Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽణుజ్యోతీయమింద్రియం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातोऽणुज्योतीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
సద్యఃకాలనియతం రిష్టమభిధాయ కాలవిశేషనియతారిష్టాభిధాయకమణుజ్యోతీయముచ్యతే| అణుజ్యోతిశ్చేహ యథాశ్రుతం రోగం వర్జయిత్వా సంజ్ఞాయామనుక్రియతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
అణుజ్యోతిరనేకాగ్రో దుశ్ఛాయో దుర్మనాః సదా| రతిం న లభతే యాతి పరలోకం సమాంతరం||3||
अणुज्योतिरनेकाग्रो दुश्छायो दुर्मनाः सदा| रतिं न लभते याति परलोकं समान्तरम्||३||
🔊 Audio coming soon
జ్యోతిః సకలశరీరాంతర్గతం తేజః, అణుజ్యోతిర్మందాగ్నిః| అనేకాగ్రః వ్యాకులచిత్తః, దుర్మనా ఇత్యనేన తు మనోదౌర్బల్యముచ్యతే; తేన న పౌనరుక్త్యం| సమాంతరమితి సమామధ్యే||3||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
బలిం బలిభృతో యస్య ప్రణీతం నోపభుంజతే| లోకాంతరగతః పిండం భుంక్తే సంవత్సరేణ సః||4|| సప్తర్షీణాం సమీపస్థాం యో న పశ్యత్యరుంధతీం| సంవత్సరాంతే జంతుః స సంపశ్యతి మహత్తమః||5|| వికృత్యా వినిమిత్తం యః శోభాముపచయం ధనం| ప్రాప్నోత్యతో వా విభ్రంశం సమాంతం తస్య జీవితం||6||
बलिं बलिभृतो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते| लोकान्तरगतः पिण्डं भुङ्क्ते संवत्सरेण सः||४|| सप्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरुन्धतीम्| संवत्सरान्ते जन्तुः स सम्पश्यति महत्तमः||५|| विकृत्या विनिमित्तं यः शोभामुपचयं धनम्| प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं समान्तं तस्य जीवितम्||६||
🔊 Audio coming soon
బలిమితి వాయసానాం విధివద్దత్తమన్నం| మహత్తమ ఇతి మరణరూపం తమః| వికృత్యేతి ప్రసిద్ధం ధనాదికారణం వినా| వినిమిత్తమితి శరీరసంబద్ధధనాదిసూచకలక్షణం వినా; శరీరసంబద్ధలక్షణవశాదేవ కస్మింశ్చిత్కాలే ధనాది తదపచయో వా భవతి; తచ్చ లక్షణనిమిత్తత్వాదరిష్టమితి ప్రథమాధ్యాయ ఏవోక్తం| ఉపచయమితి శరీర ఏవోపచయం| అతో విభ్రంశమితి శోభాద్యభావం||4-6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
భక్తిః శీలం స్మృతిస్త్యాగో బుద్ధిర్బలమహేతుకం| షడేతాని నివర్తంతే షడ్భిర్మాసైర్మరిష్యతః||7||
भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम्| षडेतानि निवर्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः||७||
🔊 Audio coming soon
భక్తిః ఇచ్ఛా| అహేతుకమితి క్రియావిశేషణం| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ షట్త్వే లబ్ధే పునః షడితి పదం షణ్ణాం సముదితానామేవ నివృత్తిరరిష్టమితి దర్శయితుం||7||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
ధమనీనామపూర్వాణాం జాలమత్యర్థశోభనం| లలాటే దృశ్యతే యస్య షణ్మాసాన్న స జీవతి||8|| లేఖాభిశ్చంద్రవక్రాభిర్లలాటముపచీయతే| యస్య తస్యాయుషః షడ్భిర్మాసైరంతం సమాదిశేత్||9||
धमनीनामपूर्वाणां जालमत्यर्थशोभनम्| ललाटे दृश्यते यस्य षण्मासान्न स जीवति||८|| लेखाभिश्चन्द्रवक्राभिर्ललाटमुपचीयते| यस्य तस्यायुषः षड्भिर्मासैरन्तं समादिशेत्||९||
🔊 Audio coming soon
జాలమితి జాలాకారం| చంద్రవక్రాభిరితి బాలచంద్రవక్రాభిః||8-9||
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
శరీరకంపః సమ్మోహో గతిర్వచనమేవ చ| మత్తస్యేవోపలభ్యంతే యస్య మాసం న జీవతి||10|| రేతోమూత్రపురీషాణి యస్య మజ్జంతి చాంభసి| స మాసాత్ స్వజనద్వేష్టా మృత్యువారిణి మజ్జతి||11||
शरीरकम्पः सम्मोहो गतिर्वचनमेव च| मत्तस्येवोपलभ्यन्ते यस्य मासं न जीवति||१०|| रेतोमूत्रपुरीषाणि यस्य मज्जन्ति चाम्भसि| स मासात् स्वजनद्वेष्टा मृत्युवारिणि मज्जति||११||
🔊 Audio coming soon
రేత ఇత్యాద్యరిష్టం ‘నిష్ఠ్యూతం చ పురీషం చ’ (ఇం.అ.9) ఇత్యాదినా యద్యప్యుక్తం, తథాఽపీహ సమాసవచనాత్ సముదితానామేవ రేతఃప్రభృతీనాం మజ్జనం స్వజనద్వేషే సతి మారకం భవతీతి జ్ఞేయం||10-11||
Adhikarana 7 (12-17) · Śloka 17
హస్తపాదం ముఖం చోభే విశేషాద్యస్య శుష్యతః| శూయేతే వా వినా దేహాత్ స చ మాసం న జీవతి||12|| లలాటే మూర్ధ్ని బస్తౌ వా నీలా యస్య ప్రకాశతే| రాజీ బాలేందుకుటిలా న స జీవితుమర్హతి||13|| ప్రవాలగుటికాభాసా యస్య గాత్రే మసూరికాః| ఉత్పద్యాశు వినశ్యంతి న చిరాత్ స వినశ్యతి||14|| గ్రీవావమర్దో బలవాంజిహ్వాశ్వయథురేవ చ| బ్రధ్నాస్యగలపాకశ్చ యస్య పక్వం తమాదిశేత్||15|| సంభ్రమోఽతిప్రలాపోఽతిభేదోఽస్థ్నామతిదారుణః | కాలపాశపరీతస్య త్రయమేతత్ ప్రవర్తతే||16|| ప్రముహ్య లుంచయేత్ కేశాన్ పరిగృహ్ణాత్యతీవ చ| నరః స్వస్థవదాహారమబలః కాలచోదితః||17||
हस्तपादं मुखं चोभे विशेषाद्यस्य शुष्यतः| शूयेते वा विना देहात् स च मासं न जीवति||१२|| ललाटे मूर्ध्नि बस्तौ वा नीला यस्य प्रकाशते| राजी बालेन्दुकुटिला न स जीवितुमर्हति||१३|| प्रवालगुटिकाभासा यस्य गात्रे मसूरिकाः| उत्पद्याशु विनश्यन्ति न चिरात् स विनश्यति||१४|| ग्रीवावमर्दो बलवाञ्जिह्वाश्वयथुरेव च| ब्रध्नास्यगलपाकश्च यस्य पक्वं तमादिशेत्||१५|| सम्भ्रमोऽतिप्रलापोऽतिभेदोऽस्थ्नामतिदारुणः | कालपाशपरीतस्य त्रयमेतत् प्रवर्तते||१६|| प्रमुह्य लुञ्चयेत् केशान् परिगृह्णात्यतीव च| नरः स्वस्थवदाहारमबलः कालचोदितः||१७||
🔊 Audio coming soon
ఉభే ఇతి వచనం సముదితహస్తాదిశోషమేవ దర్శయతి| ప్రవాలకృతగుటికావదాభాసంత ఇతి ప్రవాలగుటికాభాసాః| కాలపాశపరీతస్యేతి శీఘ్రం మరిష్యతః| పరిగృహ్ణాతి స్వస్థవదాహారమితి యోజనా, అబలః సన్ స్వస్థవదాహారమత్యర్థం కరోతీత్యర్థః||12-17||
Adhikarana 8 (18-19) · Śloka 19
సమీపే చక్షుషోః కృత్వా మృగయేతాంగులీకరం| స్మయతేఽపి చ కాలాంధ ఊర్ధ్వగానిమిషేక్షణః ||18|| శయనాదాసనాదంగాత్ కాష్ఠాత్ కుడ్యాదథాపి వా| అసన్మృగయతే కించిత్ స ముహ్యన్ కాలచోదితః||19||
समीपे चक्षुषोः कृत्वा मृगयेताङ्गुलीकरम्| स्मयतेऽपि च कालान्ध ऊर्ध्वगानिमिषेक्षणः ||१८|| शयनादासनादङ्गात् काष्ठात् कुड्यादथापि वा| असन्मृगयते किञ्चित् स मुह्यन् कालचोदितः||१९||
🔊 Audio coming soon
సమీప ఇత్యాది| చక్షుషోః సమీపేఽంగులీకరం కృత్వా తత్ పశ్యన్ మృగయతే ప్రార్థయతే, స్మయతే చ విస్మితో భవతి| ఊర్ధ్వగమనిమిషం చ ఈక్షణం యస్య స తథా| అసత్ అవిద్యమానం శయనాసనాది మృగయతే ప్రార్థయతే||18-19||
Adhikarana 9 (20-21) · Śloka 21
అహాస్యహాసీ సమ్ముహ్యన్ ప్రలేఢి దశనచ్ఛదౌ| శీతపాదకరోచ్ఛ్వాసో యో నరో న స జీవతి||20|| ఆహ్వయంస్తం సమీపస్థం స్వజనం జనమేవ వా| మహామోహావృతమనాః పశ్యన్నపి న పశ్యతి||21||
अहास्यहासी सम्मुह्यन् प्रलेढि दशनच्छदौ| शीतपादकरोच्छ्वासो यो नरो न स जीवति||२०|| आह्वयंस्तं समीपस्थं स्वजनं जनमेव वा| महामोहावृतमनाः पश्यन्नपि न पश्यति||२१||
🔊 Audio coming soon
అహాస్యహాసీతి అహాస్యవిషయే హాస్యవాన్| దశనచ్ఛదౌ ఓష్ఠౌ| శీతశబ్ద ఉచ్ఛ్వాసాంతైః సంబధ్యతే| జనమితి గోబలీవర్దన్యాయేన స్వజనం||20-21||
Adhikarana 10 (22) · Śloka 22
అయోగమతియోగం వా శరీరే మతిమాన్ భిషక్| ఖాదీనాం యుగపద్దృష్ట్వా భేషజం నావచారయేత్||22||
अयोगमतियोगं वा शरीरे मतिमान् भिषक्| खादीनां युगपद्दृष्ट्वा भेषजं नावचारयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
ఖాదీనామితి ఖాదికార్యాణాం ధాతూనాం, కింవా ఖాదికార్యాణాం శ్రోత్రాదీనాం| యోగ్యవిషయాగ్రహణమయోగః| అవిద్యమానవిషయగ్రహణమతియోగః||22||
Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24
అతిప్రవృద్ధ్యా రోగాణాం మనసశ్చ బలక్షయాత్| వాసముత్సృజతి క్షిప్రం శరీరీ దేహసంజ్ఞకం||23|| వర్ణస్వరావగ్నిబలం వాగింద్రియమనోబలం| హీయతేఽసుక్షయే నిద్రా నిత్యా భవతి వా న వా||24||
अतिप्रवृद्ध्या रोगाणां मनसश्च बलक्षयात्| वासमुत्सृजति क्षिप्रं शरीरी देहसञ्ज्ञकम्||२३|| वर्णस्वरावग्निबलं वागिन्द्रियमनोबलम्| हीयतेऽसुक्षये निद्रा नित्या भवति वा न वा||२४||
🔊 Audio coming soon
వాసమివ వాసం, శరీరమాత్మనో గృహమివ భవతి| న వా భవతీతి సర్వథా న భవతీత్యర్థః||23-24||
Adhikarana 12 (25-26) · Śloka 26
భిషగ్భేషజపానాన్నగురుమిత్రద్విషశ్చ యే| వశగాః సర్వ ఏవైతే బోద్ధవ్యాః సమవర్తినః||25|| ఏతేషు రోగః క్రమతే భేషజం ప్రతిహన్యతే| నైషామన్నాని భుంజీత న చోదకమపి స్పృశేత్||26||
भिषग्भेषजपानान्नगुरुमित्रद्विषश्च ये| वशगाः सर्व एवैते बोद्धव्याः समवर्तिनः||२५|| एतेषु रोगः क्रमते भेषजं प्रतिहन्यते| नैषामन्नानि भुञ्जीत न चोदकमपि स्पृशेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
సమవర్తిన ఇతి యమస్య; అన్యే తు సమవర్తిశబ్దేన కాలమృత్యుం బ్రువతే, చశబ్దేనోక్తవక్ష్యమాణసకలారిష్టగ్రహణం కుర్వంతి; తేన సర్వమేవ రిష్టం కాలమృత్యోః పరం భవతీతి వర్ణయంతి| అత్ర చ ద్వేషమను రోగక్రమణం నిష్ఫలో భేషజప్రయోగశ్చాపి స్యాదిత్యాహ- ఏతేష్విత్యాది| భేషజం ప్రతిహన్యత ఇతి సమ్యక్కృతమపి భేషజం హన్యత ఇత్యర్థః| నైషామన్నాని భుంజీతేతి ప్రాయేణ తదన్నస్యావిశుద్ధత్వాత్| ఏవముదకప్రతిషేధేఽపి బోధ్యం||25-26||
Adhikarana 13 (27) · Śloka 27
పాదాః సమేతాశ్చత్వారః సంపన్నాః సాధకైర్గుణైః| వ్యర్థా గతాయుషో ద్రవ్యం వినా నాస్తి గుణోదయః||27||
पादाः समेताश्चत्वारः सम्पन्नाः साधकैर्गुणैः| व्यर्था गतायुषो द्रव्यं विना नास्ति गुणोदयः||२७||
🔊 Audio coming soon
పాదా భిషగాదయః| సాధకైర్గుణైరితి “శ్రుతే పర్యవదాతత్వం” (సూ.అ.9) ఇత్యాదిభిః షోడశగుణైః సంపన్నాః| కస్మాద్వైద్యాదయో గతాయుషో రోగాన్న సాధయంతీత్యాహ- ద్రవ్యం వినా నాస్తి గుణోదయ ఇతి|- ద్రవ్యం కారణం వినా ఆరోగ్యలక్షణో గుణోదయో నాస్తి| కారణం చేహారోగ్యోత్పత్తావగతాయుష్ట్వం, తచ్చ నాస్తీతి భావః||27||
Adhikarana 14 (28) · Śloka 28
పరీక్ష్యమాయుర్భిషజా నీరుజస్యాతురస్య చ| ఆయుర్జ్ఞానఫలం కృత్స్నమాయుర్జ్ఞే హ్యనువర్తతే||28||
परीक्ष्यमायुर्भिषजा नीरुजस्यातुरस्य च| आयुर्ज्ञानफलं कृत्स्नमायुर्ज्ञे ह्यनुवर्तते||२८||
🔊 Audio coming soon
ఆయుర్జ్ఞానఫలం విద్యమానాయుషి భేషజదానం||28||
Adhikarana 15 (29) · Śloka 29
తత్ర శ్లోకః- క్రియాపథమతిక్రాంతాః కేవలం దేహమాప్లుతాః| చిహ్నం కుర్వంతి యద్దోషాస్తదరిష్టం నిరుచ్యతే||29||
तत्र श्लोकः- क्रियापथमतिक्रान्ताः केवलं देहमाप्लुताः| चिह्नं कुर्वन्ति यद्दोषास्तदरिष्टं निरुच्यते||२९||
🔊 Audio coming soon
రిష్టలక్షణమాహ- క్రియాపథమతిక్రాంతా ఇత్యాది| అతిక్రాంతా ఇతి గతాః| దూతాదిగతరిష్టలక్షణమేతన్న భవతి, కింతు శరీరగతరిష్టలక్షణం; తేన నావ్యాప్తిర్లక్షణస్య వాచ్యా| సర్వరిష్టవ్యాపకం తు లక్షణం యథా- ఆయుషోఽంతర్గ(గ)తస్య లింగమితి| తచ్చ ఇంద్రియపదేనైవోక్తమితి ప్రథమాధ్యాయ ఏవ ఇంద్రియపదవ్యాఖ్యాయాం ప్రోక్తం| నను నిర్నిమిత్తం రిష్టమిత్యుక్తం, ఇహ దోషజన్యత్వం రిష్టానాముచ్యత ఇతి న కథం విరోధః? న, నిర్నిమిత్తత్వం హ్యనుపలభ్యమాననిమిత్తత్వముక్తం; తేన రూక్షాదిహేతుప్రాప్తిమంతరేణ ప్రత్యాసన్నమరణప్రభావకుపితదోషజన్యత్వం తత్తదరిష్టానాముచ్యతే, తేనేహాప్యుపలభ్యమానవ్యక్తనిమిత్తతాసద్భావాన్న విరోధః||29||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే ఇంద్రియస్థానేఽణుజ్యోతీయమింద్రియం నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थानेऽणुज्योतीयमिन्द्रियं नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామింద్రియస్థానేఽణుజ్యోతీయమింద్రియం నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||