ്രജോമേലകരൂപത്വാദയം വ്യാധിരസൃഗ്ദര ഇത്യുച്യതേ| ‘പ്രദീര്യതേ ഇതി വിസ്താരിതോ ഭവതി’ ഇതി പ്രദരഃ, ‘അസൃഗ് ദീര്യതേ യസ്മിന്നിതി അസൃഗ്ദര’ ഇത്യേഷാऽപി നിരുക്തിരത്ര ബോദ്ധവ്യാ| നൈകാവസ്ഥമിതി വാതകൃതനാനാവസ്ഥായുക്തമ്| നാരീ ത്വിത്യാദിനാ ഏതദനുബന്ധകൃതാമവസ്ഥാമാഹ||൨൦൪-൨൨൪||
Adhikarana 46 (225-228) · Śloka 228
മാസാന്നിഷ്പിച്ഛദാഹാര്തി പഞ്ചരാത്രാനുബന്ധി ച| നൈവാതിബഹു നാത്യല്പമാര്തവം ശുദ്ധമാദിശേത്||൨൨൫|| ഗുഞ്ജാഫലസവര്ണം ച പദ്മാലക്തകസന്നിഭമ് | ഇന്ദ്രഗോപകസങ്കാശമാര്തവം ശുദ്ധമാദിശേത്||൨൨൬|| യോനീനാം വാതലാദ്യാനാം യദുക്തമിഹ ഭേഷജമ്| ചതുര്ണാം പ്രദരാണാം ച തത് സര്വം കാരയേദ്ഭിഷക്||൨൨൭|| രക്താതിസാരിണാം യച്ച തഥാ ശോണിതപിത്തിനാമ്| രക്താര്ശസാം ച യത് പ്രോക്തം ഭേഷജം തച്ച കാരയേത്||൨൨൮||
मासान्निष्पिच्छदाहार्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च| नैवातिबहु नात्यल्पमार्तवं शुद्धमादिशेत्||२२५|| गुञ्जाफलसवर्णं च पद्मालक्तकसन्निभम् | इन्द्रगोपकसङ्काशमार्तवं शुद्धमादिशेत्||२२६|| योनीनां वातलाद्यानां यदुक्तमिह भेषजम्| चतुर्णां प्रदराणां च तत् सर्वं कारयेद्भिषक्||२२७|| रक्तातिसारिणां यच्च तथा शोणितपित्तिनाम्| रक्तार्शसां च यत् प्रोक्तं भेषजं तच्च कारयेत्||२२८||
🔊 Audio coming soon
വിശുദ്ധാര്തവസ്യ വിശുദ്ധാര്തവകഥനപ്രസങ്ഗാല്ലക്ഷണമാഹ- മാസാദിത്യാദി| പഞ്ചരാത്രാനുബന്ധീതി ഉദ്ഭൂതതയാ പഞ്ചരാത്രമനുബധ്നാതീതി പഞ്ചരാത്രാനുബന്ധി, ദ്വാദശരാത്രാനുബന്ധിത്വാദാര്തവകാലസ്യ; കിംവാ ദ്വാദശരാത്രപര്യന്തം ഗര്ഭാരമ്ഭകത്വമാര്തവസ്യ നതു പ്രവൃത്തിരിതി ജ്ഞേയമ്| ഗുഞ്ജാഫലസവര്ണമിത്യാദിനാ വര്ണഭേദശ്ചാര്തവേ പ്രകൃതിഭേദാദേവ ഭവതി||൨൨൫-൨൨൮||
Adhikarana 47 (229-231) · Śloka 231
ധാത്രീസ്തനസ്തന്യസമ്പദുക്താ വിസ്തരതഃ പുരാ| സ്തന്യസഞ്ജനനം ചൈവ സ്തന്യസ്യ ച വിശോധനമ്||൨൨൯|| വാതാദിദുഷ്ടേ ലിങ്ഗം ച ക്ഷീണസ്യ ച ചികിത്സിതമ്| തത്സര്വമുക്തം യേ ത്വഷ്ടൌ ക്ഷീരദോഷാഃ പ്രകീര്തിതാഃ||൨൩൦|| വാതാദിഷ്വേവ താന് വിദ്യാച്ഛാസ്ത്രചക്ഷുര്ഭിഷക്തമഃ| ത്രിവിധാസ്തു യതഃ ശിഷ്യാസ്തതോ വക്ഷ്യാമി വിസ്തരമ്||൨൩൧||
धात्रीस्तनस्तन्यसम्पदुक्ता विस्तरतः पुरा| स्तन्यसञ्जननं चैव स्तन्यस्य च विशोधनम्||२२९|| वातादिदुष्टे लिङ्गं च क्षीणस्य च चिकित्सितम्| तत्सर्वमुक्तं ये त्वष्टौ क्षीरदोषाः प्रकीर्तिताः||२३०|| वातादिष्वेव तान् विद्याच्छास्त्रचक्षुर्भिषक्तमः| त्रिविधास्तु यतः शिष्यास्ततो वक्ष्यामि विस्तरम्||२३१||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി പ്രദരം സചികിത്സിതമഭിധായ സ്ത്രീരോഗാഭിധാനപ്രസങ്ഗാദപരമപി സ്ത്രീരോഗം സ്തന്യദോഷമഭിധിത്സുരാഹ- ധാത്രീസ്തനസ്തന്യേത്യാദി| വാതാദിദുഷ്ടേ ഇത്യാദി വാതാദിവികാരേഷ്വേവാന്തര്നിവിഷ്ടമിത്യര്ഥഃ| ത്രിവിധാസ്തു യതോ ശിഷ്യാസ്തതോ വക്ഷ്യാമീതി ത്രിവിധപ്രഭേദേഷു ശിഷ്യേഷു മന്ദബുദ്ധിശിഷ്യാണാം സുഖപ്രതിപത്ത്യര്ഥമ്||൨൨൯-൨൩൧||
Adhikarana 48 (232-281) · Śloka 282
അജീര്ണാസാത്മ്യവിഷമവിരുദ്ധാത്യര്ഥഭോജനാത്| ലവണാമ്ലകടുക്ഷാരപ്രക്ലിന്നാനാം ച സേവനാത്||൨൩൨|| മനഃശരീരസന്താപാദസ്വപ്നാന്നിശി ചിന്തനാത്| പ്രാപ്തവേഗപ്രതീഘാതാദപ്രാപ്തോദീരണേന ച||൨൩൩|| പരമാന്നം ഗുഡകൃതം കൃശരാം ദധി മന്ദകമ് | അഭിഷ്യന്ദീനി മാംസാനി ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകാനി ച||൨൩൪|| ഭുക്ത്വാ ഭുക്ത്വാ ദിവാസ്വപ്നാന്മദ്യസ്യാതിനിഷേവണാത്| അനായാസാദഭീഘാതാത് ക്രോധാച്ചാതങ്കകര്ശനൈഃ||൨൩൫|| ദോഷാഃ ക്ഷീരവഹാഃ പ്രാപ്യ സിരാഃ സ്തന്യം പ്രദൂഷ്യ ച| കുര്യുരഷ്ടവിധം ഭൂയോ ദോഷതസ്തന്നിബോധ മേ||൨൩൬|| വൈരസ്യം ഫേനസങ്ഘാതോ രൌക്ഷ്യം ചേത്യനിലാത്മകേ| പിത്താദ്വൈവര്ണ്യദൌര്ഗന്ധ്യേ സ്നേഹപൈച്ഛില്യഗൌരവമ്||൨൩൭|| കഫാദ്ഭവതി രൂക്ഷാദ്യൈരനിലഃ സ്വൈഃ പ്രകോപണൈഃ| ക്രുദ്ധഃ ക്ഷീരാശയം പ്രാപ്യ രസം സ്തന്യസ്യ ദൂഷയേത്||൨൩൮|| വിരസം വാതസംസൃഷ്ടം കൃശീഭവതി തത് പിബന്| ന ചാസ്യ സ്വദതേ ക്ഷീരം കൃച്ഛ്രേണ ച വിവര്ധതേ||൨൩൯|| തഥൈവ വായുഃ കുപിതഃ സ്തന്യമന്തര്വിലോഡയന്| കരോതി ഫേനസങ്ഘാതം തത്തു കൃച്ഛ്രാത് പ്രവര്തതേ||൨൪൦|| തേന ക്ഷാമസ്വരോ ബാലോ ബദ്ധവിണ്മൂത്രമാരുതഃ| വാതികം ശീര്ഷരോഗം വാ പീനസം വാऽധിഗച്ഛതി||൨൪൧|| പൂര്വവത് കുപിതഃ സ്തന്യേ സ്നേഹം ശോഷയതേऽനിലഃ| രൂക്ഷം തത് പിബതോ രൌക്ഷ്യാദ്ബലഹ്രാസഃ പ്രജായതേ||൨൪൨|| പിത്തമുഷ്ണാദിഭിഃ ക്രുദ്ധം സ്തന്യാശയമഭിപ്ലുതമ്| കരോതി സ്തന്യവൈവര്ണ്യം നീലപീതാസിതാദികമ്||൨൪൩|| വിവര്ണഗാത്രഃ സ്വിന്നഃ സ്യാത്തൃഷ്ണാലുര്ഭിന്നവിട് ശിശുഃ| നിത്യമുഷ്ണശരീരശ്ച നാഭിനന്ദതി തം സ്തനമ്||൨൪൪|| പൂര്വവത് കുപിതേ പിത്തേ ദൌര്ഗന്ധ്യം ക്ഷീരമൃച്ഛതി| പാണ്ഡ്വാമയസ്തത്പിബതഃ കാമലാ ച ഭവേച്ഛിശോഃ||൨൪൫|| ക്രുദ്ധോ ഗുര്വാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മാ ക്ഷീരാശയഗതഃ സ്ത്രിയാഃ| സ്നേഹാന്വിതത്വാത്തത്ക്ഷീരമതിസ്നിഗ്ധം കരോതി തു||൨൪൬|| ഛര്ദനഃ കുന്ഥനസ്തേന ലാലാലുര്ജായതേ ശിശുഃ| നിത്യോപദിഗ്ധൈഃ സ്രോതോഭിര്നിദ്രാക്ലമസമന്വിതഃ ||൨൪൭|| ശ്വാസകാസപരീതസ്തു പ്രസേകതമകാന്വിതഃ| അഭിഭൂയ കഫഃ സ്തന്യം പിച്ഛിലം കുരുതേ യദാ||൨൪൮|| ലാലാലുഃ ശൂനവക്ത്രാക്ഷിര്ജഡഃ സ്യാത്തത് പിബഞ്ഛിശുഃ| കഫഃ ക്ഷീരാശയഗതോ ഗുരുത്വാത് ക്ഷീരഗൌരവമ്||൨൪൯|| കരോതി ഗുരു തത് പീത്വാ ബാലോ ഹൃദ്രോഗമൃച്ഛതി| അന്യാംശ്ച വിവിധാത്രോഗാന്കുര്യാത്ക്ഷീരസമാശ്രിതാന്||൨൫൦|| ക്ഷീരേ വാതാദിഭിര്ദുഷ്ടേ സമ്ഭവന്തി തദാത്മകാഃ| തത്രാദൌ സ്തന്യശുദ്ധ്യര്ഥം ധാത്രീം സ്നേഹോപപാദിതാമ്||൨൫൧|| സംസ്വേദ്യ വിധിവദ്വൈദ്യോ വമനേനോപപാദയേത്| വചാപ്രിയങ്ഗുയഷ്ട്യാഹ്വഫലവത്സകസര്ഷപൈഃ||൨൫൨|| കല്കൈര്നിമ്ബപടോലാനാം ക്വാഥൈഃ സലവണൈര്വമേത്| സമ്യഗ്വാന്താം യഥാന്യായം കൃതസംസര്ജനാം തതഃ||൨൫൩|| ദോഷകാലബലാപേക്ഷീ സ്നേഹയിത്വാ വിരേചയേത്| ത്രിവൃതാമഭയാം വാऽപി ത്രിഫലാരസസംയുതാമ്||൨൫൪|| പായയേന്മധുസംയുക്താമഭയാം വാऽപി കേവലാമ്| (പായയേന്മൂത്രസംയുക്താം വിരേകാര്ഥം ച ശാസ്ത്രവിത് )||൨൫൫|| സമ്യഗ്വിരിക്താം മതിമാന് കൃതസംസര്ജനാം പുനഃ| തതോ ദോഷാവശേഷഘ്നൈരന്നപാനൈരുപാചരേത് ||൨൫൬|| ശാലയഃ ഷഷ്ടികാ വാ സ്യുഃ ശ്യാമാകാ ഭോജനേ ഹിതാഃ| പ്രിയങ്ഗവഃ കോരദൂഷാ യവാ വേണുയവാസ്തഥാ||൨൫൭|| വംശവേത്രകലായാശ്ച ശാകാര്ഥേ സ്നേഹസംസ്കൃതാഃ| മുദ്ഗാന് മസൂരാന് യൂഷാര്ഥേ കുലത്ഥാംശ്ച പ്രകല്പയേത്||൨൫൮|| നിമ്ബവേത്രാഗ്രകുലകവാര്താകാമലകൈഃ ശൃതാന്| സവ്യോഷസൈന്ധവാന് യൂഷാന്ദാപയേത്സ്തന്യശോധനാന്||൨൫൯|| ശശാന് കപിഞ്ജലാനേണാന് സംസ്കൃതാംശ്ച പ്രദാപയേത്| ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാസപ്തപര്ണത്വഗശ്വഗന്ധാശൃതം ജലമ്||൨൬൦|| പായയേതാഥവാ സ്തന്യശുദ്ധയേ രോഹിണീശൃതമ്| അമൃതാസപ്തപര്ണത്വക്ക്വാഥം ചൈവ സനാഗരമ്||൨൬൧|| കിരാതതിക്തകക്വാഥം ശ്ലോകപാദേരിതാന് പിബേത്| ത്രീനേതാന്സ്തന്യശുദ്ധ്യര്ഥമിതി സാമാന്യഭേഷജമ്||൨൬൨|| കീര്തിതം സ്തന്യദോഷാണാം പൃഥഗന്യം നിബോധത| പായയേദ്വിരസക്ഷീരാം ദ്രാക്ഷാമധുകസാരിവാഃ||൨൬൩|| ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാം പയസ്യാം ച സമാലോഡ്യ സുഖാമ്ബുനാ| പഞ്ചകോലകുലത്ഥൈശ്ച പിഷ്ടൈരാലേപയേത് സ്തനൌ||൨൬൪|| ശുഷ്കൌ പ്രക്ഷാല്യ നിര്ദുഹ്യാത്തഥാ സ്തന്യം വിശുധ്യതി| ഫേനസങ്ഘാതവത്ക്ഷീരം യസ്യാസ്താം പായയേത് സ്ത്രിയമ്||൨൬൫|| പാഠാനാഗരശാര്ങ്ഗേഷ്ടാമൂര്വാഃ പിഷ്ട്വാ സുഖാമ്ബുനാ| അഞ്ജനം നാഗരം ദാരു ബില്വമൂലം പ്രിയങ്ഗവഃ||൨൬൬|| സ്തനയോഃ പൂര്വവത് കാര്യം ലേപനം ക്ഷീരശോധനമ്| കിരാതതിക്തകം ശുണ്ഠീം സാമൃതാം ക്വാഥയേദ്ഭിഷക്||൨൬൭|| തം ക്വാഥം പായയേദ്ധാത്രീം സ്തന്യദോഷനിബര്ഹണമ്| സ്തനൌ ചാലേപയേത് പിഷ്ടൈര്യവഗോധൂമസര്ഷപൈഃ||൨൬൮|| ഷഡ്വിരേകാശ്രിതീയോക്തൈരൌഷധൈഃ സ്തന്യശോധനൈഃ| രൂക്ഷക്ഷീരാ പിബേത് ക്ഷീരം തൈര്വാ സിദ്ധം ഘൃതം പിബേത്||൨൬൯|| പൂര്വവജ്ജീവകാദ്യം ച പഞ്ചമൂലം പ്രലേപനമ്| സ്തനയോഃ സംവിധാതവ്യം സുഖോഷ്ണം സ്തന്യശോധനമ്||൨൭൦|| യഷ്ടീമധുകമൃദ്വീകാപയസ്യാസിന്ധുവാരികാഃ| ശീതാമ്ബുനാ പിബേത്കല്കം ക്ഷീരവൈവര്ണ്യനാശനമ്||൨൭൧|| ദ്രാക്ഷാമധുകകല്കേന സ്തനൌ ചാസ്യാഃ പ്രലേപയേത്| പ്രക്ഷാല്യ വാരിണാ ചൈവ നിര്ദുഹ്യാത്തൌ പുനഃ പുനഃ||൨൭൨|| വിഷാണികാജശൃങ്ഗ്യൌ ച ത്രിഫലാം രജനീം വചാമ്| പിബേച്ഛീതാമ്ബുനാ പിഷ്ട്വാ ക്ഷീരദൌര്ഗന്ധ്യനാശിനീമ്||൨൭൩|| ലിഹ്യാദ്വാऽപ്യഭയാചൂര്ണം സവ്യോഷം മാക്ഷികപ്ലുതമ്| ക്ഷീരദൌര്ഗന്ധ്യനാശാര്ഥം ധാത്രീ പഥ്യാശിനീ തഥാ||൨൭൪|| സാരിവോശീരമഞ്ജിഷ്ഠാശ്ലേഷ്മാതകകുചന്ദനൈഃ| പത്രാമ്ബുചന്ദനോശീരൈഃ സ്തനൌ ചാസ്യാഃ പ്രലേപയേത്||൨൭൫|| സ്നിഗ്ധക്ഷീരാ ദാരുമുസ്തപാഠാഃ പിഷ്ട്വാ സുഖാമ്ബുനാ| പീത്വാ സസൈന്ധവാഃ ക്ഷിപ്രം ക്ഷീരശുദ്ധിമവാപ്നുയാത്||൨൭൬|| പായയേത് പിച്ഛിലക്ഷീരാം ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാമഭയാം വചാമ്| മുസ്തനാഗരപാഠാശ്ച പീതാഃ സ്തന്യവിശോധനാഃ||൨൭൭|| തക്രാരിഷ്ടം പിബേച്ചാപി യദുക്തം ഗുദജാപഹമ്| വിദാരീബില്വമധുകൈഃ സ്തനൌ ചാസ്യാഃ പ്രലേപയേത്||൨൭൮|| ത്രായമാണാമൃതാനിമ്ബപടോലത്രിഫലാശൃതമ്| ഗുരുക്ഷീരാ പിബേദാശു സ്തന്യദോഷവിശുദ്ധയേ||൨൭൯|| പിബേദ്വാ പിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകനാഗരമ്| ബലാനാഗരശാര്ങ്ഗേഷ്ടാമൂര്വാഭിര്ലേപയേത് സ്തനൌ||൨൮൦|| പൃശ്നിപര്ണീപയസ്യാഭ്യാം സ്തനൌ ചാസ്യാഃ പ്രലേപയേത്| അഷ്ടാവേതേ ക്ഷീരദോഷാ ഹേതുലക്ഷണഭേഷജൈഃ||൨൮൧|| നിര്ദിഷ്ടാഃ ക്ഷീരദോഷോത്ഥാസ്തഥോക്താഃ കേചിദാമയാഃ|൨൮൨|
अजीर्णासात्म्यविषमविरुद्धात्यर्थभोजनात्| लवणाम्लकटुक्षारप्रक्लिन्नानां च सेवनात्||२३२|| मनःशरीरसन्तापादस्वप्नान्निशि चिन्तनात्| प्राप्तवेगप्रतीघातादप्राप्तोदीरणेन च||२३३|| परमान्नं गुडकृतं कृशरां दधि मन्दकम् | अभिष्यन्दीनि मांसानि ग्राम्यानूपौदकानि च||२३४|| भुक्त्वा भुक्त्वा दिवास्वप्नान्मद्यस्यातिनिषेवणात्| अनायासादभीघातात् क्रोधाच्चातङ्ककर्शनैः||२३५|| दोषाः क्षीरवहाः प्राप्य सिराः स्तन्यं प्रदूष्य च| कुर्युरष्टविधं भूयो दोषतस्तन्निबोध मे||२३६|| वैरस्यं फेनसङ्घातो रौक्ष्यं चेत्यनिलात्मके| पित्ताद्वैवर्ण्यदौर्गन्ध्ये स्नेहपैच्छिल्यगौरवम्||२३७|| कफाद्भवति रूक्षाद्यैरनिलः स्वैः प्रकोपणैः| क्रुद्धः क्षीराशयं प्राप्य रसं स्तन्यस्य दूषयेत्||२३८|| विरसं वातसंसृष्टं कृशीभवति तत् पिबन्| न चास्य स्वदते क्षीरं कृच्छ्रेण च विवर्धते||२३९|| तथैव वायुः कुपितः स्तन्यमन्तर्विलोडयन्| करोति फेनसङ्घातं तत्तु कृच्छ्रात् प्रवर्तते||२४०|| तेन क्षामस्वरो बालो बद्धविण्मूत्रमारुतः| वातिकं शीर्षरोगं वा पीनसं वाऽधिगच्छति||२४१|| पूर्ववत् कुपितः स्तन्ये स्नेहं शोषयतेऽनिलः| रूक्षं तत् पिबतो रौक्ष्याद्बलह्रासः प्रजायते||२४२|| पित्तमुष्णादिभिः क्रुद्धं स्तन्याशयमभिप्लुतम्| करोति स्तन्यवैवर्ण्यं नीलपीतासितादिकम्||२४३|| विवर्णगात्रः स्विन्नः स्यात्तृष्णालुर्भिन्नविट् शिशुः| नित्यमुष्णशरीरश्च नाभिनन्दति तं स्तनम्||२४४|| पूर्ववत् कुपिते पित्ते दौर्गन्ध्यं क्षीरमृच्छति| पाण्ड्वामयस्तत्पिबतः कामला च भवेच्छिशोः||२४५|| क्रुद्धो गुर्वादिभिः श्लेष्मा क्षीराशयगतः स्त्रियाः| स्नेहान्वितत्वात्तत्क्षीरमतिस्निग्धं करोति तु||२४६|| छर्दनः कुन्थनस्तेन लालालुर्जायते शिशुः| नित्योपदिग्धैः स्रोतोभिर्निद्राक्लमसमन्वितः ||२४७|| श्वासकासपरीतस्तु प्रसेकतमकान्वितः| अभिभूय कफः स्तन्यं पिच्छिलं कुरुते यदा||२४८|| लालालुः शूनवक्त्राक्षिर्जडः स्यात्तत् पिबञ्छिशुः| कफः क्षीराशयगतो गुरुत्वात् क्षीरगौरवम्||२४९|| करोति गुरु तत् पीत्वा बालो हृद्रोगमृच्छति| अन्यांश्च विविधात्रोगान्कुर्यात्क्षीरसमाश्रितान्||२५०|| क्षीरे वातादिभिर्दुष्टे सम्भवन्ति तदात्मकाः| तत्रादौ स्तन्यशुद्ध्यर्थं धात्रीं स्नेहोपपादिताम्||२५१|| संस्वेद्य विधिवद्वैद्यो वमनेनोपपादयेत्| वचाप्रियङ्गुयष्ट्याह्वफलवत्सकसर्षपैः||२५२|| कल्कैर्निम्बपटोलानां क्वाथैः सलवणैर्वमेत्| सम्यग्वान्तां यथान्यायं कृतसंसर्जनां ततः||२५३|| दोषकालबलापेक्षी स्नेहयित्वा विरेचयेत्| त्रिवृतामभयां वाऽपि त्रिफलारससंयुताम्||२५४|| पाययेन्मधुसंयुक्तामभयां वाऽपि केवलाम्| (पाययेन्मूत्रसंयुक्तां विरेकार्थं च शास्त्रवित् )||२५५|| सम्यग्विरिक्तां मतिमान् कृतसंसर्जनां पुनः| ततो दोषावशेषघ्नैरन्नपानैरुपाचरेत् ||२५६|| शालयः षष्टिका वा स्युः श्यामाका भोजने हिताः| प्रियङ्गवः कोरदूषा यवा वेणुयवास्तथा||२५७|| वंशवेत्रकलायाश्च शाकार्थे स्नेहसंस्कृताः| मुद्गान् मसूरान् यूषार्थे कुलत्थांश्च प्रकल्पयेत्||२५८|| निम्बवेत्राग्रकुलकवार्ताकामलकैः शृतान्| सव्योषसैन्धवान् यूषान्दापयेत्स्तन्यशोधनान्||२५९|| शशान् कपिञ्जलानेणान् संस्कृतांश्च प्रदापयेत्| शार्ङ्गेष्टासप्तपर्णत्वगश्वगन्धाशृतं जलम्||२६०|| पाययेताथवा स्तन्यशुद्धये रोहिणीशृतम्| अमृतासप्तपर्णत्वक्क्वाथं चैव सनागरम्||२६१|| किराततिक्तकक्वाथं श्लोकपादेरितान् पिबेत्| त्रीनेतान्स्तन्यशुद्ध्यर्थमिति सामान्यभेषजम्||२६२|| कीर्तितं स्तन्यदोषाणां पृथगन्यं निबोधत| पाययेद्विरसक्षीरां द्राक्षामधुकसारिवाः||२६३|| श्लक्ष्णपिष्टां पयस्यां च समालोड्य सुखाम्बुना| पञ्चकोलकुलत्थैश्च पिष्टैरालेपयेत् स्तनौ||२६४|| शुष्कौ प्रक्षाल्य निर्दुह्यात्तथा स्तन्यं विशुध्यति| फेनसङ्घातवत्क्षीरं यस्यास्तां पाययेत् स्त्रियम्||२६५|| पाठानागरशार्ङ्गेष्टामूर्वाः पिष्ट्वा सुखाम्बुना| अञ्जनं नागरं दारु बिल्वमूलं प्रियङ्गवः||२६६|| स्तनयोः पूर्ववत् कार्यं लेपनं क्षीरशोधनम्| किराततिक्तकं शुण्ठीं सामृतां क्वाथयेद्भिषक्||२६७|| तं क्वाथं पाययेद्धात्रीं स्तन्यदोषनिबर्हणम्| स्तनौ चालेपयेत् पिष्टैर्यवगोधूमसर्षपैः||२६८|| षड्विरेकाश्रितीयोक्तैरौषधैः स्तन्यशोधनैः| रूक्षक्षीरा पिबेत् क्षीरं तैर्वा सिद्धं घृतं पिबेत्||२६९|| पूर्ववज्जीवकाद्यं च पञ्चमूलं प्रलेपनम्| स्तनयोः संविधातव्यं सुखोष्णं स्तन्यशोधनम्||२७०|| यष्टीमधुकमृद्वीकापयस्यासिन्धुवारिकाः| शीताम्बुना पिबेत्कल्कं क्षीरवैवर्ण्यनाशनम्||२७१|| द्राक्षामधुककल्केन स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्| प्रक्षाल्य वारिणा चैव निर्दुह्यात्तौ पुनः पुनः||२७२|| विषाणिकाजशृङ्ग्यौ च त्रिफलां रजनीं वचाम्| पिबेच्छीताम्बुना पिष्ट्वा क्षीरदौर्गन्ध्यनाशिनीम्||२७३|| लिह्याद्वाऽप्यभयाचूर्णं सव्योषं माक्षिकप्लुतम्| क्षीरदौर्गन्ध्यनाशार्थं धात्री पथ्याशिनी तथा||२७४|| सारिवोशीरमञ्जिष्ठाश्लेष्मातककुचन्दनैः| पत्राम्बुचन्दनोशीरैः स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्||२७५|| स्निग्धक्षीरा दारुमुस्तपाठाः पिष्ट्वा सुखाम्बुना| पीत्वा ससैन्धवाः क्षिप्रं क्षीरशुद्धिमवाप्नुयात्||२७६|| पाययेत् पिच्छिलक्षीरां शार्ङ्गेष्टामभयां वचाम्| मुस्तनागरपाठाश्च पीताः स्तन्यविशोधनाः||२७७|| तक्रारिष्टं पिबेच्चापि यदुक्तं गुदजापहम्| विदारीबिल्वमधुकैः स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्||२७८|| त्रायमाणामृतानिम्बपटोलत्रिफलाशृतम्| गुरुक्षीरा पिबेदाशु स्तन्यदोषविशुद्धये||२७९|| पिबेद्वा पिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरम्| बलानागरशार्ङ्गेष्टामूर्वाभिर्लेपयेत् स्तनौ||२८०|| पृश्निपर्णीपयस्याभ्यां स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्| अष्टावेते क्षीरदोषा हेतुलक्षणभेषजैः||२८१|| निर्दिष्टाः क्षीरदोषोत्थास्तथोक्ताः केचिदामयाः|२८२|
🔊 Audio coming soon
ക്വാഥം ചൈവ സനാഗരമിത്യത്ര നാഗരകൃത ഏവ ക്വാഥോ ജ്ഞേയഃ| പൂര്വവജ്ജീവകാദ്യമിത്യത്ര ജീവകാദ്യം ജീവനീയമ്||൨൩൨-൨൮൧||-
Adhikarana 49 (282-287) · Śloka 287
ദോഷദൂഷ്യമലാശ്ചൈവ മഹതാം വ്യാധയശ്ച യേ||൨൮൨|| ത ഏവ സര്വേ ബാലാനാം മാത്രാ ത്വല്പതരാ മതാ| നിവൃത്തിര്വമനാദീനാം മൃദുത്വം പരതന്ത്രതാമ്||൨൮൩|| വാക്ചേഷ്ടയോരസാമര്ഥ്യം വീക്ഷ്യ ബാലേഷു ശാസ്ത്രവിത്| ഭേഷജം സ്വല്പമാത്രം തു യഥാവ്യാധി പ്രയോജയേത്||൨൮൪|| മധുരാണി കഷായാണി ക്ഷീരവന്തി മൃദൂനി ച| പ്രയോജയേദ്ഭിഷഗ്ബാലേ മതിമാനപ്രമാദതഃ||൨൮൫|| അത്യര്ഥസ്നിഗ്ധരൂക്ഷോഷ്ണമമ്ലം കടുവിപാകി ച| ഗുരു ചൌഷധപാനാന്നമേതദ്ബാലേഷു ഗര്ഹിതമ്||൨൮൬|| സമാസാത് സര്വരോഗാണാമേതദ്ബാലേഷു ഭേഷജമ്| നിര്ദിഷ്ടം ശാസ്ത്രവിദ്വൈദ്യഃ പ്രവിവിച്യ പ്രയോജയേത്||൨൮൭||
दोषदूष्यमलाश्चैव महतां व्याधयश्च ये||२८२|| त एव सर्वे बालानां मात्रा त्वल्पतरा मता| निवृत्तिर्वमनादीनां मृदुत्वं परतन्त्रताम्||२८३|| वाक्चेष्टयोरसामर्थ्यं वीक्ष्य बालेषु शास्त्रवित्| भेषजं स्वल्पमात्रं तु यथाव्याधि प्रयोजयेत्||२८४|| मधुराणि कषायाणि क्षीरवन्ति मृदूनि च| प्रयोजयेद्भिषग्बाले मतिमानप्रमादतः||२८५|| अत्यर्थस्निग्धरूक्षोष्णमम्लं कटुविपाकि च| गुरु चौषधपानान्नमेतद्बालेषु गर्हितम्||२८६|| समासात् सर्वरोगाणामेतद्बालेषु भेषजम्| निर्दिष्टं शास्त्रविद्वैद्यः प्रविविच्य प्रयोजयेत्||२८७||
🔊 Audio coming soon
ദുഷ്ടക്ഷീരസേവനാദുത്പന്നബാലവികാരാണാം സ്വരൂപം ദര്ശയിത്വാ യഥാകര്തവ്യം ഭേഷജമാഹ- ദോഷേത്യാദി| ദോഷാ വാതാദയഃ, ദൂഷ്യാണി രക്താദീനി, മലാഃ ശകൃന്മൂത്രസ്വേദാദയഃ| ഏതേ ദോഷാദയോ യ ഏവ മഹതാം ത ഏവ ബാലാനാമപി ഭവന്തി, കിന്തു ബാലാന് പ്രാപ്യ തേഷാം ദോഷാദീനാം മാത്രാ ത്വല്പതരേതി വിശേഷഃ; തേന ദോഷാദിമാത്രാപേക്ഷാ ഭേഷജമാത്രാऽപ്യല്പാ ഭവതീതി ഭാവഃ| നിവൃത്തിര്വമനാദീനാമിത്യാദി| ദ്വിവിധാ ബാലാ ഭവന്തി- സ്വതന്ത്രവൃത്തയഃ, പരതന്ത്രവൃത്തയശ്ച; തത്ര പരതന്ത്രത്വം ബാലേഷു വീക്ഷ്യ വമനാദീനാം നിവൃത്തിഃ കര്തവ്യാ, വാക്ചേഷ്ടയോശ്ച ബാലസ്യ സാമര്ഥ്യം വീക്ഷ്യ സ്വതന്ത്രതായാം ജാതായാം വമനാദീനാം മൃദുത്വം ശാസ്ത്രവിദ്വൈദ്യഃ പ്രയോജയേത്, തഥാ സംശമനമപി ഭേഷജമല്പമാത്രം യഥാവ്യാധി ബാലേഷു പ്രയോജയേദിതി വാക്യാര്ഥഃ; കിംവാ ബാലേഷു മൃദുത്വം പരതന്ത്രതാം ച വീക്ഷ്യ വമനാദീനാം നിവൃത്തിര്വിധാതവ്യാ, വാക്ചേഷ്ടയോശ്ച ബാലേഷു സാമര്ഥ്യം വീക്ഷ്യ സംശമനം ഭേഷജമല്പമാത്രം യഥാവ്യാധി പ്രയോജയേദിതി യോജനീയമ്| മധുരാണീത്യാദിനാ ബാലേഷു കര്തവ്യം ഭേഷജമാഹ| അത്യര്ഥമിത്യാദി പ്രയോജയേദിത്യന്തോ ഗ്രന്ഥ ആര്ഷത്വേ സവിവാദഃ||൨൮൨-൨൮൭||
Adhikarana 50 (288) · Śloka 288
ഭവന്തി ചാത്ര- ഇതി സര്വവികാരാണാമുക്തമേതച്ചികിത്സിതമ്| സ്ഥാനമേതദ്ധി തന്ത്രസ്യ രഹസ്യം പരമുത്തമമ് ||൨൮൮||
भवन्ति चात्र- इति सर्वविकाराणामुक्तमेतच्चिकित्सितम्| स्थानमेतद्धि तन्त्रस्य रहस्यं परमुत्तमम् ||२८८||
🔊 Audio coming soon
ഇതി സര്വവികാരാണാമിത്യാദിനാ ചികിത്സാസ്ഥാനോക്തമര്ഥമുപസങ്ഗൃഹ്ണാതി| സര്വവികാരാണാമിതി വചനേന അനുക്താനാമപി വികാരാണാമേതച്ചികിത്സാബീജസൂത്രമിതി ദര്ശയതി| രഹസ്യമിതി അത്യന്തോപയുക്തചികിത്സാഭിധായകതയാ ഗോപ്യം, ന കസ്മൈചിത് പാപിഷ്ഠായ പ്രകാശനീയമിതി||൨൮൮||
Adhikarana 51 (289-290) · Śloka 290
അസ്മിന് സപ്തദശാധ്യായാഃ കല്പാഃ സിദ്ധയ ഏവ ച| നാസാദ്യന്തേऽഗ്നിവേശസ്യ തന്ത്രേ ചരകസംസ്കൃതേ||൨൮൯|| താനേതാന് കാപിലബലിഃ ശേഷാന് ദൃഢബലോऽകരോത്| തന്ത്രസ്യാസ്യ മഹാര്ഥസ്യ പൂരണാര്ഥം യഥാതഥമ്||൨൯൦||
अस्मिन् सप्तदशाध्यायाः कल्पाः सिद्धय एव च| नासाद्यन्तेऽग्निवेशस्य तन्त्रे चरकसंस्कृते||२८९|| तानेतान् कापिलबलिः शेषान् दृढबलोऽकरोत्| तन्त्रस्यास्य महार्थस्य पूरणार्थं यथातथम्||२९०||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ദൃഢബലഃ സ്വകീയസംസ്കാരവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- അസ്മിന്നിത്യാദി| സപ്തദശാധ്യായാ ഇതി ചികിത്സാസ്ഥാനേ സപ്തദശാധ്യായാഃ; തേ ച ചരകസംസ്കൃതാന് യക്ഷ്മചികിത്സിതാന്താനഷ്ടാവധ്യായാന്, തഥാऽര്ശോऽതീസാരവിസര്പദ്വിവ്രണീയമദാത്യയോക്താന് വിഹായ ജ്ഞേയാഃ| (പരിശിഷ്ടസംസ്കാരസ്യാദൃഷ്ടാതിശയസമ്പാദ്യത്വാദാത്മനോऽദൃഷ്ടാതിശയമേവ ദര്ശയന്നാഹ- തച്ഛങ്കരമിത്യാദി )||൨൮൯-൨൯൦||
Adhikarana 52 (291) · Śloka 291
രോഗാ യേऽപ്യത്ര നോദ്ദിഷ്ടാ ബഹുത്വാന്നാമരൂപതഃ| തേഷാമപ്യേതദേവ സ്യാദ്ദോഷാദീന് വീക്ഷ്യ ഭേഷജമ്||൨൯൧||
रोगा येऽप्यत्र नोद्दिष्टा बहुत्वान्नामरूपतः| तेषामप्येतदेव स्याद्दोषादीन् वीक्ष्य भेषजम्||२९१||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ഉക്താനുക്തരോഗചികിത്സാതിദേശാര്ഥമാഹ- രോഗാ യേऽപ്യത്രേത്യാദി| ഏതദേവേത്യാദി ഏതച്ചികിത്സാസ്ഥാനാദ്യുക്തം ഭേഷജമ്; ഏതദേവ ഹി ഭേഷജം നാമരൂപാദിനാ വിശേഷേണാനുക്താനാം സാമാന്യതശ്ച വാതാദിജന്യതയോക്താന് രോഗാനപേക്ഷ്യ തഥായുക്തം സദ് ഭേഷജം ഭവതീത്യര്ഥഃ| ദോഷാദീനിതി ദോഷദൂഷ്യനിദാനാന്യഗ്രേ വക്ഷ്യമാണാനി; കിംവാ ദോഷ-ഭേഷജ-ദേശ-കാല-ബല-ശരീരാഹാര-സാത്മ്യ-സത്ത്വ-പ്രകൃതി-വയാംസി സൂത്രസ്ഥാനോക്താനി||൨൯൧||
Adhikarana 53 (292) · Śloka 292
ദോഷദൂഷ്യനിദാനാനാം വിപരീതം ഹിതം ധ്രുവമ്| ഉക്താനുക്താന് ഗദാന് സര്വാന് സമ്യഗ്യുക്തം നിയച്ഛതി||൨൯൨||
दोषदूष्यनिदानानां विपरीतं हितं ध्रुवम्| उक्तानुक्तान् गदान् सर्वान् सम्यग्युक्तं नियच्छति||२९२||
🔊 Audio coming soon
അഥ കഥമേതദ്ഭേഷജമനുക്താനാം ഗദാനാം ഭേഷജം ഭവതീത്യാഹ- ദോഷദൂഷ്യേത്യാദി| ദോഷാ വാതാദയഃ, ദൂഷ്യാണി രക്താദീനി, നിദാനാനി രൂക്ഷാദീനി, ഏഷാം വ്യസ്താനാം സമസ്താനാം വാ യദ് വിപരീതം, ഹിതമിതി ഭേഷജം, തത് സമ്യഗ്യുക്തം സദുക്താനുക്താന് ഗദാന് ധ്രുവം നിയച്ഛതി; ഉക്താനിതി നാമരൂപാദിഭിഃ, അനുക്താനിതി നാമരൂപാദിവിശേഷേണാനുക്താന്| ഏതേന യദേവൈതദ് ദോഷാദിവിപരീതതയാ പ്രതിപാദിതം ഭവതി തദൈവാനുക്താനാമപി ഗദാനാം ദോഷാദീന് ബുദ്ധ്വാ സമ്യഗ്യുക്തം ഭേഷജം ഭവതീതി ദര്ശയതി| യദ്യപി ച യന്നിദാനവിപരീതം ഭേഷജം തദ്ദോഷവിപരീതേനൈവ ഗ്രഹീതും പാര്യതേ, യതോ നിദാനേന ദോഷപ്രകോപഃ ക്രിയതേ, തസ്യ ച ദോഷസ്യ വിപരീതം യഥാ രൂക്ഷനിദാനവൃദ്ധേ വായൌ രൂക്ഷേ യോ വിപരീതഃ സ്നേഹഃ സ നിദാനേऽപി വിപരീത ഏവ; തഥാऽപി ദോഷസ്യൈവാംശവൈപരീത്യേന ഭേഷജപ്രയോഗോപദര്ശനാര്ഥം നിദാനവിപരീതോപാദാനമിഹ| യഥാ- യദി വായുഃ സര്വാത്മനാ പ്രകുപിതസ്തദാ തസ്യ വായോര്യദ്വിപരീതം തൈലം തത് കര്തവ്യം, യദാ തു ശീതേന വായുര്വൃദ്ധസ്തദാ സര്വാത്മനാ വിരുദ്ധം തൈലമുത്സൃജ്യ യദേവ ശീതത്വേ ഹിതം തസ്യൈവ ശീതഗുണസ്യ പ്രശമാര്ഥം ഹേതുവിപരീതമുഷ്ണം ഭേഷജം പ്രയുജ്യതേ| അത ഏവോക്തം- “ശീതേനോഷ്ണകൃതാന് രോഗാഞ് ശമയന്തി ഭിഷഗ്വിദഃ” (വി.അ.൩) ഇത്യാദി| ഇഹ തു ദോഷാദീനാം ഗ്രഹണാദ് ദോഷദൂഷ്യസമുദായാത്മാ വ്യാധിരപി ലഭ്യതേ, തേന വ്യാധിവിപരീതമപി ഭേഷജമവരുദ്ധമ്| വിപരീതശബ്ദേന ചേഹ പ്രതികൂലമുച്യതേ, ന വിപരീതഗുണമാത്രം; തേന വിപര്യസ്താര്ഥകാരിണാമപി ഭേഷജാനാം ഗ്രഹണം ഭവതി| യത്തു സമാനമേവ ക്ഷീണാനാം ദോഷാണാം ധാതൂനാം വാ ഭേഷജം ഭവതി തദ് ദോഷാദിക്ഷയവ്യാധിവൃദ്ധിജനകതയാ വിപരീതമേവ, യേന തത്ര ന ദോഷാദയഃ പ്രതികര്തവ്യാഃ കിന്തു തത്ക്ഷയാഃ, തേന ക്ഷയേ ദോഷാദിവിപരീതം സമ്യഗ്യുക്തം സദ്ദോഷാദീന് നിയച്ഛതീത്യുക്തം, തതോ ദോഷാദിസമാനമേവ വിപരീതമിതി ന കശ്ചിദ്ദോഷഃ||൨൯൨||
Adhikarana 54 (293) · Śloka 293
ദേശകാലപ്രമാണാനാം സാത്മ്യാസാത്മ്യസ്യ ചൈവ ഹി| സമ്യഗ്യോഗോऽന്യഥാ ഹ്യേഷാം പഥ്യമപ്യന്യഥാ ഭവേത്||൨൯൩||
देशकालप्रमाणानां सात्म्यासात्म्यस्य चैव हि| सम्यग्योगोऽन्यथा ह्येषां पथ्यमप्यन्यथा भवेत्||२९३||
🔊 Audio coming soon
അഥ യേന സമ്യഗ്യോഗേന യുക്തം ഭേഷജം കാര്യകരം ഭവതി തമേവ സമ്യഗ്യോഗമാഹ- ദേശകാലേത്യാദി| ഏഷാം തു ദേശാദിയോഗാനാമുദാഹരണാന്യാചാര്യേണൈവ കൃതാനി ‘ആസ്യാദാമാശയസ്ഥാന്’ ഇത്യാദിനാ ‘നാതിദോഷം ച ബഹ്വപി’ ഇത്യന്തേന| തത്ര ദേശ ആതുരരൂപ ഏവോക്തഃ, ഭൂമിരൂപദേശാപേക്ഷാ തു യോജനാ സാത്മ്യാപേക്ഷയോജനാഭിധാനേനൈവ ഗൃഹീതാ| കാലഃ ഷഡ്വിധോ ദിനാതുരൌഷധാദിഭിഃ| തത്രൌഷധകാലോ ദശവിധഃ| പ്രമാണമൌഷധസ്യ ത്രിവിധമ്- അല്പം, ബഹു, സമം ച| സാത്മ്യം ദ്വിവിധം ദേശശരീരയോഃ; വ്യാധിസാത്മ്യം ത്വൌഷധാന്തര്നിവിഷ്ടമേവ; ഋതുസാത്മ്യം ച കാലഗൃഹീതം; പ്രമാണസാത്മ്യഗ്രഹണം സമ്യഗ്യോഗേനൈവ കൃതമ്| അസാത്മ്യം യത് സാത്മ്യവിപരീതമ്| സമ്യഗ്യോഗഃ യഥാവത്പ്രയോഗഃ| വിപര്യയേ ദോഷമാഹ- അന്യഥാ ഹ്യേഷാം പഥ്യമപ്യന്യഥാ ഭവേത്; ഏഷാം ദേശാദീനാമ്, അന്യഥേതി അസമ്യഗ്യോഗേ, പഥ്യമപീതി ഭേഷജം ദോഷാദിപരീതമപി, അന്യഥേതി അപഥ്യം ഭവതി| യാനി ചാപരാണി ബലസത്ത്വാദീനി ദശവിധദോഷാദ്യന്തര്ഗതാനി പരീക്ഷ്യാണി നേഹോക്താനി താനി ദോഷാദിഷ്വന്തര്ഭാവനീയാനി||൨൯൩||
Adhikarana 55 (294-295) · Śloka 295
ആസ്യാദാമാശയസ്ഥാന് ഹി രോഗാന് നസ്തഃശിരോഗതാന്| ഗുദാത് പക്വാശയസ്ഥാംശ്ച ഹന്ത്യാശു ദത്തമൌഷധമ്||൨൯൪|| ശരീരാവയവോത്ഥേഷു വിസര്പപിഡകാദിഷു| യഥാദേശം പ്രദേഹാദി ശമനം സ്യാദ്വിശേഷതഃ||൨൯൫||
आस्यादामाशयस्थान् हि रोगान् नस्तःशिरोगतान्| गुदात् पक्वाशयस्थांश्च हन्त्याशु दत्तमौषधम्||२९४|| शरीरावयवोत्थेषु विसर्पपिडकादिषु| यथादेशं प्रदेहादि शमनं स्याद्विशेषतः||२९५||
🔊 Audio coming soon
ശരീരാപേക്ഷസമ്യഗ്യോഗോദാഹരണമാഹ- ആസ്യാദിത്യാദി| ആസ്യാദിത്യാദൌ തൃതീയാസ്ഥാനേ പഞ്ചമീ; തേനാസ്യേന ദത്തമൌഷധം വമനാദ്യാമാശയസ്ഥാന് ഗദാനാശുതരം നിഹന്തി| ഏവം നാസയാ ദത്തമൌഷധം ശിരോഗതാന് ഹന്തി| ഗുദേന ദത്തം പക്വാശയസ്ഥാന് ഹന്തി| ബഹിഃ പരിസാര്ജനഭേഷജപ്രയോഗം ശരീരദേശാപേക്ഷമാഹ- ശരീരാവയവോത്ഥേഷ്വിത്യാദി| യഥാദേശമിതി വ്യാധിദേശേ| പ്രദേഹാദീനി പ്രദേഹപരിഷേകോപനാഹാദീനി||൨൯൪-൨൯൫||
Adhikarana 56 (296-312) · Śloka 312
ദിനാതുരൌഷധവ്യാധിജീര്ണലിങ്ഗര്ത്വവേക്ഷണമ് | കാലം വിദ്യാദ്ദിനാവേക്ഷഃ പൂര്വാഹ്ണേ വമനം യഥാ||൨൯൬|| രോഗ്യവേക്ഷോ യഥാ പ്രാതര്നിരന്നോ ബലവാന് പിബേത്| ഭേഷജം ലഘുപഥ്യാന്നൈര്യുക്തമദ്യാത്തു ദുര്ബലഃ||൨൯൭|| ഭൈഷജ്യകാലോ ഭുക്താദൌ മധ്യേ പശ്ചാന്മുഹുര്മുഹുഃ| സാമുദ്ഗം ഭക്തസംയുക്തം ഗ്രാസഗ്രാസാന്തരേ ദശ||൨൯൮|| അപാനേ വിഗുണേ പൂര്വം, സമാനേ മധ്യഭോജനമ്| വ്യാനേ തു പ്രാതരശിതമുദാനേ ഭോജനോത്തരമ്||൨൯൯|| വായൌ പ്രാണേ പ്രദുഷ്ടേ തു ഗ്രാസഗ്രാസാന്തരിഷ്യതേ| ശ്വാസകാസപിപാസാസു ത്വവചാര്യം മുഹുര്മുഹുഃ||൩൦൦|| സാമുദ്ഗം ഹിക്കിനേ ദേയം ലഘുനാऽന്നേന സംയുതമ്| സമ്ഭോജ്യം ത്വൌഷധം ഭോജ്യൈര്വിചിത്രൈരരുചൌ ഹിതമ്||൩൦൧|| ജ്വരേ പേയാഃ കഷായാശ്ച ക്ഷീരം സര്പിര്വിരേചനമ്| ഷഡഹേ ഷഡഹേ ദേയം കാലം വീക്ഷ്യാമയസ്യ ച||൩൦൨|| ക്ഷുദ്വേഗമോക്ഷൌ ലഘുതാ വിശുദ്ധിര്ജീര്ണലക്ഷണമ്| തദാ ഭേഷജമാദേയം സ്യാദ്ധി ദോഷവദന്യഥാ||൩൦൩|| ചയാദയശ്ച ദോഷാണാം വര്ജ്യം സേവ്യം ച യത്ര യത്| ഋതാവവേക്ഷ്യം യത് കര്മ പൂര്വം സര്വമുദാഹൃതമ്||൩൦൪|| (ഉപക്രമാണാം കരണം പ്രതിഷേധേ ച കാരണമ്| വ്യാഖ്യാതമബലാനാം സവികല്പാനാമവേക്ഷണേ||൩൦൫|| മുഹുര്മുഹുശ്ച രോഗാണാമവസ്ഥാമാതുരസ്യ ച| അവേക്ഷമാണസ്തു ഭിഷക് ചികിത്സായാം ന മുഹ്യതി)||൩൦൬|| ഇത്യേവം ഷഡ്വിധം കാലമനവേക്ഷ്യ ഭിഷഗ്ജിതമ്| പ്രയുക്തമഹിതായ സ്യാത് സസ്യസ്യാകാലവര്ഷവത്||൩൦൭|| വ്യാധീനാമൃത്വഹോരാത്രവയസാം ഭോജനസ്യ ച| വിശേഷോ ഭിദ്യതേ യസ്തു കാലാവേക്ഷഃ സ ഉച്യതേ||൩൦൮|| വസന്തേ ശ്ലേഷ്മജാ രോഗാഃ ശരത്കാലേ തു പിത്തജാഃ| വര്ഷാസു വാതികാശ്ചൈവ പ്രായഃ പ്രാദുര്ഭവന്തി ഹി||൩൦൯|| നിശാന്തേ ദിവസാന്തേ ച വര്ഷാന്തേ വാതജാ ഗദാഃ| പ്രാതഃ ക്ഷപാദൌ കഫജാസ്തയോര്മധ്യേ തു പിത്തജാഃ||൩൧൦|| വയോന്തമധ്യപ്രഥമേ വാതപിത്തകഫാമയാഃ| ബലവന്തോ ഭവന്ത്യേവ സ്വഭാവാദ്വയസോ നൃണാമ്||൩൧൧|| ജീര്ണാന്തേ വാതജാ രോഗാ ജീര്യമാണേ തു പിത്തജാഃ| ശ്ലേഷ്മജാ ഭുക്തമാത്രേ തു ലഭന്തേ പ്രായശോ ബലമ്||൩൧൨||
दिनातुरौषधव्याधिजीर्णलिङ्गर्त्ववेक्षणम् | कालं विद्याद्दिनावेक्षः पूर्वाह्णे वमनं यथा||२९६|| रोग्यवेक्षो यथा प्रातर्निरन्नो बलवान् पिबेत्| भेषजं लघुपथ्यान्नैर्युक्तमद्यात्तु दुर्बलः||२९७|| भैषज्यकालो भुक्तादौ मध्ये पश्चान्मुहुर्मुहुः| सामुद्गं भक्तसंयुक्तं ग्रासग्रासान्तरे दश||२९८|| अपाने विगुणे पूर्वं, समाने मध्यभोजनम्| व्याने तु प्रातरशितमुदाने भोजनोत्तरम्||२९९|| वायौ प्राणे प्रदुष्टे तु ग्रासग्रासान्तरिष्यते| श्वासकासपिपासासु त्ववचार्यं मुहुर्मुहुः||३००|| सामुद्गं हिक्किने देयं लघुनाऽन्नेन संयुतम्| सम्भोज्यं त्वौषधं भोज्यैर्विचित्रैररुचौ हितम्||३०१|| ज्वरे पेयाः कषायाश्च क्षीरं सर्पिर्विरेचनम्| षडहे षडहे देयं कालं वीक्ष्यामयस्य च||३०२|| क्षुद्वेगमोक्षौ लघुता विशुद्धिर्जीर्णलक्षणम्| तदा भेषजमादेयं स्याद्धि दोषवदन्यथा||३०३|| चयादयश्च दोषाणां वर्ज्यं सेव्यं च यत्र यत्| ऋताववेक्ष्यं यत् कर्म पूर्वं सर्वमुदाहृतम्||३०४|| (उपक्रमाणां करणं प्रतिषेधे च कारणम्| व्याख्यातमबलानां सविकल्पानामवेक्षणे||३०५|| मुहुर्मुहुश्च रोगाणामवस्थामातुरस्य च| अवेक्षमाणस्तु भिषक् चिकित्सायां न मुह्यति)||३०६|| इत्येवं षड्विधं कालमनवेक्ष्य भिषग्जितम्| प्रयुक्तमहिताय स्यात् सस्यस्याकालवर्षवत्||३०७|| व्याधीनामृत्वहोरात्रवयसां भोजनस्य च| विशेषो भिद्यते यस्तु कालावेक्षः स उच्यते||३०८|| वसन्ते श्लेष्मजा रोगाः शरत्काले तु पित्तजाः| वर्षासु वातिकाश्चैव प्रायः प्रादुर्भवन्ति हि||३०९|| निशान्ते दिवसान्ते च वर्षान्ते वातजा गदाः| प्रातः क्षपादौ कफजास्तयोर्मध्ये तु पित्तजाः||३१०|| वयोन्तमध्यप्रथमे वातपित्तकफामयाः| बलवन्तो भवन्त्येव स्वभावाद्वयसो नृणाम्||३११|| जीर्णान्ते वातजा रोगा जीर्यमाणे तु पित्तजाः| श्लेष्मजा भुक्तमात्रे तु लभन्ते प्रायशो बलम्||३१२||
🔊 Audio coming soon
ദേശമനു കാലാപേക്ഷസമ്യഗ്യോഗോദാഹരണാനി കാലവിഭാഗപൂര്വകമാഹ- ദിനാതുരൌഷധേത്യാദി| ദിനാദിഭിരവേക്ഷണശബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ; അവേക്ഷണമ് അവേക്ഷാ| അത്ര ദിനാവേക്ഷാദികാലാന് ക്രമാദുദാഹരതി- ദിനാവേക്ഷ ഇത്യാദി| രോഗ്യവേക്ഷ ഇതി രോഗിണോ വിശേഷം ബലവത്ത്വമബലവത്ത്വം ചാവേക്ഷ്യ ഭവതീത്യര്ഥഃ| നിരന്ന ഇതി ഔഷധമുപയുജ്യാപി ഉപക്ഷണമഭുഞ്ജാനഃ| ഔഷധാവേക്ഷാനഗദകാലാനാഹ- ഭൈഷജ്യകാലാ ഇത്യാദി| അത്ര ഭുക്താദാവിത്യനേന കാലദ്വയമുച്യതേ; യഥാ പ്രാതരേവ നിരന്നം, തഥാ പ്രാഗ്ഭോജനം ച| തഥാ പശ്ചാദിത്യനേന ച കാലദ്വയമേവ പ്രാതര്ഭോജനോത്തരകാലം, അപരം തു സായം ഭോജനോത്തരകാലമ്| മധ്യേഭുക്തം തു യദര്ധം ഭുക്ത്വോപയുജ്യതേ, പശ്ചാത് പുനരര്ധം ഭുജ്യതേ| മുഹുര്മുഹുര്ഭുക്തം നാമ യദ്ഭോജനസമയേ പ്രതിക്ഷണം ഭുജ്യതേ| സാമുദ്ഗം നാമ യദ്ഭക്തസ്യാദാവന്തേ ച ഭുജ്യതേ, തത്സമുദ്ഗവദാഹാരാവരണാത് ‘സാമുദ്ഗം’ ഇത്യഭിധീയതേ| ഭുക്തമിതി പദം ഭുക്താദാവിത്യാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| അന്തരാഭക്തം നാമ യദന്നേന സംയോഗാത് സംസ്കാരാദ്വാ തദ്വിമിശ്രിതം ഭുജ്യതേ| ഗ്രാസഗ്രാസാന്തരം തു ഭുക്തം നാമ യദ് ഗ്രാസാനാം മധ്യേഷു ഭുജ്യതേ| അന്യേ തു ‘ഗ്രാസഗ്രാസാന്തരേ’ ഇതി പഠന്തി, ഏകം ച ഭേഷജകാലം വദന്തി; ഭുക്തമിതിപദേന ച ഭേഷജകാലാന്തരമഭിധായ ദശൌഷധകാലപൂരണം കുര്വന്തി| അത ഏവ ‘വായൌ പ്രാണേ പ്രദുഷ്ടേ തു ഗ്രാസഗ്രാസാന്തരിഷ്യതേ’ ഇതി വചനേന ചാചാര്യേണൈക ഏവ കാല ഉക്തഃ| തത്ര ഗ്രാസസ്യ ഗ്രാസാന്തരമധ്യേ യദൌഷധം തദ് ഗ്രാസഗ്രാസാന്തരമുച്യതേ| ഭുക്തമിത്യസ്യ ലക്ഷണം- ഭുക്തം ലഘുനാऽന്നേന സംയുതമിതി; ലഘുനാ പേയാദിനാ അന്നേന സംയുതം യദ്ഭുജ്യതേ തദ്ഭുക്തമുച്യതേ| സമ്ഭോജ്യം ത്വൌഷധൈരിത്യാദിനാ തു യദൌഷധസംസ്കൃതമന്നമുപയുജ്യതേ അലഘു ലഘു വാ തത് സമ്ഭുക്തശബ്ദേനോച്യതേ| യേ തു ‘ഗ്രാസേ ഗ്രാസാന്തരേ’ ഇതി പഠന്തി, തേ പ്രാണേ പ്രദുഷ്ടേ ഗ്രാസേ ഗ്രാസാന്തരേ വാ ഭേഷജോപയോഗേന കാലദ്വയം വര്ണയന്തി, ലഘുനാऽന്നേന സംയുതമിതിപദം സമ്ഭോജ്യമിത്യസ്യൈവ വിശേഷണം വര്ണയന്തി; ഭുക്തമിതി തു പദം വിവരണഗ്രന്ഥേऽപി സര്വാത്മകാലോപയോജനീയഭേഷജവിശേഷണമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ഏവം വ്യവസ്ഥിതേ ‘അപാനേ വിഗുണേ’ ഇത്യാദിഭേഷജകാലവിവരണം വ്യക്തമേവേതി ന പുനര്വ്യാഹ്രിയതേ| ഏതേ ച കാലാ യദ്യപി രോഗവിശേഷവിഷയതയാ വിഹിതാഃ, തഥാऽപി ഭേഷജസ്യൈവാമീ വിഗുണാപാനാദിവിധേയസ്യ കാലാ ഭവന്തി| അപാനവൈഗുണ്യാദയസ്തു ഗദാ ഇഹ ഭേഷജവിഷയതയോപാത്താഃ| തേനാപാനേ വിഗുണേ യദൌഷധം തസ്യാപ്യേതേ കാലാ ഇത്യാദിനിബന്ധോ ബോദ്ധവ്യഃ| യസ്തു വ്യാധ്യവേക്ഷഃ കാലഃ സ വ്യാധ്യവസ്ഥാരൂപ ഇഹ വക്തവ്യ ഇതി വിശേഷഃ| ഔഷധാവേക്ഷം കാലമഭിധായ വ്യാധ്യവേക്ഷം കാലമാഹ- ജ്വരേ പേയാ ഇത്യാദി| അത്ര ച പേയാകഷായസര്പിഃക്ഷീരവിരേചനാനാമുത്സര്ഗവിധയാ ജ്വരാഹാദാരഭ്യ ഷഡഹേ യഥാക്രമം ദേയത്വമുച്യതേ| ഷഡഹാതിക്രമേ പേയാദാനം ന വിരോധമാവഹതി, സാമാന്യവിധേര്വിരോധവിധിനാ ബാധനസ്യ സര്വത്രൈവാനുമതത്വാത്| തേന ലങ്ഘിതസ്യ കഷായഷഡഹേ പേയാദാനം യത് പ്രസജ്യതേ “ലങ്ഘിതം വമിതം കാലേ യവാഗൂഭിരുപാചരേത്” (ചി.അ.൩) ഇതി വചനേന, തദപി ന വിരോധി; തസ്യ ച ശ്ലോകസ്യ പ്രപഞ്ചോ ജ്വരചികിത്സിത ഏവ കൃത ഇതി നേഹ ക്രിയതേ| കാലം വീക്ഷ്യാമയസ്യ ത്വിതി അവസ്ഥാരൂപം കാലം ജ്വരലക്ഷണസ്യാമയസ്യ വീക്ഷ്യ ഷഡഹേ പേയാ ദേയേത്യര്ഥഃ| ജീര്ണലിങ്ഗാപേക്ഷം കാലമാഹ- ക്ഷുദ്വേഗേത്യാദി| ക്ഷുദിതി ബുഭുക്ഷാ ഭവതി, വേഗമോക്ഷ ഇതി പുരീഷാദിനിര്ഗമഃ| ലഘുതാ വിശുദ്ധിരിതി ഹൃദയോദ്ഗാരവിശുദ്ധിഃ| ജീര്ണലക്ഷണമിതി ജീര്ണാന്നലക്ഷണമ്| ഏതച്ച ജീര്ണലക്ഷണം യദ്യപി രസവിമാനേऽപ്യഭിഹിതം, തഥാऽപീഹ കാലാവേക്ഷയാ പ്രകരണാഗതത്വാദഭിധാനം ന പുനരുക്തദോഷകരമ്| തദാ ഭേഷജമാദേയമിതി വചനേന പ്രാതര്യദൌഷധമനന്നം ദീയതേ തദ്ഭേഷജം പ്രത്യവമൃശതി, യദന്നോത്തരകാലം തദജീര്ണ ഏവ പ്രാതരാശേ ദീയതേ; കിംവാ ഭോജനോത്തരകാലമപി യദൌഷധം ദീയതേ തദപി ദിനാന്തരഭുക്തേऽന്നേ ജീര്ണ ഏവ ദീയതേ| അന്യഥാ സ്യാദ്ധി ദോഷവദിത്യത്ര കേചിദ് ‘ദ്വിദോഷവത്’ ഇതി പഠന്തി, തേന ജീര്യതി ജീര്യമാണേ ച ദോഷദ്വയയുക്തം സ്യാദിത്യര്ഥഃ| ‘സ്യാത്തു ദോഷവദന്യഥാ’ ഇതി പാഠ ആകരഃ| ഋതുരൂപകാലാവേക്ഷം സമ്യഗ്യോഗം വിഭജതേ- ചയാദയശ്ചേത്യാദി| ചയാദയ ഇതി ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ| തേ ച ചയാദയോ യഥാ- കഫസ്യ ഹേമന്തേ ചയഃ, പ്രകോപോ വസന്തേ, ഗ്രീഷ്മേ പ്രശമ ഇത്യാദിസ്വഭാവഃ| വര്ജ്യം സേവ്യം ച ഋതാവുക്തം, തത്രൈവ ച ഗുര്വന്നാദി വര്ജ്യമുക്തം, തേന തത്രൈവ തജ്ജ്ഞേയമ്| ഉപക്രമാണാമിത്യാദികം സാര്ധം ശ്ലോകം കേചിത് പഠന്തി; തമനാര്ഷം വദന്തി| ഉക്തഷങ്വിധകാലാനവേക്ഷപ്രയോഗേऽനിഷ്ടഫലം സദൃഷ്ടാന്തമാഹ- ഇത്യേവമിത്യാദി| യഥാ സസ്യസ്യാകാലവര്ഷേണ പീഡാ മരണം വാ ഭവതി, തദ്വദൌഷധമപി ഷഡ്വിധമകാലാനവേക്ഷമുപയുക്തം ക്ലേശായ വിനാശായ വാ ഭവതി| പുനരന്യഥാ കാലാവേക്ഷം യോഗം ദര്ശയന്തഃ കേചിത് പഠന്തി- വ്യാധീനാമൃത്വഹോരാത്രനിയമാദിശ്ലോകചതുഷ്ടയമ്, ഏതദപി നാതിപ്രസിദ്ധമ്||൨൯൬-൩൧൨||
Adhikarana 57 (313-314) · Śloka 314
നാല്പം ഹന്ത്യൌഷധം വ്യാധിം യഥാऽऽപോऽല്പാ മഹാനലമ്| ദോഷവച്ചാതിമാത്രം സ്യാത്സസ്യസ്യാത്യുദകം യഥാ||൩൧൩|| സമ്പ്രധാര്യ ബലം തസ്മാദാമയസ്യൌഷധസ്യ ച| നൈവാതിബഹു നാത്യല്പം ഭൈഷജ്യമവചാരയേത്||൩൧൪||
नाल्पं हन्त्यौषधं व्याधिं यथाऽऽपोऽल्पा महानलम्| दोषवच्चातिमात्रं स्यात्सस्यस्यात्युदकं यथा||३१३|| सम्प्रधार्य बलं तस्मादामयस्यौषधस्य च| नैवातिबहु नात्यल्पं भैषज्यमवचारयेत्||३१४||
🔊 Audio coming soon
പ്രമാണവിശേഷാവേക്ഷം യോഗം ദര്ശയന്നാഹ- നാല്പമിത്യാദി| യദ്യപി ചേഹ ഭേഷജസ്യ പ്രമാണം ശൃങ്ഗഗ്രാഹികയാ നോക്തം, തഥാऽപീഹ “ദോഷപ്രമാണാനുരൂപോ ഹി ഭൈഷജ്യപ്രമാണവികല്പോ ബലപ്രമാണവിശേഷാപേക്ഷോ ഭവതി” (വി.അ.൮) ഇത്യാദിനോക്തം മധ്യഭേഷജപ്രമാണം ജ്ഞേയമ്||൩൧൩-൩൧൪||
Adhikarana 58 (315-319) · Śloka 320
ഔചിത്യാദ്യസ്യ യത് സാത്മ്യം ദേശസ്യ പുരുഷസ്യ ച| അപഥ്യമപി നൈകാന്താത്തത്ത്യജംല്ലഭതേ സുഖമ്||൩൧൫|| ബാഹ്ലീകാഃ പഹ്ലവാശ്ചീനാഃ ശൂലീകാ യവനാഃ ശകാഃ| മാംസഗോധൂമമാധ്വീകശസ്ത്രവൈശ്വാനരോചിതാഃ||൩൧൬|| മത്സ്യസാത്മ്യാസ്തഥാ പ്രാച്യാഃ ക്ഷീരസാത്മ്യാശ്ച സൈന്ധവാഃ| അശ്മകാവന്തികാനാം തു തൈലാമ്ലം സാത്മ്യമുച്യതേ||൩൧൭|| കന്ദമൂലഫലം സാത്മ്യം വിദ്യാന്മലയവാസിനാമ്| സാത്മ്യം ദക്ഷിണതഃ പേയാ മന്ഥശ്ചോത്തരപശ്ചിമേ ||൩൧൮|| മധ്യദേശേ ഭവേത് സാത്മ്യം യവഗോധൂമഗോരസാഃ| തേഷാം തത്സാത്മ്യയുക്താനി ഭൈഷജാന്യവചാരയേത്||൩൧൯|| സാത്മ്യം ഹ്യാശു ബലം ധത്തേ നാതിദോഷം ച ബഹ്വപി|൩൨൦|
औचित्याद्यस्य यत् सात्म्यं देशस्य पुरुषस्य च| अपथ्यमपि नैकान्तात्तत्त्यजंल्लभते सुखम्||३१५|| बाह्लीकाः पह्लवाश्चीनाः शूलीका यवनाः शकाः| मांसगोधूममाध्वीकशस्त्रवैश्वानरोचिताः||३१६|| मत्स्यसात्म्यास्तथा प्राच्याः क्षीरसात्म्याश्च सैन्धवाः| अश्मकावन्तिकानां तु तैलाम्लं सात्म्यमुच्यते||३१७|| कन्दमूलफलं सात्म्यं विद्यान्मलयवासिनाम्| सात्म्यं दक्षिणतः पेया मन्थश्चोत्तरपश्चिमे ||३१८|| मध्यदेशे भवेत् सात्म्यं यवगोधूमगोरसाः| तेषां तत्सात्म्ययुक्तानि भैषजान्यवचारयेत्||३१९|| सात्म्यं ह्याशु बलं धत्ते नातिदोषं च बह्वपि|३२०|
🔊 Audio coming soon
അഥ സാത്മ്യാവേക്ഷം സമ്യഗ്യോഗം വിഭജന്നാഹ- ഔചിത്യാദ്യസ്യേത്യാദി| ഔചിത്യാദിതി അഭ്യാസാത്, അപഥ്യമപി യദ്യസ്യ പുരുഷസ്യ സാത്മ്യം തദേകാന്താത് ത്യജന് ന സുഖം ലഭതേ ഇതി യോജനാ| ഏകാന്താത് ഝടിതി സര്വഥാ ച ത്യജന്| ഏതേനാപഥ്യമപി സാത്മ്യമേകാന്താത് ത്യജതഃ സുഖം ന ഭവതീതി ദര്ശയതി; പഥ്യസ്യ സാത്മ്യസ്യ പരിത്യാഗേ തു നിതരാമേവ ദുഃഖം ഭവതീതി ദര്ശയതി| ദേശശബ്ദേന ചേഹ ദേശവാചിനോ ജനപദാ അഭിപ്രേതാഃ| തേന ദേശസാത്മ്യശബ്ദേന തദ്ദേശജാതത്വേനൈവ പുരുഷൈര്യത് സേവ്യതേ തത് സാധാരണം സാത്മ്യം ഗൃഹ്യതേ| പുരുഷസാത്മ്യഗ്രഹണേന തു യത് പ്രതിനിയതപുരുഷസ്യൈവാഭ്യാസാത് സാത്മ്യതാം യാതി തത് പുരുഷപ്രതിനിയതം സാത്മ്യം ഗൃഹ്യതേ| യത്തു പൂര്വം “ദേശാനാമാമയാനാം ച വിപരീതഗുണം ഗുണൈഃ| സാത്മ്യമിച്ഛന്തി” (സൂ.അ.൬) ഇത്യനേന ദേശസാത്മ്യമുക്തം, തദ്ദേശവിപരീതഗുണത്വേന തദ്ദേശനിവാസിനാം പുരുഷാണാം സാത്മ്യമുക്തമ്; ഇദം തു ദേശവിപരീതഗുണം ഭവതു മാ ഭവതു വാ, തഥാऽപി തദ്ദേശനിവാസിനാമഭ്യാസേന സാത്മ്യം തദിഹ സാത്മ്യമുച്യത ഇതി വിശേഷഃ| പുരുഷസാത്മ്യസ്യ പ്രായഃ പ്രതിപുരുഷം ഭിന്നത്വേനാനിയതത്വാച്ഛൃങ്ഗഗ്രാഹികയാ ഉദാഹരണം ന കൃതമ്| തേന ദേശാഭ്യാസസാത്മ്യാനി പ്രസിദ്ധാന്യുദാഹരതി- ബാഹ്ലീകാ ഇത്യാദി| വൈശ്വാനരോചിതാ ഇതി അത്രോചിതശബ്ദേനാഭ്യാസ ഉച്യതേ| തൈലം ചാമ്ലം ചേതി തൈലാമ്ലമ്| ദക്ഷിണത ഇതി ദക്ഷിണാപഥേ| ഉത്തരേ ച പശ്ചിമേ ചേതി ഉത്തരപശ്ചിമേ| തേഷാമിത്യത്ര തച്ഛബ്ദേന ജനപദാഃ പുരുഷാശ്ച ഗൃഹ്യന്തേ| തേന തത്സാത്മ്യയുക്താനീതി ഉക്തദേശസാത്മ്യയുക്തപുരുഷസാത്മ്യയുക്താനി| സാത്മ്യോപയോഗഫലമാഹ- സാത്മ്യം ഹ്യാശു ബലമിത്യാദി| ബഹ്വപീതി അതിമാത്രമപി||൩൧൫-൩൧൯||-
Adhikarana 59 (320) · Śloka 321
യോഗൈരേവ ചികിത്സന് ഹി ദേശാദ്യജ്ഞോऽപരാധ്യതി||൩൨൦|| വയോബലശരീരാദിഭേദാ ഹി ബഹവോ മതാഃ |൩൨൧|
योगैरेव चिकित्सन् हि देशाद्यज्ञोऽपराध्यति||३२०|| वयोबलशरीरादिभेदा हि बहवो मताः |३२१|
🔊 Audio coming soon
ഉക്തദേശാദിപരീക്ഷാവ്യതിരേകേണ കേവലം യഥോക്തയോഗൈരേവ ചികിത്സാം കുര്വതോ ദോഷമാഹ- യോഗൈരേവേത്യാദി| ദേശാദ്യജ്ഞ ഇത്യനേന ദേശാദ്യജ്ഞാനാദ് ദേശാദിവിഗുണചികിത്സാകാരകം പുരുഷം ലക്ഷയതി| അപരാധ്യതി ന ഈപ്സിതം സാധയതി| ദേശാദ്യജ്ഞ ഇത്യത്രാദിശബ്ദേന കാലാദീനാമുക്താനാം തഥാ പ്രദേശാന്തരോക്തവയോ-ബല-ശരീര-പ്രകൃതി-സത്ത്വാനാം ഗ്രഹണമ്| ദേശാദ്യജ്ഞഃ കുതോऽപരാധ്യതീത്യാഹ- വയോബലേത്യാദി| ആദിശബ്ദേന പ്രകൃതിസത്ത്വാദീനാം ഗ്രഹണമ്| യസ്മാദ്വയോബലാദിഭേദാ ബഹവശ്ചികിത്സാവേക്ഷണീയാശ്ചികിത്സകാനാം മതാഃ സന്തി, തസ്മാദ് ദേശാദിനിരപേക്ഷാ ചികിത്സാ ക്രിയമാണാ ന ഈപ്സിതം സാധയതീതി ഭാവഃ||൩൨൦||-
Adhikarana 60 (321-325) · Śloka 326
തഥാऽന്തഃസന്ധിമാര്ഗാണാം ദോഷാണാം ഗൂഢചാരിണാമ്||൩൨൧|| ഭവേത് കദാചിത് കാര്യാऽപി വിരുദ്ധാഭിമതാ ക്രിയാ| പിത്തമന്തര്ഗതം ഗൂഢം സ്വേദസേകോപനാഹനൈഃ||൩൨൨|| നീയതേ ബഹിരുഷ്ണൈര്ഹി തഥോഷ്ണം ശമയന്തി തേ| ബാഹ്യൈശ്ച ശീതൈഃ സേകാദ്യൈരൂഷ്മാऽന്തര്യാതി പീഡിതഃ||൩൨൩|| സോऽന്തര്ഗൂഢം കഫം ഹന്തി ശീതം ശീതൈസ്തഥാ ജയേത്| ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടോ ഘനോ ലേപശ്ചന്ദനസ്യാപി ദാഹകൃത്||൩൨൪|| ത്വഗ്ഗതസ്യോഷ്മണോ രോധാച്ഛീതകൃച്ചാന്യഥാऽഗുരോഃ| ഛര്ദിഘ്നീ മക്ഷികാവിഷ്ഠാ മക്ഷികൈവ തു വാമയേത്||൩൨൫|| ദ്രവ്യേഷു സ്വിന്നജഗ്ധേഷു ചൈവ തേഷ്വേവ വിക്രിയാ|൩൨൬|
तथाऽन्तःसन्धिमार्गाणां दोषाणां गूढचारिणाम्||३२१|| भवेत् कदाचित् कार्याऽपि विरुद्धाभिमता क्रिया| पित्तमन्तर्गतं गूढं स्वेदसेकोपनाहनैः||३२२|| नीयते बहिरुष्णैर्हि तथोष्णं शमयन्ति ते| बाह्यैश्च शीतैः सेकाद्यैरूष्माऽन्तर्याति पीडितः||३२३|| सोऽन्तर्गूढं कफं हन्ति शीतं शीतैस्तथा जयेत्| श्लक्ष्णपिष्टो घनो लेपश्चन्दनस्यापि दाहकृत्||३२४|| त्वग्गतस्योष्मणो रोधाच्छीतकृच्चान्यथाऽगुरोः| छर्दिघ्नी मक्षिकाविष्ठा मक्षिकैव तु वामयेत्||३२५|| द्रव्येषु स्विन्नजग्धेषु चैव तेष्वेव विक्रिया|३२६|
🔊 Audio coming soon
സാമാന്യോക്തചികിത്സായാഃ പ്രകാരാന്തരേണാപി വിശിഷ്ടാര്ഥകര്തൃത്വമാഹ- തഥാऽന്തരിത്യാദി| അന്തര്മാര്ഗാഃ കോഷ്ഠാശ്രയിണഃ, സന്ധിമാര്ഗാ മധ്യമാര്ഗാശ്രയിണഃ| ഗൂഢചാരിണാമിതി അന്തഃസന്ധിഗതത്വേനാവ്യക്തഗതീനാം ദോഷാണാം വിരുദ്ധാഭിമതാऽപി ക്രിയാ കദാചിദ്ഭവതി, വിരുദ്ധാഭിമതാ വിപരീതത്വേന ഖ്യാതാ| കിംവാ ന കേവലം വയോബലാദിഭേദാ ബഹവോ മതാഃ കിന്തു അന്തഃസന്ധിമാര്ഗാണാം ദോഷാണാം ഗൂഢചാരിണാം ഭേദാ ബഹവശ്ചികിത്സാവേക്ഷണീയാ മതാ ഇതി; തതോ ഗൂഢചാരിണോ ദോഷഭേദേന ചികിത്സാഭേദോ ഭവേത് കദാചിദിത്യാദി യോജനീയമ്| വിരുദ്ധാഭിമതക്രിയാകരണോദാഹരണമാഹ- പിത്തമന്തര്ഗതമിത്യാദിനാ| നീയതേ ബഹിരിതി ബാഹ്യരോമകൂപനിഃസാരണേന നീയതേ ബഹിരുഷ്ണൈഃ| തഥേതി തഥാ ഉക്തേന പ്രകാരേണ ഉഷ്ണം പിത്തമുഷ്ണൈഃ സ്വേദാദിഭിഃ ശമയന്തി| സമ്പ്രതി ശീതേന ചികിത്സിതേന ശീതശ്ലേഷ്മശമനോദാഹരണമാഹ- ബാഹ്യൈശ്ചേത്യാദി| പീഡിത ഇതി ബഹിര്ഗച്ഛന് നിരുദ്ധഃ| അഥ പ്രത്യനീകസ്യാപി കല്പനാവിശേഷാദന്യഥാകര്തൃത്വമാഹ- ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ട ഇത്യാദി| ത്വഗ്ഗതസ്യോഷ്മണോ രോധാദിതി ത്വങ്മാര്ഗേണ നിര്ഗച്ഛത ഊഷ്മണോ രോധാത്| ശീതകൃച്ചാന്യഥാऽഗുരോരിതി അഗുരോരുഷ്ണസ്യാപി പിഷ്ടോऽഘനശ്ച ലേപഃ ശീതകൃത് സ്യാദിത്യര്ഥഃ| വിരുദ്ധക്രിയാഭിധാനപ്രസങ്ഗേന സമുദായാപേക്ഷയൈകദേശസ്യ വിരുദ്ധകാര്യകരണോദാഹരണമാഹ- ഛര്ദിഘ്നീത്യാദി| ദ്രവ്യേഷു സ്വിന്നജഗ്ധേഷ്വേവം തേഷ്വേവ വിക്രിയേതി അനേന മക്ഷികാവിഷ്ഠാരമ്ഭകേഷു ദ്രവ്യേഷു മക്ഷികാജഠരാഗ്നിസ്വിന്നേഷു ഏവം വിക്രിയാ മക്ഷികാശരീരഗതതയാ വിഷ്ഠാഗതതയാ ച വിരുദ്ധാ ക്രിയാ യഥോക്താ ഭവതീതി വാക്യാര്ഥഃ; സ്വിന്നജഗ്ധേഷ്വിതി ഖാദിതാനന്തരമഗ്നിപക്വേഷു, വിക്രിയേതി വിരുദ്ധക്രിയാ| കിംവാ സംസ്കാരേണ പൂര്വദ്രവ്യകാര്യവിരുദ്ധോദാഹരണാര്ഥമാഹ- ദ്രവ്യേഷ്വിത്യാദി| അസ്മിന് പക്ഷേ ‘ജഗ്ധേഷു’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘ദഗ്ധേഷു’ ഇതി പഠന്തി| തത്ര ലാജസക്തൂനാം സിദ്ധപിണ്ഡേഷു സ്വിന്നതയാ ലാജവിപരീതാ ഗുരുത്വേനാഗ്നിവധാദികാരികാ ക്രിയാ; തഥാ ഉത്പലനാലേഷു ദഗ്ധേഷു ക്ഷാരതയാ ശീതവിരുദ്ധാ ക്രിയാ ഛേദനാദിക്രിയാ ഇത്യാദ്യുദാഹാര്യമ്| യദാ ‘യസ്മിന് ജഗ്ധേഷു’ ഇതി പാഠഃ, തദാऽപി സ്വിന്നാനന്തരം ജഗ്ധേഷ്വിതി കൃത്വാ സക്തുസിദ്ധപിണ്ഡക ഏവോദാഹരണം ജ്ഞേയമ്||൩൨൧-൩൨൫||-
Adhikarana 61 (326) · Śloka 327
തസ്മാദ്ദോഷൌഷധാദീനി പരീക്ഷ്യ ദശ തത്ത്വതഃ||൩൨൬|| കുര്യാച്ചികിത്സിതം പ്രാജ്ഞോ ന യോഗൈരേവ കേവലമ്|൩൨൭|
तस्माद्दोषौषधादीनि परीक्ष्य दश तत्त्वतः||३२६|| कुर्याच्चिकित्सितं प्राज्ञो न योगैरेव केवलम्|३२७|
🔊 Audio coming soon
പരീക്ഷാഫലമുപസംഹരതി- തസ്മാദിത്യാദി| ദോഷൌഷധാദീനി ഉപകല്പനീയേ (സൂ.അ.൧൫) ഏകാദശ പഠിതാനി, വിമാനേ ച ദ്വാദശ പഠിതാനി, തേന തദ്ഗ്രഹണേനേഹോക്തം ദശസങ്ഖ്യത്വം വ്യാഹന്യതേ; തേന ദൃഢബലേനൈവ നിരൂഹപ്രസ്താവേ യാനി ദോഷൌഷധാദീനി ദശ നിര്ദിഷ്ടാനി “സമീക്ഷ്യ ദോഷൌഷധദേശകാലസാത്മ്യാഗ്നിസത്ത്വൌകവയോബലാനി” (സി.അ.൩) ഇത്യനേന, താന്യേവാത്ര ദശ ഗൃഹ്യന്തേ| ഏതദ്ദശക ഏവോപകല്പനീയോക്തൈകാദശകസ്യ പരീക്ഷ്യസ്യ തഥാ വിമാനോക്തദ്വാദശകസ്യ ചാവരോധഃ| തഥാഹി- ഉപകല്പനീയേ ഏതദ്ദശത അന്യേ പ്രകൃതിശരീരാഹാരാ ഉക്താഃ; തത്ര ശരീരസ്യ പ്രകൃതേശ്ച ദേശശബ്ദേന ഭൂമ്യാതുരഗ്രാഹിണാ ഗ്രഹണമ്, ഉക്തം ഹി- “ദേശോ ഭൂമിരാതുരശ്ച” (വി.അ.൮) ഇതി; ആഹാരസ്യ തു സാത്മ്യഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണമ്| വിമാനേ ച യോ ദ്വാദശോ വികാരഃ പഠിതഃ, സ ദോഷഗ്രഹണഗൃഹീതഃ| ഏവം സര്വോപകല്പനീയാദ്യുക്താര്ഥോപഗ്രഹോ വ്യാഖ്യേയഃ| യത്തു ആഷാഢവര്മപ്രഭൃതിഭിരതദ്ഗുണബഹുവ്രീഹിപക്ഷാശ്രയേണോപകല്പനീയോക്താനാമേവ ദശത്വം വ്യാഖ്യാതമിഹ, തദ് ഹ്യശാബ്ദമസങ്ഗതം ച| ന യോഗൈരേവേതി ന പ്രയോഗമാത്രേണ||൩൨൬||-
Adhikarana 62 (327-328) · Śloka 329
നിവൃത്തോऽപി പുനര്വ്യാധിഃ സ്വല്പേനായാതി ഹേതുനാ||൩൨൭|| ക്ഷീണേ മാര്ഗീകൃതേ ദേഹേ ശേഷഃ സൂക്ഷ്മ ഇവാനലഃ| തസ്മാത്തമനുബധ്നീയാത് പ്രയോഗേണാനപായിനാ||൩൨൮|| സിദ്ധ്യര്ഥം പ്രാക്പ്രയുക്തസ്യ സിദ്ധസ്യാപ്യൌഷധസ്യ തു|൩൨൯|
निवृत्तोऽपि पुनर्व्याधिः स्वल्पेनायाति हेतुना||३२७|| क्षीणे मार्गीकृते देहे शेषः सूक्ष्म इवानलः| तस्मात्तमनुबध्नीयात् प्रयोगेणानपायिना||३२८|| सिद्ध्यर्थं प्राक्प्रयुक्तस्य सिद्धस्याप्यौषधस्य तु|३२९|
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ചികിത്സയാ നിവൃത്തേ വ്യാധൌ കര്തവ്യം ദര്ശയന്നാഹ- നിവൃത്തോऽപി പുനരിത്യാദി| നിവൃത്ത ഇവ നിവൃത്തഃ, കിഞ്ചിദവശിഷ്ടദോഷരൂപമൂലഃ; ന തു സര്വഥാ നിവൃത്തഃ, തസ്യ തുല്യഹേതുനാ പ്രത്യാഗമനവിരോധാത്, തഥാ സൂക്ഷ്മാനലദൃഷ്ടാന്തവിസദൃശത്വാച്ച| ക്ഷീണേ അപചിതമാംസാദികേ| മാര്ഗീകൃതേ ഇതി വ്യാധ്യപ്രതിബന്ധകതയാ മാര്ഗസദൃശീകൃതേ| ശേഷ ഇതി അനലവിശേഷണമ്| അപിശബ്ദേന നിവൃത്തോऽപി യദാ സ്വല്പേന ഹേതുനാ ആയാതി തദാ പ്രശമാഭിമുഖോ നിതരാമേവായാതീതി ദര്ശയതി| ഏവം വ്യവസ്ഥിതേ കര്തവ്യമാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| അനുബധ്നീയാത് പ്രയോഗേണേതി പുനരപ്യനുബന്ധഭേഷജപ്രയോഗം കുര്യാത്| അനപായിനേതി രോഗാന്തരാകാരകേണ| കിമര്ഥമനുബധ്നീയാദിത്യാഹ- ദാര്ഢ്യാര്ഥമിതി| പ്രയുക്തസിദ്ധൌഷധകൃതവ്യാധിനിവൃത്തിലക്ഷണസ്യാര്ഥസ്യ ദാര്ഢ്യാര്ഥം, സ്ഥൈര്യാര്ഥമിതി യാവത്||൩൨൭-൩൨൮||-
Adhikarana 63 (329-330) · Śloka 331
കാഠിന്യാദൂനഭാവാദ്വാ ദോഷോऽന്തഃ കുപിതോ മഹാന്||൩൨൯|| പഥ്യൈര്മൃദ്വല്പതാം നീതോ മൃദുദോഷകരോ ഭവേത്| പഥ്യമപ്യശ്നതസ്തസ്മാദ്യോ വ്യാധിരുപജായതേ||൩൩൦|| ജ്ഞാത്വൈവം വൃദ്ധിമഭ്യാസമഥവാ തസ്യ കാരയേത്|൩൩൧|
काठिन्यादूनभावाद्वा दोषोऽन्तः कुपितो महान्||३२९|| पथ्यैर्मृद्वल्पतां नीतो मृदुदोषकरो भवेत्| पथ्यमप्यश्नतस्तस्माद्यो व्याधिरुपजायते||३३०|| ज्ञात्वैवं वृद्धिमभ्यासमथवा तस्य कारयेत्|३३१|
🔊 Audio coming soon
അപരമപി പ്രയോഗാനുബന്ധവിഷയമാഹ- കാഠിന്യാദിത്യാദി| കാഠിന്യാദിതി ദോഷചയരൂപസംഹതത്വാത്| ഊനഭാവാത് അചയപ്രകോപാത്; അചയേऽപി ച ദോഷാണാം പ്രകോപോ ഭവത്യേവ; യഥാ- ബലവദ്വിഗ്രഹാദിഭിര്വായോഃ, പിതസ്യ ക്രോധാദിഭിഃ, ശ്ലേഷ്മണശ്ച ദിവാസ്വപ്നാദിഭിഃ; അയം ചാചയപ്രകോപോ ഘനാവയവോപചയാകര്തൃത്വാത് ‘ഊനഭാവാത് പ്രകോപ’ ഇത്യുച്യതേ| ദോഷോऽന്തഃകുപിതോ മഹാനിത്യത്ര കാഠിന്യാത് കുപിത ഊനഭാവാച്ച കുപിതോ മഹാന് ഭവതീതി വ്യവസ്ഥാ| കാഠിന്യാദ്ധി അചയകോപോऽന്തരേവ പ്രായോ ഭവതി, ഊനഭാവാത്തു അചയപ്രകോപഃ പ്രസരണസ്വഭാവത്വാത്തു ലഘുചയബന്ധസാരോ(?)ऽപി മഹാന് ഭവതി| മൃദ്വല്പതാം നീത ഇതി യഥാക്രമം, തേന യഃ കാഠിന്യാദന്തഃകുപിതഃ സ മൃദുതാം നീതഃ, സ്ഥൂലഭാവാന്മാഹാന് കുപിതോऽല്പതാം നീതഃ; മൃദുദോഷകര ഇതി അല്പവികാരകരഃ| കിംവാ കാഠിന്യാദിതി ദോഷദൂഷ്യസമ്ബന്ധകൃതസ്ഥൈര്യാത്, ഊനഭാവാദിതി യഥോക്തകാഠിന്യം വിനാ| അന്തരിതി ശരീരാനുത്താനദേശേ| മഹാനിതി ച പദം ദ്വാഭ്യാമപി സമ്ബധ്യതേ| ഏകസ്യ കാരണപ്രചയേന മഹത്ത്വമ്| പഥ്യമപ്യശ്നത ഇതി ഹിതമപി ഭേഷജമുപയുഞ്ജാനസ്യ| ഉപജായത ഇതി മൃദുതയാ അല്പതയാ വാ അനുവര്തതേ| ജ്ഞാത്വൈവമിതി പഥ്യമിദമസ്യ ഭേഷജമ്, അയം തു വ്യാധിരിതി, മഹത്ത്വാദ്ഗമ്ഭീരത്വാദ്വാ സര്വഥാ ന നിവര്തതേ മഗ്നഃ, ഏവം ജ്ഞാത്വാ തഥൈവ പൂര്വപ്രയുക്തപ്രയോഗസ്യ വൃദ്ധിം വാ അഭ്യാസം വാ കാരയേത്, ന തത്പ്രയോഗാശ്രയപ്രയോഗാന്തരം കുര്യാത്; വൃദ്ധിര്മാത്രാധിക്യമ്, അഭ്യാസഃ സതതോപയോഗഃ| അയമര്ഥോऽന്യത്രാപ്യുക്തഃ- “അഭ്യസ്യമാനാഃ ക്രമശസ്തു യോഗാ ജയന്തി രോഗാന് ബലിനഃ സ്ഥിരാംശ്ച| തസ്മാദഖിന്നഃ പുരുഷോऽഭ്യുപേയാദ്യോഗപ്രയോഗാന് സമുദീര്ണരോഗേ” ഇതി||൩൨൯-൩൩൦||-
Adhikarana 64 (331-333) · Śloka 334
സാതത്യാത്സ്വാദ്വഭാവാദ്വാ പഥ്യം ദ്വേഷ്യത്വമാഗതമ്||൩൩൧|| കല്പനാവിധിഭിസ്തൈസ്തൈഃ പ്രിയത്വം ഗമയേത് പുനഃ| മനസോऽര്ഥാനുകൂല്യാദ്ധി തുഷ്ടിരൂര്ജാ രുചിര്ബലമ്||൩൩൨|| സുഖോപഭോഗതാ ച സ്യാദ്വ്യാധേശ്ചാതോ ബലക്ഷയഃ| ലൌല്യാദ്ദോഷക്ഷയാദ്വ്യാധേര്വൈധര്മ്യാച്ചാപി യാ രുചിഃ||൩൩൩|| താസു പഥ്യോപചാരഃ സ്യാദ്യോഗേനാദ്യം വികല്പയേത്|൩൩൪|
सातत्यात्स्वाद्वभावाद्वा पथ्यं द्वेष्यत्वमागतम्||३३१|| कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत् पुनः| मनसोऽर्थानुकूल्याद्धि तुष्टिरूर्जा रुचिर्बलम्||३३२|| सुखोपभोगता च स्याद्व्याधेश्चातो बलक्षयः| लौल्याद्दोषक्षयाद्व्याधेर्वैधर्म्याच्चापि या रुचिः||३३३|| तासु पथ्योपचारः स्याद्योगेनाद्यं विकल्पयेत्|३३४|
🔊 Audio coming soon
ഉക്തസതതോപയോഗേ യദി പഥ്യം സാതത്യാത് സതതോപയോഗാദ്ധേതോര്ദ്വേഷ്യത്വമാഗതം ഭവതി, തഥാ സ്വാദ്വഭാവാദ്വാ അനിഷ്ടത്വാദ്ദ്വേഷ്യത്വമാഗതം ഭവതി, തദാऽപി തദേവ പഥ്യം തൈസ്തൈഃ കല്പനാവിധിഭിഃ സ്വരസശൃതകല്കാദിഭിഃ സൂദശാസ്ത്രോക്തൈശ്ച വിധാനൈഃ പുനരാതുരസ്യ പ്രിയത്വമാപാദയേത്| സ്വാദ്വപി സതതോപയോഗാദപ്രിയം ഭവതീതി ദൃഷ്ടമ്, അസ്വാദു തു സ്വഭാവാദേവാപ്രിയമ്| സ്വാദുശബ്ദേനാത്ര പ്രിയോ രസോऽഭിധീയതേ| പ്രിയത്വാപാദനപ്രയോജനമാഹ- മനസോऽര്ഥാനുകൂല്യാദിത്യാദി|- മനസോऽനുകൂലഭേഷജാദിരൂപാനുകല്പനാത്| ഊര്ജാ മനോബലമ്| സുഖോപഭോഗതാ ഭേഷജസ്യാപ്രാതികൂല്യേനോപയോഗഃ| അത്ര ചാതിതൃഷ്ണാദിഭ്യഃ സുഖോപഭോഗാന്തേ വിരേചനേ അരുചൌ കര്തവ്യമഭിധായ രുചിവിശേഷേ കര്തവ്യതാമാഹ- ലൌല്യാദിതി| അത്ര ലൌല്യാദേവ ഹി കസ്യചിത്പുരുഷസ്യ കസ്മിംശ്ചിദ്വിശേഷേ രുചിര്ഭവതി; ദോഷക്ഷയാദപി ക്വചിദ്രുചിര്ഭവതി; തഥാ വ്യാധിയുക്തസ്യ ച പേയേ രുചിര്ഭവതി; വ്യാധിമഹിമ്നാ ക്വചിദ്രുചിര്ഭവതി, യഥാ- പാണ്ഡുരോഗേ മൃത്തികായാം; വൈധര്മ്യാച്ച രുചിര്ഭവതി, യഥാ- സ്നിഗ്ധസ്യ രൂക്ഷേ, മധുരസ്യ ചാമ്ലേ; യദുക്തമ്- “അമ്ലേന കേചിദ്വിഹതാ മനുഷ്യാ മാധുര്യയോഗേ പ്രണയീഭവന്തി” (സു.സൂ.അ.൪൬) ഇതി; കിംവാ വ്യാധിവൈധര്മ്യാദിത്യേക ഏവ ഹേതുഃ; അത്രോദാഹരണം യഥാ- ശ്ലേഷ്മജ്വരേऽമ്ലകടുകേച്ഛുതാ| ഏതൈര്ലൌല്യാദിഭിഃ പ്രത്യേകം ജനിതാ രുചിഃ, ആസു രുചിഷു ലൌല്യാദിജനിതാസു പഥ്യോപചാരഃ സ്യാത്, പഥ്യമേവ ദേയം നാപഥ്യമിത്യര്ഥഃ| അത്ര യദി പഥ്യം ച ഭവതി രുചിവിഷയം ച ഭവതി തദാ സാധ്വേവ, യദാ തു രുചിവിഷയമപഥ്യം സ്യാത് തദാ കര്തവ്യമാഹ- യോഗേനാദ്യം വികല്പയേദിതി|- ഭേഷജയോഗേനാദ്യമ് ഇച്ഛാവിഷയം ഭോജ്യം സംസ്കൃത്യ ദദ്യാദിത്യര്ഥഃ| അന്യൈസ്തു ലൌല്യാദിദോഷജാ ത്രിവിധാऽത്രാരുചിരുച്യതേ; തത്ര ലൌല്യജായാമരുചൌ പഥ്യോപചാരഃ, ദോഷക്ഷയജായാമരുചൌ യോഗേനേതി സമ്യഗ്യോഗേനോപചാരഃ, വ്യാധിവൈധര്മ്യജായാം ചാദ്യമദനീയം വ്യാധിപ്രത്യനീകപ്രയോഗൈരുപകല്പയേദിതി വ്യാഖ്യാതമ്| പൂര്വമേവ തു വ്യാഖ്യാനമാദ്രിയാമഹേ||൩൩൧-൩൩൩||-
Adhikarana 65 (334-341) · Śloka 341
തത്ര ശ്ലോകാഃ- വിംശതിര്വ്യാപദോ യോനേര്നിദാനം ലിങ്ഗമേവ ച||൩൩൪|| ചികിത്സാ ചാപി നിര്ദിഷ്ടാ ശിഷ്യാണാം ഹിതകാമ്യയാ| ശുക്രദോഷാസ്തഥാ ചാഷ്ടൌ നിദാനാകൃതിഭേഷജൈഃ||൩൩൫|| ക്ലൈബ്യാന്യുക്താനി ചത്വാരി ചത്വാരഃ പ്രദരാസ്തഥാ| തേഷാം നിദാനം ലിങ്ഗം ച ഭൈഷജ്യം ചൈവ കീര്തിതമ്||൩൩൬|| ക്ഷീരദോഷാസ്തഥാ ചാഷ്ടൌ ഹേതുലിങ്ഗഭിഷഗ്ജിതൈഃ| രേതസോ രജസശ്ചൈവ കീര്തിതം ശുദ്ധിലക്ഷണമ്||൩൩൭|| ഉക്താനുക്തചികിത്സാ ച സമ്യഗ്യോഗസ്തഥൈവ ച| ദേശാദിഗുണശംസാ ച കാലഃ ഷങ്വിധ ഏവ ച||൩൩൮|| ദേശേ ദേശേ ച യത് സാത്മ്യം യഥാ വൈദ്യോऽപരാധ്യതി| ചികിത്സാ ചാപി നിര്ദിഷ്ടാ ദോഷാണാം ഗൂഢചാരിണാമ്||൩൩൯|| യോ ഹി സമ്യങ്ന ജാനാതി ശാസ്ത്രം ശാസ്ത്രാര്ഥമേവ ച| ന കുര്യാത് സ ക്രിയാം ചിത്രമചക്ഷുരിവ ചിത്രകൃത്||൩൪൦|| അഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ| ചികിത്സിതമിദം സ്ഥാനം ഷഷ്ഠം പരിസമാപിതമ്||൩൪൧||
तत्र श्लोकाः- विंशतिर्व्यापदो योनेर्निदानं लिङ्गमेव च||३३४|| चिकित्सा चापि निर्दिष्टा शिष्याणां हितकाम्यया| शुक्रदोषास्तथा चाष्टौ निदानाकृतिभेषजैः||३३५|| क्लैब्यान्युक्तानि चत्वारि चत्वारः प्रदरास्तथा| तेषां निदानं लिङ्गं च भैषज्यं चैव कीर्तितम्||३३६|| क्षीरदोषास्तथा चाष्टौ हेतुलिङ्गभिषग्जितैः| रेतसो रजसश्चैव कीर्तितं शुद्धिलक्षणम्||३३७|| उक्तानुक्तचिकित्सा च सम्यग्योगस्तथैव च| देशादिगुणशंसा च कालः षङ्विध एव च||३३८|| देशे देशे च यत् सात्म्यं यथा वैद्योऽपराध्यति| चिकित्सा चापि निर्दिष्टा दोषाणां गूढचारिणाम्||३३९|| यो हि सम्यङ्न जानाति शास्त्रं शास्त्रार्थमेव च| न कुर्यात् स क्रियां चित्रमचक्षुरिव चित्रकृत्||३४०|| अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते| चिकित्सितमिदं स्थानं षष्ठं परिसमापितम्||३४१||
🔊 Audio coming soon
വിംശതിരിത്യാദിസങ്ഗ്രഹഃ സുബോധ ഏവ||൩൩൪-൩൪൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ ചികിത്സാസ്ഥാനേ യോനിവ്യാപച്ചികിത്സിതം നാമ ത്രിംശോऽധ്യായഃ||൩൦|| ഇതി ചരകസംഹിതായാം ഷഷ്ഠം ചികിത്സിതസ്ഥാനം സമ്പൂര്ണമ്|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने योनिव्यापच्चिकित्सितं नाम त्रिंशोऽध्यायः||३०|| इति चरकसंहितायां षष्ठं चिकित्सितस्थानं सम्पूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീനാരായണദത്താത്മജശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ യോനിവ്യാപച്ചികിത്സിതം നാമ ത്രിംശോऽധ്യായഃ||൩൦||