Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో యోనివ్యాపచ్చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो योनिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
వాతరక్తచికిత్సానంతరం పారిశేష్యాద్ వాతకృతత్వాచ్చ యోనివ్యాపచ్చికిత్సితముచ్యతే| ఉక్తం హి- “న హి వాతాదృతే యోనిర్నారీణాం సంప్రదుష్యతి” ఇతి||1-2||
Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8
దివ్యతీర్థౌషధిమతశ్చిత్రధాతుశిలావతః| పుణ్యే హిమవతః పార్శ్వే సురసిద్ధర్షిసేవితే||3|| విహరంతం తపోయోగాత్తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శినం| పునర్వసుం జితాత్మానమగ్నివేశోఽను పృష్టవాన్||4|| భగవన్! యదపత్యానాం మూలం నార్యః పరం నృణాం| తద్విఘాతో గదైశ్చాసాం క్రియతే యోనిమాశ్రితైః||5|| తస్మాత్తేషాం సముత్పత్తిముత్పన్నానాం చ లక్షణం| సౌషధం శ్రోతుమిచ్ఛామి ప్రజానుగ్రహకామ్యయా||6|| ఇతి శిష్యేణ పృష్టస్తు ప్రోవాచర్షివరోఽత్రిజః| వింశతిర్వ్యాపదో యోనేర్నిర్దిష్టా రోగసంగ్రహే||7|| మిథ్యాచారేణ తాః స్త్రీణాం ప్రదుష్టేనార్తవేన చ| జాయంతే బీజదోషాచ్చ దైవాచ్చ శృణు తాః పృథక్||8||
दिव्यतीर्थौषधिमतश्चित्रधातुशिलावतः| पुण्ये हिमवतः पार्श्वे सुरसिद्धर्षिसेविते||३|| विहरन्तं तपोयोगात्तत्त्वज्ञानार्थदर्शिनम्| पुनर्वसुं जितात्मानमग्निवेशोऽनु पृष्टवान्||४|| भगवन्! यदपत्यानां मूलं नार्यः परं नृणाम्| तद्विघातो गदैश्चासां क्रियते योनिमाश्रितैः||५|| तस्मात्तेषां समुत्पत्तिमुत्पन्नानां च लक्षणम्| सौषधं श्रोतुमिच्छामि प्रजानुग्रहकाम्यया||६|| इति शिष्येण पृष्टस्तु प्रोवाचर्षिवरोऽत्रिजः| विंशतिर्व्यापदो योनेर्निर्दिष्टा रोगसङ्ग्रहे||७|| मिथ्याचारेण ताः स्त्रीणां प्रदुष्टेनार्तवेन च| जायन्ते बीजदोषाच्च दैवाच्च शृणु ताः पृथक्||८||
🔊 Audio coming soon
దివ్యాని తీర్థాని గంగాదీని, దివ్యాశ్చౌషధ్యో బ్రహ్మసువర్చలైంద్రీప్రభృతయో యస్మిన్ తస్య దివ్యతీర్థౌషధిమతః| చిత్రధాతుః నానావర్ణధాతుః| తత్త్వజ్ఞానేన సమ్యగ్జ్ఞానేన అర్థాన్ ద్రష్టుం శీలం యస్య తం తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శినం| మూలమితి కారణం| తద్విఘాత ఇతి అపత్యకారణవిఘాతః| తేషామితి యోనిగదానాం| సముత్పత్తిమితి ఉత్పత్తికారణం, కార్యే కారణోపచారాత్| రోగసంగ్రహే ఇతి అష్టోదరీయే (సూ.అ.19)| మిథ్యాచారేణ అసమ్యగాహారాచారేణ, ప్రదుష్టేనార్తవేనేతి దుష్టార్తవేన , యోనివ్యాపద్భవతి| బీజదోషాదితి ఆర్తవగతబీజదుష్టేః, సా పశ్చాద్వక్తవ్యా| దైవాదితి ప్రాక్తనాధర్మవశాత్| ఏతేషాం చ యథాయోగ్యతయా కారణత్వమగ్రే వక్ష్యమాణకారణత్వభేదేన యోనివ్యాపత్సూన్నేయం, దైవం తు సర్వత్రైవ సాధారణకారణం విశిష్టదృష్టకారణాదర్శనే సతి కార్యదర్శనాదున్నేయం||3-8||
Adhikarana 3 (9-15) · Śloka 15
వాతలాహారచేష్టాయా వాతలాయాః సమీరణః| వివృద్ధో యోనిమాశ్రిత్య యోనేస్తోదం సవేదనం||9|| స్తంభం పిపీలికాసృప్తిమివ కర్కశతాం తథా| కరోతి సుప్తిమాయాసం వాతజాంశ్చాపరాన్ గదాన్||10|| సా స్యాత్ సశబ్దరుక్ఫేనతనురూక్షార్తవాఽనిలాత్| వ్యాపత్కట్వమ్లలవణక్షారాద్యైః పిత్తజా భవేత్||11|| దాహపాకజ్వరోష్ణార్తా నీలపీతాసితార్తవా| భృశోష్ణకుణపస్రావా యోనిః స్యాత్పిత్తదూషితా||12|| కఫోఽభిష్యందిభిర్వృద్ధో యోనిం చేద్దూషయేత్ స్త్రియాః| స కుర్యాత్ పిచ్ఛిలాం శీతాం కండుగ్రస్తాల్పవేదనాం||13|| పాండువర్ణాం తథా పాండుపిచ్ఛిలార్తవవాహినీం| సమశ్నంత్యా రసాన్ సర్వాందూషయిత్వా త్రయో మలాః||14|| యోనిగర్భాశయస్థాః స్వైర్యోనిం యుంజంతి లక్షణైః| సా భవేద్దాహశూలార్తా శ్వేతపిచ్ఛిలవాహినీ||15||
वातलाहारचेष्टाया वातलायाः समीरणः| विवृद्धो योनिमाश्रित्य योनेस्तोदं सवेदनम्||९|| स्तम्भं पिपीलिकासृप्तिमिव कर्कशतां तथा| करोति सुप्तिमायासं वातजांश्चापरान् गदान्||१०|| सा स्यात् सशब्दरुक्फेनतनुरूक्षार्तवाऽनिलात्| व्यापत्कट्वम्ललवणक्षाराद्यैः पित्तजा भवेत्||११|| दाहपाकज्वरोष्णार्ता नीलपीतासितार्तवा| भृशोष्णकुणपस्रावा योनिः स्यात्पित्तदूषिता||१२|| कफोऽभिष्यन्दिभिर्वृद्धो योनिं चेद्दूषयेत् स्त्रियाः| स कुर्यात् पिच्छिलां शीतां कण्डुग्रस्ताल्पवेदनाम्||१३|| पाण्डुवर्णां तथा पाण्डुपिच्छिलार्तववाहिनीम्| समश्नन्त्या रसान् सर्वान्दूषयित्वा त्रयो मलाः||१४|| योनिगर्भाशयस्थाः स्वैर्योनिं युञ्जन्ति लक्षणैः| सा भवेद्दाहशूलार्ता श्वेतपिच्छिलवाहिनी||१५||
🔊 Audio coming soon
వాతలేత్యాదౌ వాతలాయా ఇతి విశేషేణ వాతికయోనివ్యాపదుత్పాదోపదర్శనార్థం| పిపీలికాసృప్తిమితి పిపీలికాపరిసర్పణాకారాం వేదనాం| సశబ్దరుక్ఫేనతనురూక్షార్తవేతి అనృతావప్యేవంభూతార్తవా భవతి, తేన వాతికప్రదరరూపేయం యోనివ్యాపత్; ఏవమేవ పైత్తిక-శ్లైష్మిక-సాన్నిపాతిక-యోనివ్యాపదామపి పైత్తిక-కఫజ-సాన్నిపాతికప్రదరత్వం వర్ణయంతి| రక్తయోనిరిహ అసృగ్దరసంజ్ఞయా చికిత్సాప్రస్తావే వక్తవ్యా; తేన సైవ ప్రదరరూపా| థే తు ఏతద్వ్యాపదాం ప్రదరం భిన్నమేవ మన్యంతే, తే ప్రదరచికిత్సార్థం ప్రకరణాంతరమత్రాధ్యాయే పఠిష్యంతి| సమశ్నంత్యా ఇతి పథ్యాపథ్యమేలకేనోపయుంజంత్యాః||9-15||
Adhikarana 4 (16-17) · Śloka 17
రక్తపిత్తకరైర్నార్యా రక్తం పిత్తేన దూషితం| అతిప్రవర్తతే యోన్యాం లబ్ధే గర్భేఽపి సాసృజా ||16|| యోనిగర్భాశయస్థం చేత్ పిత్తం సందూషయేదసృక్| సాఽరజస్కా మతా కార్శ్యవైవర్ణ్యజననీ భృశం||17||
रक्तपित्तकरैर्नार्या रक्तं पित्तेन दूषितम्| अतिप्रवर्तते योन्यां लब्धे गर्भेऽपि सासृजा ||१६|| योनिगर्भाशयस्थं चेत् पित्तं सन्दूषयेदसृक्| साऽरजस्का मता कार्श्यवैवर्ण्यजननी भृशम्||१७||
🔊 Audio coming soon
రక్తపిత్తకరైరిత్యాదౌ గర్భే లబ్ధేఽపి రక్తమతిప్రవర్తతే, తేనాస్యా గర్భో న తిష్ఠతి; సాసృజా రక్తయోనిరిత్యర్థః| యే తు ‘సాఽప్రజా’ ఇతి పఠంతి, తే “యస్యాం లబ్ధేఽపి గర్భే అసృగతిప్రవర్తతే, సా తాదృశరక్తస్రుత్యా అప్రజా భవతి; ఇయం చ రక్తయోనిరుచ్యత ఇతి రక్తాతిస్రుత్యైవ లభ్యతే” ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| యోనౌ గర్భాశయే చ తిష్ఠతీతి యోనిగర్భాశయస్థం పిత్తం| అరజస్కేతి అనార్తవా||16-17||
Adhikarana 5 (18) · Śloka 18
యోన్యామధావనాత్ కండూం జాతాః కుర్వంతి జంతవః| సా స్యాదచరణా కండ్వా తయాఽతినరకాంక్షిణీ||18||
योन्यामधावनात् कण्डूं जाताः कुर्वन्ति जन्तवः| सा स्यादचरणा कण्ड्वा तयाऽतिनरकाङ्क्षिणी||१८||
🔊 Audio coming soon
అచరణేతి ధావనాచరణాదచరణా| కండ్వా తయేతి కృమిజనితయోనికండ్వా ||18||
Adhikarana 6 (19) · Śloka 19
పవనోఽతివ్యవాయేన శోఫసుప్తిరుజః స్త్రియాః| కరోతి కుపితో యోనౌ సా చాతిచరణా మతా||19||
पवनोऽतिव्यवायेन शोफसुप्तिरुजः स्त्रियाः| करोति कुपितो योनौ सा चातिचरणा मता||१९||
🔊 Audio coming soon
వ్యవాయస్యాతిచరణేనోత్పన్నా వ్యాపదతిచరణా||19||
Adhikarana 7 (20) · Śloka 20
మైథునాదతిబాలాయాః పృష్ఠకట్యూరువంక్షణం| రుజన్ దూషయతే యోనిం వాయుః ప్రాక్చరణా హి సా||20||
मैथुनादतिबालायाः पृष्ठकट्यूरुवङ्क्षणम्| रुजन् दूषयते योनिं वायुः प्राक्चरणा हि सा||२०||
🔊 Audio coming soon
రుజన్నితి దుఃఖయన్| ఉచితవ్యవాయకాలాత్ ప్రాక్ వ్యవాయాచరణాత్ ప్రాక్చరణా ఉచ్యతే||20||
Adhikarana 8 (21-22) · Śloka 22
గర్భిణ్యాః శ్లేష్మలాభ్యాసాచ్ఛర్దినిఃశ్వాసనిగ్రహాత్| వాయుః క్రుద్ధః కఫం యోనిముపనీయ ప్రదూషయేత్||21|| పాండుం సతోదమాస్రావం శ్వేతం స్రవతి వా కఫం| కఫవాతామయవ్యాప్తా సా స్యాద్యోనిరుపప్లుతా||22||
गर्भिण्याः श्लेष्मलाभ्यासाच्छर्दिनिःश्वासनिग्रहात्| वायुः क्रुद्धः कफं योनिमुपनीय प्रदूषयेत्||२१|| पाण्डुं सतोदमास्रावं श्वेतं स्रवति वा कफम्| कफवातामयव्याप्ता सा स्याद्योनिरुपप्लुता||२२||
🔊 Audio coming soon
గర్భిణ్యా ఇత్యాదౌ ఆస్రావమితి శ్లేష్మవిలక్షణమాస్రావం| కఫవాతామయైరుపప్లుతత్వాత్ ‘ఉపప్లుతా’ ఇత్యుచ్యతే||21-22||
Adhikarana 9 (23-24) · Śloka 24
పిత్తలాయా నృసంవాసే క్షవథూద్గారధారణాత్| పిత్తసమ్మూర్చ్ఛితో వాయుర్యోనిం దూషయతి స్త్రియాః||23|| శూనా స్పర్శాక్షమా సార్తిర్నీలపీతమసృక్ స్రవేత్| శ్రోణివంక్షణపృష్ఠార్తిజ్వరార్తాయాః పరిప్లుతా||24||
पित्तलाया नृसंवासे क्षवथूद्गारधारणात्| पित्तसम्मूर्च्छितो वायुर्योनिं दूषयति स्त्रियाः||२३|| शूना स्पर्शाक्षमा सार्तिर्नीलपीतमसृक् स्रवेत्| श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठार्तिज्वरार्तायाः परिप्लुता||२४||
🔊 Audio coming soon
నృసంవాసే ఇతి రమణసమయే| సర్వతో వాతపిత్తవికారోపప్లుతత్వాత్ పరిప్లుతా||23-24||
Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26
వేగోదావర్తనాద్యోనిముదావర్తయతేఽనిలః| సా రుగార్తా రజః కృచ్ఛ్రేణోదావృత్తం విముంచతి||25|| ఆర్తవే సా విముక్తే తు తత్క్షణం లభతే సుఖం| రజసో గమనాదూర్ధ్వం జ్ఞేయోదావర్తినీ బుధైః||26||
वेगोदावर्तनाद्योनिमुदावर्तयतेऽनिलः| सा रुगार्ता रजः कृच्छ्रेणोदावृत्तं विमुञ्चति||२५|| आर्तवे सा विमुक्ते तु तत्क्षणं लभते सुखम्| रजसो गमनादूर्ध्वं ज्ञेयोदावर्तिनी बुधैः||२६||
🔊 Audio coming soon
యోనిముదావర్తయతే ఇతి యోనిముదావర్తవాతాం కరోతి| ఉదావృత్తమితి ఊర్ధ్వం నీతం| వికారేణ రజస ఊర్ధ్వగమనాత్ ‘ఉదావర్తినీ’ ఇత్యుచ్యతే||25-26||
Adhikarana 11 (27) · Śloka 28
అకాలే వాహమానాయా గర్భేణ పిహితోఽనిలః| కర్ణికాం జనయేద్యోనౌ శ్లేష్మరక్తేన మూర్చ్ఛితః||27|| రక్తమార్గావరోధిన్యా సా తయా కర్ణినీ మతా|28|
अकाले वाहमानाया गर्भेण पिहितोऽनिलः| कर्णिकां जनयेद्योनौ श्लेष्मरक्तेन मूर्च्छितः||२७|| रक्तमार्गावरोधिन्या सा तया कर्णिनी मता|२८|
🔊 Audio coming soon
అకాలే వాహమానాయా ఇత్యాది అప్రాప్తే గర్భనిష్క్రమణకాలే ప్రవాహణం కుర్వంత్యాః| కర్ణికామితి కర్ణికాకారం గ్రంథిం||27||-
Adhikarana 12 (28) · Śloka 29
రౌక్ష్యాద్వాయుర్యదా గర్భం జాతం జాతం వినాశయేత్||28|| దుష్టశోణితజం నార్యాః పుత్రఘ్నీ నామ సా మతా|29|
रौक्ष्याद्वायुर्यदा गर्भं जातं जातं विनाशयेत्||२८|| दुष्टशोणितजं नार्याः पुत्रघ्नी नाम सा मता|२९|
🔊 Audio coming soon
రౌక్ష్యాదితి రూక్షగుణోత్కర్షాత్| దుష్టశోణితజమితి వచనాదిహ వాయునాఽఽర్తవదుష్టిరపి క్రియతే ఇతి దర్శయతి| అత్ర చ యద్యపి సామాన్యేనైవ గర్భవినాశ ఉక్తః, తథాఽపి పుత్రస్యైవ ప్రాధాన్యాత్ ‘పుత్రఘ్నీ’ ఇతి వ్యపదేశో జ్ఞేయః||28||-
Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 31
వ్యవాయమతితృప్తాయా భజంత్యాస్త్వన్నపీడితః||29|| వాయుర్మిథ్యాస్థితాంగాయా యోనిస్రోతసి సంస్థితః| వక్రయత్యాననం యోన్యాః సాఽస్థిమాంసానిలార్తిభిః||30|| భృశార్తిర్మైథునాశక్తా యోనిరంతర్ముఖీ మతా|31|
व्यवायमतितृप्ताया भजन्त्यास्त्वन्नपीडितः||२९|| वायुर्मिथ्यास्थिताङ्गाया योनिस्रोतसि संस्थितः| वक्रयत्याननं योन्याः साऽस्थिमांसानिलार्तिभिः||३०|| भृशार्तिर्मैथुनाशक्ता योनिरन्तर्मुखी मता|३१|
🔊 Audio coming soon
వ్యవాయమతితృప్తాయా ఇత్యాదౌ అతితృప్తాయా వ్యవాయం భజంత్యాః వ్యవాయకాలే మిథ్యాస్థితాంగాయా అన్నపీడితో వాయుర్యోనేరాననమంతర్ముఖం వక్రయతి; వక్రయతీతిపదేన వక్రతయాఽంతర్ముఖనయనమభిప్రేతం||29-30||-
Adhikarana 14 (31) · Śloka 32
గర్భస్థాయాః స్త్రియా రౌక్ష్యాద్వాయుర్యోనిం ప్రదూషయన్||31|| మాతృదోషాదణుద్వారాం కుర్యాత్ సూచీముఖీ తు సా|32|
गर्भस्थायाः स्त्रिया रौक्ष्याद्वायुर्योनिं प्रदूषयन्||३१|| मातृदोषादणुद्वारां कुर्यात् सूचीमुखी तु सा|३२|
🔊 Audio coming soon
గర్భస్థాయా ఇత్యాదౌ రౌక్ష్యాదితి రూక్షగుణాత్| మాతృదోషాదితి మాతుర్గర్భకాలే వాతప్రకోపహేతుసేవారూపాపచారాత్||31||-
Adhikarana 15 (32) · Śloka 33
వ్యవాయకాలే రుంధంత్యా వేగాన్ ప్రకుపితోఽనిలః||32|| కుర్యాద్విణ్మూత్రసంగార్తిం శోషం యోనిముఖస్య చ|33|
व्यवायकाले रुन्धन्त्या वेगान् प्रकुपितोऽनिलः||३२|| कुर्याद्विण्मूत्रसङ्गार्तिं शोषं योनिमुखस्य च|३३|
🔊 Audio coming soon
శోషం యోనిముఖస్యేత్యనేన యోనిముఖశోషాచ్ఛుష్కయోనిసంజ్ఞా వ్యాకృతా భవతి||32||-
Adhikarana 16 (33) · Śloka 34
షడహాత్ సప్తరాత్రాద్వా శుక్రం గర్భాశయం గతం||33|| సరుజం నీరుజం వాఽపి యా స్రవేత్ సా తు వామినీ|34|
षडहात् सप्तरात्राद्वा शुक्रं गर्भाशयं गतम्||३३|| सरुजं नीरुजं वाऽपि या स्रवेत् सा तु वामिनी|३४|
🔊 Audio coming soon
షడహాదిత్యాదినా శుక్రవమనాద్ ‘వామినీ’ ఇత్యుచ్యతే||33||-
Adhikarana 17 (34) · Śloka 35
బీజదోషాత్తు గర్భస్థమారుతోపహతాశయా||34|| నృద్వేషిణ్యస్తనీ చైవ షంఢీ స్యాదనుపక్రమా|35|
बीजदोषात्तु गर्भस्थमारुतोपहताशया||३४|| नृद्वेषिण्यस्तनी चैव षण्ढी स्यादनुपक्रमा|३५|
🔊 Audio coming soon
బీజదోషాదితి సామాన్యవచనేనాపి ఆర్తవరూపబీజదోష ఏవ జ్ఞేయః, తద్దోషస్యైవ గర్భాశయోపఘాతకరత్వాత్| ఉక్తం హి- “యదా హ్యస్యాః శోణితే గర్భాశయబీజభాగః ప్రదోషమాపద్యతే తదా వంధ్యాం జనయతి” (శా.అ.4) ఇతి| మారుతోపహతాశయేతి మారుతోపహతగర్భాశయా| అస్తనీ ఈషత్స్తనీ||34||-
Adhikarana 18 (35-36) · Śloka 37
విషమం దుఃఖశయ్యాయాం మైథునాత్ కుపితోఽనిలః||35|| గర్భాశయస్య యోన్యాశ్చ ముఖం విష్టంభయేత్ స్త్రియాః| అసంవృతముఖీ సార్తీ రూక్షఫేనాస్రవాహినీ||36|| మాంసోత్సన్నా మహాయోనిః పర్వవంక్షణశూలినీ|37|
विषमं दुःखशय्यायां मैथुनात् कुपितोऽनिलः||३५|| गर्भाशयस्य योन्याश्च मुखं विष्टम्भयेत् स्त्रियाः| असंवृतमुखी सार्ती रूक्षफेनास्रवाहिनी||३६|| मांसोत्सन्ना महायोनिः पर्ववङ्क्षणशूलिनी|३७|
🔊 Audio coming soon
విషమమితి క్రియావిశేషణం, విషమం యథా భవతి తథా మైథునాదిత్యర్థః| విష్టంభయేదితి విస్తారయేత్| మాంసోత్సన్నేతి ఉత్సన్నమాంసా||35-36||-
Adhikarana 19 (37-38) · Śloka 39
ఇత్యేతైర్లక్షణైః ప్రోక్తా వింశతిర్యోనిజా గదాః||37|| న శుక్రం ధారయత్యేభిర్దోషైర్యోనిరుపద్రుతా| తస్మాద్గర్భం న గృహ్ణాతి స్త్రీ గచ్ఛత్యామయాన్ బహూన్||38|| గుల్మార్శఃప్రదరాదీంశ్చ వాతాద్యైశ్చాతిపీడనం|39|
इत्येतैर्लक्षणैः प्रोक्ता विंशतिर्योनिजा गदाः||३७|| न शुक्रं धारयत्येभिर्दोषैर्योनिरुपद्रुता| तस्माद्गर्भं न गृह्णाति स्त्री गच्छत्यामयान् बहून्||३८|| गुल्मार्शःप्रदरादींश्च वाताद्यैश्चातिपीडनम्|३९|
🔊 Audio coming soon
దోషైర్యోనిరుపద్రుతేత్యనేన దోషశబ్దేన యోనిదూషకా యథోక్తా గదా ఉచ్యంతే; ఉక్తం హి- “రోగా హ్యపి దోషశబ్దం లభంతే” (వి.అ.6) ఇతి| తస్మాదితి యోన్యుపద్రవాత్| ప్రదరాదీంశ్చేత్యత్ర యోనివ్యాపద్విశేషమేవ ప్రదరమాహుః, తేన యోనివ్యాపత్ప్రకారం ప్రదరరూపం దోషోత్పాదం వర్ణయంతి; యే తు యోనివ్యాపద్భిన్నమేవ ప్రదరమిచ్ఛంతి, తేషామత్ర ప్రదరపాఠే విరోధో నాస్త్యేవ||37-38||-
Adhikarana 20 (39-40) · Śloka 41
ఆసాం షోడశ యాస్త్వంత్యా ఆద్యే ద్వే పిత్తదోషజే||39|| పరిప్లుతా వామినీ చ వాతపిత్తాత్మికే మతే| కర్ణిన్యుపప్లుతే వాతకఫాచ్ఛేషాస్తు వాతజాః||40|| దేహం వాతాదయస్తాసాం స్వైర్లింగైః పీడయంతి హి|41|
आसां षोडश यास्त्वन्त्या आद्ये द्वे पित्तदोषजे||३९|| परिप्लुता वामिनी च वातपित्तात्मिके मते| कर्णिन्युपप्लुते वातकफाच्छेषास्तु वातजाः||४०|| देहं वातादयस्तासां स्वैर्लिङ्गैः पीडयन्ति हि|४१|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి ఆద్యవ్యాపచ్చతుష్టయం త్యక్త్వా శేషషోడశవ్యాపత్సు వాతాదిలింగచికిత్సాజ్ఞానార్థం దోషవిభాగం దర్శయన్నాహ- ఆసామిత్యాది| ఆద్యే ద్వే ఇతి రక్తయోన్యరజస్కే| దేహం వాతాదయ ఇత్యాది| తాసాం వాతాదివిభాగేనోక్తయోనివ్యాపదాం వాతాదయో దేహం స్వైర్లింగైః పీడయంతి, తేన వాతాద్యధికత్వం తాసాముపపన్నమితి భావః; అన్యే తు దేహశబ్దేనాత్ర యోనిస్థానమేవోచ్యత ఇత్యాహుః||39-40||-
Adhikarana 21 (41-48) · Śloka 49
స్నేహనస్వేదబస్త్యాది వాతజాస్వనిలాపహం||41|| కారయేద్రక్తపిత్తఘ్నం శీతం పిత్తకృతాసు చ| శ్లేష్మజాసు చ రూక్షోష్ణం కర్మ కుర్యాద్విచక్షణః||42|| సన్నిపాతే విమిశ్రం తు సంసృష్టాసు చ కారయేత్| స్నిగ్ధస్విన్నాం తథా యోనిం దుఃస్థితాం స్థాపయేత్పునః||43|| పాణినా నామయేజ్జిహ్మాం సంవృతాం వర్ధయేత్ పునః| ప్రవేశయేన్నిఃసృతాం చ వివృతాం పరివర్తయేత్||44|| యోనిః స్థానాపవృత్తా హి శల్యభూతా మతా స్త్రియాః| సర్వాం వ్యాపన్నయోనిం తు కర్మభిర్వమనాదిభిః||45|| మృదుభిః పంచభిర్నారీం స్నిగ్ధస్విన్నాముపాచరేత్| సర్వతః సువిశుద్ధాయాః శేషం కర్మ విధీయతే||46|| వాతవ్యాధిహరం కర్మ వాతార్తానాం సదా హితం| ఔదకానూపజైర్మాంసైః క్షీరైః సతిలతండులైః||47|| సవాతఘ్నౌషధైర్నాడీకుంభీస్వేదైరుపాచరేత్| అక్తాం లవణతైలేన సాశ్మప్రస్తరసంకరైః||48|| స్విన్నాం కోష్ణాంబుసిక్తాంగీం వాతఘ్నైర్భోజయేద్రసైః|49|
स्नेहनस्वेदबस्त्यादि वातजास्वनिलापहम्||४१|| कारयेद्रक्तपित्तघ्नं शीतं पित्तकृतासु च| श्लेष्मजासु च रूक्षोष्णं कर्म कुर्याद्विचक्षणः||४२|| सन्निपाते विमिश्रं तु संसृष्टासु च कारयेत्| स्निग्धस्विन्नां तथा योनिं दुःस्थितां स्थापयेत्पुनः||४३|| पाणिना नामयेज्जिह्मां संवृतां वर्धयेत् पुनः| प्रवेशयेन्निःसृतां च विवृतां परिवर्तयेत्||४४|| योनिः स्थानापवृत्ता हि शल्यभूता मता स्त्रियाः| सर्वां व्यापन्नयोनिं तु कर्मभिर्वमनादिभिः||४५|| मृदुभिः पञ्चभिर्नारीं स्निग्धस्विन्नामुपाचरेत्| सर्वतः सुविशुद्धायाः शेषं कर्म विधीयते||४६|| वातव्याधिहरं कर्म वातार्तानां सदा हितम्| औदकानूपजैर्मांसैः क्षीरैः सतिलतण्डुलैः||४७|| सवातघ्नौषधैर्नाडीकुम्भीस्वेदैरुपाचरेत्| अक्तां लवणतैलेन साश्मप्रस्तरसङ्करैः||४८|| स्विन्नां कोष्णाम्बुसिक्ताङ्गीं वातघ्नैर्भोजयेद्रसैः|४९|
🔊 Audio coming soon
లింగానంతరం చికిత్సామాహ- స్నేహనేత్యాది| స్నేహనాదీనామనిలాపహత్వే సిద్ధేఽపి అనిలాపహమితి విశేషణం విశేషేణానిలాపహద్రవ్యకృతస్నేహనాదిప్రతిపాదనార్థం| సంసృష్టాస్వితి ద్వంద్వజాసు| స్థాపయేదితి సుస్థితాం కృత్వా స్థాపయేత్| దుఃస్థితాస్థాపనప్రకారమాహ- పాణినేత్యాది| స్నిగ్ధస్విన్నామితి సర్వత్రానువర్తతే| జిహ్మామితి వక్రాం| వివృతామితి వివృతముఖీం| పరివర్తయేదితి పరితో వర్తనేన సంవృతాం కుర్యాత్| పంచభిరితిపదం సకలకర్మణాం మృదుతయా కర్తవ్యోపదర్శనార్థం| అత్ర చ వమనాదీనాం సర్వదేహోపకారకతయా యోనిగతరోగహరణేఽపి సామర్థ్యం భవత్యేవేతి జ్ఞేయం| శేషం కర్మేతి వక్ష్యమాణం||41-48||-
Adhikarana 22 (49-62) · Śloka 62
బలాద్రోణద్వయక్వాథే ఘృతతైలాఢకం పచేత్||49|| స్థిరాపయస్యాజీవంతీవీరర్షభకజీవకైః| శ్రావణీపిప్పలీముద్గపీలుమాషాఖ్యపర్ణిభిః||50|| శర్కరాక్షీరకాకోలీకాకనాసాభిరేవ చ| పిష్టైశ్చతుర్గుణక్షీరే సిద్ధం పేయం యథాబలం||51|| వాతపిత్తకృతాన్ రోగాన్ హత్వా గర్భం దధాతి తత్| కాశ్మర్యత్రిఫలాద్రాక్షాకాసమర్దపరూషకైః||52|| పునర్నవాద్విరజనీకాకనాసాసహచరైః| శతావర్యా గుడూచ్యాశ్చ ప్రస్థమక్షసమైర్ఘృతాత్||53|| సాధితం యోనివాతఘ్నం గర్భదం పరమం పిబేత్| పిప్పలీకుంచికాజాజీవృషకం సైంధవం వచాం||54|| యవక్షారాజమోదే చ శర్కరాం చిత్రకం తథా| పిష్ట్వా సర్పిషి భృష్టాని పాయయేత్ ప్రసన్నయా||55|| యోనిపార్శ్వార్తిహృద్రోగగుల్మార్శోవినివృత్తయే| వృషకం మాతులుంగస్య మూలాని మదయంతికాం||56|| పిబేత్ సలవణైర్మద్యైః పిప్పలీకుంచికే తథా| రాస్నాశ్వదంష్ట్రావృషకైః పిబేచ్ఛూలే శృతం పయః||57|| గుడూచీత్రిఫలాదంతీక్వాథైశ్చ పరిషేచయేత్| సైంధవం తగరం కుష్ఠం బృహతీ దేవదారు చ||58|| సమాంశైః సాధితం కల్కైస్తైలం ధార్యం రుజాపహం| గుడూచీమాలతీరాస్నాబలామధుకచిత్రకైః||59|| నిదిగ్ధికాదేవదారుయూథికాభిశ్చ కార్షికైః| తైలప్రస్థం గవాం మూత్రే క్షీరే చ ద్విగుణే పచేత్||60|| వాతార్తాయాః పిచుం దద్యాద్యోనౌ చ ప్రణయేత్తతః| వాతార్తానాం చ యోనీనాం సేకాభ్యంగపిచుక్రియాః||61|| (ఉష్ణాః స్నిగ్ధాః ప్రకర్తవ్యాస్తైలాని స్నేహనాని చ )| హింస్రాకల్కం తు వాతార్తా కోష్ణమభ్యజ్య ధారయేత్| పంచవల్కస్య పిత్తార్తా శ్యామాదీనాం కఫాతురా||62||
बलाद्रोणद्वयक्वाथे घृततैलाढकं पचेत्||४९|| स्थिरापयस्याजीवन्तीवीरर्षभकजीवकैः| श्रावणीपिप्पलीमुद्गपीलुमाषाख्यपर्णिभिः||५०|| शर्कराक्षीरकाकोलीकाकनासाभिरेव च| पिष्टैश्चतुर्गुणक्षीरे सिद्धं पेयं यथाबलम्||५१|| वातपित्तकृतान् रोगान् हत्वा गर्भं दधाति तत्| काश्मर्यत्रिफलाद्राक्षाकासमर्दपरूषकैः||५२|| पुनर्नवाद्विरजनीकाकनासासहचरैः| शतावर्या गुडूच्याश्च प्रस्थमक्षसमैर्घृतात्||५३|| साधितं योनिवातघ्नं गर्भदं परमं पिबेत्| पिप्पलीकुञ्चिकाजाजीवृषकं सैन्धवं वचाम्||५४|| यवक्षाराजमोदे च शर्करां चित्रकं तथा| पिष्ट्वा सर्पिषि भृष्टानि पाययेत् प्रसन्नया||५५|| योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शोविनिवृत्तये| वृषकं मातुलुङ्गस्य मूलानि मदयन्तिकाम्||५६|| पिबेत् सलवणैर्मद्यैः पिप्पलीकुञ्चिके तथा| रास्नाश्वदंष्ट्रावृषकैः पिबेच्छूले शृतं पयः||५७|| गुडूचीत्रिफलादन्तीक्वाथैश्च परिषेचयेत्| सैन्धवं तगरं कुष्ठं बृहती देवदारु च||५८|| समांशैः साधितं कल्कैस्तैलं धार्यं रुजापहम्| गुडूचीमालतीरास्नाबलामधुकचित्रकैः||५९|| निदिग्धिकादेवदारुयूथिकाभिश्च कार्षिकैः| तैलप्रस्थं गवां मूत्रे क्षीरे च द्विगुणे पचेत्||६०|| वातार्तायाः पिचुं दद्याद्योनौ च प्रणयेत्ततः| वातार्तानां च योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः||६१|| (उष्णाः स्निग्धाः प्रकर्तव्यास्तैलानि स्नेहनानि च )| हिंस्राकल्कं तु वातार्ता कोष्णमभ्यज्य धारयेत्| पञ्चवल्कस्य पित्तार्ता श्यामादीनां कफातुरा||६२||
🔊 Audio coming soon
బలాద్రోణద్వయేత్యాదౌ బలాద్రోణద్వయస్య క్వాథే ఇతి, బలాయాః ద్రోణద్వయప్రమాణక్వాథే ఇతి వా, ఉభయథాఽపి ద్రోణద్వయమాన ఏవ క్వాథో భవతి| పయస్యా అర్కపుష్పీ| ముద్గపీలుమాషాఖ్యైః పర్ణీశబ్దః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే; తత్ర పీలుపర్ణీ మోరటా, కేచిన్మూర్వామాహుః| ప్రసన్నా మదిరాయా ఉపరితనో భాగః| శూలే ఇతి యోనిశూలే| తైలం ధార్యమితి రుజార్తాయాం యోనౌ ధార్యం| యోనౌ చ ప్రణయేదితి యోనావుత్తరబస్తినా ప్రవేశయేత్| శ్యామాదీనామితి రోగభిషగ్జితీయే “శ్యామాత్రివృచ్చతురంగుల...” (వి.అ.8) ఇత్యాదినోక్తానాం||49-62||
Adhikarana 23 (63-69) · Śloka 70
పిత్తలానాం తు యోనీనాం సేకాభ్యంగపిచుక్రియాః| శీతాః పిత్తహరాః కార్యాః స్నేహనార్థం ఘృతాని చ||63|| (పిత్తఘ్నౌషధసిద్ధాని కార్యాణి భిషజా తథా )| శతావరీమూలతులాశ్చతస్రః సంప్రపీడయేత్||64|| రసేన క్షీరతుల్యేన పచేత్తేన ఘృతాఢకం| జీవనీయైః శతావర్యా మృద్వీకాభిః పరూషకైః||65|| పిష్టైః ప్రియాలైశ్చాక్షాంశైర్ద్వియష్టిమధుకైర్భిషక్| సిద్ధే శీతే చ మధునః పిప్పల్యాశ్చ పలాష్టకం||66|| సితాదశపలోన్మిశ్రాల్లిహ్యాత్ పాణితలం తతః| యోన్యసృక్శుక్రదోషఘ్నం వృష్యం పుంసవనం చ తత్||67|| క్షతం క్షయం రక్తపిత్తం కాసం శ్వాసం హలీమకం| కామలాం వాతరక్తం చ వీసర్పం హృచ్ఛిరోగ్రహం||68|| ఉన్మాదారత్యపస్మారాన్ వాతపిత్తాత్మకాంజయేత్| ఇతి బృహచ్ఛతావరీఘృతం| ఏవమేవ క్షీరసర్పిర్జీవనీయోపసాధితం||69|| గర్భదం పిత్తలానాం చ యోనీనాం స్యాద్భిషగ్జితం|70|
पित्तलानां तु योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः| शीताः पित्तहराः कार्याः स्नेहनार्थं घृतानि च||६३|| (पित्तघ्नौषधसिद्धानि कार्याणि भिषजा तथा )| शतावरीमूलतुलाश्चतस्रः सम्प्रपीडयेत्||६४|| रसेन क्षीरतुल्येन पचेत्तेन घृताढकम्| जीवनीयैः शतावर्या मृद्वीकाभिः परूषकैः||६५|| पिष्टैः प्रियालैश्चाक्षांशैर्द्वियष्टिमधुकैर्भिषक्| सिद्धे शीते च मधुनः पिप्पल्याश्च पलाष्टकम्||६६|| सितादशपलोन्मिश्राल्लिह्यात् पाणितलं ततः| योन्यसृक्शुक्रदोषघ्नं वृष्यं पुंसवनं च तत्||६७|| क्षतं क्षयं रक्तपित्तं कासं श्वासं हलीमकम्| कामलां वातरक्तं च वीसर्पं हृच्छिरोग्रहम्||६८|| उन्मादारत्यपस्मारान् वातपित्तात्मकाञ्जयेत्| इति बृहच्छतावरीघृतम्| एवमेव क्षीरसर्पिर्जीवनीयोपसाधितम्||६९|| गर्भदं पित्तलानां च योनीनां स्याद्भिषग्जितम्|७०|
🔊 Audio coming soon
హతావరీమూలతులా ఇత్యాదౌ ఆర్ద్రశతావరీమూలపీడనేన యావద్రసో భవతి తేన సమం క్షీరఘృతం వక్ష్యమాణకల్కైః పాచనీయం| ద్వియష్టిమధుకైరితి ద్విభాగమధుయష్టికైః, కింవా జలజస్థలజయష్టిమధుకద్వయయుక్తైః| ఏవమేవేత్యాదౌ శతావరీచతుఃశతరససమేనేత్యర్థః| క్షీరోత్థితం సర్పిః క్షీరసర్పిః| జీవనీయాన్యత్ర కల్కః||63-69||-
Adhikarana 24 (70-72) · Śloka 73
యోన్యాం శ్లేష్మప్రదుష్టాయాం వర్తిః సంశోధనీ హితా||70|| వారాహే బహుశః పిత్తే భావితైర్లక్తకైః కృతా| భావితం పయసాఽర్కస్య యవచూర్ణం ససైంధవం||71|| వర్తిః కృతా ముహుర్ధార్యా తతః సేచ్యా సుఖాంబునా| పిప్పల్యా మరిచైర్మాషైః శతాహ్వాకుష్ఠసైంధవైః||72|| వర్తిస్తుల్యా ప్రదేశిన్యా ధార్యా యోనివిశోధనీ|73|
योन्यां श्लेष्मप्रदुष्टायां वर्तिः संशोधनी हिता||७०|| वाराहे बहुशः पित्ते भावितैर्लक्तकैः कृता| भावितं पयसाऽर्कस्य यवचूर्णं ससैन्धवम्||७१|| वर्तिः कृता मुहुर्धार्या ततः सेच्या सुखाम्बुना| पिप्पल्या मरिचैर्माषैः शताह्वाकुष्ठसैन्धवैः||७२|| वर्तिस्तुल्या प्रदेशिन्या धार्या योनिविशोधनी|७३|
🔊 Audio coming soon
పయసాఽర్కస్యేతి అర్కక్షీరేణ| సేచ్యేతి పరిషించనీయా| ప్రదేశినీతుల్యా ప్రదేశిన్యంగులీసమానా పరిణాహేన దైర్ఘ్యేణ చ||70-72||-
Adhikarana 25 (73-83) · Śloka 84
ఉదుంబరశలాటూనాం ద్రోణమబ్ద్రోణసంయుతం||73|| సపంచవల్కకులకమాలతీనింబపల్లవం | నిశాం స్థాప్య జలే తస్మింస్తైలప్రస్థం విపాచయేత్||74|| లాక్షాధవపలాశత్వఙ్నిర్యాసైః శాల్మలేన చ| పిష్టైః సిద్ధస్య తైలస్య పిచుం యోనౌ నిధాపయేత్||75|| సశర్కరైః కషాయైశ్చ శీతైః కుర్వీత సేచనం| పిచ్ఛిలా వివృతా కాలదుష్టా యోనిశ్చ దారుణా||76|| సప్తాహాచ్ఛుధ్యతి క్షిప్రమపత్యం చాపి విందతి| ఉదుంబరస్య దుగ్ధేన షట్కృత్వో భావితాత్తిలాత్||77|| తైలం క్వాథేన తస్యైవ సిద్ధం ధార్యం చ పూర్వవత్| ధాతక్యామలకీపత్రస్రోతోజమధుకోత్పలైః||78|| జంబ్వామ్రమధ్యకాసీసలోధ్రకట్ఫలతిందుకైః| సౌరాష్ట్రికాదాడిమత్వగుదుంబరశలాటుభిః||79|| అక్షమాత్రైరజామూత్రే క్షీరే చ ద్విగుణే పచేత్| తైలప్రస్థం పిచుం దద్యాద్యోనౌ చ ప్రణయేత్తతః||80|| కటీపృష్ఠత్రికాభ్యంగం స్నేహబస్తిం చ దాపయేత్| పిచ్ఛిలా స్రావిణీ యోనిర్విప్లుతోపప్లుతా తథా||81|| ఉత్తానా చోన్నతా శూనా సిధ్యేత్ సస్ఫోటశూలినీ| కరీరధవనింబార్కవేణుకోశామ్రజాంబవైః||82|| జింగినీవృషమూలానాం క్వాథైర్మార్ద్వీకసీధుభిః| సశుక్తైర్ధావనం మిశ్రైర్యోన్యాస్రావవినాశనం||83|| కుర్యాత్ సతక్రగోమూత్రశుక్తైర్వా త్రిఫలారసైః|84|
उदुम्बरशलाटूनां द्रोणमब्द्रोणसंयुतम्||७३|| सपञ्चवल्ककुलकमालतीनिम्बपल्लवम् | निशां स्थाप्य जले तस्मिंस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्||७४|| लाक्षाधवपलाशत्वङ्निर्यासैः शाल्मलेन च| पिष्टैः सिद्धस्य तैलस्य पिचुं योनौ निधापयेत्||७५|| सशर्करैः कषायैश्च शीतैः कुर्वीत सेचनम्| पिच्छिला विवृता कालदुष्टा योनिश्च दारुणा||७६|| सप्ताहाच्छुध्यति क्षिप्रमपत्यं चापि विन्दति| उदुम्बरस्य दुग्धेन षट्कृत्वो भावितात्तिलात्||७७|| तैलं क्वाथेन तस्यैव सिद्धं धार्यं च पूर्ववत्| धातक्यामलकीपत्रस्रोतोजमधुकोत्पलैः||७८|| जम्ब्वाम्रमध्यकासीसलोध्रकट्फलतिन्दुकैः| सौराष्ट्रिकादाडिमत्वगुदुम्बरशलाटुभिः||७९|| अक्षमात्रैरजामूत्रे क्षीरे च द्विगुणे पचेत्| तैलप्रस्थं पिचुं दद्याद्योनौ च प्रणयेत्ततः||८०|| कटीपृष्ठत्रिकाभ्यङ्गं स्नेहबस्तिं च दापयेत्| पिच्छिला स्राविणी योनिर्विप्लुतोपप्लुता तथा||८१|| उत्ताना चोन्नता शूना सिध्येत् सस्फोटशूलिनी| करीरधवनिम्बार्कवेणुकोशाम्रजाम्बवैः||८२|| जिङ्गिनीवृषमूलानां क्वाथैर्मार्द्वीकसीधुभिः| सशुक्तैर्धावनं मिश्रैर्योन्यास्रावविनाशनम्||८३|| कुर्यात् सतक्रगोमूत्रशुक्तैर्वा त्रिफलारसैः|८४|
🔊 Audio coming soon
ఉదుంబరశలాటూనామిత్యాదౌ పంచవల్కాదిసహితానాముదుంబరశలాటూనాం ద్రోణం సమభాగజలం గృహీతవ్యం| నిర్యాసైరితి పలాశస్యైవ నిర్యాసైః, లాక్షా చ పలాశవ్యతిరేకేణ భవతీతి జ్ఞేయం| సశర్కరైః కషాయైరితి ఉదుంబరశలాట్వాదికృతకషాయైరేవేత్యర్థః| కాలదుష్టా చిరకాలదుష్టా| ఉదుంబరస్య దుగ్ధేనేతి ఉదుంబరక్షీరేణ| క్వాథేన తస్యైవేతి ఉదుంబరస్య క్వాథేన| సౌరాష్ట్రికా తువరీ మృత్తికా| అజామూత్రే క్షీరే చేతి అజామూత్రక్షీరే ప్రత్యేకం ద్విగుణే| ఉత్తానేతి ఉన్నతా| కరీరః మరుజద్రుమః| కోషామ్రః స్వనామఖ్యాతః| జింగినీ ప్రసిద్ధా||73-83||-
Adhikarana 26 (84-85) · Śloka 86
పిప్పల్యయోరజఃపథ్యాప్రయోగా మధునా హితాః||84|| శ్లేష్మలాయాం కటుప్రాయాః సమూత్రా బస్తయో హితాః| పిత్తే సమధురక్షీరా వాతే తైలామ్లసంయుతాః||85|| సన్నిపాతసముత్థాయాః కర్మ సాధారణం హితం|86|
पिप्पल्ययोरजःपथ्याप्रयोगा मधुना हिताः||८४|| श्लेष्मलायां कटुप्रायाः समूत्रा बस्तयो हिताः| पित्ते समधुरक्षीरा वाते तैलाम्लसंयुताः||८५|| सन्निपातसमुत्थायाः कर्म साधारणं हितम्|८६|
🔊 Audio coming soon
కర్మసాధారణం వాతాదిజయోనిదోషోక్తం మిలితం త్రిదోషజాయాం కర్తవ్యం||84-85||-
Adhikarana 27 (86-89) · Śloka 90
రక్తయోన్యామసృగ్వర్ణైరనుబంధం సమీక్ష్య చ||86|| తతః కుర్యాద్యథాదోషం రక్తస్థాపనమౌషధం| తిలచూర్ణం దధి ఘృతం ఫాణితం శౌకరీ వసా||87|| క్షౌద్రేణ సంయుతం పేయం వాతాసృగ్దరనాశనం| వరాహస్య రసో మేద్యః సకౌలత్థోఽనిలాధికే||88|| శర్కరాక్షౌద్రయష్ట్యాహ్వనాగరైర్వా యుతం దధి| పయస్యోత్పలశాలూకబిసకాలీయకాంబుదం||89|| సపయఃశర్కరాక్షౌద్రం పైత్తికేఽసృగ్దరే పిబేత్|90|
रक्तयोन्यामसृग्वर्णैरनुबन्धं समीक्ष्य च||८६|| ततः कुर्याद्यथादोषं रक्तस्थापनमौषधम्| तिलचूर्णं दधि घृतं फाणितं शौकरी वसा||८७|| क्षौद्रेण संयुतं पेयं वातासृग्दरनाशनम्| वराहस्य रसो मेद्यः सकौलत्थोऽनिलाधिके||८८|| शर्कराक्षौद्रयष्ट्याह्वनागरैर्वा युतं दधि| पयस्योत्पलशालूकबिसकालीयकाम्बुदम्||८९|| सपयःशर्कराक्षौद्रं पैत्तिकेऽसृग्दरे पिबेत्|९०|
🔊 Audio coming soon
రక్తయోన్యామిత్యాది| అసృగ్వర్ణైరనుబంధం వీక్ష్యేతి అసృగ్వర్ణవిశేషైర్దోషానుబంధం పరీక్ష్య||86-89||-
Adhikarana 28 (90-95) · Śloka 96
పాఠా జంబ్వామ్రయోర్మధ్యం శిలోద్భేదం రసాంజనం||90|| అంబష్ఠా శాల్మలీశ్లేషం సమంగాం వత్సకత్వచం| బాహ్లీకాతివిషే బిల్వం ముస్తం లోధ్రం సగైరికం||91|| కట్వంగం మరిచం శుంఠీం మృద్వీకాం రక్తచందనం| కట్ఫలం వత్సకానంతాధాతకీమధుకార్జునం||92|| పుష్యేణోద్ధృత్య తుల్యాని సూక్ష్మచూర్ణాని కారయేత్| తాని క్షౌద్రేణ సంయోజ్య పిబేత్తండులవారిణా||93|| అర్శఃసు చాతిసారేషు రక్తం యచ్చోపవేశ్యతే| దోషాగంతుకృతా యే చ బాలానాం తాంశ్చ నాశయేత్||94|| యోనిదోషం రజోదోషం శ్వేతం నీలం సపీతకం| స్త్రీణాం శ్యావారుణం యచ్చ ప్రసహ్య వినివర్తయేత్||95|| చూర్ణం పుష్యానుగం నామ హితమాత్రేయపూజితం|96| ఇతి పుష్యానుగచూర్ణం|
पाठा जम्ब्वाम्रयोर्मध्यं शिलोद्भेदं रसाञ्जनम्||९०|| अम्बष्ठा शाल्मलीश्लेषं समङ्गां वत्सकत्वचम्| बाह्लीकातिविषे बिल्वं मुस्तं लोध्रं सगैरिकम्||९१|| कट्वङ्गं मरिचं शुण्ठीं मृद्वीकां रक्तचन्दनम्| कट्फलं वत्सकानन्ताधातकीमधुकार्जुनम्||९२|| पुष्येणोद्धृत्य तुल्यानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्| तानि क्षौद्रेण संयोज्य पिबेत्तण्डुलवारिणा||९३|| अर्शःसु चातिसारेषु रक्तं यच्चोपवेश्यते| दोषागन्तुकृता ये च बालानां तांश्च नाशयेत्||९४|| योनिदोषं रजोदोषं श्वेतं नीलं सपीतकम्| स्त्रीणां श्यावारुणं यच्च प्रसह्य विनिवर्तयेत्||९५|| चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितमात्रेयपूजितम्|९६| इति पुष्यानुगचूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
పాఠేత్యాదౌ అంబష్ఠా పాఠాభేదః; అన్యే తు పాఠాభాగద్వయగ్రహణార్థం పునః ‘అంబష్ఠా’ ఇతి పదం వర్ణయంతి| ఉక్తం హి- “ఘృతే తైలే చ యోగే చ యద్ద్రవ్యం పునరుచ్యతే| భాగతో ద్విగుణం తద్ధి గ్రహణీయం మనీషిభిః” ఇతి| శాల్మలీశ్లేషమితి శాల్మలీవేష్టకం| బాహ్లీకమితి కుంకుమం| పుష్యేణేతి పుష్యనక్షత్రేణోద్ధృత్య; పుష్యనక్షత్రోద్ధరణం చాత్రాదృష్టద్వారోపకారకం జ్ఞేయం| నీలం శ్వేతం సపీతకమిత్యాది రజోదోషవిశేషణం||90-95||-
Adhikarana 29 (96-99) · Śloka 100
తండులీయకమూలం తు సక్షౌద్రం తండులాంబునా||96|| రసాంజనం చ లాక్షాం చ ఛాగేన పయసా పిబేత్| పత్రకల్కౌ ఘృతే భృష్టౌ రాజాదనకపిత్థయోః||97|| పిత్తానిలహరౌ, పైత్తే సర్వథైవాస్రపిత్తజిత్| మధుకం త్రిఫలాం లోధ్రం ముస్తం సౌరాష్ట్రికాం మధు||98|| మద్యైర్నింబగుడూచ్యౌ వా కఫజేఽసృగ్దరే పిబేత్| విరేచనం మహాతిక్తం పైత్తికేఽసృగ్దరే పిబేత్||99|| హితం గర్భపరిస్రావే యచ్చోక్తం తచ్చ కారయేత్|100|
तण्डुलीयकमूलं तु सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना||९६|| रसाञ्जनं च लाक्षां च छागेन पयसा पिबेत्| पत्रकल्कौ घृते भृष्टौ राजादनकपित्थयोः||९७|| पित्तानिलहरौ, पैत्ते सर्वथैवास्रपित्तजित्| मधुकं त्रिफलां लोध्रं मुस्तं सौराष्ट्रिकां मधु||९८|| मद्यैर्निम्बगुडूच्यौ वा कफजेऽसृग्दरे पिबेत्| विरेचनं महातिक्तं पैत्तिकेऽसृग्दरे पिबेत्||९९|| हितं गर्भपरिस्रावे यच्चोक्तं तच्च कारयेत्|१००|
🔊 Audio coming soon
విరేచనమిత్యాదౌ విరేచనమేవ త్రివృతాది పిబేత్, తథా మహాతిక్తకం ఘృతం కుష్ఠోక్తం పిబేదితి యోజ్యం| గర్భపరిస్రావే యచ్చోక్తమితి జాతిసూత్రీయే (వి.అ.8) గర్భస్రావచికిత్సితం యదుక్తం తత్ కారయేత్||96-99||-
Adhikarana 30 (100-115) · Śloka 116
కాశ్మర్యకుటజక్వాథసిద్ధముత్తరబస్తినా||100|| రక్తయోన్యరజస్కానాం పుత్రఘ్న్యాశ్చ హితం ఘృతం| మృగాజావివరాహాసృగ్దధ్యమ్లఫలసర్పిషా ||101|| అరజస్కా పిబేత్ సిద్ధం జీవనీయైః పయోఽపి వా| కర్ణిన్యచరణాశుష్కయోనిప్రాక్చరణాసు చ||102|| కఫవాతే చ దాతవ్యం తైలముత్తరబస్తినా| గోపిత్తే మత్స్యపిత్తే వా క్షౌమం త్రిఃసప్తభావితం||103|| మధునా కిణ్వచూర్ణం వా దద్యాదచరణాపహం| స్రోతసాం శోధనం కండూక్లేదశోఫహరం చ తత్||104|| వాతఘ్నైః శతపాకైశ్చ తైలైః ప్రాగతిచారిణీ| ఆస్థాప్యా చానువాస్యా చ స్వేద్యా చానిలసూదనైః||105|| స్నేహద్రవ్యైస్తథాఽఽహారైరుపనాహైశ్చ యుక్తితః| శతాహ్వాయవగోధూమకిణ్వకుష్ఠప్రియంగుభిః||106|| బలాఖుపర్ణికాశ్ర్యాహ్వైః సంయావో ధారణః స్మృతః| వామిన్యుపప్లుతానాం చ స్నేహస్వేదాదికః క్రమః||107|| కార్యస్తతః స్నేహపిచుస్తతః సంతర్పణం భవేత్| శల్లకీజింగినీజంబూధవత్వక్పంచవల్కలైః||108|| కషాయైః సాధితః స్నేహపిచుః స్యాద్విప్లుతాపహః| కర్ణిన్యాం వర్తికా కుష్ఠపిప్పల్యర్కాగ్రసైంధవైః||109|| బస్తమూత్రకృతా ధార్యా సర్వం చ శ్లేష్మనుద్ధితం| త్రైవృతం స్నేహనం స్వేదో గ్రామ్యానూపౌదకా రసాః||110|| దశమూలపయోబస్తిశ్చోదావర్తానిలార్తిషు| త్రైవృతేనానువాస్యా చ బస్తిశ్చోత్తరసంజ్ఞితః||111|| ఏతదేవ మహాయోన్యాం స్రస్తాయాం చ విధీయతే| వసా ఋక్షవరాహాణాం ఘృతం చ మధురైః శృతం||112|| పూరయిత్వా మహాయోనిం బధ్నీయాత్ క్షౌమలక్తకైః| ప్రస్రస్తాం సర్పిషాఽభ్యజ్య క్షీరస్విన్నాం ప్రవేశ్య చ||113|| బధ్నీయాద్వేశవారస్య పిండేనామూత్రకాలతః| యచ్చ వాతవికారాణాం కర్మోక్తం తచ్చ కారయేత్||114|| సర్వవ్యాపత్సు మతిమాన్మహాయోన్యాం విశేషతః| నహి వాతాదృతే యోనిర్నారీణాం సంప్రదుష్యతి||115|| శమయిత్వా తమన్యస్య కుర్యాద్దోషస్య భేషజం|116|
काश्मर्यकुटजक्वाथसिद्धमुत्तरबस्तिना||१००|| रक्तयोन्यरजस्कानां पुत्रघ्न्याश्च हितं घृतम्| मृगाजाविवराहासृग्दध्यम्लफलसर्पिषा ||१०१|| अरजस्का पिबेत् सिद्धं जीवनीयैः पयोऽपि वा| कर्णिन्यचरणाशुष्कयोनिप्राक्चरणासु च||१०२|| कफवाते च दातव्यं तैलमुत्तरबस्तिना| गोपित्ते मत्स्यपित्ते वा क्षौमं त्रिःसप्तभावितम्||१०३|| मधुना किण्वचूर्णं वा दद्यादचरणापहम्| स्रोतसां शोधनं कण्डूक्लेदशोफहरं च तत्||१०४|| वातघ्नैः शतपाकैश्च तैलैः प्रागतिचारिणी| आस्थाप्या चानुवास्या च स्वेद्या चानिलसूदनैः||१०५|| स्नेहद्रव्यैस्तथाऽऽहारैरुपनाहैश्च युक्तितः| शताह्वायवगोधूमकिण्वकुष्ठप्रियङ्गुभिः||१०६|| बलाखुपर्णिकाश्र्याह्वैः संयावो धारणः स्मृतः| वामिन्युपप्लुतानां च स्नेहस्वेदादिकः क्रमः||१०७|| कार्यस्ततः स्नेहपिचुस्ततः सन्तर्पणं भवेत्| शल्लकीजिङ्गिनीजम्बूधवत्वक्पञ्चवल्कलैः||१०८|| कषायैः साधितः स्नेहपिचुः स्याद्विप्लुतापहः| कर्णिन्यां वर्तिका कुष्ठपिप्पल्यर्काग्रसैन्धवैः||१०९|| बस्तमूत्रकृता धार्या सर्वं च श्लेष्मनुद्धितम्| त्रैवृतं स्नेहनं स्वेदो ग्राम्यानूपौदका रसाः||११०|| दशमूलपयोबस्तिश्चोदावर्तानिलार्तिषु| त्रैवृतेनानुवास्या च बस्तिश्चोत्तरसञ्ज्ञितः||१११|| एतदेव महायोन्यां स्रस्तायां च विधीयते| वसा ऋक्षवराहाणां घृतं च मधुरैः शृतम्||११२|| पूरयित्वा महायोनिं बध्नीयात् क्षौमलक्तकैः| प्रस्रस्तां सर्पिषाऽभ्यज्य क्षीरस्विन्नां प्रवेश्य च||११३|| बध्नीयाद्वेशवारस्य पिण्डेनामूत्रकालतः| यच्च वातविकाराणां कर्मोक्तं तच्च कारयेत्||११४|| सर्वव्यापत्सु मतिमान्महायोन्यां विशेषतः| नहि वातादृते योनिर्नारीणां सम्प्रदुष्यति||११५|| शमयित्वा तमन्यस्य कुर्याद्दोषस्य भेषजम्|११६|
🔊 Audio coming soon
మృగాజావీత్యాదౌ మృగాదీనామసృక్ దధ్యమ్లఫలసర్పిషా పిబేదితి యోజ్యం| ‘అమ్లక్షౌద్రసర్పిషా’ ఇతి వా పాఠః| తైలముత్తరబస్తినేత్యత్ర జీవనీయసిద్ధం తైలం యోజ్యం| గోపిత్తే ఇత్యాదౌ దద్యాదితి యోనౌ దద్యాదిత్యర్థః| ప్రాగతిచారిణీతి ప్రాక్చరణాతిచరణే| సంయావ ఉత్కారికా| ధారణః స్మృత ఇతి వామిన్యా బీజధారణకారక ఇత్యర్థః| త్రైవృతం స్నేహనమితి సర్పిస్తైలవసాస్నేహనం| ఏతదేవేతి త్రైవృతమేవ అనువాసనబస్త్యుత్తరబస్తిషు| ఆమూత్రకాలత ఇతి మూత్రకాలపర్యంతం బంధనం కుర్యాత్| సర్వయోనివ్యాపత్సు వాతచికిత్సాకరణే హేతుమాహ- నహి వాతాదృత ఇత్యాది||100-115||-
Adhikarana 31 (116-125) · Śloka 126
రోహీతకాన్మూలకల్కం పాండురేఽసృగ్దరే పిబేత్||116|| జలేనామలకీబీజం కల్కం వా ససితామధుం| మధునాఽఽమలకాచ్చూర్ణం రసం వా లేహయేచ్చ తాం||117|| న్యగ్రోధత్వక్కషాయేణ లోధ్రకల్కం తథా పిబేత్| ఆస్రావే క్షౌమపట్టం వా భావితం తేన ధారయేత్||118|| ప్లక్షత్వక్చూర్ణపిండం వా ధారయేన్మధునా కృతం| యోన్యా స్నేహాక్తయా లోధ్రప్రియంగుమధుకస్య వా||119|| ధార్యా మధుయుతా వర్తిః కషాయాణాం చ సర్వశః| స్రావచ్ఛేదార్థమభ్యక్తాం ధూపయేద్వా ఘృతాప్లుతైః||120|| సరలాగుగ్గులుయవైః సతైలకటుమత్స్యకైః| కాసీసం త్రిఫలా కాంక్షీ సమంగాఽఽమ్రాస్థి ధాతకీ||121|| పైచ్ఛిల్యే క్షౌద్రసంయుక్తశ్చూర్ణో వైశద్యకారకః| పలాశసర్జజంబూత్వక్సమంగామోచధాతకీః||122|| సపిచ్ఛిలాపరిక్లిన్నాస్తంభనః కల్క ఇష్యతే| స్తబ్ధానాం కర్కశానాం చ కార్యం మార్దవకారకం||123|| ధారయేద్వేశవారం వా పాయసం కృశరాం తథా| దుర్గంధానాం కషాయః స్యాత్తౌవరః కల్క ఏవ వా||124|| చూర్ణం వా సర్వగంధానాం పూతిగంధాపకర్షణం| ఏవం యోనిషు శుద్ధాసు గర్భం విందంతి యోషితః||125|| అదుష్టే ప్రాకృతే బీజే జీవోపక్రమణే సతి|126|
रोहीतकान्मूलकल्कं पाण्डुरेऽसृग्दरे पिबेत्||११६|| जलेनामलकीबीजं कल्कं वा ससितामधुम्| मधुनाऽऽमलकाच्चूर्णं रसं वा लेहयेच्च ताम्||११७|| न्यग्रोधत्वक्कषायेण लोध्रकल्कं तथा पिबेत्| आस्रावे क्षौमपट्टं वा भावितं तेन धारयेत्||११८|| प्लक्षत्वक्चूर्णपिण्डं वा धारयेन्मधुना कृतम्| योन्या स्नेहाक्तया लोध्रप्रियङ्गुमधुकस्य वा||११९|| धार्या मधुयुता वर्तिः कषायाणां च सर्वशः| स्रावच्छेदार्थमभ्यक्तां धूपयेद्वा घृताप्लुतैः||१२०|| सरलागुग्गुलुयवैः सतैलकटुमत्स्यकैः| कासीसं त्रिफला काङ्क्षी समङ्गाऽऽम्रास्थि धातकी||१२१|| पैच्छिल्ये क्षौद्रसंयुक्तश्चूर्णो वैशद्यकारकः| पलाशसर्जजम्बूत्वक्समङ्गामोचधातकीः||१२२|| सपिच्छिलापरिक्लिन्नास्तम्भनः कल्क इष्यते| स्तब्धानां कर्कशानां च कार्यं मार्दवकारकम्||१२३|| धारयेद्वेशवारं वा पायसं कृशरां तथा| दुर्गन्धानां कषायः स्यात्तौवरः कल्क एव वा||१२४|| चूर्णं वा सर्वगन्धानां पूतिगन्धापकर्षणम्| एवं योनिषु शुद्धासु गर्भं विन्दन्ति योषितः||१२५|| अदुष्टे प्राकृते बीजे जीवोपक्रमणे सति|१२६|
🔊 Audio coming soon
పాండురే ప్రదరే ఇతి శ్వేతప్రదరే| భావితం తేనేతి న్యగ్రోధత్వక్కషాయేణ భావితం| కటుమత్స్యకః శఫరీ, శుష్కమత్స్యో వా| కాంక్షీ సౌరాష్ట్రీ మృత్| అదుష్టే ఇత్యాదౌ ప్రాకృతే బీజే ఇతి సహజగుణసంపన్నే శుక్రశోణితబీజే అదుష్టే సతి; ఏవంభూతసంసర్గే జీవోపక్రమణే సత్యేవ గర్భం యోషితః విందంతి; జీవోపక్రమణం పూర్వకర్మప్రేరితాత్ సుయోగాద్భవతి||116-125||-
Adhikarana 32 (126) · Śloka 127
పంచకర్మవిశుద్ధస్య పురుషస్యాపి చేంద్రియం||126|| పరీక్ష్య వర్ణైర్దోషాణాం దుష్టం తద్ఘ్నైరుపాచరేత్|127|
पञ्चकर्मविशुद्धस्य पुरुषस्यापि चेन्द्रियम्||१२६|| परीक्ष्य वर्णैर्दोषाणां दुष्टं तद्घ्नैरुपाचरेत्|१२७|
🔊 Audio coming soon
యస్మాత్ పురుషస్య శుక్రమప్యత్ర కారణం గర్భే, గర్భశ్చాపేక్షితః, తస్మాచ్ఛుక్రస్యాపి పరీక్షాపూర్వికాం చికిత్సామాహ- పంచకర్మేత్యాది| ఇంద్రియమితి శుక్రం| పరీక్షణాద్దోషాణాం వాతాదీనాం వర్ణైర్యది దుష్టం భవతి తదా వాతాదివర్ణయోగాద్వాతాదిహరైర్భేషజైరుపాచరేదిత్యర్థః||126||-
Adhikarana 33 (127-132) · Śloka 132
భవంతి చాత్ర- సలింగా వ్యాపదో యోనేః సనిదానచికిత్సితాః||127|| ఉక్తా విస్తరతః సమ్యఙ్మునినా తత్త్వదర్శినా| పునరేవాగ్నివేశస్తు పప్రచ్ఛ భిషజాం వరం||128|| ఆత్రేయముపసంగమ్య శుక్రదోషాస్త్వయాఽనఘ!| రోగాధ్యాయే సముద్దిష్టా హ్యష్టౌ పుంసామశేషతః||129|| తేషాం హేతుం భిషక్శ్రేష్ఠ! దుష్టాదుష్టస్య చాకృతిం| చికిత్సితం చ కార్త్స్న్యేన క్లైబ్యం యచ్చ చతుర్విధం||130|| ఉపద్రవేషు యోనీనాం ప్రదరో యశ్చ కీర్తితః| తేషాం నిదానం లింగం చ చికిత్సాం చైవ తత్త్వతః||131|| సమాసవ్యాసభేదేన ప్రబ్రూహి భిషజాంవర!| తస్మై శుశ్రూషమాణాయ ప్రోవాచ మునిపుంగవః||132||
भवन्ति चात्र- सलिङ्गा व्यापदो योनेः सनिदानचिकित्सिताः||१२७|| उक्ता विस्तरतः सम्यङ्मुनिना तत्त्वदर्शिना| पुनरेवाग्निवेशस्तु पप्रच्छ भिषजां वरम्||१२८|| आत्रेयमुपसङ्गम्य शुक्रदोषास्त्वयाऽनघ!| रोगाध्याये समुद्दिष्टा ह्यष्टौ पुंसामशेषतः||१२९|| तेषां हेतुं भिषक्श्रेष्ठ! दुष्टादुष्टस्य चाकृतिम्| चिकित्सितं च कार्त्स्न्येन क्लैब्यं यच्च चतुर्विधम्||१३०|| उपद्रवेषु योनीनां प्रदरो यश्च कीर्तितः| तेषां निदानं लिङ्गं च चिकित्सां चैव तत्त्वतः||१३१|| समासव्यासभेदेन प्रब्रूहि भिषजांवर!| तस्मै शुश्रूषमाणाय प्रोवाच मुनिपुङ्गवः||१३२||
🔊 Audio coming soon
అత్రాంతరే ‘పునరేవ’ ఇత్యాదిగ్రంథం శుక్రదోషాదిలక్షణచికిత్సాభిధాయకం కేచిత్ పఠంతి; తచ్చాన్యే అనార్షం వదంతి, ఉపపత్తిం చ వర్ణయంతి యత్- శుక్రదోషా వాజీకరణేనైవ చికిత్సితాః, క్లైబ్యం చ శారీరే ఏవ ప్రతిపాదితం, అతః పునర్నాభిధానమర్హతి, ప్రదరశ్చైవేహ యోనివ్యాపత్తౌ చికిత్సిత ఇతి; యే తు పఠంతి తే పూర్వోక్తసంక్షేపస్య విస్తరాభిధానమేతదితి వర్ణయంతి| ఏవమస్యార్షత్వవివాదేఽపి కాశ్మీరాదిదేశానుమతత్వాత్ కించిద్ వ్యాకరణం కుర్మ ఏవ||127-132||
Adhikarana 34 (133-138) · Śloka 139
బీజం యస్మాద్వ్యవాయే తు హర్షయోనిసముత్థితం| శుక్రం పౌరుషమిత్యుక్తం తస్మాద్వక్ష్యామి తచ్ఛృణు||133|| యథా బీజమకాలాంబుకృమికీటాగ్నిదూషితం| న విరోహతి సందుష్టం తథా శుక్రం శరీరిణాం||134|| అతివ్యవాయాద్వ్యాయామాదసాత్మ్యానాం చ సేవనాత్| అకాలే వాఽప్యయోనౌ వా మైథునం న చ గచ్ఛతః||135|| రూక్షతిక్తకషాయాతిలవణామ్లోష్ణసేవనాత్| నారీణామరసజ్ఞానాం గమనాజ్జరయా తథా||136|| చింతాశోకాదవిస్రంభాచ్ఛస్త్రక్షారాగ్నివిభ్రమాత్| భయాత్క్రోధాదభీచారాద్వ్యాధిభిః కర్శితస్య చ||137|| వేగాఘాతాత్ క్షతాచ్చాపి ధాతూనాం సంప్రదూషణాత్| దోషాః పృథక్ సమస్తా వా ప్రాప్య రేతోవహాః సిరాః||138|| శుక్రం సందూషయంత్యాశు ...|139|
बीजं यस्माद्व्यवाये तु हर्षयोनिसमुत्थितम्| शुक्रं पौरुषमित्युक्तं तस्माद्वक्ष्यामि तच्छृणु||१३३|| यथा बीजमकालाम्बुकृमिकीटाग्निदूषितम्| न विरोहति सन्दुष्टं तथा शुक्रं शरीरिणाम्||१३४|| अतिव्यवायाद्व्यायामादसात्म्यानां च सेवनात्| अकाले वाऽप्ययोनौ वा मैथुनं न च गच्छतः||१३५|| रूक्षतिक्तकषायातिलवणाम्लोष्णसेवनात्| नारीणामरसज्ञानां गमनाज्जरया तथा||१३६|| चिन्ताशोकादविस्रम्भाच्छस्त्रक्षाराग्निविभ्रमात्| भयात्क्रोधादभीचाराद्व्याधिभिः कर्शितस्य च||१३७|| वेगाघातात् क्षताच्चापि धातूनां सम्प्रदूषणात्| दोषाः पृथक् समस्ता वा प्राप्य रेतोवहाः सिराः||१३८|| शुक्रं सन्दूषयन्त्याशु ...|१३९|
🔊 Audio coming soon
శుక్రగుణోపవర్ణనే హేతుమాహ- బీజం యస్మాదిత్యాది| యస్మాద్బీజభూతం గర్భస్య శుక్రం తస్మాద్వక్ష్యామి| వ్యవాయేషు హర్ష ఏవ యోనిః కారణం తస్మాదుత్థితం| పౌరుషమితి పురుషచిహ్నం, శుక్రేణైవ హి పురుషో వ్యజ్యతే| మైథునం న చ గచ్ఛత ఇతి ఉచితమైథునకాలే మైథునాగమనం శుక్రవేగప్రతీఘాతాదేవ దర్శయతి| అవిస్రంభాదితి అవిశ్వాసాత్||133-138||-
Adhikarana 35 (139-145) · Śloka 146
... తద్వక్ష్యామి విభాగశః| ఫేనిలం తను రూక్షం చ వివర్ణం పూతి పిచ్ఛిలం||139|| అన్యధాతూపసంసృష్టమవసాది తథాఽష్టమం| ఫేనిలం తను రూక్షం చ కృచ్ఛ్రేణాల్పం చ మారుతాత్||140|| భవత్యుపహతం శుక్రం న తద్గర్భాయ కల్పతే| సనీలమథవా పీతమత్యుష్ణం పూతిగంధి చ||141|| దహల్లింగం వినిర్యాతి శుక్రం పిత్తేన దూషితం| శ్లేష్మణా బద్ధమార్గం తు భవత్యత్యర్థపిచ్ఛిలం||142|| స్త్రీణామత్యర్థగమనాదభిఘాతాత్ క్షతాదపి| శుక్రం ప్రవర్తతే జంతోః ప్రాయేణ రుధిరాన్వయం||143|| వేగసంధారణాచ్ఛుక్రం వాయునా విహతం పథి| కృచ్ఛ్రేణ యాతి గ్రథితమవసాది తథాఽఽష్టమం||144|| ఇతి దోషాః సమాఖ్యాతాః శుక్రస్యాష్టౌ సలక్షణాః| స్నిగ్ధం ఘనం పిచ్ఛిలం చ మధురం చావిదాహి చ||145|| రేతః శుద్ధం విజానీయాచ్ఛ్వేతం స్ఫటికసన్నిభం|146|
... तद्वक्ष्यामि विभागशः| फेनिलं तनु रूक्षं च विवर्णं पूति पिच्छिलम्||१३९|| अन्यधातूपसंसृष्टमवसादि तथाऽष्टमम्| फेनिलं तनु रूक्षं च कृच्छ्रेणाल्पं च मारुतात्||१४०|| भवत्युपहतं शुक्रं न तद्गर्भाय कल्पते| सनीलमथवा पीतमत्युष्णं पूतिगन्धि च||१४१|| दहल्लिङ्गं विनिर्याति शुक्रं पित्तेन दूषितम्| श्लेष्मणा बद्धमार्गं तु भवत्यत्यर्थपिच्छिलम्||१४२|| स्त्रीणामत्यर्थगमनादभिघातात् क्षतादपि| शुक्रं प्रवर्तते जन्तोः प्रायेण रुधिरान्वयम्||१४३|| वेगसन्धारणाच्छुक्रं वायुना विहतं पथि| कृच्छ्रेण याति ग्रथितमवसादि तथाऽऽष्टमम्||१४४|| इति दोषाः समाख्याताः शुक्रस्याष्टौ सलक्षणाः| स्निग्धं घनं पिच्छिलं च मधुरं चाविदाहि च||१४५|| रेतः शुद्धं विजानीयाच्छ्वेतं स्फटिकसन्निभम्|१४६|
🔊 Audio coming soon
వక్ష్యామీతి దుష్టం శుక్రం వక్ష్యామి రుధిరాన్వయమితి రుధిరయుక్తం| శుక్రాభిధానప్రసంగాద్విశుద్ధశుక్రలక్షణమాహ- స్నిగ్ధమిత్యాది||139-145||-
Adhikarana 36 (146-152) · Śloka 153
వాజీకరణయోగైస్తైరుపయోగసుఖైర్హితైః||146|| రక్తపిత్తహరైర్యోగైర్యోనివ్యాపదికైస్తథా| దుష్టం యదా భవేచ్ఛుక్రం తదా తత్ సముపాచరేత్||147|| ఘృతం చ జీవనీయం యచ్చ్యవనప్రాశ ఏవ చ| గిరిజస్య ప్రయోగశ్చ రేతోదోషానపోహతి||148|| వాతాన్వితే హితాః శుక్రే నిరూహాః సానువాసనాః| అభయామలకీయం చ పైత్తే శస్తం రసాయనం ||149|| మాగధ్యమృతలోహానాం త్రిఫలాయా రసాయనం| కఫోత్థితం శుక్రదోషం హన్యాద్భల్లాతకస్య చ||150|| యదన్యధాతుసంసృష్టం శుక్రం తద్వీక్ష్య యుక్తితః| యథాదోషం ప్రయుంజీత దోషధాతుభిషగ్జితం||151|| సర్పిః పయో రసాః శాలిర్యవగోధూమషష్టికాః| ప్రశస్తాః శుక్రదోషేషు బస్తికర్మ విశేషతః||152|| ఇత్యష్టశుక్రదోషాణాం మునినోక్తం చికిత్సితం|153|
वाजीकरणयोगैस्तैरुपयोगसुखैर्हितैः||१४६|| रक्तपित्तहरैर्योगैर्योनिव्यापदिकैस्तथा| दुष्टं यदा भवेच्छुक्रं तदा तत् समुपाचरेत्||१४७|| घृतं च जीवनीयं यच्च्यवनप्राश एव च| गिरिजस्य प्रयोगश्च रेतोदोषानपोहति||१४८|| वातान्विते हिताः शुक्रे निरूहाः सानुवासनाः| अभयामलकीयं च पैत्ते शस्तं रसायनम् ||१४९|| मागध्यमृतलोहानां त्रिफलाया रसायनम्| कफोत्थितं शुक्रदोषं हन्याद्भल्लातकस्य च||१५०|| यदन्यधातुसंसृष्टं शुक्रं तद्वीक्ष्य युक्तितः| यथादोषं प्रयुञ्जीत दोषधातुभिषग्जितम्||१५१|| सर्पिः पयो रसाः शालिर्यवगोधूमषष्टिकाः| प्रशस्ताः शुक्रदोषेषु बस्तिकर्म विशेषतः||१५२|| इत्यष्टशुक्रदोषाणां मुनिनोक्तं चिकित्सितम्|१५३|
🔊 Audio coming soon
మాగధ్యమృతేత్యాదౌ అమృతా ఆమలకీ| భల్లాతకస్యేత్యత్ర రసాయనమితి అనువర్తతే||146-152||-
Adhikarana 37 (153) · Śloka 154
రేతోదోషోద్భవం క్లైబ్యం యస్మాచ్ఛుద్ధ్యైవ సిధ్యతి||153|| తతో వక్ష్యామి తే సమ్యగగ్నివేశ! యథాతథం|154|
रेतोदोषोद्भवं क्लैब्यं यस्माच्छुद्ध्यैव सिध्यति||१५३|| ततो वक्ष्यामि ते सम्यगग्निवेश! यथातथम्|१५४|
🔊 Audio coming soon
శుద్ధ్యైవేతి రేతఃశుద్ధ్యైవ; సిద్ధ్యతి ప్రశామ్యతి||153||-
Adhikarana 38 (154-157) · Śloka 157
బీజధ్వజోపఘాతాభ్యాం జరయా శుక్రసంక్షయాత్||154|| క్లైబ్యం సంపద్యతే తస్య శృణు సామాన్యలక్షణం| సంకల్పప్రవణో నిత్యం ప్రియాం వశ్యామపి స్త్రియం||155|| న యాతి లింగశైథిల్యాత్ కదాచిద్యాతి వా యది| శ్వాసార్తః స్విన్నగాత్రశ్చ మోఘసంకల్పచేష్టితః||156|| మ్లానశిశ్నశ్చ నిర్బీజః స్యాదేతత్ క్లైబ్యలక్షణం| సామాన్యలక్షణం హ్యేతద్విస్తరేణ ప్రవక్ష్యతే||157||
बीजध्वजोपघाताभ्यां जरया शुक्रसङ्क्षयात्||१५४|| क्लैब्यं सम्पद्यते तस्य शृणु सामान्यलक्षणम्| सङ्कल्पप्रवणो नित्यं प्रियां वश्यामपि स्त्रियम्||१५५|| न याति लिङ्गशैथिल्यात् कदाचिद्याति वा यदि| श्वासार्तः स्विन्नगात्रश्च मोघसङ्कल्पचेष्टितः||१५६|| म्लानशिश्नश्च निर्बीजः स्यादेतत् क्लैब्यलक्षणम्| सामान्यलक्षणं ह्येतद्विस्तरेण प्रवक्ष्यते||१५७||
🔊 Audio coming soon
సంకల్పేత్యాదౌ లింగశైథిల్యాదితి లింగానుత్థానాత్| మోఘే నిష్ఫలే సంకల్పచేష్టితే యస్య సః||154-157||
Adhikarana 39 (158-161) · Śloka 163
శీతరూక్షాల్పసంక్లిష్టవిరుద్ధాజీర్ణభోజనాత్ | శోకచింతాభయత్రాసాత్ స్త్రీణాం చాత్యర్థసేవనాత్||158|| అభిచారాదవిస్రంభాద్రసాదీనాం చ సంక్షయాత్| వాతాదీనాం చ వైషమ్యాత్తథైవానశనాచ్ఛ్రమాత్||159|| నారీణామరసజ్ఞత్వాత్ పంచకర్మాపచారతః| బీజోపఘాతాద్భవతి పాండువర్ణః సుదుర్బలః||160|| అల్పప్రాణోఽల్పహర్షశ్చ ప్రమదాసు భవేన్నరః| హృత్పాండురోగతమకకామలాశ్రమపీడితః||161|| ఛర్ద్యతీసారశూలార్తః కాసజ్వరనిపీడితః| బీజోపఘాతజం క్లైబ్యం ...|163|
शीतरूक्षाल्पसङ्क्लिष्टविरुद्धाजीर्णभोजनात् | शोकचिन्ताभयत्रासात् स्त्रीणां चात्यर्थसेवनात्||१५८|| अभिचारादविस्रम्भाद्रसादीनां च सङ्क्षयात्| वातादीनां च वैषम्यात्तथैवानशनाच्छ्रमात्||१५९|| नारीणामरसज्ञत्वात् पञ्चकर्मापचारतः| बीजोपघाताद्भवति पाण्डुवर्णः सुदुर्बलः||१६०|| अल्पप्राणोऽल्पहर्षश्च प्रमदासु भवेन्नरः| हृत्पाण्डुरोगतमककामलाश्रमपीडितः||१६१|| छर्द्यतीसारशूलार्तः कासज्वरनिपीडितः| बीजोपघातजं क्लैब्यं ...|१६३|
🔊 Audio coming soon
వాయోః క్షయాద్ బీజక్షయానుపపత్తేః వాతాదీనాం చ సంక్షయాదిత్యత్ర ప్రాకృతవాతాదిక్షయే శరీరవైగుణ్యాదేవ శుక్రానుత్పాదో జ్ఞేయః||158-161||-
Adhikarana 40 (162-175) · Śloka 176
... ధ్వజభంగకృతం శృణు||162|| అత్యమ్లలవణక్షారవిరుద్ధాసాత్మ్యభోజనాత్| అత్యంబుపానాద్విషమాత్ పిష్టాన్నగురుభోజనాత్||163|| దధిక్షీరానూపమాంససేవనాద్వ్యాధికర్షణాత్| కన్యానాం చైవ గమనాదయోనిగమనాదపి||164|| దీర్ఘరోగాం చిరోత్సృష్టాం తథైవ చ రజస్వలాం| దుర్గంధాం దుష్టయోనిం చ తథైవ చ పరిస్రుతాం ||165|| ఈదృశీం ప్రమదాం మోహాద్యో గచ్ఛేత్ కామహర్షితః| చతుష్పదాభిగమనాచ్ఛేఫసశ్చాభిఘాతతః||166|| అధావనాద్వా మేఢ్రస్య శస్త్రదంతనఖక్షతాత్| కాష్ఠప్రహారనిష్పేషాచ్ఛూకానాం చాతిసేవనాత్||167|| రేతసశ్చ ప్రతీఘాతాద్ధ్వజభంగః ప్రవర్తతే| (భవంతి యాని రూపాణి తస్య వక్ష్యామ్యతః పరం)| శ్వయథుర్వేదనా మేఢ్రే రాగశ్చైవోపలక్ష్యతే||168|| స్ఫోటాశ్చ తీవ్రా జాయంతే లింగపాకో భవత్యపి| మాంసవృద్ధిర్భవేచ్చాస్య వ్రణాః క్షిప్రం భవంత్యపి||169|| పులాకోదకసంకాశః స్రావః శ్యావారుణప్రభః| వలయీకురుతే చాపి కఠినశ్చ పరిగ్రహః||170|| జ్వరస్తృష్ణా భ్రమో మూర్చ్ఛా చ్ఛర్దిశ్చాస్యోపజాయతే| రక్తం కృష్ణం స్రవేచ్చాపి నీలమావిలలోహితం||171|| అగ్నినేవ చ దగ్ధస్య తీవ్రో దాహః సవేదనః| బస్తౌ వృషణయోర్వాఽపి సీవన్యాం వంక్షణేషు చ||172|| కదాచిత్పిచ్ఛిలో వాఽపి పాండుః స్రావశ్చ జాయతే| శ్వయథుర్జాయతే మందః స్తిమితోఽల్పపరిస్రవః||173|| చిరాచ్చ పాకం వ్రజతి శీఘ్రం వాఽథ ప్రముచ్యతే| జాయంతే క్రిమయశ్చాపి క్లిద్యతే పూతిగంధి చ||174|| విశీర్యతే మణిశ్చాస్య మేఢ్రం ముష్కావథాపి చ| ధ్వజభంగకృతం క్లైబ్యమిత్యేతత్ సముదాహృతం||175|| ఏతం పంచవిధం కేచిద్ధ్వజభంగం ప్రచక్షతే|176|
... ध्वजभङ्गकृतं शृणु||१६२|| अत्यम्ललवणक्षारविरुद्धासात्म्यभोजनात्| अत्यम्बुपानाद्विषमात् पिष्टान्नगुरुभोजनात्||१६३|| दधिक्षीरानूपमांससेवनाद्व्याधिकर्षणात्| कन्यानां चैव गमनादयोनिगमनादपि||१६४|| दीर्घरोगां चिरोत्सृष्टां तथैव च रजस्वलाम्| दुर्गन्धां दुष्टयोनिं च तथैव च परिस्रुताम् ||१६५|| ईदृशीं प्रमदां मोहाद्यो गच्छेत् कामहर्षितः| चतुष्पदाभिगमनाच्छेफसश्चाभिघाततः||१६६|| अधावनाद्वा मेढ्रस्य शस्त्रदन्तनखक्षतात्| काष्ठप्रहारनिष्पेषाच्छूकानां चातिसेवनात्||१६७|| रेतसश्च प्रतीघाताद्ध्वजभङ्गः प्रवर्तते| (भवन्ति यानि रूपाणि तस्य वक्ष्याम्यतः परम्)| श्वयथुर्वेदना मेढ्रे रागश्चैवोपलक्ष्यते||१६८|| स्फोटाश्च तीव्रा जायन्ते लिङ्गपाको भवत्यपि| मांसवृद्धिर्भवेच्चास्य व्रणाः क्षिप्रं भवन्त्यपि||१६९|| पुलाकोदकसङ्काशः स्रावः श्यावारुणप्रभः| वलयीकुरुते चापि कठिनश्च परिग्रहः||१७०|| ज्वरस्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा च्छर्दिश्चास्योपजायते| रक्तं कृष्णं स्रवेच्चापि नीलमाविललोहितम्||१७१|| अग्निनेव च दग्धस्य तीव्रो दाहः सवेदनः| बस्तौ वृषणयोर्वाऽपि सीवन्यां वङ्क्षणेषु च||१७२|| कदाचित्पिच्छिलो वाऽपि पाण्डुः स्रावश्च जायते| श्वयथुर्जायते मन्दः स्तिमितोऽल्पपरिस्रवः||१७३|| चिराच्च पाकं व्रजति शीघ्रं वाऽथ प्रमुच्यते| जायन्ते क्रिमयश्चापि क्लिद्यते पूतिगन्धि च||१७४|| विशीर्यते मणिश्चास्य मेढ्रं मुष्कावथापि च| ध्वजभङ्गकृतं क्लैब्यमित्येतत् समुदाहृतम्||१७५|| एतं पञ्चविधं केचिद्ध्वजभङ्गं प्रचक्षते|१७६|
🔊 Audio coming soon
శూకానాం చాతిసేవనాదితి లింగాతివృద్ధ్యర్థం కృతశూకాతియోగాత్| ఏతం పంచవిధం కేచిద్ ధ్వజభంగం వదంతి; తథోక్తేన వాతపిత్తకఫరక్తసన్నిపాతభేదేన పంచవిధత్వమిత్యర్థః| తత్ర శ్వయథుర్వేదనా మేఢ్రే ఇత్యాది వాతేన, స్ఫోటాశ్చేత్యాది పిత్తేన, మాంసవృద్ధిరిత్యాది కఫేన, జ్వరస్తృష్ణేత్యాది రక్తేన, అగ్నినేవేత్యాది సన్నిపాతేన||162-175||-
Adhikarana 41 (176-180) · Śloka 181
క్లైబ్యం జరాసంభవం హి ప్రవక్ష్యామ్యథ తచ్ఛృణు||176|| జఘన్యమధ్యప్రవరం వయస్త్రివిధముచ్యతే| అతిప్రవయసాం శుక్రం ప్రాయశః క్షీయతే నృణాం||177|| రసాదీనాం సంక్షయాచ్చ తథైవావృష్యసేవనాత్| బలవీర్యేంద్రియాణాం చ క్రమేణైవ పరిక్షయాత్||178|| పరిక్షయాదాయుషశ్చాప్యనాహారాచ్ఛ్రమాత్ క్లమాత్| జరాసంభవజం క్లైబ్యమిత్యేతైర్హేతుభిర్నృణాం||179|| జాయతే తేన సోఽత్యర్థం క్షీణధాతుః సుదుర్బలః| వివర్ణో దుర్బలో దీనః క్షిప్రం వ్యాధిమథాశ్నుతే||180|| ఏతజ్జరాసంభవం హి ...|181|
क्लैब्यं जरासम्भवं हि प्रवक्ष्याम्यथ तच्छृणु||१७६|| जघन्यमध्यप्रवरं वयस्त्रिविधमुच्यते| अतिप्रवयसां शुक्रं प्रायशः क्षीयते नृणाम्||१७७|| रसादीनां सङ्क्षयाच्च तथैवावृष्यसेवनात्| बलवीर्येन्द्रियाणां च क्रमेणैव परिक्षयात्||१७८|| परिक्षयादायुषश्चाप्यनाहाराच्छ्रमात् क्लमात्| जरासम्भवजं क्लैब्यमित्येतैर्हेतुभिर्नृणाम्||१७९|| जायते तेन सोऽत्यर्थं क्षीणधातुः सुदुर्बलः| विवर्णो दुर्बलो दीनः क्षिप्रं व्याधिमथाश्नुते||१८०|| एतज्जरासम्भवं हि ...|१८१|
🔊 Audio coming soon
జఘన్యేత్యాదౌ ప్రవరం వయ ఇతి వార్ధక్యం| ప్రాయశః క్షీయత ఇతి వచనాత్ కదాచిత్ ప్రవయసామపి శుక్రసారాణాం వృష్యసేవినాం చ న క్షీయతే శుక్రమితి దర్శయతి| ప్రవయసాం శుక్రక్షయే హేతుమాహ- రసాదీనామిత్యాది| ఏతే చ రసక్షయాదయో హేతవో వార్ధక్యస్వభావాదేవ భవంతి||176-180||-
Adhikarana 42 (181-190) · Śloka 191
... చతుర్థం క్షయజం శృణు| అతీవ చింతనాచ్చైవ శోకాత్క్రోధాద్భయాత్తథా||181|| ఈర్ష్యోత్కంఠామదోద్వేగాన్ సదా విశతి యో నరః| కృశో వా సేవతే రూక్షమన్నపానం తథౌషధం||182|| దుర్బలప్రకృతిశ్చైవ నిరాహారో భవేద్యది| అసాత్మ్యభోజనాచ్చాపి హృదయే యో వ్యవస్థితః||183|| రసః ప్రధానధాతుర్హి క్షీయేతాశు తతో నృణాం| రక్తాదయశ్చ క్షీయంతే ధాతవస్తస్య దేహినః||184|| శుక్రావసానాస్తేభ్యోఽపి శుక్రం ధామ పరం మతం| చేతసో వాఽతిహర్షేణ వ్యవాయం సేవతేఽతి యః||185|| తస్యాశు క్షీయతే శుక్రం తతః ప్రాప్నోతి సంక్షయం| ఘోరం వ్యాధిమవాప్నోతి మరణం వా స గచ్ఛతి||186|| శుక్రం తస్మాద్విశేషేణ రక్ష్యమారోగ్యమిచ్ఛతా| ఏవం నిదానలింగాభ్యాముక్తం క్లైబ్యం చతుర్విధం||187|| కేచిత్ క్లైబ్యే త్వసాధ్యే ద్వే ధ్వజభంగక్షయోద్భవే| వదంతి శేఫసశ్ఛేదాద్వృషణోత్పాటనేన చ||188|| మాతాపిత్రోర్బీజదోషాదశుభైశ్చాకృతాత్మనః| గర్భస్థస్య యదా దోషాః ప్రాప్య రేతోవహాఃసిరాః||189|| శోషయంత్యాశు తన్నాశాద్రేతశ్చాప్యుపహన్యతే| తత్ర సంపూర్ణసర్వాంగః స భవత్యపుమాన్ పుమాన్||190|| ఏతే త్వసాధ్యా వ్యాఖ్యాతాః సన్నిపాతసముచ్ఛ్రయాత్|191|
... चतुर्थं क्षयजं शृणु| अतीव चिन्तनाच्चैव शोकात्क्रोधाद्भयात्तथा||१८१|| ईर्ष्योत्कण्ठामदोद्वेगान् सदा विशति यो नरः| कृशो वा सेवते रूक्षमन्नपानं तथौषधम्||१८२|| दुर्बलप्रकृतिश्चैव निराहारो भवेद्यदि| असात्म्यभोजनाच्चापि हृदये यो व्यवस्थितः||१८३|| रसः प्रधानधातुर्हि क्षीयेताशु ततो नृणाम्| रक्तादयश्च क्षीयन्ते धातवस्तस्य देहिनः||१८४|| शुक्रावसानास्तेभ्योऽपि शुक्रं धाम परं मतम्| चेतसो वाऽतिहर्षेण व्यवायं सेवतेऽति यः||१८५|| तस्याशु क्षीयते शुक्रं ततः प्राप्नोति सङ्क्षयम्| घोरं व्याधिमवाप्नोति मरणं वा स गच्छति||१८६|| शुक्रं तस्माद्विशेषेण रक्ष्यमारोग्यमिच्छता| एवं निदानलिङ्गाभ्यामुक्तं क्लैब्यं चतुर्विधम्||१८७|| केचित् क्लैब्ये त्वसाध्ये द्वे ध्वजभङ्गक्षयोद्भवे| वदन्ति शेफसश्छेदाद्वृषणोत्पाटनेन च||१८८|| मातापित्रोर्बीजदोषादशुभैश्चाकृतात्मनः| गर्भस्थस्य यदा दोषाः प्राप्य रेतोवहाःसिराः||१८९|| शोषयन्त्याशु तन्नाशाद्रेतश्चाप्युपहन्यते| तत्र सम्पूर्णसर्वाङ्गः स भवत्यपुमान् पुमान्||१९०|| एते त्वसाध्या व्याख्याताः सन्निपातसमुच्छ्रयात्|१९१|
🔊 Audio coming soon
కేచిదిత్యాదౌ ధ్వజభంగక్షయోద్భవే వక్ష్యమాణవిశిష్టధ్వజభంగక్షయోద్భవే, తే చాసాధ్యే| వృషణోత్పాటనేన చేత్యంతేన ధ్వజభంగ ఉక్తః, క్షయజం తు మాతాపిత్రోరిత్యాదినోచ్యతే| స పుమాన్ స్త్రీషు పురుషవ్యాపారకరణాసమర్థత్వాదపుమాన్ భవతి||181-190||-
Adhikarana 43 (191-195) · Śloka 195
చికిత్సితమతస్తూర్ధ్వం సమాసవ్యాసతః శృణు||191|| శుక్రదోషేషు నిర్దిష్టం భేషజం యన్మయాఽనఘ!| క్లైబ్యోపశాంతయే కుర్యాత్ క్షీణక్షతహితం చ యత్||192|| బస్తయః క్షీరసర్పీంషి వృష్యయోగాశ్చ యే మతాః| రసాయనప్రయోగాశ్చ సర్వానేతాన్ ప్రయోజయేత్||193|| సమీక్ష్య దేహదోషాగ్నిబలం భేషజకాలవిత్| వ్యవాయహేతుజే క్లైబ్యే తథా ధాతువిపర్యయాత్ ||194|| దైవవ్యపాశ్రయం చైవ భేషజం చాభిచారజే | సమాసేనైతదుద్దిష్టం భేషజం క్లైబ్యశాంతయే||195||
चिकित्सितमतस्तूर्ध्वं समासव्यासतः शृणु||१९१|| शुक्रदोषेषु निर्दिष्टं भेषजं यन्मयाऽनघ!| क्लैब्योपशान्तये कुर्यात् क्षीणक्षतहितं च यत्||१९२|| बस्तयः क्षीरसर्पींषि वृष्ययोगाश्च ये मताः| रसायनप्रयोगाश्च सर्वानेतान् प्रयोजयेत्||१९३|| समीक्ष्य देहदोषाग्निबलं भेषजकालवित्| व्यवायहेतुजे क्लैब्ये तथा धातुविपर्ययात् ||१९४|| दैवव्यपाश्रयं चैव भेषजं चाभिचारजे | समासेनैतदुद्दिष्टं भेषजं क्लैब्यशान्तये||१९५||
🔊 Audio coming soon
వ్యవాయహేతుజే ఇతిపదం బీజదోషోత్పన్నసహజవ్యుదాసార్థం| ధాతువిపర్యయాదితి దోషవైషమ్యాత్| దైవవ్యపాశ్రయమిత్యాదినా అభిచారాదిజక్లైబ్యచికిత్సాం బ్రూతే| అభిచారాదిజం చ క్లైబ్యం దైవవ్యపాశ్రయచికిత్సాభిధానాదేవ స్వీకర్తవ్యం||191-195||
Adhikarana 44 (196-203) · Śloka 204
విస్తరేణ ప్రవక్ష్యామి క్లైబ్యానాం భేషజం పునః| సుస్విన్నస్నిగ్ధగాత్రస్య స్నేహయుక్తం విరేచనం||196|| అన్నాశనం తతః కుర్యాదథవాఽఽస్థాపనం పునః| ప్రదద్యాన్మతిమాన్ వైద్యస్తతస్తమనువాసయేత్||197|| పలాశైరండముస్తాద్యైః పశ్చాదాస్థాపయేత్తతః| వాజీకరణయోగాశ్చ పూర్వం యే సముదాహృతాః||198|| భిషజా తే ప్రయోజ్యాః స్యుః క్లైబ్యే బీజోపఘాతజే| ధ్వజభంగకృతం క్లైబ్యం జ్ఞాత్వా తస్యాచరేత్ క్రియాం||199|| ప్రదేహాన్ పరిషేకాంశ్చ కుర్యాద్వా రక్తమోక్షణం| స్నేహపానం చ కుర్వీత సస్నేహం చ విరేచనం||200|| అనువాసం తతః కుర్యాదథవాఽఽస్థాపనం పునః| వ్రణవచ్చ క్రియాః సర్వాస్తత్ర కుర్యాద్విచక్షణః||201|| జరాసంభవజే క్లైబ్యే క్షయజే చైవ కారయేత్| స్నేహస్వేదోపపన్నస్య సస్నేహం శోధనం హితం||202|| క్షీరసర్పిర్వృష్యయోగా బస్తయశ్చైవ యాపనాః| రసాయనప్రయోగాశ్చ తయోర్భేషజముచ్యతే||203|| విస్తరేణైతదుద్దిష్టం క్లైబ్యానాం భేషజం మయా|204|
विस्तरेण प्रवक्ष्यामि क्लैब्यानां भेषजं पुनः| सुस्विन्नस्निग्धगात्रस्य स्नेहयुक्तं विरेचनम्||१९६|| अन्नाशनं ततः कुर्यादथवाऽऽस्थापनं पुनः| प्रदद्यान्मतिमान् वैद्यस्ततस्तमनुवासयेत्||१९७|| पलाशैरण्डमुस्ताद्यैः पश्चादास्थापयेत्ततः| वाजीकरणयोगाश्च पूर्वं ये समुदाहृताः||१९८|| भिषजा ते प्रयोज्याः स्युः क्लैब्ये बीजोपघातजे| ध्वजभङ्गकृतं क्लैब्यं ज्ञात्वा तस्याचरेत् क्रियाम्||१९९|| प्रदेहान् परिषेकांश्च कुर्याद्वा रक्तमोक्षणम्| स्नेहपानं च कुर्वीत सस्नेहं च विरेचनम्||२००|| अनुवासं ततः कुर्यादथवाऽऽस्थापनं पुनः| व्रणवच्च क्रियाः सर्वास्तत्र कुर्याद्विचक्षणः||२०१|| जरासम्भवजे क्लैब्ये क्षयजे चैव कारयेत्| स्नेहस्वेदोपपन्नस्य सस्नेहं शोधनं हितम्||२०२|| क्षीरसर्पिर्वृष्ययोगा बस्तयश्चैव यापनाः| रसायनप्रयोगाश्च तयोर्भेषजमुच्यते||२०३|| विस्तरेणैतदुद्दिष्टं क्लैब्यानां भेषजं मया|२०४|
🔊 Audio coming soon
పలాశైరండముస్తాద్యైరితి ఏరండపలాశాద్యైర్ముస్తాద్యైశ్చ వ్యవస్థితైరిత్యర్థః| తత్రైరండపత్రాదిః “ఏరండమూలపలాశాత్” (సి.అ.12) ఇత్యాదినా గ్రంథే వక్ష్యమాణః సిద్ధౌ, ముస్తాదిశ్చ యాపనాబస్తిః| బస్తిద్వయేఽప్యత్ర బహువచనం వ్యక్తిసద్భావాపేక్షయా జ్ఞేయం||196-203||-
Adhikarana 45 (204-224) · Śloka 224
యః పూర్వముక్తః ప్రదరః శృణు హేత్వాదిభిస్తు తం||204|| యాఽత్యర్థం సేవతే నారీ లవణామ్లగురూణి చ| కటూన్యథ విదాహీని స్నిగ్ధాని పిశితాని చ||205|| గ్రామ్యౌదకాని మేద్యాని కృశరాం పాయసం దధి | శుక్తమస్తుసురాదీని భజంత్యాః కుపితోఽనిలః||206|| రక్తం ప్రమాణముత్క్రమ్య గర్భాశయగతాః సిరాః| రజోవహాః సమాశ్రిత్య రక్తమాదాయ తద్రజః||207|| యస్మాద్వివర్ధయత్యాశు రసభావాద్విమానతా | తస్మాదసృగ్దరం ప్రాహురేతత్తంత్రవిశారదాః||208|| రజః ప్రదీర్యతే యస్మాత్ ప్రదరస్తేన స స్మృతః| సామాన్యతః సముద్దిష్టం కారణం లింగమేవ చ||209|| చతుర్విధం వ్యాసతస్తు వాతాద్యైః సన్నిపాతతః| అతఃపరం ప్రవక్ష్యామి హేత్వాకృతిభిషగ్జితం||210|| రూక్షాదిభిర్మారుతస్తు రక్తమాదాయ పూర్వవత్| కుపితః ప్రదరం కుర్యాల్లక్షణం తస్య మే శృణు||211|| ఫేనిలం తను రూక్షం చ శ్యావం చారుణమేవ చ| కింశుకోదకసంకాశం సరుజం వాఽథ నీరుజం||212|| కటివంక్షణహృత్పార్శ్వపృష్ఠశ్రోణిషు మారుతః| కురుతే వేదనాం తీవ్రామేతద్వాతాత్మకం విదుః||213|| అమ్లోష్ణలవణక్షారైః పిత్తం ప్రకుపితం యదా| పూర్వవత్ ప్రదరం కుర్యాత్ పైత్తికం లింగతః శృణు||214|| సనీలమథవా పీతమత్యుష్ణమసితం తథా| నితాంతరక్తం స్రవతి ముహుర్ముహురథార్తిమత్||215|| దాహరాగతృషామోహజ్వరభ్రమసమాయుతం| అసృగ్దరం పైత్తికం స్యాచ్ఛ్లైష్మికం తు ప్రవక్ష్యతే||216|| గుర్వాదిభిర్హేతుభిశ్చ పూర్వవత్ కుపితః కఫః| ప్రదరం కురుతే తస్య లక్షణం తత్త్వతః శృణు||217|| పిచ్ఛిలం పాండువర్ణం చ గురు స్నిగ్ధం చ శీతలం| స్రవత్యసృక్ శ్లేష్మలం చ ఘనం మందరుజాకరం||218|| ఛర్ద్యరోచకహృల్లాసశ్వాసకాససమన్వితం| (వక్ష్యతే క్షీరదోషాణాం సామాన్యమిహ కారణం||219|| యత్తదేవ త్రిదోషస్య కారణం ప్రదరస్య తు)| త్రిలింగసంయుతం విద్యాన్నైకావస్థమసృగ్దరం||220|| నారీ త్వతిపరిక్లిష్టా యదా ప్రక్షీణశోణితా| సర్వహేతుసమాచారాదతివృద్ధస్తదాఽనిలః||221|| రక్తమార్గేణ సృజతి ప్రత్యనీకబలం కఫం| దుర్గంధం పిచ్ఛిలం పీతం విదగ్ధం పిత్తతేజసా||222|| వసాం మేదశ్చ యావద్ధి సముపాదాయ వేగవాన్| సృజత్యపత్యమార్గేణ సర్పిర్మజ్జవసోపమం||223|| శశ్వత్ స్రవత్యథాస్రావం తృష్ణాదాహజ్వరాన్వితాం| క్షీణరక్తాం దుర్బలాం స తామసాధ్యాం వివర్జయేత్||224||
यः पूर्वमुक्तः प्रदरः शृणु हेत्वादिभिस्तु तम्||२०४|| याऽत्यर्थं सेवते नारी लवणाम्लगुरूणि च| कटून्यथ विदाहीनि स्निग्धानि पिशितानि च||२०५|| ग्राम्यौदकानि मेद्यानि कृशरां पायसं दधि | शुक्तमस्तुसुरादीनि भजन्त्याः कुपितोऽनिलः||२०६|| रक्तं प्रमाणमुत्क्रम्य गर्भाशयगताः सिराः| रजोवहाः समाश्रित्य रक्तमादाय तद्रजः||२०७|| यस्माद्विवर्धयत्याशु रसभावाद्विमानता | तस्मादसृग्दरं प्राहुरेतत्तन्त्रविशारदाः||२०८|| रजः प्रदीर्यते यस्मात् प्रदरस्तेन स स्मृतः| सामान्यतः समुद्दिष्टं कारणं लिङ्गमेव च||२०९|| चतुर्विधं व्यासतस्तु वाताद्यैः सन्निपाततः| अतःपरं प्रवक्ष्यामि हेत्वाकृतिभिषग्जितम्||२१०|| रूक्षादिभिर्मारुतस्तु रक्तमादाय पूर्ववत्| कुपितः प्रदरं कुर्याल्लक्षणं तस्य मे शृणु||२११|| फेनिलं तनु रूक्षं च श्यावं चारुणमेव च| किंशुकोदकसङ्काशं सरुजं वाऽथ नीरुजम्||२१२|| कटिवङ्क्षणहृत्पार्श्वपृष्ठश्रोणिषु मारुतः| कुरुते वेदनां तीव्रामेतद्वातात्मकं विदुः||२१३|| अम्लोष्णलवणक्षारैः पित्तं प्रकुपितं यदा| पूर्ववत् प्रदरं कुर्यात् पैत्तिकं लिङ्गतः शृणु||२१४|| सनीलमथवा पीतमत्युष्णमसितं तथा| नितान्तरक्तं स्रवति मुहुर्मुहुरथार्तिमत्||२१५|| दाहरागतृषामोहज्वरभ्रमसमायुतम्| असृग्दरं पैत्तिकं स्याच्छ्लैष्मिकं तु प्रवक्ष्यते||२१६|| गुर्वादिभिर्हेतुभिश्च पूर्ववत् कुपितः कफः| प्रदरं कुरुते तस्य लक्षणं तत्त्वतः शृणु||२१७|| पिच्छिलं पाण्डुवर्णं च गुरु स्निग्धं च शीतलम्| स्रवत्यसृक् श्लेष्मलं च घनं मन्दरुजाकरम्||२१८|| छर्द्यरोचकहृल्लासश्वासकाससमन्वितम्| (वक्ष्यते क्षीरदोषाणां सामान्यमिह कारणम्||२१९|| यत्तदेव त्रिदोषस्य कारणं प्रदरस्य तु)| त्रिलिङ्गसंयुतं विद्यान्नैकावस्थमसृग्दरम्||२२०|| नारी त्वतिपरिक्लिष्टा यदा प्रक्षीणशोणिता| सर्वहेतुसमाचारादतिवृद्धस्तदाऽनिलः||२२१|| रक्तमार्गेण सृजति प्रत्यनीकबलं कफम्| दुर्गन्धं पिच्छिलं पीतं विदग्धं पित्ततेजसा||२२२|| वसां मेदश्च यावद्धि समुपादाय वेगवान्| सृजत्यपत्यमार्गेण सर्पिर्मज्जवसोपमम्||२२३|| शश्वत् स्रवत्यथास्रावं तृष्णादाहज्वरान्विताम्| क्षीणरक्तां दुर्बलां स तामसाध्यां विवर्जयेत्||२२४||
🔊 Audio coming soon
యః పూర్వముక్తః ప్రదర ఇత్యాదౌ ఉపద్రవరూపతయా పూర్వముక్తః ప్రదర ఇతి వదంతి; కింతు రక్తయోనిచికిత్సితే అసృగ్దరసంజ్ఞయైవ రక్తయోనికథనేన నిర్దిష్టదోషభేదేన చ తత్రైవ రక్తయోనిరసృగ్దరరూపా వ్యాకృ(హృ)తా, తేనేహ పునరసృగ్దరలక్షణాభిధానం పూర్వటీకాకృతామసమ్మతం| ఇహ యేఽప్యముం గ్రంథం పఠంతి, తే తస్యైవాయం ప్రభేదః ప్రపంచో వాఽభిధీయత ఇతి వర్ణయంతి| వయం తు భూరిపుస్తకేష్వేవం పాఠదర్శనాదస్య వ్యాఖ్యానం కుర్మః| గర్భాశయగతా ఇతి గర్భాశయసంబద్ధాః| అసృగ్దరశబ్దవ్యుత్పత్తిమాహ- కుపితోఽనిల ఇత్యాది| రక్తం ప్రమాణముత్క్రమ్య ఇతి రక్తం ప్రమాణాధికం కృత్వా రక్తమాదాయ తద్రజో యస్మాద్వివర్ధయతి (వృద్ధేన రక్తేన యోజయిత్వా రజో వివర్ధయతి యస్మాత్ ) పవనస్తస్మాదసృగ్రజోమేలకరూపత్వాదయం వ్యాధిరసృగ్దర ఇత్యుచ్యతే| ‘ప్రదీర్యతే ఇతి విస్తారితో భవతి’ ఇతి ప్రదరః, ‘అసృగ్ దీర్యతే యస్మిన్నితి అసృగ్దర’ ఇత్యేషాఽపి నిరుక్తిరత్ర బోద్ధవ్యా| నైకావస్థమితి వాతకృతనానావస్థాయుక్తం| నారీ త్విత్యాదినా ఏతదనుబంధకృతామవస్థామాహ||204-224||
Adhikarana 46 (225-228) · Śloka 228
మాసాన్నిష్పిచ్ఛదాహార్తి పంచరాత్రానుబంధి చ| నైవాతిబహు నాత్యల్పమార్తవం శుద్ధమాదిశేత్||225|| గుంజాఫలసవర్ణం చ పద్మాలక్తకసన్నిభం | ఇంద్రగోపకసంకాశమార్తవం శుద్ధమాదిశేత్||226|| యోనీనాం వాతలాద్యానాం యదుక్తమిహ భేషజం| చతుర్ణాం ప్రదరాణాం చ తత్ సర్వం కారయేద్భిషక్||227|| రక్తాతిసారిణాం యచ్చ తథా శోణితపిత్తినాం| రక్తార్శసాం చ యత్ ప్రోక్తం భేషజం తచ్చ కారయేత్||228||
मासान्निष्पिच्छदाहार्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च| नैवातिबहु नात्यल्पमार्तवं शुद्धमादिशेत्||२२५|| गुञ्जाफलसवर्णं च पद्मालक्तकसन्निभम् | इन्द्रगोपकसङ्काशमार्तवं शुद्धमादिशेत्||२२६|| योनीनां वातलाद्यानां यदुक्तमिह भेषजम्| चतुर्णां प्रदराणां च तत् सर्वं कारयेद्भिषक्||२२७|| रक्तातिसारिणां यच्च तथा शोणितपित्तिनाम्| रक्तार्शसां च यत् प्रोक्तं भेषजं तच्च कारयेत्||२२८||
🔊 Audio coming soon
విశుద్ధార్తవస్య విశుద్ధార్తవకథనప్రసంగాల్లక్షణమాహ- మాసాదిత్యాది| పంచరాత్రానుబంధీతి ఉద్భూతతయా పంచరాత్రమనుబధ్నాతీతి పంచరాత్రానుబంధి, ద్వాదశరాత్రానుబంధిత్వాదార్తవకాలస్య; కింవా ద్వాదశరాత్రపర్యంతం గర్భారంభకత్వమార్తవస్య నతు ప్రవృత్తిరితి జ్ఞేయం| గుంజాఫలసవర్ణమిత్యాదినా వర్ణభేదశ్చార్తవే ప్రకృతిభేదాదేవ భవతి||225-228||
Adhikarana 47 (229-231) · Śloka 231
ధాత్రీస్తనస్తన్యసంపదుక్తా విస్తరతః పురా| స్తన్యసంజననం చైవ స్తన్యస్య చ విశోధనం||229|| వాతాదిదుష్టే లింగం చ క్షీణస్య చ చికిత్సితం| తత్సర్వముక్తం యే త్వష్టౌ క్షీరదోషాః ప్రకీర్తితాః||230|| వాతాదిష్వేవ తాన్ విద్యాచ్ఛాస్త్రచక్షుర్భిషక్తమః| త్రివిధాస్తు యతః శిష్యాస్తతో వక్ష్యామి విస్తరం||231||
धात्रीस्तनस्तन्यसम्पदुक्ता विस्तरतः पुरा| स्तन्यसञ्जननं चैव स्तन्यस्य च विशोधनम्||२२९|| वातादिदुष्टे लिङ्गं च क्षीणस्य च चिकित्सितम्| तत्सर्वमुक्तं ये त्वष्टौ क्षीरदोषाः प्रकीर्तिताः||२३०|| वातादिष्वेव तान् विद्याच्छास्त्रचक्षुर्भिषक्तमः| त्रिविधास्तु यतः शिष्यास्ततो वक्ष्यामि विस्तरम्||२३१||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి ప్రదరం సచికిత్సితమభిధాయ స్త్రీరోగాభిధానప్రసంగాదపరమపి స్త్రీరోగం స్తన్యదోషమభిధిత్సురాహ- ధాత్రీస్తనస్తన్యేత్యాది| వాతాదిదుష్టే ఇత్యాది వాతాదివికారేష్వేవాంతర్నివిష్టమిత్యర్థః| త్రివిధాస్తు యతో శిష్యాస్తతో వక్ష్యామీతి త్రివిధప్రభేదేషు శిష్యేషు మందబుద్ధిశిష్యాణాం సుఖప్రతిపత్త్యర్థం||229-231||
Adhikarana 48 (232-281) · Śloka 282
అజీర్ణాసాత్మ్యవిషమవిరుద్ధాత్యర్థభోజనాత్| లవణామ్లకటుక్షారప్రక్లిన్నానాం చ సేవనాత్||232|| మనఃశరీరసంతాపాదస్వప్నాన్నిశి చింతనాత్| ప్రాప్తవేగప్రతీఘాతాదప్రాప్తోదీరణేన చ||233|| పరమాన్నం గుడకృతం కృశరాం దధి మందకం | అభిష్యందీని మాంసాని గ్రామ్యానూపౌదకాని చ||234|| భుక్త్వా భుక్త్వా దివాస్వప్నాన్మద్యస్యాతినిషేవణాత్| అనాయాసాదభీఘాతాత్ క్రోధాచ్చాతంకకర్శనైః||235|| దోషాః క్షీరవహాః ప్రాప్య సిరాః స్తన్యం ప్రదూష్య చ| కుర్యురష్టవిధం భూయో దోషతస్తన్నిబోధ మే||236|| వైరస్యం ఫేనసంఘాతో రౌక్ష్యం చేత్యనిలాత్మకే| పిత్తాద్వైవర్ణ్యదౌర్గంధ్యే స్నేహపైచ్ఛిల్యగౌరవం||237|| కఫాద్భవతి రూక్షాద్యైరనిలః స్వైః ప్రకోపణైః| క్రుద్ధః క్షీరాశయం ప్రాప్య రసం స్తన్యస్య దూషయేత్||238|| విరసం వాతసంసృష్టం కృశీభవతి తత్ పిబన్| న చాస్య స్వదతే క్షీరం కృచ్ఛ్రేణ చ వివర్ధతే||239|| తథైవ వాయుః కుపితః స్తన్యమంతర్విలోడయన్| కరోతి ఫేనసంఘాతం తత్తు కృచ్ఛ్రాత్ ప్రవర్తతే||240|| తేన క్షామస్వరో బాలో బద్ధవిణ్మూత్రమారుతః| వాతికం శీర్షరోగం వా పీనసం వాఽధిగచ్ఛతి||241|| పూర్వవత్ కుపితః స్తన్యే స్నేహం శోషయతేఽనిలః| రూక్షం తత్ పిబతో రౌక్ష్యాద్బలహ్రాసః ప్రజాయతే||242|| పిత్తముష్ణాదిభిః క్రుద్ధం స్తన్యాశయమభిప్లుతం| కరోతి స్తన్యవైవర్ణ్యం నీలపీతాసితాదికం||243|| వివర్ణగాత్రః స్విన్నః స్యాత్తృష్ణాలుర్భిన్నవిట్ శిశుః| నిత్యముష్ణశరీరశ్చ నాభినందతి తం స్తనం||244|| పూర్వవత్ కుపితే పిత్తే దౌర్గంధ్యం క్షీరమృచ్ఛతి| పాండ్వామయస్తత్పిబతః కామలా చ భవేచ్ఛిశోః||245|| క్రుద్ధో గుర్వాదిభిః శ్లేష్మా క్షీరాశయగతః స్త్రియాః| స్నేహాన్వితత్వాత్తత్క్షీరమతిస్నిగ్ధం కరోతి తు||246|| ఛర్దనః కుంథనస్తేన లాలాలుర్జాయతే శిశుః| నిత్యోపదిగ్ధైః స్రోతోభిర్నిద్రాక్లమసమన్వితః ||247|| శ్వాసకాసపరీతస్తు ప్రసేకతమకాన్వితః| అభిభూయ కఫః స్తన్యం పిచ్ఛిలం కురుతే యదా||248|| లాలాలుః శూనవక్త్రాక్షిర్జడః స్యాత్తత్ పిబంఛిశుః| కఫః క్షీరాశయగతో గురుత్వాత్ క్షీరగౌరవం||249|| కరోతి గురు తత్ పీత్వా బాలో హృద్రోగమృచ్ఛతి| అన్యాంశ్చ వివిధాత్రోగాంకుర్యాత్క్షీరసమాశ్రితాన్||250|| క్షీరే వాతాదిభిర్దుష్టే సంభవంతి తదాత్మకాః| తత్రాదౌ స్తన్యశుద్ధ్యర్థం ధాత్రీం స్నేహోపపాదితాం||251|| సంస్వేద్య విధివద్వైద్యో వమనేనోపపాదయేత్| వచాప్రియంగుయష్ట్యాహ్వఫలవత్సకసర్షపైః||252|| కల్కైర్నింబపటోలానాం క్వాథైః సలవణైర్వమేత్| సమ్యగ్వాంతాం యథాన్యాయం కృతసంసర్జనాం తతః||253|| దోషకాలబలాపేక్షీ స్నేహయిత్వా విరేచయేత్| త్రివృతామభయాం వాఽపి త్రిఫలారససంయుతాం||254|| పాయయేన్మధుసంయుక్తామభయాం వాఽపి కేవలాం| (పాయయేన్మూత్రసంయుక్తాం విరేకార్థం చ శాస్త్రవిత్ )||255|| సమ్యగ్విరిక్తాం మతిమాన్ కృతసంసర్జనాం పునః| తతో దోషావశేషఘ్నైరన్నపానైరుపాచరేత్ ||256|| శాలయః షష్టికా వా స్యుః శ్యామాకా భోజనే హితాః| ప్రియంగవః కోరదూషా యవా వేణుయవాస్తథా||257|| వంశవేత్రకలాయాశ్చ శాకార్థే స్నేహసంస్కృతాః| ముద్గాన్ మసూరాన్ యూషార్థే కులత్థాంశ్చ ప్రకల్పయేత్||258|| నింబవేత్రాగ్రకులకవార్తాకామలకైః శృతాన్| సవ్యోషసైంధవాన్ యూషాందాపయేత్స్తన్యశోధనాన్||259|| శశాన్ కపింజలానేణాన్ సంస్కృతాంశ్చ ప్రదాపయేత్| శారంగేష్టాసప్తపర్ణత్వగశ్వగంధాశృతం జలం||260|| పాయయేతాథవా స్తన్యశుద్ధయే రోహిణీశృతం| అమృతాసప్తపర్ణత్వక్క్వాథం చైవ సనాగరం||261|| కిరాతతిక్తకక్వాథం శ్లోకపాదేరితాన్ పిబేత్| త్రీనేతాన్స్తన్యశుద్ధ్యర్థమితి సామాన్యభేషజం||262|| కీర్తితం స్తన్యదోషాణాం పృథగన్యం నిబోధత| పాయయేద్విరసక్షీరాం ద్రాక్షామధుకసారివాః||263|| శ్లక్ష్ణపిష్టాం పయస్యాం చ సమాలోడ్య సుఖాంబునా| పంచకోలకులత్థైశ్చ పిష్టైరాలేపయేత్ స్తనౌ||264|| శుష్కౌ ప్రక్షాల్య నిర్దుహ్యాత్తథా స్తన్యం విశుధ్యతి| ఫేనసంఘాతవత్క్షీరం యస్యాస్తాం పాయయేత్ స్త్రియం||265|| పాఠానాగరశారంగేష్టామూర్వాః పిష్ట్వా సుఖాంబునా| అంజనం నాగరం దారు బిల్వమూలం ప్రియంగవః||266|| స్తనయోః పూర్వవత్ కార్యం లేపనం క్షీరశోధనం| కిరాతతిక్తకం శుంఠీం సామృతాం క్వాథయేద్భిషక్||267|| తం క్వాథం పాయయేద్ధాత్రీం స్తన్యదోషనిబర్హణం| స్తనౌ చాలేపయేత్ పిష్టైర్యవగోధూమసర్షపైః||268|| షడ్విరేకాశ్రితీయోక్తైరౌషధైః స్తన్యశోధనైః| రూక్షక్షీరా పిబేత్ క్షీరం తైర్వా సిద్ధం ఘృతం పిబేత్||269|| పూర్వవజ్జీవకాద్యం చ పంచమూలం ప్రలేపనం| స్తనయోః సంవిధాతవ్యం సుఖోష్ణం స్తన్యశోధనం||270|| యష్టీమధుకమృద్వీకాపయస్యాసింధువారికాః| శీతాంబునా పిబేత్కల్కం క్షీరవైవర్ణ్యనాశనం||271|| ద్రాక్షామధుకకల్కేన స్తనౌ చాస్యాః ప్రలేపయేత్| ప్రక్షాల్య వారిణా చైవ నిర్దుహ్యాత్తౌ పునః పునః||272|| విషాణికాజశృంగ్యౌ చ త్రిఫలాం రజనీం వచాం| పిబేచ్ఛీతాంబునా పిష్ట్వా క్షీరదౌర్గంధ్యనాశినీం||273|| లిహ్యాద్వాఽప్యభయాచూర్ణం సవ్యోషం మాక్షికప్లుతం| క్షీరదౌర్గంధ్యనాశార్థం ధాత్రీ పథ్యాశినీ తథా||274|| సారివోశీరమంజిష్ఠాశ్లేష్మాతకకుచందనైః| పత్రాంబుచందనోశీరైః స్తనౌ చాస్యాః ప్రలేపయేత్||275|| స్నిగ్ధక్షీరా దారుముస్తపాఠాః పిష్ట్వా సుఖాంబునా| పీత్వా ససైంధవాః క్షిప్రం క్షీరశుద్ధిమవాప్నుయాత్||276|| పాయయేత్ పిచ్ఛిలక్షీరాం శారంగేష్టామభయాం వచాం| ముస్తనాగరపాఠాశ్చ పీతాః స్తన్యవిశోధనాః||277|| తక్రారిష్టం పిబేచ్చాపి యదుక్తం గుదజాపహం| విదారీబిల్వమధుకైః స్తనౌ చాస్యాః ప్రలేపయేత్||278|| త్రాయమాణామృతానింబపటోలత్రిఫలాశృతం| గురుక్షీరా పిబేదాశు స్తన్యదోషవిశుద్ధయే||279|| పిబేద్వా పిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకనాగరం| బలానాగరశారంగేష్టామూర్వాభిర్లేపయేత్ స్తనౌ||280|| పృశ్నిపర్ణీపయస్యాభ్యాం స్తనౌ చాస్యాః ప్రలేపయేత్| అష్టావేతే క్షీరదోషా హేతులక్షణభేషజైః||281|| నిర్దిష్టాః క్షీరదోషోత్థాస్తథోక్తాః కేచిదామయాః|282|
अजीर्णासात्म्यविषमविरुद्धात्यर्थभोजनात्| लवणाम्लकटुक्षारप्रक्लिन्नानां च सेवनात्||२३२|| मनःशरीरसन्तापादस्वप्नान्निशि चिन्तनात्| प्राप्तवेगप्रतीघातादप्राप्तोदीरणेन च||२३३|| परमान्नं गुडकृतं कृशरां दधि मन्दकम् | अभिष्यन्दीनि मांसानि ग्राम्यानूपौदकानि च||२३४|| भुक्त्वा भुक्त्वा दिवास्वप्नान्मद्यस्यातिनिषेवणात्| अनायासादभीघातात् क्रोधाच्चातङ्ककर्शनैः||२३५|| दोषाः क्षीरवहाः प्राप्य सिराः स्तन्यं प्रदूष्य च| कुर्युरष्टविधं भूयो दोषतस्तन्निबोध मे||२३६|| वैरस्यं फेनसङ्घातो रौक्ष्यं चेत्यनिलात्मके| पित्ताद्वैवर्ण्यदौर्गन्ध्ये स्नेहपैच्छिल्यगौरवम्||२३७|| कफाद्भवति रूक्षाद्यैरनिलः स्वैः प्रकोपणैः| क्रुद्धः क्षीराशयं प्राप्य रसं स्तन्यस्य दूषयेत्||२३८|| विरसं वातसंसृष्टं कृशीभवति तत् पिबन्| न चास्य स्वदते क्षीरं कृच्छ्रेण च विवर्धते||२३९|| तथैव वायुः कुपितः स्तन्यमन्तर्विलोडयन्| करोति फेनसङ्घातं तत्तु कृच्छ्रात् प्रवर्तते||२४०|| तेन क्षामस्वरो बालो बद्धविण्मूत्रमारुतः| वातिकं शीर्षरोगं वा पीनसं वाऽधिगच्छति||२४१|| पूर्ववत् कुपितः स्तन्ये स्नेहं शोषयतेऽनिलः| रूक्षं तत् पिबतो रौक्ष्याद्बलह्रासः प्रजायते||२४२|| पित्तमुष्णादिभिः क्रुद्धं स्तन्याशयमभिप्लुतम्| करोति स्तन्यवैवर्ण्यं नीलपीतासितादिकम्||२४३|| विवर्णगात्रः स्विन्नः स्यात्तृष्णालुर्भिन्नविट् शिशुः| नित्यमुष्णशरीरश्च नाभिनन्दति तं स्तनम्||२४४|| पूर्ववत् कुपिते पित्ते दौर्गन्ध्यं क्षीरमृच्छति| पाण्ड्वामयस्तत्पिबतः कामला च भवेच्छिशोः||२४५|| क्रुद्धो गुर्वादिभिः श्लेष्मा क्षीराशयगतः स्त्रियाः| स्नेहान्वितत्वात्तत्क्षीरमतिस्निग्धं करोति तु||२४६|| छर्दनः कुन्थनस्तेन लालालुर्जायते शिशुः| नित्योपदिग्धैः स्रोतोभिर्निद्राक्लमसमन्वितः ||२४७|| श्वासकासपरीतस्तु प्रसेकतमकान्वितः| अभिभूय कफः स्तन्यं पिच्छिलं कुरुते यदा||२४८|| लालालुः शूनवक्त्राक्षिर्जडः स्यात्तत् पिबञ्छिशुः| कफः क्षीराशयगतो गुरुत्वात् क्षीरगौरवम्||२४९|| करोति गुरु तत् पीत्वा बालो हृद्रोगमृच्छति| अन्यांश्च विविधात्रोगान्कुर्यात्क्षीरसमाश्रितान्||२५०|| क्षीरे वातादिभिर्दुष्टे सम्भवन्ति तदात्मकाः| तत्रादौ स्तन्यशुद्ध्यर्थं धात्रीं स्नेहोपपादिताम्||२५१|| संस्वेद्य विधिवद्वैद्यो वमनेनोपपादयेत्| वचाप्रियङ्गुयष्ट्याह्वफलवत्सकसर्षपैः||२५२|| कल्कैर्निम्बपटोलानां क्वाथैः सलवणैर्वमेत्| सम्यग्वान्तां यथान्यायं कृतसंसर्जनां ततः||२५३|| दोषकालबलापेक्षी स्नेहयित्वा विरेचयेत्| त्रिवृतामभयां वाऽपि त्रिफलारससंयुताम्||२५४|| पाययेन्मधुसंयुक्तामभयां वाऽपि केवलाम्| (पाययेन्मूत्रसंयुक्तां विरेकार्थं च शास्त्रवित् )||२५५|| सम्यग्विरिक्तां मतिमान् कृतसंसर्जनां पुनः| ततो दोषावशेषघ्नैरन्नपानैरुपाचरेत् ||२५६|| शालयः षष्टिका वा स्युः श्यामाका भोजने हिताः| प्रियङ्गवः कोरदूषा यवा वेणुयवास्तथा||२५७|| वंशवेत्रकलायाश्च शाकार्थे स्नेहसंस्कृताः| मुद्गान् मसूरान् यूषार्थे कुलत्थांश्च प्रकल्पयेत्||२५८|| निम्बवेत्राग्रकुलकवार्ताकामलकैः शृतान्| सव्योषसैन्धवान् यूषान्दापयेत्स्तन्यशोधनान्||२५९|| शशान् कपिञ्जलानेणान् संस्कृतांश्च प्रदापयेत्| शार्ङ्गेष्टासप्तपर्णत्वगश्वगन्धाशृतं जलम्||२६०|| पाययेताथवा स्तन्यशुद्धये रोहिणीशृतम्| अमृतासप्तपर्णत्वक्क्वाथं चैव सनागरम्||२६१|| किराततिक्तकक्वाथं श्लोकपादेरितान् पिबेत्| त्रीनेतान्स्तन्यशुद्ध्यर्थमिति सामान्यभेषजम्||२६२|| कीर्तितं स्तन्यदोषाणां पृथगन्यं निबोधत| पाययेद्विरसक्षीरां द्राक्षामधुकसारिवाः||२६३|| श्लक्ष्णपिष्टां पयस्यां च समालोड्य सुखाम्बुना| पञ्चकोलकुलत्थैश्च पिष्टैरालेपयेत् स्तनौ||२६४|| शुष्कौ प्रक्षाल्य निर्दुह्यात्तथा स्तन्यं विशुध्यति| फेनसङ्घातवत्क्षीरं यस्यास्तां पाययेत् स्त्रियम्||२६५|| पाठानागरशार्ङ्गेष्टामूर्वाः पिष्ट्वा सुखाम्बुना| अञ्जनं नागरं दारु बिल्वमूलं प्रियङ्गवः||२६६|| स्तनयोः पूर्ववत् कार्यं लेपनं क्षीरशोधनम्| किराततिक्तकं शुण्ठीं सामृतां क्वाथयेद्भिषक्||२६७|| तं क्वाथं पाययेद्धात्रीं स्तन्यदोषनिबर्हणम्| स्तनौ चालेपयेत् पिष्टैर्यवगोधूमसर्षपैः||२६८|| षड्विरेकाश्रितीयोक्तैरौषधैः स्तन्यशोधनैः| रूक्षक्षीरा पिबेत् क्षीरं तैर्वा सिद्धं घृतं पिबेत्||२६९|| पूर्ववज्जीवकाद्यं च पञ्चमूलं प्रलेपनम्| स्तनयोः संविधातव्यं सुखोष्णं स्तन्यशोधनम्||२७०|| यष्टीमधुकमृद्वीकापयस्यासिन्धुवारिकाः| शीताम्बुना पिबेत्कल्कं क्षीरवैवर्ण्यनाशनम्||२७१|| द्राक्षामधुककल्केन स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्| प्रक्षाल्य वारिणा चैव निर्दुह्यात्तौ पुनः पुनः||२७२|| विषाणिकाजशृङ्ग्यौ च त्रिफलां रजनीं वचाम्| पिबेच्छीताम्बुना पिष्ट्वा क्षीरदौर्गन्ध्यनाशिनीम्||२७३|| लिह्याद्वाऽप्यभयाचूर्णं सव्योषं माक्षिकप्लुतम्| क्षीरदौर्गन्ध्यनाशार्थं धात्री पथ्याशिनी तथा||२७४|| सारिवोशीरमञ्जिष्ठाश्लेष्मातककुचन्दनैः| पत्राम्बुचन्दनोशीरैः स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्||२७५|| स्निग्धक्षीरा दारुमुस्तपाठाः पिष्ट्वा सुखाम्बुना| पीत्वा ससैन्धवाः क्षिप्रं क्षीरशुद्धिमवाप्नुयात्||२७६|| पाययेत् पिच्छिलक्षीरां शार्ङ्गेष्टामभयां वचाम्| मुस्तनागरपाठाश्च पीताः स्तन्यविशोधनाः||२७७|| तक्रारिष्टं पिबेच्चापि यदुक्तं गुदजापहम्| विदारीबिल्वमधुकैः स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्||२७८|| त्रायमाणामृतानिम्बपटोलत्रिफलाशृतम्| गुरुक्षीरा पिबेदाशु स्तन्यदोषविशुद्धये||२७९|| पिबेद्वा पिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरम्| बलानागरशार्ङ्गेष्टामूर्वाभिर्लेपयेत् स्तनौ||२८०|| पृश्निपर्णीपयस्याभ्यां स्तनौ चास्याः प्रलेपयेत्| अष्टावेते क्षीरदोषा हेतुलक्षणभेषजैः||२८१|| निर्दिष्टाः क्षीरदोषोत्थास्तथोक्ताः केचिदामयाः|२८२|
🔊 Audio coming soon
క్వాథం చైవ సనాగరమిత్యత్ర నాగరకృత ఏవ క్వాథో జ్ఞేయః| పూర్వవజ్జీవకాద్యమిత్యత్ర జీవకాద్యం జీవనీయం||232-281||-
Adhikarana 49 (282-287) · Śloka 287
దోషదూష్యమలాశ్చైవ మహతాం వ్యాధయశ్చ యే||282|| త ఏవ సర్వే బాలానాం మాత్రా త్వల్పతరా మతా| నివృత్తిర్వమనాదీనాం మృదుత్వం పరతంత్రతాం||283|| వాక్చేష్టయోరసామర్థ్యం వీక్ష్య బాలేషు శాస్త్రవిత్| భేషజం స్వల్పమాత్రం తు యథావ్యాధి ప్రయోజయేత్||284|| మధురాణి కషాయాణి క్షీరవంతి మృదూని చ| ప్రయోజయేద్భిషగ్బాలే మతిమానప్రమాదతః||285|| అత్యర్థస్నిగ్ధరూక్షోష్ణమమ్లం కటువిపాకి చ| గురు చౌషధపానాన్నమేతద్బాలేషు గర్హితం||286|| సమాసాత్ సర్వరోగాణామేతద్బాలేషు భేషజం| నిర్దిష్టం శాస్త్రవిద్వైద్యః ప్రవివిచ్య ప్రయోజయేత్||287||
दोषदूष्यमलाश्चैव महतां व्याधयश्च ये||२८२|| त एव सर्वे बालानां मात्रा त्वल्पतरा मता| निवृत्तिर्वमनादीनां मृदुत्वं परतन्त्रताम्||२८३|| वाक्चेष्टयोरसामर्थ्यं वीक्ष्य बालेषु शास्त्रवित्| भेषजं स्वल्पमात्रं तु यथाव्याधि प्रयोजयेत्||२८४|| मधुराणि कषायाणि क्षीरवन्ति मृदूनि च| प्रयोजयेद्भिषग्बाले मतिमानप्रमादतः||२८५|| अत्यर्थस्निग्धरूक्षोष्णमम्लं कटुविपाकि च| गुरु चौषधपानान्नमेतद्बालेषु गर्हितम्||२८६|| समासात् सर्वरोगाणामेतद्बालेषु भेषजम्| निर्दिष्टं शास्त्रविद्वैद्यः प्रविविच्य प्रयोजयेत्||२८७||
🔊 Audio coming soon
దుష్టక్షీరసేవనాదుత్పన్నబాలవికారాణాం స్వరూపం దర్శయిత్వా యథాకర్తవ్యం భేషజమాహ- దోషేత్యాది| దోషా వాతాదయః, దూష్యాణి రక్తాదీని, మలాః శకృన్మూత్రస్వేదాదయః| ఏతే దోషాదయో య ఏవ మహతాం త ఏవ బాలానామపి భవంతి, కింతు బాలాన్ ప్రాప్య తేషాం దోషాదీనాం మాత్రా త్వల్పతరేతి విశేషః; తేన దోషాదిమాత్రాపేక్షా భేషజమాత్రాఽప్యల్పా భవతీతి భావః| నివృత్తిర్వమనాదీనామిత్యాది| ద్వివిధా బాలా భవంతి- స్వతంత్రవృత్తయః, పరతంత్రవృత్తయశ్చ; తత్ర పరతంత్రత్వం బాలేషు వీక్ష్య వమనాదీనాం నివృత్తిః కర్తవ్యా, వాక్చేష్టయోశ్చ బాలస్య సామర్థ్యం వీక్ష్య స్వతంత్రతాయాం జాతాయాం వమనాదీనాం మృదుత్వం శాస్త్రవిద్వైద్యః ప్రయోజయేత్, తథా సంశమనమపి భేషజమల్పమాత్రం యథావ్యాధి బాలేషు ప్రయోజయేదితి వాక్యార్థః; కింవా బాలేషు మృదుత్వం పరతంత్రతాం చ వీక్ష్య వమనాదీనాం నివృత్తిర్విధాతవ్యా, వాక్చేష్టయోశ్చ బాలేషు సామర్థ్యం వీక్ష్య సంశమనం భేషజమల్పమాత్రం యథావ్యాధి ప్రయోజయేదితి యోజనీయం| మధురాణీత్యాదినా బాలేషు కర్తవ్యం భేషజమాహ| అత్యర్థమిత్యాది ప్రయోజయేదిత్యంతో గ్రంథ ఆర్షత్వే సవివాదః||282-287||
Adhikarana 50 (288) · Śloka 288
భవంతి చాత్ర- ఇతి సర్వవికారాణాముక్తమేతచ్చికిత్సితం| స్థానమేతద్ధి తంత్రస్య రహస్యం పరముత్తమం ||288||
भवन्ति चात्र- इति सर्वविकाराणामुक्तमेतच्चिकित्सितम्| स्थानमेतद्धि तन्त्रस्य रहस्यं परमुत्तमम् ||२८८||
🔊 Audio coming soon
ఇతి సర్వవికారాణామిత్యాదినా చికిత్సాస్థానోక్తమర్థముపసంగృహ్ణాతి| సర్వవికారాణామితి వచనేన అనుక్తానామపి వికారాణామేతచ్చికిత్సాబీజసూత్రమితి దర్శయతి| రహస్యమితి అత్యంతోపయుక్తచికిత్సాభిధాయకతయా గోప్యం, న కస్మైచిత్ పాపిష్ఠాయ ప్రకాశనీయమితి||288||
Adhikarana 51 (289-290) · Śloka 290
అస్మిన్ సప్తదశాధ్యాయాః కల్పాః సిద్ధయ ఏవ చ| నాసాద్యంతేఽగ్నివేశస్య తంత్రే చరకసంస్కృతే||289|| తానేతాన్ కాపిలబలిః శేషాన్ దృఢబలోఽకరోత్| తంత్రస్యాస్య మహార్థస్య పూరణార్థం యథాతథం||290||
अस्मिन् सप्तदशाध्यायाः कल्पाः सिद्धय एव च| नासाद्यन्तेऽग्निवेशस्य तन्त्रे चरकसंस्कृते||२८९|| तानेतान् कापिलबलिः शेषान् दृढबलोऽकरोत्| तन्त्रस्यास्य महार्थस्य पूरणार्थं यथातथम्||२९०||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి దృఢబలః స్వకీయసంస్కారవిషయం దర్శయన్నాహ- అస్మిన్నిత్యాది| సప్తదశాధ్యాయా ఇతి చికిత్సాస్థానే సప్తదశాధ్యాయాః; తే చ చరకసంస్కృతాన్ యక్ష్మచికిత్సితాంతానష్టావధ్యాయాన్, తథాఽర్శోఽతీసారవిసర్పద్వివ్రణీయమదాత్యయోక్తాన్ విహాయ జ్ఞేయాః| (పరిశిష్టసంస్కారస్యాదృష్టాతిశయసంపాద్యత్వాదాత్మనోఽదృష్టాతిశయమేవ దర్శయన్నాహ- తచ్ఛంకరమిత్యాది )||289-290||
Adhikarana 52 (291) · Śloka 291
రోగా యేఽప్యత్ర నోద్దిష్టా బహుత్వాన్నామరూపతః| తేషామప్యేతదేవ స్యాద్దోషాదీన్ వీక్ష్య భేషజం||291||
रोगा येऽप्यत्र नोद्दिष्टा बहुत्वान्नामरूपतः| तेषामप्येतदेव स्याद्दोषादीन् वीक्ष्य भेषजम्||२९१||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి ఉక్తానుక్తరోగచికిత్సాతిదేశార్థమాహ- రోగా యేఽప్యత్రేత్యాది| ఏతదేవేత్యాది ఏతచ్చికిత్సాస్థానాద్యుక్తం భేషజం; ఏతదేవ హి భేషజం నామరూపాదినా విశేషేణానుక్తానాం సామాన్యతశ్చ వాతాదిజన్యతయోక్తాన్ రోగానపేక్ష్య తథాయుక్తం సద్ భేషజం భవతీత్యర్థః| దోషాదీనితి దోషదూష్యనిదానాన్యగ్రే వక్ష్యమాణాని; కింవా దోష-భేషజ-దేశ-కాల-బల-శరీరాహార-సాత్మ్య-సత్త్వ-ప్రకృతి-వయాంసి సూత్రస్థానోక్తాని||291||
Adhikarana 53 (292) · Śloka 292
దోషదూష్యనిదానానాం విపరీతం హితం ధ్రువం| ఉక్తానుక్తాన్ గదాన్ సర్వాన్ సమ్యగ్యుక్తం నియచ్ఛతి||292||
दोषदूष्यनिदानानां विपरीतं हितं ध्रुवम्| उक्तानुक्तान् गदान् सर्वान् सम्यग्युक्तं नियच्छति||२९२||
🔊 Audio coming soon
అథ కథమేతద్భేషజమనుక్తానాం గదానాం భేషజం భవతీత్యాహ- దోషదూష్యేత్యాది| దోషా వాతాదయః, దూష్యాణి రక్తాదీని, నిదానాని రూక్షాదీని, ఏషాం వ్యస్తానాం సమస్తానాం వా యద్ విపరీతం, హితమితి భేషజం, తత్ సమ్యగ్యుక్తం సదుక్తానుక్తాన్ గదాన్ ధ్రువం నియచ్ఛతి; ఉక్తానితి నామరూపాదిభిః, అనుక్తానితి నామరూపాదివిశేషేణానుక్తాన్| ఏతేన యదేవైతద్ దోషాదివిపరీతతయా ప్రతిపాదితం భవతి తదైవానుక్తానామపి గదానాం దోషాదీన్ బుద్ధ్వా సమ్యగ్యుక్తం భేషజం భవతీతి దర్శయతి| యద్యపి చ యన్నిదానవిపరీతం భేషజం తద్దోషవిపరీతేనైవ గ్రహీతుం పార్యతే, యతో నిదానేన దోషప్రకోపః క్రియతే, తస్య చ దోషస్య విపరీతం యథా రూక్షనిదానవృద్ధే వాయౌ రూక్షే యో విపరీతః స్నేహః స నిదానేఽపి విపరీత ఏవ; తథాఽపి దోషస్యైవాంశవైపరీత్యేన భేషజప్రయోగోపదర్శనార్థం నిదానవిపరీతోపాదానమిహ| యథా- యది వాయుః సర్వాత్మనా ప్రకుపితస్తదా తస్య వాయోర్యద్విపరీతం తైలం తత్ కర్తవ్యం, యదా తు శీతేన వాయుర్వృద్ధస్తదా సర్వాత్మనా విరుద్ధం తైలముత్సృజ్య యదేవ శీతత్వే హితం తస్యైవ శీతగుణస్య ప్రశమార్థం హేతువిపరీతముష్ణం భేషజం ప్రయుజ్యతే| అత ఏవోక్తం- “శీతేనోష్ణకృతాన్ రోగాఞ్ శమయంతి భిషగ్విదః” (వి.అ.3) ఇత్యాది| ఇహ తు దోషాదీనాం గ్రహణాద్ దోషదూష్యసముదాయాత్మా వ్యాధిరపి లభ్యతే, తేన వ్యాధివిపరీతమపి భేషజమవరుద్ధం| విపరీతశబ్దేన చేహ ప్రతికూలముచ్యతే, న విపరీతగుణమాత్రం; తేన విపర్యస్తార్థకారిణామపి భేషజానాం గ్రహణం భవతి| యత్తు సమానమేవ క్షీణానాం దోషాణాం ధాతూనాం వా భేషజం భవతి తద్ దోషాదిక్షయవ్యాధివృద్ధిజనకతయా విపరీతమేవ, యేన తత్ర న దోషాదయః ప్రతికర్తవ్యాః కింతు తత్క్షయాః, తేన క్షయే దోషాదివిపరీతం సమ్యగ్యుక్తం సద్దోషాదీన్ నియచ్ఛతీత్యుక్తం, తతో దోషాదిసమానమేవ విపరీతమితి న కశ్చిద్దోషః||292||
Adhikarana 54 (293) · Śloka 293
దేశకాలప్రమాణానాం సాత్మ్యాసాత్మ్యస్య చైవ హి| సమ్యగ్యోగోఽన్యథా హ్యేషాం పథ్యమప్యన్యథా భవేత్||293||
देशकालप्रमाणानां सात्म्यासात्म्यस्य चैव हि| सम्यग्योगोऽन्यथा ह्येषां पथ्यमप्यन्यथा भवेत्||२९३||
🔊 Audio coming soon
అథ యేన సమ్యగ్యోగేన యుక్తం భేషజం కార్యకరం భవతి తమేవ సమ్యగ్యోగమాహ- దేశకాలేత్యాది| ఏషాం తు దేశాదియోగానాముదాహరణాన్యాచార్యేణైవ కృతాని ‘ఆస్యాదామాశయస్థాన్’ ఇత్యాదినా ‘నాతిదోషం చ బహ్వపి’ ఇత్యంతేన| తత్ర దేశ ఆతురరూప ఏవోక్తః, భూమిరూపదేశాపేక్షా తు యోజనా సాత్మ్యాపేక్షయోజనాభిధానేనైవ గృహీతా| కాలః షడ్విధో దినాతురౌషధాదిభిః| తత్రౌషధకాలో దశవిధః| ప్రమాణమౌషధస్య త్రివిధం- అల్పం, బహు, సమం చ| సాత్మ్యం ద్వివిధం దేశశరీరయోః; వ్యాధిసాత్మ్యం త్వౌషధాంతర్నివిష్టమేవ; ఋతుసాత్మ్యం చ కాలగృహీతం; ప్రమాణసాత్మ్యగ్రహణం సమ్యగ్యోగేనైవ కృతం| అసాత్మ్యం యత్ సాత్మ్యవిపరీతం| సమ్యగ్యోగః యథావత్ప్రయోగః| విపర్యయే దోషమాహ- అన్యథా హ్యేషాం పథ్యమప్యన్యథా భవేత్; ఏషాం దేశాదీనాం, అన్యథేతి అసమ్యగ్యోగే, పథ్యమపీతి భేషజం దోషాదిపరీతమపి, అన్యథేతి అపథ్యం భవతి| యాని చాపరాణి బలసత్త్వాదీని దశవిధదోషాద్యంతర్గతాని పరీక్ష్యాణి నేహోక్తాని తాని దోషాదిష్వంతర్భావనీయాని||293||
Adhikarana 55 (294-295) · Śloka 295
ఆస్యాదామాశయస్థాన్ హి రోగాన్ నస్తఃశిరోగతాన్| గుదాత్ పక్వాశయస్థాంశ్చ హంత్యాశు దత్తమౌషధం||294|| శరీరావయవోత్థేషు విసర్పపిడకాదిషు| యథాదేశం ప్రదేహాది శమనం స్యాద్విశేషతః||295||
आस्यादामाशयस्थान् हि रोगान् नस्तःशिरोगतान्| गुदात् पक्वाशयस्थांश्च हन्त्याशु दत्तमौषधम्||२९४|| शरीरावयवोत्थेषु विसर्पपिडकादिषु| यथादेशं प्रदेहादि शमनं स्याद्विशेषतः||२९५||
🔊 Audio coming soon
శరీరాపేక్షసమ్యగ్యోగోదాహరణమాహ- ఆస్యాదిత్యాది| ఆస్యాదిత్యాదౌ తృతీయాస్థానే పంచమీ; తేనాస్యేన దత్తమౌషధం వమనాద్యామాశయస్థాన్ గదానాశుతరం నిహంతి| ఏవం నాసయా దత్తమౌషధం శిరోగతాన్ హంతి| గుదేన దత్తం పక్వాశయస్థాన్ హంతి| బహిః పరిసార్జనభేషజప్రయోగం శరీరదేశాపేక్షమాహ- శరీరావయవోత్థేష్విత్యాది| యథాదేశమితి వ్యాధిదేశే| ప్రదేహాదీని ప్రదేహపరిషేకోపనాహాదీని||294-295||
Adhikarana 56 (296-312) · Śloka 312
దినాతురౌషధవ్యాధిజీర్ణలింగర్త్వవేక్షణం | కాలం విద్యాద్దినావేక్షః పూర్వాహ్ణే వమనం యథా||296|| రోగ్యవేక్షో యథా ప్రాతర్నిరన్నో బలవాన్ పిబేత్| భేషజం లఘుపథ్యాన్నైర్యుక్తమద్యాత్తు దుర్బలః||297|| భైషజ్యకాలో భుక్తాదౌ మధ్యే పశ్చాన్ముహుర్ముహుః| సాముద్గం భక్తసంయుక్తం గ్రాసగ్రాసాంతరే దశ||298|| అపానే విగుణే పూర్వం, సమానే మధ్యభోజనం| వ్యానే తు ప్రాతరశితముదానే భోజనోత్తరం||299|| వాయౌ ప్రాణే ప్రదుష్టే తు గ్రాసగ్రాసాంతరిష్యతే| శ్వాసకాసపిపాసాసు త్వవచార్యం ముహుర్ముహుః||300|| సాముద్గం హిక్కినే దేయం లఘునాఽన్నేన సంయుతం| సంభోజ్యం త్వౌషధం భోజ్యైర్విచిత్రైరరుచౌ హితం||301|| జ్వరే పేయాః కషాయాశ్చ క్షీరం సర్పిర్విరేచనం| షడహే షడహే దేయం కాలం వీక్ష్యామయస్య చ||302|| క్షుద్వేగమోక్షౌ లఘుతా విశుద్ధిర్జీర్ణలక్షణం| తదా భేషజమాదేయం స్యాద్ధి దోషవదన్యథా||303|| చయాదయశ్చ దోషాణాం వర్జ్యం సేవ్యం చ యత్ర యత్| ఋతావవేక్ష్యం యత్ కర్మ పూర్వం సర్వముదాహృతం||304|| (ఉపక్రమాణాం కరణం ప్రతిషేధే చ కారణం| వ్యాఖ్యాతమబలానాం సవికల్పానామవేక్షణే||305|| ముహుర్ముహుశ్చ రోగాణామవస్థామాతురస్య చ| అవేక్షమాణస్తు భిషక్ చికిత్సాయాం న ముహ్యతి)||306|| ఇత్యేవం షడ్విధం కాలమనవేక్ష్య భిషగ్జితం| ప్రయుక్తమహితాయ స్యాత్ సస్యస్యాకాలవర్షవత్||307|| వ్యాధీనామృత్వహోరాత్రవయసాం భోజనస్య చ| విశేషో భిద్యతే యస్తు కాలావేక్షః స ఉచ్యతే||308|| వసంతే శ్లేష్మజా రోగాః శరత్కాలే తు పిత్తజాః| వర్షాసు వాతికాశ్చైవ ప్రాయః ప్రాదుర్భవంతి హి||309|| నిశాంతే దివసాంతే చ వర్షాంతే వాతజా గదాః| ప్రాతః క్షపాదౌ కఫజాస్తయోర్మధ్యే తు పిత్తజాః||310|| వయోంతమధ్యప్రథమే వాతపిత్తకఫామయాః| బలవంతో భవంత్యేవ స్వభావాద్వయసో నృణాం||311|| జీర్ణాంతే వాతజా రోగా జీర్యమాణే తు పిత్తజాః| శ్లేష్మజా భుక్తమాత్రే తు లభంతే ప్రాయశో బలం||312||
दिनातुरौषधव्याधिजीर्णलिङ्गर्त्ववेक्षणम् | कालं विद्याद्दिनावेक्षः पूर्वाह्णे वमनं यथा||२९६|| रोग्यवेक्षो यथा प्रातर्निरन्नो बलवान् पिबेत्| भेषजं लघुपथ्यान्नैर्युक्तमद्यात्तु दुर्बलः||२९७|| भैषज्यकालो भुक्तादौ मध्ये पश्चान्मुहुर्मुहुः| सामुद्गं भक्तसंयुक्तं ग्रासग्रासान्तरे दश||२९८|| अपाने विगुणे पूर्वं, समाने मध्यभोजनम्| व्याने तु प्रातरशितमुदाने भोजनोत्तरम्||२९९|| वायौ प्राणे प्रदुष्टे तु ग्रासग्रासान्तरिष्यते| श्वासकासपिपासासु त्ववचार्यं मुहुर्मुहुः||३००|| सामुद्गं हिक्किने देयं लघुनाऽन्नेन संयुतम्| सम्भोज्यं त्वौषधं भोज्यैर्विचित्रैररुचौ हितम्||३०१|| ज्वरे पेयाः कषायाश्च क्षीरं सर्पिर्विरेचनम्| षडहे षडहे देयं कालं वीक्ष्यामयस्य च||३०२|| क्षुद्वेगमोक्षौ लघुता विशुद्धिर्जीर्णलक्षणम्| तदा भेषजमादेयं स्याद्धि दोषवदन्यथा||३०३|| चयादयश्च दोषाणां वर्ज्यं सेव्यं च यत्र यत्| ऋताववेक्ष्यं यत् कर्म पूर्वं सर्वमुदाहृतम्||३०४|| (उपक्रमाणां करणं प्रतिषेधे च कारणम्| व्याख्यातमबलानां सविकल्पानामवेक्षणे||३०५|| मुहुर्मुहुश्च रोगाणामवस्थामातुरस्य च| अवेक्षमाणस्तु भिषक् चिकित्सायां न मुह्यति)||३०६|| इत्येवं षड्विधं कालमनवेक्ष्य भिषग्जितम्| प्रयुक्तमहिताय स्यात् सस्यस्याकालवर्षवत्||३०७|| व्याधीनामृत्वहोरात्रवयसां भोजनस्य च| विशेषो भिद्यते यस्तु कालावेक्षः स उच्यते||३०८|| वसन्ते श्लेष्मजा रोगाः शरत्काले तु पित्तजाः| वर्षासु वातिकाश्चैव प्रायः प्रादुर्भवन्ति हि||३०९|| निशान्ते दिवसान्ते च वर्षान्ते वातजा गदाः| प्रातः क्षपादौ कफजास्तयोर्मध्ये तु पित्तजाः||३१०|| वयोन्तमध्यप्रथमे वातपित्तकफामयाः| बलवन्तो भवन्त्येव स्वभावाद्वयसो नृणाम्||३११|| जीर्णान्ते वातजा रोगा जीर्यमाणे तु पित्तजाः| श्लेष्मजा भुक्तमात्रे तु लभन्ते प्रायशो बलम्||३१२||
🔊 Audio coming soon
దేశమను కాలాపేక్షసమ్యగ్యోగోదాహరణాని కాలవిభాగపూర్వకమాహ- దినాతురౌషధేత్యాది| దినాదిభిరవేక్షణశబ్దః సంబధ్యతే; అవేక్షణం అవేక్షా| అత్ర దినావేక్షాదికాలాన్ క్రమాదుదాహరతి- దినావేక్ష ఇత్యాది| రోగ్యవేక్ష ఇతి రోగిణో విశేషం బలవత్త్వమబలవత్త్వం చావేక్ష్య భవతీత్యర్థః| నిరన్న ఇతి ఔషధముపయుజ్యాపి ఉపక్షణమభుంజానః| ఔషధావేక్షానగదకాలానాహ- భైషజ్యకాలా ఇత్యాది| అత్ర భుక్తాదావిత్యనేన కాలద్వయముచ్యతే; యథా ప్రాతరేవ నిరన్నం, తథా ప్రాగ్భోజనం చ| తథా పశ్చాదిత్యనేన చ కాలద్వయమేవ ప్రాతర్భోజనోత్తరకాలం, అపరం తు సాయం భోజనోత్తరకాలం| మధ్యేభుక్తం తు యదర్ధం భుక్త్వోపయుజ్యతే, పశ్చాత్ పునరర్ధం భుజ్యతే| ముహుర్ముహుర్భుక్తం నామ యద్భోజనసమయే ప్రతిక్షణం భుజ్యతే| సాముద్గం నామ యద్భక్తస్యాదావంతే చ భుజ్యతే, తత్సముద్గవదాహారావరణాత్ ‘సాముద్గం’ ఇత్యభిధీయతే| భుక్తమితి పదం భుక్తాదావిత్యాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అంతరాభక్తం నామ యదన్నేన సంయోగాత్ సంస్కారాద్వా తద్విమిశ్రితం భుజ్యతే| గ్రాసగ్రాసాంతరం తు భుక్తం నామ యద్ గ్రాసానాం మధ్యేషు భుజ్యతే| అన్యే తు ‘గ్రాసగ్రాసాంతరే’ ఇతి పఠంతి, ఏకం చ భేషజకాలం వదంతి; భుక్తమితిపదేన చ భేషజకాలాంతరమభిధాయ దశౌషధకాలపూరణం కుర్వంతి| అత ఏవ ‘వాయౌ ప్రాణే ప్రదుష్టే తు గ్రాసగ్రాసాంతరిష్యతే’ ఇతి వచనేన చాచార్యేణైక ఏవ కాల ఉక్తః| తత్ర గ్రాసస్య గ్రాసాంతరమధ్యే యదౌషధం తద్ గ్రాసగ్రాసాంతరముచ్యతే| భుక్తమిత్యస్య లక్షణం- భుక్తం లఘునాఽన్నేన సంయుతమితి; లఘునా పేయాదినా అన్నేన సంయుతం యద్భుజ్యతే తద్భుక్తముచ్యతే| సంభోజ్యం త్వౌషధైరిత్యాదినా తు యదౌషధసంస్కృతమన్నముపయుజ్యతే అలఘు లఘు వా తత్ సంభుక్తశబ్దేనోచ్యతే| యే తు ‘గ్రాసే గ్రాసాంతరే’ ఇతి పఠంతి, తే ప్రాణే ప్రదుష్టే గ్రాసే గ్రాసాంతరే వా భేషజోపయోగేన కాలద్వయం వర్ణయంతి, లఘునాఽన్నేన సంయుతమితిపదం సంభోజ్యమిత్యస్యైవ విశేషణం వర్ణయంతి; భుక్తమితి తు పదం వివరణగ్రంథేఽపి సర్వాత్మకాలోపయోజనీయభేషజవిశేషణమితి వ్యాఖ్యానయంతి| ఏవం వ్యవస్థితే ‘అపానే విగుణే’ ఇత్యాదిభేషజకాలవివరణం వ్యక్తమేవేతి న పునర్వ్యాహ్రియతే| ఏతే చ కాలా యద్యపి రోగవిశేషవిషయతయా విహితాః, తథాఽపి భేషజస్యైవామీ విగుణాపానాదివిధేయస్య కాలా భవంతి| అపానవైగుణ్యాదయస్తు గదా ఇహ భేషజవిషయతయోపాత్తాః| తేనాపానే విగుణే యదౌషధం తస్యాప్యేతే కాలా ఇత్యాదినిబంధో బోద్ధవ్యః| యస్తు వ్యాధ్యవేక్షః కాలః స వ్యాధ్యవస్థారూప ఇహ వక్తవ్య ఇతి విశేషః| ఔషధావేక్షం కాలమభిధాయ వ్యాధ్యవేక్షం కాలమాహ- జ్వరే పేయా ఇత్యాది| అత్ర చ పేయాకషాయసర్పిఃక్షీరవిరేచనానాముత్సర్గవిధయా జ్వరాహాదారభ్య షడహే యథాక్రమం దేయత్వముచ్యతే| షడహాతిక్రమే పేయాదానం న విరోధమావహతి, సామాన్యవిధేర్విరోధవిధినా బాధనస్య సర్వత్రైవానుమతత్వాత్| తేన లంఘితస్య కషాయషడహే పేయాదానం యత్ ప్రసజ్యతే “లంఘితం వమితం కాలే యవాగూభిరుపాచరేత్” (చి.అ.3) ఇతి వచనేన, తదపి న విరోధి; తస్య చ శ్లోకస్య ప్రపంచో జ్వరచికిత్సిత ఏవ కృత ఇతి నేహ క్రియతే| కాలం వీక్ష్యామయస్య త్వితి అవస్థారూపం కాలం జ్వరలక్షణస్యామయస్య వీక్ష్య షడహే పేయా దేయేత్యర్థః| జీర్ణలింగాపేక్షం కాలమాహ- క్షుద్వేగేత్యాది| క్షుదితి బుభుక్షా భవతి, వేగమోక్ష ఇతి పురీషాదినిర్గమః| లఘుతా విశుద్ధిరితి హృదయోద్గారవిశుద్ధిః| జీర్ణలక్షణమితి జీర్ణాన్నలక్షణం| ఏతచ్చ జీర్ణలక్షణం యద్యపి రసవిమానేఽప్యభిహితం, తథాఽపీహ కాలావేక్షయా ప్రకరణాగతత్వాదభిధానం న పునరుక్తదోషకరం| తదా భేషజమాదేయమితి వచనేన ప్రాతర్యదౌషధమనన్నం దీయతే తద్భేషజం ప్రత్యవమృశతి, యదన్నోత్తరకాలం తదజీర్ణ ఏవ ప్రాతరాశే దీయతే; కింవా భోజనోత్తరకాలమపి యదౌషధం దీయతే తదపి దినాంతరభుక్తేఽన్నే జీర్ణ ఏవ దీయతే| అన్యథా స్యాద్ధి దోషవదిత్యత్ర కేచిద్ ‘ద్విదోషవత్’ ఇతి పఠంతి, తేన జీర్యతి జీర్యమాణే చ దోషద్వయయుక్తం స్యాదిత్యర్థః| ‘స్యాత్తు దోషవదన్యథా’ ఇతి పాఠ ఆకరః| ఋతురూపకాలావేక్షం సమ్యగ్యోగం విభజతే- చయాదయశ్చేత్యాది| చయాదయ ఇతి చయప్రకోపప్రశమాః| తే చ చయాదయో యథా- కఫస్య హేమంతే చయః, ప్రకోపో వసంతే, గ్రీష్మే ప్రశమ ఇత్యాదిస్వభావః| వర్జ్యం సేవ్యం చ ఋతావుక్తం, తత్రైవ చ గుర్వన్నాది వర్జ్యముక్తం, తేన తత్రైవ తజ్జ్ఞేయం| ఉపక్రమాణామిత్యాదికం సార్ధం శ్లోకం కేచిత్ పఠంతి; తమనార్షం వదంతి| ఉక్తషఙ్విధకాలానవేక్షప్రయోగేఽనిష్టఫలం సదృష్టాంతమాహ- ఇత్యేవమిత్యాది| యథా సస్యస్యాకాలవర్షేణ పీడా మరణం వా భవతి, తద్వదౌషధమపి షడ్విధమకాలానవేక్షముపయుక్తం క్లేశాయ వినాశాయ వా భవతి| పునరన్యథా కాలావేక్షం యోగం దర్శయంతః కేచిత్ పఠంతి- వ్యాధీనామృత్వహోరాత్రనియమాదిశ్లోకచతుష్టయం, ఏతదపి నాతిప్రసిద్ధం||296-312||
Adhikarana 57 (313-314) · Śloka 314
నాల్పం హంత్యౌషధం వ్యాధిం యథాఽఽపోఽల్పా మహానలం| దోషవచ్చాతిమాత్రం స్యాత్సస్యస్యాత్యుదకం యథా||313|| సంప్రధార్య బలం తస్మాదామయస్యౌషధస్య చ| నైవాతిబహు నాత్యల్పం భైషజ్యమవచారయేత్||314||
नाल्पं हन्त्यौषधं व्याधिं यथाऽऽपोऽल्पा महानलम्| दोषवच्चातिमात्रं स्यात्सस्यस्यात्युदकं यथा||३१३|| सम्प्रधार्य बलं तस्मादामयस्यौषधस्य च| नैवातिबहु नात्यल्पं भैषज्यमवचारयेत्||३१४||
🔊 Audio coming soon
ప్రమాణవిశేషావేక్షం యోగం దర్శయన్నాహ- నాల్పమిత్యాది| యద్యపి చేహ భేషజస్య ప్రమాణం శృంగగ్రాహికయా నోక్తం, తథాఽపీహ “దోషప్రమాణానురూపో హి భైషజ్యప్రమాణవికల్పో బలప్రమాణవిశేషాపేక్షో భవతి” (వి.అ.8) ఇత్యాదినోక్తం మధ్యభేషజప్రమాణం జ్ఞేయం||313-314||
Adhikarana 58 (315-319) · Śloka 320
ఔచిత్యాద్యస్య యత్ సాత్మ్యం దేశస్య పురుషస్య చ| అపథ్యమపి నైకాంతాత్తత్త్యజంల్లభతే సుఖం||315|| బాహ్లీకాః పహ్లవాశ్చీనాః శూలీకా యవనాః శకాః| మాంసగోధూమమాధ్వీకశస్త్రవైశ్వానరోచితాః||316|| మత్స్యసాత్మ్యాస్తథా ప్రాచ్యాః క్షీరసాత్మ్యాశ్చ సైంధవాః| అశ్మకావంతికానాం తు తైలామ్లం సాత్మ్యముచ్యతే||317|| కందమూలఫలం సాత్మ్యం విద్యాన్మలయవాసినాం| సాత్మ్యం దక్షిణతః పేయా మంథశ్చోత్తరపశ్చిమే ||318|| మధ్యదేశే భవేత్ సాత్మ్యం యవగోధూమగోరసాః| తేషాం తత్సాత్మ్యయుక్తాని భైషజాన్యవచారయేత్||319|| సాత్మ్యం హ్యాశు బలం ధత్తే నాతిదోషం చ బహ్వపి|320|
औचित्याद्यस्य यत् सात्म्यं देशस्य पुरुषस्य च| अपथ्यमपि नैकान्तात्तत्त्यजंल्लभते सुखम्||३१५|| बाह्लीकाः पह्लवाश्चीनाः शूलीका यवनाः शकाः| मांसगोधूममाध्वीकशस्त्रवैश्वानरोचिताः||३१६|| मत्स्यसात्म्यास्तथा प्राच्याः क्षीरसात्म्याश्च सैन्धवाः| अश्मकावन्तिकानां तु तैलाम्लं सात्म्यमुच्यते||३१७|| कन्दमूलफलं सात्म्यं विद्यान्मलयवासिनाम्| सात्म्यं दक्षिणतः पेया मन्थश्चोत्तरपश्चिमे ||३१८|| मध्यदेशे भवेत् सात्म्यं यवगोधूमगोरसाः| तेषां तत्सात्म्ययुक्तानि भैषजान्यवचारयेत्||३१९|| सात्म्यं ह्याशु बलं धत्ते नातिदोषं च बह्वपि|३२०|
🔊 Audio coming soon
అథ సాత్మ్యావేక్షం సమ్యగ్యోగం విభజన్నాహ- ఔచిత్యాద్యస్యేత్యాది| ఔచిత్యాదితి అభ్యాసాత్, అపథ్యమపి యద్యస్య పురుషస్య సాత్మ్యం తదేకాంతాత్ త్యజన్ న సుఖం లభతే ఇతి యోజనా| ఏకాంతాత్ ఝటితి సర్వథా చ త్యజన్| ఏతేనాపథ్యమపి సాత్మ్యమేకాంతాత్ త్యజతః సుఖం న భవతీతి దర్శయతి; పథ్యస్య సాత్మ్యస్య పరిత్యాగే తు నితరామేవ దుఃఖం భవతీతి దర్శయతి| దేశశబ్దేన చేహ దేశవాచినో జనపదా అభిప్రేతాః| తేన దేశసాత్మ్యశబ్దేన తద్దేశజాతత్వేనైవ పురుషైర్యత్ సేవ్యతే తత్ సాధారణం సాత్మ్యం గృహ్యతే| పురుషసాత్మ్యగ్రహణేన తు యత్ ప్రతినియతపురుషస్యైవాభ్యాసాత్ సాత్మ్యతాం యాతి తత్ పురుషప్రతినియతం సాత్మ్యం గృహ్యతే| యత్తు పూర్వం “దేశానామామయానాం చ విపరీతగుణం గుణైః| సాత్మ్యమిచ్ఛంతి” (సూ.అ.6) ఇత్యనేన దేశసాత్మ్యముక్తం, తద్దేశవిపరీతగుణత్వేన తద్దేశనివాసినాం పురుషాణాం సాత్మ్యముక్తం; ఇదం తు దేశవిపరీతగుణం భవతు మా భవతు వా, తథాఽపి తద్దేశనివాసినామభ్యాసేన సాత్మ్యం తదిహ సాత్మ్యముచ్యత ఇతి విశేషః| పురుషసాత్మ్యస్య ప్రాయః ప్రతిపురుషం భిన్నత్వేనానియతత్వాచ్ఛృంగగ్రాహికయా ఉదాహరణం న కృతం| తేన దేశాభ్యాససాత్మ్యాని ప్రసిద్ధాన్యుదాహరతి- బాహ్లీకా ఇత్యాది| వైశ్వానరోచితా ఇతి అత్రోచితశబ్దేనాభ్యాస ఉచ్యతే| తైలం చామ్లం చేతి తైలామ్లం| దక్షిణత ఇతి దక్షిణాపథే| ఉత్తరే చ పశ్చిమే చేతి ఉత్తరపశ్చిమే| తేషామిత్యత్ర తచ్ఛబ్దేన జనపదాః పురుషాశ్చ గృహ్యంతే| తేన తత్సాత్మ్యయుక్తానీతి ఉక్తదేశసాత్మ్యయుక్తపురుషసాత్మ్యయుక్తాని| సాత్మ్యోపయోగఫలమాహ- సాత్మ్యం హ్యాశు బలమిత్యాది| బహ్వపీతి అతిమాత్రమపి||315-319||-
Adhikarana 59 (320) · Śloka 321
యోగైరేవ చికిత్సన్ హి దేశాద్యజ్ఞోఽపరాధ్యతి||320|| వయోబలశరీరాదిభేదా హి బహవో మతాః |321|
योगैरेव चिकित्सन् हि देशाद्यज्ञोऽपराध्यति||३२०|| वयोबलशरीरादिभेदा हि बहवो मताः |३२१|
🔊 Audio coming soon
ఉక్తదేశాదిపరీక్షావ్యతిరేకేణ కేవలం యథోక్తయోగైరేవ చికిత్సాం కుర్వతో దోషమాహ- యోగైరేవేత్యాది| దేశాద్యజ్ఞ ఇత్యనేన దేశాద్యజ్ఞానాద్ దేశాదివిగుణచికిత్సాకారకం పురుషం లక్షయతి| అపరాధ్యతి న ఈప్సితం సాధయతి| దేశాద్యజ్ఞ ఇత్యత్రాదిశబ్దేన కాలాదీనాముక్తానాం తథా ప్రదేశాంతరోక్తవయో-బల-శరీర-ప్రకృతి-సత్త్వానాం గ్రహణం| దేశాద్యజ్ఞః కుతోఽపరాధ్యతీత్యాహ- వయోబలేత్యాది| ఆదిశబ్దేన ప్రకృతిసత్త్వాదీనాం గ్రహణం| యస్మాద్వయోబలాదిభేదా బహవశ్చికిత్సావేక్షణీయాశ్చికిత్సకానాం మతాః సంతి, తస్మాద్ దేశాదినిరపేక్షా చికిత్సా క్రియమాణా న ఈప్సితం సాధయతీతి భావః||320||-
Adhikarana 60 (321-325) · Śloka 326
తథాఽంతఃసంధిమార్గాణాం దోషాణాం గూఢచారిణాం||321|| భవేత్ కదాచిత్ కార్యాఽపి విరుద్ధాభిమతా క్రియా| పిత్తమంతర్గతం గూఢం స్వేదసేకోపనాహనైః||322|| నీయతే బహిరుష్ణైర్హి తథోష్ణం శమయంతి తే| బాహ్యైశ్చ శీతైః సేకాద్యైరూష్మాఽంతర్యాతి పీడితః||323|| సోఽంతర్గూఢం కఫం హంతి శీతం శీతైస్తథా జయేత్| శ్లక్ష్ణపిష్టో ఘనో లేపశ్చందనస్యాపి దాహకృత్||324|| త్వగ్గతస్యోష్మణో రోధాచ్ఛీతకృచ్చాన్యథాఽగురోః| ఛర్దిఘ్నీ మక్షికావిష్ఠా మక్షికైవ తు వామయేత్||325|| ద్రవ్యేషు స్విన్నజగ్ధేషు చైవ తేష్వేవ విక్రియా|326|
तथाऽन्तःसन्धिमार्गाणां दोषाणां गूढचारिणाम्||३२१|| भवेत् कदाचित् कार्याऽपि विरुद्धाभिमता क्रिया| पित्तमन्तर्गतं गूढं स्वेदसेकोपनाहनैः||३२२|| नीयते बहिरुष्णैर्हि तथोष्णं शमयन्ति ते| बाह्यैश्च शीतैः सेकाद्यैरूष्माऽन्तर्याति पीडितः||३२३|| सोऽन्तर्गूढं कफं हन्ति शीतं शीतैस्तथा जयेत्| श्लक्ष्णपिष्टो घनो लेपश्चन्दनस्यापि दाहकृत्||३२४|| त्वग्गतस्योष्मणो रोधाच्छीतकृच्चान्यथाऽगुरोः| छर्दिघ्नी मक्षिकाविष्ठा मक्षिकैव तु वामयेत्||३२५|| द्रव्येषु स्विन्नजग्धेषु चैव तेष्वेव विक्रिया|३२६|
🔊 Audio coming soon
సామాన్యోక్తచికిత్సాయాః ప్రకారాంతరేణాపి విశిష్టార్థకర్తృత్వమాహ- తథాఽంతరిత్యాది| అంతర్మార్గాః కోష్ఠాశ్రయిణః, సంధిమార్గా మధ్యమార్గాశ్రయిణః| గూఢచారిణామితి అంతఃసంధిగతత్వేనావ్యక్తగతీనాం దోషాణాం విరుద్ధాభిమతాఽపి క్రియా కదాచిద్భవతి, విరుద్ధాభిమతా విపరీతత్వేన ఖ్యాతా| కింవా న కేవలం వయోబలాదిభేదా బహవో మతాః కింతు అంతఃసంధిమార్గాణాం దోషాణాం గూఢచారిణాం భేదా బహవశ్చికిత్సావేక్షణీయా మతా ఇతి; తతో గూఢచారిణో దోషభేదేన చికిత్సాభేదో భవేత్ కదాచిదిత్యాది యోజనీయం| విరుద్ధాభిమతక్రియాకరణోదాహరణమాహ- పిత్తమంతర్గతమిత్యాదినా| నీయతే బహిరితి బాహ్యరోమకూపనిఃసారణేన నీయతే బహిరుష్ణైః| తథేతి తథా ఉక్తేన ప్రకారేణ ఉష్ణం పిత్తముష్ణైః స్వేదాదిభిః శమయంతి| సంప్రతి శీతేన చికిత్సితేన శీతశ్లేష్మశమనోదాహరణమాహ- బాహ్యైశ్చేత్యాది| పీడిత ఇతి బహిర్గచ్ఛన్ నిరుద్ధః| అథ ప్రత్యనీకస్యాపి కల్పనావిశేషాదన్యథాకర్తృత్వమాహ- శ్లక్ష్ణపిష్ట ఇత్యాది| త్వగ్గతస్యోష్మణో రోధాదితి త్వఙ్మార్గేణ నిర్గచ్ఛత ఊష్మణో రోధాత్| శీతకృచ్చాన్యథాఽగురోరితి అగురోరుష్ణస్యాపి పిష్టోఽఘనశ్చ లేపః శీతకృత్ స్యాదిత్యర్థః| విరుద్ధక్రియాభిధానప్రసంగేన సముదాయాపేక్షయైకదేశస్య విరుద్ధకార్యకరణోదాహరణమాహ- ఛర్దిఘ్నీత్యాది| ద్రవ్యేషు స్విన్నజగ్ధేష్వేవం తేష్వేవ విక్రియేతి అనేన మక్షికావిష్ఠారంభకేషు ద్రవ్యేషు మక్షికాజఠరాగ్నిస్విన్నేషు ఏవం విక్రియా మక్షికాశరీరగతతయా విష్ఠాగతతయా చ విరుద్ధా క్రియా యథోక్తా భవతీతి వాక్యార్థః; స్విన్నజగ్ధేష్వితి ఖాదితానంతరమగ్నిపక్వేషు, విక్రియేతి విరుద్ధక్రియా| కింవా సంస్కారేణ పూర్వద్రవ్యకార్యవిరుద్ధోదాహరణార్థమాహ- ద్రవ్యేష్విత్యాది| అస్మిన్ పక్షే ‘జగ్ధేషు’ ఇత్యస్య స్థానే ‘దగ్ధేషు’ ఇతి పఠంతి| తత్ర లాజసక్తూనాం సిద్ధపిండేషు స్విన్నతయా లాజవిపరీతా గురుత్వేనాగ్నివధాదికారికా క్రియా; తథా ఉత్పలనాలేషు దగ్ధేషు క్షారతయా శీతవిరుద్ధా క్రియా ఛేదనాదిక్రియా ఇత్యాద్యుదాహార్యం| యదా ‘యస్మిన్ జగ్ధేషు’ ఇతి పాఠః, తదాఽపి స్విన్నానంతరం జగ్ధేష్వితి కృత్వా సక్తుసిద్ధపిండక ఏవోదాహరణం జ్ఞేయం||321-325||-
Adhikarana 61 (326) · Śloka 327
తస్మాద్దోషౌషధాదీని పరీక్ష్య దశ తత్త్వతః||326|| కుర్యాచ్చికిత్సితం ప్రాజ్ఞో న యోగైరేవ కేవలం|327|
तस्माद्दोषौषधादीनि परीक्ष्य दश तत्त्वतः||३२६|| कुर्याच्चिकित्सितं प्राज्ञो न योगैरेव केवलम्|३२७|
🔊 Audio coming soon
పరీక్షాఫలముపసంహరతి- తస్మాదిత్యాది| దోషౌషధాదీని ఉపకల్పనీయే (సూ.అ.15) ఏకాదశ పఠితాని, విమానే చ ద్వాదశ పఠితాని, తేన తద్గ్రహణేనేహోక్తం దశసంఖ్యత్వం వ్యాహన్యతే; తేన దృఢబలేనైవ నిరూహప్రస్తావే యాని దోషౌషధాదీని దశ నిర్దిష్టాని “సమీక్ష్య దోషౌషధదేశకాలసాత్మ్యాగ్నిసత్త్వౌకవయోబలాని” (సి.అ.3) ఇత్యనేన, తాన్యేవాత్ర దశ గృహ్యంతే| ఏతద్దశక ఏవోపకల్పనీయోక్తైకాదశకస్య పరీక్ష్యస్య తథా విమానోక్తద్వాదశకస్య చావరోధః| తథాహి- ఉపకల్పనీయే ఏతద్దశత అన్యే ప్రకృతిశరీరాహారా ఉక్తాః; తత్ర శరీరస్య ప్రకృతేశ్చ దేశశబ్దేన భూమ్యాతురగ్రాహిణా గ్రహణం, ఉక్తం హి- “దేశో భూమిరాతురశ్చ” (వి.అ.8) ఇతి; ఆహారస్య తు సాత్మ్యగ్రహణేనైవ గ్రహణం| విమానే చ యో ద్వాదశో వికారః పఠితః, స దోషగ్రహణగృహీతః| ఏవం సర్వోపకల్పనీయాద్యుక్తార్థోపగ్రహో వ్యాఖ్యేయః| యత్తు ఆషాఢవర్మప్రభృతిభిరతద్గుణబహువ్రీహిపక్షాశ్రయేణోపకల్పనీయోక్తానామేవ దశత్వం వ్యాఖ్యాతమిహ, తద్ హ్యశాబ్దమసంగతం చ| న యోగైరేవేతి న ప్రయోగమాత్రేణ||326||-
Adhikarana 62 (327-328) · Śloka 329
నివృత్తోఽపి పునర్వ్యాధిః స్వల్పేనాయాతి హేతునా||327|| క్షీణే మార్గీకృతే దేహే శేషః సూక్ష్మ ఇవానలః| తస్మాత్తమనుబధ్నీయాత్ ప్రయోగేణానపాయినా||328|| సిద్ధ్యర్థం ప్రాక్ప్రయుక్తస్య సిద్ధస్యాప్యౌషధస్య తు|329|
निवृत्तोऽपि पुनर्व्याधिः स्वल्पेनायाति हेतुना||३२७|| क्षीणे मार्गीकृते देहे शेषः सूक्ष्म इवानलः| तस्मात्तमनुबध्नीयात् प्रयोगेणानपायिना||३२८|| सिद्ध्यर्थं प्राक्प्रयुक्तस्य सिद्धस्याप्यौषधस्य तु|३२९|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి చికిత్సయా నివృత్తే వ్యాధౌ కర్తవ్యం దర్శయన్నాహ- నివృత్తోఽపి పునరిత్యాది| నివృత్త ఇవ నివృత్తః, కించిదవశిష్టదోషరూపమూలః; న తు సర్వథా నివృత్తః, తస్య తుల్యహేతునా ప్రత్యాగమనవిరోధాత్, తథా సూక్ష్మానలదృష్టాంతవిసదృశత్వాచ్చ| క్షీణే అపచితమాంసాదికే| మార్గీకృతే ఇతి వ్యాధ్యప్రతిబంధకతయా మార్గసదృశీకృతే| శేష ఇతి అనలవిశేషణం| అపిశబ్దేన నివృత్తోఽపి యదా స్వల్పేన హేతునా ఆయాతి తదా ప్రశమాభిముఖో నితరామేవాయాతీతి దర్శయతి| ఏవం వ్యవస్థితే కర్తవ్యమాహ- తస్మాదిత్యాది| అనుబధ్నీయాత్ ప్రయోగేణేతి పునరప్యనుబంధభేషజప్రయోగం కుర్యాత్| అనపాయినేతి రోగాంతరాకారకేణ| కిమర్థమనుబధ్నీయాదిత్యాహ- దార్ఢ్యార్థమితి| ప్రయుక్తసిద్ధౌషధకృతవ్యాధినివృత్తిలక్షణస్యార్థస్య దార్ఢ్యార్థం, స్థైర్యార్థమితి యావత్||327-328||-
Adhikarana 63 (329-330) · Śloka 331
కాఠిన్యాదూనభావాద్వా దోషోఽంతః కుపితో మహాన్||329|| పథ్యైర్మృద్వల్పతాం నీతో మృదుదోషకరో భవేత్| పథ్యమప్యశ్నతస్తస్మాద్యో వ్యాధిరుపజాయతే||330|| జ్ఞాత్వైవం వృద్ధిమభ్యాసమథవా తస్య కారయేత్|331|
काठिन्यादूनभावाद्वा दोषोऽन्तः कुपितो महान्||३२९|| पथ्यैर्मृद्वल्पतां नीतो मृदुदोषकरो भवेत्| पथ्यमप्यश्नतस्तस्माद्यो व्याधिरुपजायते||३३०|| ज्ञात्वैवं वृद्धिमभ्यासमथवा तस्य कारयेत्|३३१|
🔊 Audio coming soon
అపరమపి ప్రయోగానుబంధవిషయమాహ- కాఠిన్యాదిత్యాది| కాఠిన్యాదితి దోషచయరూపసంహతత్వాత్| ఊనభావాత్ అచయప్రకోపాత్; అచయేఽపి చ దోషాణాం ప్రకోపో భవత్యేవ; యథా- బలవద్విగ్రహాదిభిర్వాయోః, పితస్య క్రోధాదిభిః, శ్లేష్మణశ్చ దివాస్వప్నాదిభిః; అయం చాచయప్రకోపో ఘనావయవోపచయాకర్తృత్వాత్ ‘ఊనభావాత్ ప్రకోప’ ఇత్యుచ్యతే| దోషోఽంతఃకుపితో మహానిత్యత్ర కాఠిన్యాత్ కుపిత ఊనభావాచ్చ కుపితో మహాన్ భవతీతి వ్యవస్థా| కాఠిన్యాద్ధి అచయకోపోఽంతరేవ ప్రాయో భవతి, ఊనభావాత్తు అచయప్రకోపః ప్రసరణస్వభావత్వాత్తు లఘుచయబంధసారో(?)ఽపి మహాన్ భవతి| మృద్వల్పతాం నీత ఇతి యథాక్రమం, తేన యః కాఠిన్యాదంతఃకుపితః స మృదుతాం నీతః, స్థూలభావాన్మాహాన్ కుపితోఽల్పతాం నీతః; మృదుదోషకర ఇతి అల్పవికారకరః| కింవా కాఠిన్యాదితి దోషదూష్యసంబంధకృతస్థైర్యాత్, ఊనభావాదితి యథోక్తకాఠిన్యం వినా| అంతరితి శరీరానుత్తానదేశే| మహానితి చ పదం ద్వాభ్యామపి సంబధ్యతే| ఏకస్య కారణప్రచయేన మహత్త్వం| పథ్యమప్యశ్నత ఇతి హితమపి భేషజముపయుంజానస్య| ఉపజాయత ఇతి మృదుతయా అల్పతయా వా అనువర్తతే| జ్ఞాత్వైవమితి పథ్యమిదమస్య భేషజం, అయం తు వ్యాధిరితి, మహత్త్వాద్గంభీరత్వాద్వా సర్వథా న నివర్తతే మగ్నః, ఏవం జ్ఞాత్వా తథైవ పూర్వప్రయుక్తప్రయోగస్య వృద్ధిం వా అభ్యాసం వా కారయేత్, న తత్ప్రయోగాశ్రయప్రయోగాంతరం కుర్యాత్; వృద్ధిర్మాత్రాధిక్యం, అభ్యాసః సతతోపయోగః| అయమర్థోఽన్యత్రాప్యుక్తః- “అభ్యస్యమానాః క్రమశస్తు యోగా జయంతి రోగాన్ బలినః స్థిరాంశ్చ| తస్మాదఖిన్నః పురుషోఽభ్యుపేయాద్యోగప్రయోగాన్ సముదీర్ణరోగే” ఇతి||329-330||-
Adhikarana 64 (331-333) · Śloka 334
సాతత్యాత్స్వాద్వభావాద్వా పథ్యం ద్వేష్యత్వమాగతం||331|| కల్పనావిధిభిస్తైస్తైః ప్రియత్వం గమయేత్ పునః| మనసోఽర్థానుకూల్యాద్ధి తుష్టిరూర్జా రుచిర్బలం||332|| సుఖోపభోగతా చ స్యాద్వ్యాధేశ్చాతో బలక్షయః| లౌల్యాద్దోషక్షయాద్వ్యాధేర్వైధర్మ్యాచ్చాపి యా రుచిః||333|| తాసు పథ్యోపచారః స్యాద్యోగేనాద్యం వికల్పయేత్|334|
सातत्यात्स्वाद्वभावाद्वा पथ्यं द्वेष्यत्वमागतम्||३३१|| कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत् पुनः| मनसोऽर्थानुकूल्याद्धि तुष्टिरूर्जा रुचिर्बलम्||३३२|| सुखोपभोगता च स्याद्व्याधेश्चातो बलक्षयः| लौल्याद्दोषक्षयाद्व्याधेर्वैधर्म्याच्चापि या रुचिः||३३३|| तासु पथ्योपचारः स्याद्योगेनाद्यं विकल्पयेत्|३३४|
🔊 Audio coming soon
ఉక్తసతతోపయోగే యది పథ్యం సాతత్యాత్ సతతోపయోగాద్ధేతోర్ద్వేష్యత్వమాగతం భవతి, తథా స్వాద్వభావాద్వా అనిష్టత్వాద్ద్వేష్యత్వమాగతం భవతి, తదాఽపి తదేవ పథ్యం తైస్తైః కల్పనావిధిభిః స్వరసశృతకల్కాదిభిః సూదశాస్త్రోక్తైశ్చ విధానైః పునరాతురస్య ప్రియత్వమాపాదయేత్| స్వాద్వపి సతతోపయోగాదప్రియం భవతీతి దృష్టం, అస్వాదు తు స్వభావాదేవాప్రియం| స్వాదుశబ్దేనాత్ర ప్రియో రసోఽభిధీయతే| ప్రియత్వాపాదనప్రయోజనమాహ- మనసోఽర్థానుకూల్యాదిత్యాది|- మనసోఽనుకూలభేషజాదిరూపానుకల్పనాత్| ఊర్జా మనోబలం| సుఖోపభోగతా భేషజస్యాప్రాతికూల్యేనోపయోగః| అత్ర చాతితృష్ణాదిభ్యః సుఖోపభోగాంతే విరేచనే అరుచౌ కర్తవ్యమభిధాయ రుచివిశేషే కర్తవ్యతామాహ- లౌల్యాదితి| అత్ర లౌల్యాదేవ హి కస్యచిత్పురుషస్య కస్మింశ్చిద్విశేషే రుచిర్భవతి; దోషక్షయాదపి క్వచిద్రుచిర్భవతి; తథా వ్యాధియుక్తస్య చ పేయే రుచిర్భవతి; వ్యాధిమహిమ్నా క్వచిద్రుచిర్భవతి, యథా- పాండురోగే మృత్తికాయాం; వైధర్మ్యాచ్చ రుచిర్భవతి, యథా- స్నిగ్ధస్య రూక్షే, మధురస్య చామ్లే; యదుక్తం- “అమ్లేన కేచిద్విహతా మనుష్యా మాధుర్యయోగే ప్రణయీభవంతి” (సు.సూ.అ.46) ఇతి; కింవా వ్యాధివైధర్మ్యాదిత్యేక ఏవ హేతుః; అత్రోదాహరణం యథా- శ్లేష్మజ్వరేఽమ్లకటుకేచ్ఛుతా| ఏతైర్లౌల్యాదిభిః ప్రత్యేకం జనితా రుచిః, ఆసు రుచిషు లౌల్యాదిజనితాసు పథ్యోపచారః స్యాత్, పథ్యమేవ దేయం నాపథ్యమిత్యర్థః| అత్ర యది పథ్యం చ భవతి రుచివిషయం చ భవతి తదా సాధ్వేవ, యదా తు రుచివిషయమపథ్యం స్యాత్ తదా కర్తవ్యమాహ- యోగేనాద్యం వికల్పయేదితి|- భేషజయోగేనాద్యం ఇచ్ఛావిషయం భోజ్యం సంస్కృత్య దద్యాదిత్యర్థః| అన్యైస్తు లౌల్యాదిదోషజా త్రివిధాఽత్రారుచిరుచ్యతే; తత్ర లౌల్యజాయామరుచౌ పథ్యోపచారః, దోషక్షయజాయామరుచౌ యోగేనేతి సమ్యగ్యోగేనోపచారః, వ్యాధివైధర్మ్యజాయాం చాద్యమదనీయం వ్యాధిప్రత్యనీకప్రయోగైరుపకల్పయేదితి వ్యాఖ్యాతం| పూర్వమేవ తు వ్యాఖ్యానమాద్రియామహే||331-333||-
Adhikarana 65 (334-341) · Śloka 341
తత్ర శ్లోకాః- వింశతిర్వ్యాపదో యోనేర్నిదానం లింగమేవ చ||334|| చికిత్సా చాపి నిర్దిష్టా శిష్యాణాం హితకామ్యయా| శుక్రదోషాస్తథా చాష్టౌ నిదానాకృతిభేషజైః||335|| క్లైబ్యాన్యుక్తాని చత్వారి చత్వారః ప్రదరాస్తథా| తేషాం నిదానం లింగం చ భైషజ్యం చైవ కీర్తితం||336|| క్షీరదోషాస్తథా చాష్టౌ హేతులింగభిషగ్జితైః| రేతసో రజసశ్చైవ కీర్తితం శుద్ధిలక్షణం||337|| ఉక్తానుక్తచికిత్సా చ సమ్యగ్యోగస్తథైవ చ| దేశాదిగుణశంసా చ కాలః షఙ్విధ ఏవ చ||338|| దేశే దేశే చ యత్ సాత్మ్యం యథా వైద్యోఽపరాధ్యతి| చికిత్సా చాపి నిర్దిష్టా దోషాణాం గూఢచారిణాం||339|| యో హి సమ్యఙ్న జానాతి శాస్త్రం శాస్త్రార్థమేవ చ| న కుర్యాత్ స క్రియాం చిత్రమచక్షురివ చిత్రకృత్||340|| అగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే| చికిత్సితమిదం స్థానం షష్ఠం పరిసమాపితం||341||
तत्र श्लोकाः- विंशतिर्व्यापदो योनेर्निदानं लिङ्गमेव च||३३४|| चिकित्सा चापि निर्दिष्टा शिष्याणां हितकाम्यया| शुक्रदोषास्तथा चाष्टौ निदानाकृतिभेषजैः||३३५|| क्लैब्यान्युक्तानि चत्वारि चत्वारः प्रदरास्तथा| तेषां निदानं लिङ्गं च भैषज्यं चैव कीर्तितम्||३३६|| क्षीरदोषास्तथा चाष्टौ हेतुलिङ्गभिषग्जितैः| रेतसो रजसश्चैव कीर्तितं शुद्धिलक्षणम्||३३७|| उक्तानुक्तचिकित्सा च सम्यग्योगस्तथैव च| देशादिगुणशंसा च कालः षङ्विध एव च||३३८|| देशे देशे च यत् सात्म्यं यथा वैद्योऽपराध्यति| चिकित्सा चापि निर्दिष्टा दोषाणां गूढचारिणाम्||३३९|| यो हि सम्यङ्न जानाति शास्त्रं शास्त्रार्थमेव च| न कुर्यात् स क्रियां चित्रमचक्षुरिव चित्रकृत्||३४०|| अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते| चिकित्सितमिदं स्थानं षष्ठं परिसमापितम्||३४१||
🔊 Audio coming soon
వింశతిరిత్యాదిసంగ్రహః సుబోధ ఏవ||334-341||
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే చికిత్సాస్థానే యోనివ్యాపచ్చికిత్సితం నామ త్రింశోఽధ్యాయః||30|| ఇతి చరకసంహితాయాం షష్ఠం చికిత్సితస్థానం సంపూర్ణం|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने योनिव्यापच्चिकित्सितं नाम त्रिंशोऽध्यायः||३०|| इति चरकसंहितायां षष्ठं चिकित्सितस्थानं सम्पूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీనారాయణదత్తాత్మజశ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానే యోనివ్యాపచ్చికిత్సితం నామ త్రింశోఽధ్యాయః||30||