Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'ṇujyōtīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातोऽणुज्योतीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
sadyaḥkālaniyataṁ riṣṭamabhidhāya kālaviśēṣaniyatāriṣṭābhidhāyakamaṇujyōtīyamucyatē| aṇujyōtiścēha yathāśrutaṁ rōgaṁ varjayitvā sañjñāyāmanukriyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
aṇujyōtiranēkāgrō duśchāyō durmanāḥ sadā| ratiṁ na labhatē yāti paralōkaṁ samāntaram||3||
अणुज्योतिरनेकाग्रो दुश्छायो दुर्मनाः सदा| रतिं न लभते याति परलोकं समान्तरम्||३||
🔊 Audio coming soon
jyōtiḥ sakalaśarīrāntargataṁ tējaḥ, aṇujyōtirmandāgniḥ| anēkāgraḥ vyākulacittaḥ, durmanā ityanēna tu manōdaurbalyamucyatē; tēna na paunaruktyam| samāntaramiti samāmadhyē||3||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
baliṁ balibhr̥tō yasya praṇītaṁ nōpabhuñjatē| lōkāntaragataḥ piṇḍaṁ bhuṅktē saṁvatsarēṇa saḥ||4|| saptarṣīṇāṁ samīpasthāṁ yō na paśyatyarundhatīm| saṁvatsarāntē jantuḥ sa sampaśyati mahattamaḥ||5|| vikr̥tyā vinimittaṁ yaḥ śōbhāmupacayaṁ dhanam| prāpnōtyatō vā vibhraṁśaṁ samāntaṁ tasya jīvitam||6||
बलिं बलिभृतो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते| लोकान्तरगतः पिण्डं भुङ्क्ते संवत्सरेण सः||४|| सप्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरुन्धतीम्| संवत्सरान्ते जन्तुः स सम्पश्यति महत्तमः||५|| विकृत्या विनिमित्तं यः शोभामुपचयं धनम्| प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं समान्तं तस्य जीवितम्||६||
🔊 Audio coming soon
balimiti vāyasānāṁ vidhivaddattamannam| mahattama iti maraṇarūpaṁ tamaḥ| vikr̥tyēti prasiddhaṁ dhanādikāraṇaṁ vinā| vinimittamiti śarīrasambaddhadhanādisūcakalakṣaṇaṁ vinā; śarīrasambaddhalakṣaṇavaśādēva kasmiṁścitkālē dhanādi tadapacayō vā bhavati; tacca lakṣaṇanimittatvādariṣṭamiti prathamādhyāya ēvōktam| upacayamiti śarīra ēvōpacayam| atō vibhraṁśamiti śōbhādyabhāvam||4-6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
bhaktiḥ śīlaṁ smr̥tistyāgō buddhirbalamahētukam| ṣaḍētāni nivartantē ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ||7||
भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम्| षडेतानि निवर्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः||७||
🔊 Audio coming soon
bhaktiḥ icchā| ahētukamiti kriyāviśēṣaṇam| saṅkhyēyanirdēśādēva ṣaṭtvē labdhē punaḥ ṣaḍiti padaṁ ṣaṇṇāṁ samuditānāmēva nivr̥ttirariṣṭamiti darśayitum||7||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
dhamanīnāmapūrvāṇāṁ jālamatyarthaśōbhanam| lalāṭē dr̥śyatē yasya ṣaṇmāsānna sa jīvati||8|| lēkhābhiścandravakrābhirlalāṭamupacīyatē| yasya tasyāyuṣaḥ ṣaḍbhirmāsairantaṁ samādiśēt||9||
धमनीनामपूर्वाणां जालमत्यर्थशोभनम्| ललाटे दृश्यते यस्य षण्मासान्न स जीवति||८|| लेखाभिश्चन्द्रवक्राभिर्ललाटमुपचीयते| यस्य तस्यायुषः षड्भिर्मासैरन्तं समादिशेत्||९||
🔊 Audio coming soon
jālamiti jālākāram| candravakrābhiriti bālacandravakrābhiḥ||8-9||
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
śarīrakampaḥ sammōhō gatirvacanamēva ca| mattasyēvōpalabhyantē yasya māsaṁ na jīvati||10|| rētōmūtrapurīṣāṇi yasya majjanti cāmbhasi| sa māsāt svajanadvēṣṭā mr̥tyuvāriṇi majjati||11||
शरीरकम्पः सम्मोहो गतिर्वचनमेव च| मत्तस्येवोपलभ्यन्ते यस्य मासं न जीवति||१०|| रेतोमूत्रपुरीषाणि यस्य मज्जन्ति चाम्भसि| स मासात् स्वजनद्वेष्टा मृत्युवारिणि मज्जति||११||
🔊 Audio coming soon
rēta ityādyariṣṭaṁ ‘niṣṭhyūtaṁ ca purīṣaṁ ca’ (iṁ.a.9) ityādinā yadyapyuktaṁ, tathā'pīha samāsavacanāt samuditānāmēva rētaḥprabhr̥tīnāṁ majjanaṁ svajanadvēṣē sati mārakaṁ bhavatīti jñēyam||10-11||
Adhikarana 7 (12-17) · Śloka 17
hastapādaṁ mukhaṁ cōbhē viśēṣādyasya śuṣyataḥ| śūyētē vā vinā dēhāt sa ca māsaṁ na jīvati||12|| lalāṭē mūrdhni bastau vā nīlā yasya prakāśatē| rājī bālēndukuṭilā na sa jīvitumarhati||13|| pravālaguṭikābhāsā yasya gātrē masūrikāḥ| utpadyāśu vinaśyanti na cirāt sa vinaśyati||14|| grīvāvamardō balavāñjihvāśvayathurēva ca| bradhnāsyagalapākaśca yasya pakvaṁ tamādiśēt||15|| sambhramō'tipralāpō'tibhēdō'sthnāmatidāruṇaḥ | kālapāśaparītasya trayamētat pravartatē||16|| pramuhya luñcayēt kēśān parigr̥hṇātyatīva ca| naraḥ svasthavadāhāramabalaḥ kālacōditaḥ||17||
हस्तपादं मुखं चोभे विशेषाद्यस्य शुष्यतः| शूयेते वा विना देहात् स च मासं न जीवति||१२|| ललाटे मूर्ध्नि बस्तौ वा नीला यस्य प्रकाशते| राजी बालेन्दुकुटिला न स जीवितुमर्हति||१३|| प्रवालगुटिकाभासा यस्य गात्रे मसूरिकाः| उत्पद्याशु विनश्यन्ति न चिरात् स विनश्यति||१४|| ग्रीवावमर्दो बलवाञ्जिह्वाश्वयथुरेव च| ब्रध्नास्यगलपाकश्च यस्य पक्वं तमादिशेत्||१५|| सम्भ्रमोऽतिप्रलापोऽतिभेदोऽस्थ्नामतिदारुणः | कालपाशपरीतस्य त्रयमेतत् प्रवर्तते||१६|| प्रमुह्य लुञ्चयेत् केशान् परिगृह्णात्यतीव च| नरः स्वस्थवदाहारमबलः कालचोदितः||१७||
🔊 Audio coming soon
ubhē iti vacanaṁ samuditahastādiśōṣamēva darśayati| pravālakr̥taguṭikāvadābhāsanta iti pravālaguṭikābhāsāḥ| kālapāśaparītasyēti śīghraṁ mariṣyataḥ| parigr̥hṇāti svasthavadāhāramiti yōjanā, abalaḥ san svasthavadāhāramatyarthaṁ karōtītyarthaḥ||12-17||
Adhikarana 8 (18-19) · Śloka 19
samīpē cakṣuṣōḥ kr̥tvā mr̥gayētāṅgulīkaram| smayatē'pi ca kālāndha ūrdhvagānimiṣēkṣaṇaḥ ||18|| śayanādāsanādaṅgāt kāṣṭhāt kuḍyādathāpi vā| asanmr̥gayatē kiñcit sa muhyan kālacōditaḥ||19||
समीपे चक्षुषोः कृत्वा मृगयेताङ्गुलीकरम्| स्मयतेऽपि च कालान्ध ऊर्ध्वगानिमिषेक्षणः ||१८|| शयनादासनादङ्गात् काष्ठात् कुड्यादथापि वा| असन्मृगयते किञ्चित् स मुह्यन् कालचोदितः||१९||
🔊 Audio coming soon
samīpa ityādi| cakṣuṣōḥ samīpē'ṅgulīkaraṁ kr̥tvā tat paśyan mr̥gayatē prārthayatē, smayatē ca vismitō bhavati| ūrdhvagamanimiṣaṁ ca īkṣaṇaṁ yasya sa tathā| asat avidyamānaṁ śayanāsanādi mr̥gayatē prārthayatē||18-19||
Adhikarana 9 (20-21) · Śloka 21
ahāsyahāsī sammuhyan pralēḍhi daśanacchadau| śītapādakarōcchvāsō yō narō na sa jīvati||20|| āhvayaṁstaṁ samīpasthaṁ svajanaṁ janamēva vā| mahāmōhāvr̥tamanāḥ paśyannapi na paśyati||21||
अहास्यहासी सम्मुह्यन् प्रलेढि दशनच्छदौ| शीतपादकरोच्छ्वासो यो नरो न स जीवति||२०|| आह्वयंस्तं समीपस्थं स्वजनं जनमेव वा| महामोहावृतमनाः पश्यन्नपि न पश्यति||२१||
🔊 Audio coming soon
ahāsyahāsīti ahāsyaviṣayē hāsyavān| daśanacchadau ōṣṭhau| śītaśabda ucchvāsāntaiḥ sambadhyatē| janamiti gōbalīvardanyāyēna svajanam||20-21||
Adhikarana 10 (22) · Śloka 22
ayōgamatiyōgaṁ vā śarīrē matimān bhiṣak| khādīnāṁ yugapaddr̥ṣṭvā bhēṣajaṁ nāvacārayēt||22||
अयोगमतियोगं वा शरीरे मतिमान् भिषक्| खादीनां युगपद्दृष्ट्वा भेषजं नावचारयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
khādīnāmiti khādikāryāṇāṁ dhātūnāṁ, kiṁvā khādikāryāṇāṁ śrōtrādīnām| yōgyaviṣayāgrahaṇamayōgaḥ| avidyamānaviṣayagrahaṇamatiyōgaḥ||22||
Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24
atipravr̥ddhyā rōgāṇāṁ manasaśca balakṣayāt| vāsamutsr̥jati kṣipraṁ śarīrī dēhasañjñakam||23|| varṇasvarāvagnibalaṁ vāgindriyamanōbalam| hīyatē'sukṣayē nidrā nityā bhavati vā na vā||24||
अतिप्रवृद्ध्या रोगाणां मनसश्च बलक्षयात्| वासमुत्सृजति क्षिप्रं शरीरी देहसञ्ज्ञकम्||२३|| वर्णस्वरावग्निबलं वागिन्द्रियमनोबलम्| हीयतेऽसुक्षये निद्रा नित्या भवति वा न वा||२४||
🔊 Audio coming soon
vāsamiva vāsaṁ, śarīramātmanō gr̥hamiva bhavati| na vā bhavatīti sarvathā na bhavatītyarthaḥ||23-24||
Adhikarana 12 (25-26) · Śloka 26
bhiṣagbhēṣajapānānnagurumitradviṣaśca yē| vaśagāḥ sarva ēvaitē bōddhavyāḥ samavartinaḥ||25|| ētēṣu rōgaḥ kramatē bhēṣajaṁ pratihanyatē| naiṣāmannāni bhuñjīta na cōdakamapi spr̥śēt||26||
भिषग्भेषजपानान्नगुरुमित्रद्विषश्च ये| वशगाः सर्व एवैते बोद्धव्याः समवर्तिनः||२५|| एतेषु रोगः क्रमते भेषजं प्रतिहन्यते| नैषामन्नानि भुञ्जीत न चोदकमपि स्पृशेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
samavartina iti yamasya; anyē tu samavartiśabdēna kālamr̥tyuṁ bruvatē, caśabdēnōktavakṣyamāṇasakalāriṣṭagrahaṇaṁ kurvanti; tēna sarvamēva riṣṭaṁ kālamr̥tyōḥ paraṁ bhavatīti varṇayanti| atra ca dvēṣamanu rōgakramaṇaṁ niṣphalō bhēṣajaprayōgaścāpi syādityāha- ētēṣvityādi| bhēṣajaṁ pratihanyata iti samyakkr̥tamapi bhēṣajaṁ hanyata ityarthaḥ| naiṣāmannāni bhuñjītēti prāyēṇa tadannasyāviśuddhatvāt| ēvamudakapratiṣēdhē'pi bōdhyam||25-26||
Adhikarana 13 (27) · Śloka 27
pādāḥ samētāścatvāraḥ sampannāḥ sādhakairguṇaiḥ| vyarthā gatāyuṣō dravyaṁ vinā nāsti guṇōdayaḥ||27||
पादाः समेताश्चत्वारः सम्पन्नाः साधकैर्गुणैः| व्यर्था गतायुषो द्रव्यं विना नास्ति गुणोदयः||२७||
🔊 Audio coming soon
pādā bhiṣagādayaḥ| sādhakairguṇairiti “śrutē paryavadātatvaṁ” (sū.a.9) ityādibhiḥ ṣōḍaśaguṇaiḥ sampannāḥ| kasmādvaidyādayō gatāyuṣō rōgānna sādhayantītyāha- dravyaṁ vinā nāsti guṇōdaya iti|- dravyaṁ kāraṇaṁ vinā ārōgyalakṣaṇō guṇōdayō nāsti| kāraṇaṁ cēhārōgyōtpattāvagatāyuṣṭvaṁ, tacca nāstīti bhāvaḥ||27||
Adhikarana 14 (28) · Śloka 28
parīkṣyamāyurbhiṣajā nīrujasyāturasya ca| āyurjñānaphalaṁ kr̥tsnamāyurjñē hyanuvartatē||28||
परीक्ष्यमायुर्भिषजा नीरुजस्यातुरस्य च| आयुर्ज्ञानफलं कृत्स्नमायुर्ज्ञे ह्यनुवर्तते||२८||
🔊 Audio coming soon
āyurjñānaphalaṁ vidyamānāyuṣi bhēṣajadānam||28||
Adhikarana 15 (29) · Śloka 29
tatra ślōkaḥ- kriyāpathamatikrāntāḥ kēvalaṁ dēhamāplutāḥ| cihnaṁ kurvanti yaddōṣāstadariṣṭaṁ nirucyatē||29||
तत्र श्लोकः- क्रियापथमतिक्रान्ताः केवलं देहमाप्लुताः| चिह्नं कुर्वन्ति यद्दोषास्तदरिष्टं निरुच्यते||२९||
🔊 Audio coming soon
riṣṭalakṣaṇamāha- kriyāpathamatikrāntā ityādi| atikrāntā iti gatāḥ| dūtādigatariṣṭalakṣaṇamētanna bhavati, kintu śarīragatariṣṭalakṣaṇaṁ; tēna nāvyāptirlakṣaṇasya vācyā| sarvariṣṭavyāpakaṁ tu lakṣaṇaṁ yathā- āyuṣō'ntarga(ga)tasya liṅgamiti| tacca indriyapadēnaivōktamiti prathamādhyāya ēva indriyapadavyākhyāyāṁ prōktam| nanu nirnimittaṁ riṣṭamityuktam, iha dōṣajanyatvaṁ riṣṭānāmucyata iti na kathaṁ virōdhaḥ? na, nirnimittatvaṁ hyanupalabhyamānanimittatvamuktaṁ; tēna rūkṣādihētuprāptimantarēṇa pratyāsannamaraṇaprabhāvakupitadōṣajanyatvaṁ tattadariṣṭānāmucyatē, tēnēhāpyupalabhyamānavyaktanimittatāsadbhāvānna virōdhaḥ||29||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē indriyasthānē'ṇujyōtīyamindriyaṁ nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थानेऽणुज्योतीयमिन्द्रियं नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthānē'ṇujyōtīyamindriyaṁ nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||