Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō gōmayacūrṇīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pāriśēṣyādgōmayacūrṇīyamucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8
yasya gōmayacūrṇābhaṁ cūrṇaṁ mūrdhani jāyatē| sasnēhaṁ bhraśyatē caiva māsāntaṁ tasya jīvitam||3|| nikaṣanniva yaḥ pādau cyutāṁsaḥ paridhāvati| vikr̥tyā na sa lōkē'smiṁściraṁ vasati mānavaḥ||4|| yasya snātānuliptasya pūrvaṁ śuṣyatyurō bhr̥śam| ārdrēṣu sarvagātrēṣu sō'rdhamāsaṁ na jīvati||5|| yamuddiśyāturaṁ vaidyaḥ saṁvartayitumauṣadham | yatamānō na śaknōti durlabhaṁ tasya jīvitam||6|| vijñātaṁ bahuśaḥ siddhaṁ vidhivaccāvacāritam| na sidhyatyauṣadhaṁ yasya nāsti tasya cikitsitam||7|| āhāramupayuñjānō bhiṣajā sūpakalpitam| yaḥ phalaṁ tasya nāpnōti durlabhaṁ tasya jīvitam||8||
यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्धनि जायते| सस्नेहं भ्रश्यते चैव मासान्तं तस्य जीवितम्||३|| निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिधावति| विकृत्या न स लोकेऽस्मिंश्चिरं वसति मानवः||४|| यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम्| आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति||५|| यमुद्दिश्यातुरं वैद्यः संवर्तयितुमौषधम् | यतमानो न शक्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्||६|| विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवच्चावचारितम्| न सिध्यत्यौषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||७|| आहारमुपयुञ्जानो भिषजा सूपकल्पितम्| यः फलं तस्य नाप्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्||८||
🔊 Audio coming soon
cūrṇamityasya viśēṣaṇaṁ- sasnēhamiti| nikaṣannivēti gharṣanniva| vikr̥tyētyanēna sahajaṁ pādagharṣaṇādi niṣēdhati| pūrvamuraḥ śuṣyatītyabhidhānādēva śēṣagātrārdratāyāṁ labdhāyāṁ punaḥ ‘ārdrēṣu sarvagātrēṣu’ iti vacanādviśēṣēṇāparagātrāṇāmārdratāṁ darśayati| yamuddiśyēti yasyārthē| siddhamiti anēna rūpēṇa bahuśō jñātam| āhāramityādyariṣṭaṁ rōgiviṣayaṁ, tēna “iṣṭaṁ ca guṇasampannaṁ” (iṁ.a.7) ityādigranthōktēna svasthaviṣayēṇāriṣṭēna samaṁ na paunaruktyam||3-8||
Adhikarana 3 (9-24) · Śloka 25
dūtādhikārē vakṣyāmō lakṣaṇāni mumūrṣatām| yāni dr̥ṣṭvā bhiṣak prājñaḥ pratyākhyāyādasaṁyamam||9|| muktakēśē'thavā nagnē rudatyaprayatē'thavā| bhiṣagabhyāgataṁ dr̥ṣṭvā dūtaṁ maraṇamādiśēt||10|| suptē bhiṣaji yē dūtāśchindatyapi ca bhindati| āgacchanti bhiṣak tēṣāṁ na bhartāramanuvrajēt||11|| juhvatyagniṁ tathā piṇḍān pitr̥bhyō nirvapatyapi| vaidyē dūtā ya āyānti tē ghnanti prajighāṁsavaḥ||12|| kathayatyapraśastāni cintayatyathavā punaḥ| vaidyē dūtā manuṣyāṇāmāgacchanti mumūrṣatām||13|| mr̥tadagdhavinaṣṭāni bhajati vyāharatyapi| apraśastāni cānyāni vaidyē dūtā mumūrṣatām||14|| vikārasāmānyaguṇē dēśē kālē'thavā bhiṣak| dūtamabhyāgataṁ dr̥ṣṭvā nāturaṁ tamupācarēt||15|| dīnabhītadrutatrastamalināmasatīṁ striyam| trīn vyākr̥tīṁśca ṣaṇḍāṁśca dūtān vidyānmumūrṣatām||16|| aṅgavyasaninaṁ dūtaṁ liṅginaṁ vyādhitaṁ tathā| samprēkṣya cōgrakarmāṇaṁ na vaidyō gantumarhati||17|| āturārthamanuprāptaṁ kharōṣṭrarathavāhanam| dūtaṁ dr̥ṣṭvā bhiṣagvidyādāturasya parābhavam||18|| palālabusamāṁsāsthikēśalōmanakhadvijān| mārjanīṁ musalaṁ śūrpamupānaccarma vicyutam ||19|| tr̥ṇakāṣṭhatuṣāṅgāraṁ spr̥śantō lōṣṭamaśma ca| tatpūrvadarśanē dūtā vyāharanti mumūrṣatām||20|| yasmiṁśca dūtē bruvati vākyamāturasaṁśrayam| paśyēnnimittamaśubhaṁ taṁ ca nānuvrajēdbhiṣak||21|| tathā vyasaninaṁ prētaṁ prētālaṅkāramēva vā| bhinnaṁ dagdhaṁ vinaṣṭaṁ vā tadvādīni vacāṁsi vā||22|| rasō vā kaṭukastīvrō gandhō vā kauṇapō mahān| sparśō vā vipulaḥ krūrō yadvā'nyadaśubhaṁ bhavēt||23|| tatpūrvamabhitō vākyaṁ vākyakālē'thavā punaḥ| dūtānāṁ vyāhr̥taṁ śrutvā dhīrō maraṇamādiśēt||24|| iti dūtādhikārō'yamuktaḥ kr̥tsnō mumūrṣatām|25|
दूताधिकारे वक्ष्यामो लक्षणानि मुमूर्षताम्| यानि दृष्ट्वा भिषक् प्राज्ञः प्रत्याख्यायादसंयमम्||९|| मुक्तकेशेऽथवा नग्ने रुदत्यप्रयतेऽथवा| भिषगभ्यागतं दृष्ट्वा दूतं मरणमादिशेत्||१०|| सुप्ते भिषजि ये दूताश्छिन्दत्यपि च भिन्दति| आगच्छन्ति भिषक् तेषां न भर्तारमनुव्रजेत्||११|| जुह्वत्यग्निं तथा पिण्डान् पितृभ्यो निर्वपत्यपि| वैद्ये दूता य आयान्ति ते घ्नन्ति प्रजिघांसवः||१२|| कथयत्यप्रशस्तानि चिन्तयत्यथवा पुनः| वैद्ये दूता मनुष्याणामागच्छन्ति मुमूर्षताम्||१३|| मृतदग्धविनष्टानि भजति व्याहरत्यपि| अप्रशस्तानि चान्यानि वैद्ये दूता मुमूर्षताम्||१४|| विकारसामान्यगुणे देशे कालेऽथवा भिषक्| दूतमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत्||१५|| दीनभीतद्रुतत्रस्तमलिनामसतीं स्त्रियम्| त्रीन् व्याकृतींश्च षण्डांश्च दूतान् विद्यान्मुमूर्षताम्||१६|| अङ्गव्यसनिनं दूतं लिङ्गिनं व्याधितं तथा| सम्प्रेक्ष्य चोग्रकर्माणं न वैद्यो गन्तुमर्हति||१७|| आतुरार्थमनुप्राप्तं खरोष्ट्ररथवाहनम्| दूतं दृष्ट्वा भिषग्विद्यादातुरस्य पराभवम्||१८|| पलालबुसमांसास्थिकेशलोमनखद्विजान्| मार्जनीं मुसलं शूर्पमुपानच्चर्म विच्युतम् ||१९|| तृणकाष्ठतुषाङ्गारं स्पृशन्तो लोष्टमश्म च| तत्पूर्वदर्शने दूता व्याहरन्ति मुमूर्षताम्||२०|| यस्मिंश्च दूते ब्रुवति वाक्यमातुरसंश्रयम्| पश्येन्निमित्तमशुभं तं च नानुव्रजेद्भिषक्||२१|| तथा व्यसनिनं प्रेतं प्रेतालङ्कारमेव वा| भिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद्वादीनि वचांसि वा||२२|| रसो वा कटुकस्तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान्| स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद्वाऽन्यदशुभं भवेत्||२३|| तत्पूर्वमभितो वाक्यं वाक्यकालेऽथवा पुनः| दूतानां व्याहृतं श्रुत्वा धीरो मरणमादिशेत्||२४|| इति दूताधिकारोऽयमुक्तः कृत्स्नो मुमूर्षताम्|२५|
🔊 Audio coming soon
aprayatē iti apavitrē| suptē iti nidrāṇē| na bhartāramiti na dūtaprēṣakamāturamityarthaḥ| dūtāśca yadyapi rōgihitamicchanti, na prajighāṁsavaśca bhavanti, na ca svabhāvād dūtāḥ prajighāṁsavō ghnanti, tathā'pi yathā''turasya vināśō bhavati tathā daivaprēritāḥ santa āgacchantō dūtāḥ prajighāṁsava iva tathā ghnantīvēti kr̥tvā ‘prajighāṁsavō ghnanti’ ityucyantē| tēnātra ivaśabdō luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ| cintayatyapraśastānīti sambandhaḥ| vyāharatyapi vaidyē mr̥tadagdhavinaṣṭānīti yōjanā| vikārasāmānyaguṇō dēśō yathā- raktapittē jvalanasannihitō dēśaḥ, vikārasāmānyaguṇaḥ kālō yathā- raktapittē madhyāhna ityādi jñēyam| trīniti trisaṅkhyā ēva dūtā apraśastāḥ| ṣaṇḍā napuṁsakāḥ| aṅgavyasanī chinnanāsādiḥ| ugrakarmā māraṇādyakāryapravr̥ttaḥ| palālētyādau tr̥ṇakāṣṭhādiparispr̥śō dūtāḥ| tatpūrvadarśanē iti vaidyapūrvadarśanē, palālabusādīni spr̥śanta āturasya mumūrṣatāṁ vyāharantīti yōjanā| prētālaṅkāramēva cētyantaṁ yaṁ paśyēt taṁ ca nānuvrajēditi sambandhaḥ| tadvādīni bhinnādivādīni| tīvra iti indriyōdvējakaḥ| sparśō vipulō yathā tīvrōgrādisparśaḥ| tatpūrvamiti dūtavacanāt pūrvam| abhitō vākyamiti sarvabhūtakālavacanam| vyāhr̥tamiti āturāvasthākathanam||9-24||-
Adhikarana 4 (25-31) · Śloka 32
pathyāturakulānāṁ ca vakṣyāmyautpātikaṁ punaḥ||25|| avakṣutamathōtkruṣṭaṁ skhalanaṁ patanaṁ tathā| ākrōśaḥ samprahārō vā pratiṣēdhō vigarhaṇam||26|| vastrōṣṇīṣōttarāsaṅgaśchatrōpānadyugāśrayam| vyasanaṁ darśanaṁ cāpi mr̥tavyasanināṁ tathā||27|| caityadhvajapatākānāṁ pūrṇānāṁ patanāni ca| hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṁ bhasmapāṁśubhiḥ||28|| pathacchēdō biḍālēna śunā sarpēṇa vā punaḥ| mr̥gadvijānāṁ krūrāṇāṁ girō dīptāṁ diśaṁ prati||29|| śayanāsanayānānāmuttānānāṁ ca darśanam| ityētānyapraśastāni sarvāṇyāhurmanīṣiṇaḥ||30|| ētāni pathi vaidyēna paśyatā''turavēśmani| śr̥ṇvatā ca na gantavyaṁ tadāgāraṁ vipaścitā||31|| ityautpātikamākhyātaṁ pathi vaidyavigarhitam|32|
पथ्यातुरकुलानां च वक्ष्याम्यौत्पातिकं पुनः||२५|| अवक्षुतमथोत्क्रुष्टं स्खलनं पतनं तथा| आक्रोशः सम्प्रहारो वा प्रतिषेधो विगर्हणम्||२६|| वस्त्रोष्णीषोत्तरासङ्गश्छत्रोपानद्युगाश्रयम्| व्यसनं दर्शनं चापि मृतव्यसनिनां तथा||२७|| चैत्यध्वजपताकानां पूर्णानां पतनानि च| हतानिष्टप्रवादाश्च दूषणं भस्मपांशुभिः||२८|| पथच्छेदो बिडालेन शुना सर्पेण वा पुनः| मृगद्विजानां क्रूराणां गिरो दीप्तां दिशं प्रति||२९|| शयनासनयानानामुत्तानानां च दर्शनम्| इत्येतान्यप्रशस्तानि सर्वाण्याहुर्मनीषिणः||३०|| एतानि पथि वैद्येन पश्यताऽऽतुरवेश्मनि| शृण्वता च न गन्तव्यं तदागारं विपश्चिता||३१|| इत्यौत्पातिकमाख्यातं पथि वैद्यविगर्हितम्|३२|
🔊 Audio coming soon
autpātikamiti ariṣṭasūcakanimittam| avakṣutaṁ chikkā| utkr̥ṣṭaṁ santrastarutam| pratiṣēdhaḥ ‘mā gaccha’ ityēvaṁrūpaḥ| vyasanaṁ vastrādīnāṁ yat sphuṭanādi| vyasanīti vyaṅgaḥ, kalahavān vā| pūrṇāḥ pūrṇakumbhādayaḥ| dūṣaṇaṁ bhasmapāṁśubhiriti bhasmapāṁśvavakiraṇam| pathacchēda iti biḍālādibhirmārgalaṅghanam| mr̥gadvijāḥ krūrāḥ śr̥gālagr̥dhrādayaḥ| dīptā dik yasyāṁ sūryō vartatē, kiṁvā dakṣiṇā dik dīptōcyatē| śayanaṁ khaṭvādi, āsanaṁ pīṭhādi||25-31||-
Adhikarana 5 (32-39) · Śloka 39
imāmapi ca budhyēta gr̥hāvasthāṁ mumūrṣatām||32|| pravēśē pūrṇakumbhāgnimr̥dbījaphalasarpiṣām| vr̥ṣabrāhmaṇaratnānnadēvatānāṁ ca nirgatim||33|| agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca| bhiṣaṅ mumūrṣatāṁ vēśma praviśannēva paśyati||34|| chinnabhinnāni dagdhāni bhagnāni mr̥ditāni ca| durbalāni ca sēvantē mumūrṣōrvaiśmikā janāḥ||35|| śayanaṁ vasanaṁ yānaṁ gamanaṁ bhōjanaṁ rutam| śrūyatē'maṅgalaṁ yasya nāsti tasya cikitsitam||36|| śayanaṁ vasanaṁ yānamanyaṁ vā'pi paricchadam| prētavadyasya kurvanti suhr̥daḥ prēta ēva saḥ||37|| annaṁ vyāpadyatē'tyarthaṁ jyōtiścaivōpaśāmyati| nivātē sēndhanaṁ yasya tasya nāsti cikitsitam||38|| āturasya gr̥hē yasya bhidyantē vā patanti vā| atimātramamatrāṇi durlabhaṁ tasya jīvitam||39||
इमामपि च बुध्येत गृहावस्थां मुमूर्षताम्||३२|| प्रवेशे पूर्णकुम्भाग्निमृद्बीजफलसर्पिषाम्| वृषब्राह्मणरत्नान्नदेवतानां च निर्गतिम्||३३|| अग्निपूर्णानि पात्राणि भिन्नानि विशिखानि च| भिषङ् मुमूर्षतां वेश्म प्रविशन्नेव पश्यति||३४|| छिन्नभिन्नानि दग्धानि भग्नानि मृदितानि च| दुर्बलानि च सेवन्ते मुमूर्षोर्वैश्मिका जनाः||३५|| शयनं वसनं यानं गमनं भोजनं रुतम्| श्रूयतेऽमङ्गलं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||३६|| शयनं वसनं यानमन्यं वाऽपि परिच्छदम्| प्रेतवद्यस्य कुर्वन्ति सुहृदः प्रेत एव सः||३७|| अन्नं व्यापद्यतेऽत्यर्थं ज्योतिश्चैवोपशाम्यति| निवाते सेन्धनं यस्य तस्य नास्ति चिकित्सितम्||३८|| आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा| अतिमात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम्||३९||
🔊 Audio coming soon
viśikhānīti khaṇḍitāni; kiṁvā ‘vaśikāni’ iti pāṭhaḥ, tadā śūnyānītyarthaḥ| vaiśmikā janā iti gr̥hapratiṣṭhitā janāḥ| prētavat mr̥tasya yathā kriyatē śayanādi tathā| suhr̥da iti vacanēnāsuhr̥dbhirdvēṣādamaṅgalārthaṁ kr̥taṁ prētavacchayanādi niṣēdhayati| jyōtiḥ agniḥ, nivātē sēndhanaśca san yadi nirvāti tadā riṣṭam| amatrāṇīti śarāvasthālyādīni||32-39||
Adhikarana 6 (40-42) · Śloka 42
bhavanti cātra- yaddvādaśabhiradhyāyairvyāsataḥ parikīrtitam| mumūrṣatāṁ manuṣyāṇāṁ lakṣaṇaṁ jīvitāntakr̥t||40|| tat samāsēna vakṣyāmaḥ paryāyāntaramāśritam| paryāyavacanaṁ hyarthavijñānāyōpapadyatē||41|| atyarthaṁ punarēvēyaṁ vivakṣā nō vidhīyatē| tasminnēvādhikaraṇē yat pūrvamabhiśabditam||42||
भवन्ति चात्र- यद्द्वादशभिरध्यायैर्व्यासतः परिकीर्तितम्| मुमूर्षतां मनुष्याणां लक्षणं जीवितान्तकृत्||४०|| तत् समासेन वक्ष्यामः पर्यायान्तरमाश्रितम्| पर्यायवचनं ह्यर्थविज्ञानायोपपद्यते||४१|| अत्यर्थं पुनरेवेयं विवक्षा नो विधीयते| तस्मिन्नेवाधिकरणे यत् पूर्वमभिशब्दितम्||४२||
🔊 Audio coming soon
samprati dvādaśādhyāyōktaṁ riṣṭaṁ duradhigamārthaṁ saṅgrahēṇa spaṣṭīkaraṇārthamāha- dvādaśabhirityādi| paryāyāyāntaramāśritamiti sañjñāntarēṇa kīrtitam| arthavijñānāyēti pūrvābhidhānē śabdasyānēkārthābhidhāyitvādinā yatra sandēhō mithyājñānaṁ vā bhavati, tasya śabdāntarēṇābhidhānād vyaktō'rthō bhavatīti darśayati||40-42||
Adhikarana 7 (43-61) · Śloka 61
vasatāṁ caramaṁ kālaṁ śarīrēṣu śarīriṇām| abhyugrāṇāṁ vināśāya dēhēbhyaḥ pravivatsatām||43|| iṣṭāṁstitikṣatāṁ prāṇān kāntaṁ vāsaṁ jihāsatām| tantrayantrēṣu bhinnēṣu tamō'ntyaṁ pravivikṣatām||44|| vināśāyēha rūpāṇi yānyavasthāntarāṇi ca| bhavanti tāni vakṣyāmi yathōddēśaṁ yathāgamam||45|| prāṇāḥ samupatapyantē vijñānamuparudhyatē| vamanti balamaṅgāni cēṣṭā vyuparamanti ca||46|| indriyāṇi vinaśyanti khilībhavati cētanā | autsukyaṁ bhajatē sattvaṁ cētō bhīrāviśatyapi||47|| smr̥tistyajati mēdhā ca hrīśriyau cāpasarpataḥ| upaplavantē pāpmāna ōjastējaśca naśyati||48|| śīlaṁ vyāvartatē'tyarthaṁ bhaktiśca parivartatē| vikriyantē praticchāyāśchāyāśca vikr̥tiṁ prati||49|| śukraṁ pracyavatē sthānādunmārgaṁ bhajatē'nilaḥ| kṣayaṁ māṁsāni gacchanti gacchatyasr̥gapi kṣayam||50|| ūṣmāṇaḥ pralayaṁ yānti viślēṣaṁ yānti sandhayaḥ| gandhā vikr̥timāyānti bhēdaṁ varṇasvarau tathā||51|| vaivarṇyaṁ bhajatē kāyaḥ kāyacchidraṁ viśuṣyati| dhūmaḥ sañjāyatē mūrdhni dāruṇākhyaśca cūrṇakaḥ||52|| satataspandanā dēśāḥ śarīrē yē'bhilakṣitāḥ| tē stambhānugatāḥ sarvē na calanti kathañcana||53|| guṇāḥ śarīradēśānāṁ śītōṣṇamr̥dudāruṇāḥ| viparyāsēna vartantē sthānēṣvanyēṣu tadvidhāḥ||54|| nakhēṣu jāyatē puṣpaṁ paṅkō dantēṣu jāyatē| jaṭāḥ pakṣmasu jāyantē sīmantāścāpi mūrdhani||55|| bhēṣajāni na saṁvr̥ttiṁ prāpnuvanti yathāruci| yāni cāpyupapadyantē tēṣāṁ vīryaṁ na sidhyati||56|| nānāprakr̥tayaḥ krūrā vikārā vividhauṣadhāḥ| kṣipraṁ samabhivartantē pratihatya balaujasī||57|| śabdaḥ sparśō rasō rūpaṁ gandhaścēṣṭā vicintitam | utpadyantē'śubhānyēva pratikarmapravr̥ttiṣu||58|| dr̥śyantē dāruṇāḥ svapnā daurātmyamupajāyatē| prēṣyāḥ pratīpatāṁ yānti prētākr̥tirudīryatē||59|| prakr̥tirhīyatē'tyarthaṁ vikr̥tiścābhivardhatē| kr̥tsnamautpātikaṁ ghōramari(ni)ṣṭamupalakṣyatē||60|| ityētāni manuṣyāṇāṁ bhavanti vinaśiṣyatām| lakṣaṇāni yathōddēśaṁ yānyuktāni yathāgamam||61||
वसतां चरमं कालं शरीरेषु शरीरिणाम्| अभ्युग्राणां विनाशाय देहेभ्यः प्रविवत्सताम्||४३|| इष्टांस्तितिक्षतां प्राणान् कान्तं वासं जिहासताम्| तन्त्रयन्त्रेषु भिन्नेषु तमोऽन्त्यं प्रविविक्षताम्||४४|| विनाशायेह रूपाणि यान्यवस्थान्तराणि च| भवन्ति तानि वक्ष्यामि यथोद्देशं यथागमम्||४५|| प्राणाः समुपतप्यन्ते विज्ञानमुपरुध्यते| वमन्ति बलमङ्गानि चेष्टा व्युपरमन्ति च||४६|| इन्द्रियाणि विनश्यन्ति खिलीभवति चेतना | औत्सुक्यं भजते सत्त्वं चेतो भीराविशत्यपि||४७|| स्मृतिस्त्यजति मेधा च ह्रीश्रियौ चापसर्पतः| उपप्लवन्ते पाप्मान ओजस्तेजश्च नश्यति||४८|| शीलं व्यावर्ततेऽत्यर्थं भक्तिश्च परिवर्तते| विक्रियन्ते प्रतिच्छायाश्छायाश्च विकृतिं प्रति||४९|| शुक्रं प्रच्यवते स्थानादुन्मार्गं भजतेऽनिलः| क्षयं मांसानि गच्छन्ति गच्छत्यसृगपि क्षयम्||५०|| ऊष्माणः प्रलयं यान्ति विश्लेषं यान्ति सन्धयः| गन्धा विकृतिमायान्ति भेदं वर्णस्वरौ तथा||५१|| वैवर्ण्यं भजते कायः कायच्छिद्रं विशुष्यति| धूमः सञ्जायते मूर्ध्नि दारुणाख्यश्च चूर्णकः||५२|| सततस्पन्दना देशाः शरीरे येऽभिलक्षिताः| ते स्तम्भानुगताः सर्वे न चलन्ति कथञ्चन||५३|| गुणाः शरीरदेशानां शीतोष्णमृदुदारुणाः| विपर्यासेन वर्तन्ते स्थानेष्वन्येषु तद्विधाः||५४|| नखेषु जायते पुष्पं पङ्को दन्तेषु जायते| जटाः पक्ष्मसु जायन्ते सीमन्ताश्चापि मूर्धनि||५५|| भेषजानि न संवृत्तिं प्राप्नुवन्ति यथारुचि| यानि चाप्युपपद्यन्ते तेषां वीर्यं न सिध्यति||५६|| नानाप्रकृतयः क्रूरा विकारा विविधौषधाः| क्षिप्रं समभिवर्तन्ते प्रतिहत्य बलौजसी||५७|| शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धश्चेष्टा विचिन्तितम् | उत्पद्यन्तेऽशुभान्येव प्रतिकर्मप्रवृत्तिषु||५८|| दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना दौरात्म्यमुपजायते| प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते||५९|| प्रकृतिर्हीयतेऽत्यर्थं विकृतिश्चाभिवर्धते| कृत्स्नमौत्पातिकं घोरमरि(नि)ष्टमुपलक्ष्यते||६०|| इत्येतानि मनुष्याणां भवन्ति विनशिष्यताम्| लक्षणानि यथोद्देशं यान्युक्तानि यथागमम्||६१||
🔊 Audio coming soon
abhyugrāṇāmiti abhyudgatānām| pravivatsatāmiti pravastumudyatānām| kāntaṁ vāsamityanēna sarvaprāṇināmēva sarvāvasthāsu śarīraṁ kāmyaṁ bhavatīti darśayati| kāntamapi śarīrarūpaṁ vāsō jīvitaṁ vā balādēva svakarmaṇā tyajyamānamapi ihōpacārādivaśabdalōpādvā svātantryēṇa nirdiśyatē; yathā- jihāsatāmiti, tatha titikṣatāmiti| tantraṁ śarīraṁ, tasya yantraṁ sirāsnāyvādirūpaṁ tantrayantram| tamō'ntyamiti maraṇarūpaṁ tamaḥ| vināśāyēha rūpāṇīti prāṇasamupatāpādīni| khilībhavatīti apathagrāhiṇī bhavati| pāpmāna iti pāpajanitarōgāḥ, adharmyāśca kriyāḥ| chāyāśca vikr̥tiṁ prati ‘gacchanti’ iti śēṣaḥ, tēna pratyēkaṁ chāyā vikr̥tiṁ gacchatītyarthaḥ| dhūmaḥ sañjāyatē mūrdhnīti prakr̥taṁ bāṣpanirgamaṁ vinā bahalō dhūma iva śirasi bhavati| dāruṇākhyaśca cūrṇaka iti “yasya gōmayacūrṇābhaṁ” ityādigranthōktaścūrṇakaḥ| sthānēṣvanyēṣu tadvidhā iti śarīradēśāntarēṣu| bahuvacanēna snēhādayō viparyāsēna vartanta ityarthaḥ| saṁvr̥ttimiti niṣpattim| upapadyantē sidhyanti| nānāprakr̥taya iti parasparaṁ viruddhasvabhāvāḥ| pratikarmapravr̥ttiḥ cikitsāpravr̥ttiḥ| autpātikamiti ākasmikaṁ; tasya viśēṣaṇaṁ- ariṣṭamiti; tēna riṣṭasūcakamautpātikamiti phalati||43-61||
Adhikarana 8 (62-64) · Śloka 64
maraṇāyēha rūpāṇi paśyatā'pi bhiṣagvidā| apr̥ṣṭēna na vaktavyaṁ maraṇaṁ pratyupasthitam||62|| pr̥ṣṭēnāpi na vaktavyaṁ tatra yatrōpaghātakam| āturasya bhavēdduḥkhamathavā'nyasya kasyacit||63|| abruvanmaraṇaṁ tasya nainamicchēccikitsitum| yasya paśyēdvināśāya liṅgāni kuśalō bhiṣak||64||
मरणायेह रूपाणि पश्यताऽपि भिषग्विदा| अपृष्टेन न वक्तव्यं मरणं प्रत्युपस्थितम्||६२|| पृष्टेनापि न वक्तव्यं तत्र यत्रोपघातकम्| आतुरस्य भवेद्दुःखमथवाऽन्यस्य कस्यचित्||६३|| अब्रुवन्मरणं तस्य नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्| यस्य पश्येद्विनाशाय लिङ्गानि कुशलो भिषक्||६४||
🔊 Audio coming soon
samprati jñātasya riṣṭasya yathā'prakāśyatvaṁ tadāha- maraṇāyētyādi| āturasyōpaghātakamiti yōjyam| bhavēdduḥkhamanyasyēti sambandhaḥ||62-64||
Adhikarana 9 (65-66) · Śloka 66
liṅgēbhyō maraṇākhyēbhyō viparītāni paśyatā| liṅgānyārōgyamāgantu vaktavyaṁ bhiṣajā dhruvam||65|| dūtairautpātikairbhāvaiḥ pathyāturakulāśrayaiḥ| āturācāraśīlēṣṭadravyasampattilakṣaṇaiḥ||66||
लिङ्गेभ्यो मरणाख्येभ्यो विपरीतानि पश्यता| लिङ्गान्यारोग्यमागन्तु वक्तव्यं भिषजा ध्रुवम्||६५|| दूतैरौत्पातिकैर्भावैः पथ्यातुरकुलाश्रयैः| आतुराचारशीलेष्टद्रव्यसम्पत्तिलक्षणैः||६६||
🔊 Audio coming soon
hanta maraṇaṁ cēdāturasya bhāvi nōcyatē, tat kimārōgyamapi bhāvi na vaktavyamēvētyāha- liṅgēbhya ityādi| maraṇamākhyāpayantīti maraṇākhyāni, tēbhyō viparītāni ārōgyasūcakāni| āgantviti paścātkālabhāvi| autpātikairbhāvairiti śubhasūcanārthamakasmādutpannairbhāvaiḥ; sāmānyēna śubhāśubhasūcakaṁ yadakasmādudbhavati tadautpātikamucyatē| dravyasampattilakṣaṇairityantairārōgyamāgantu vaktavyamiti yōjanā||65-66||
Adhikarana 10 (67-70) · Śloka 70
svācāraṁ hr̥ṣṭamavyaṅgaṁ yaśasyaṁ śuklavāsasam| amuṇḍamajaṭaṁ dūtaṁ jātivēśakriyāsamam||67|| anuṣṭrakharayānasthamasandhyāsvagrahēṣu ca| adāruṇēṣu nakṣatrēṣvanugrēṣu dhruvēṣu ca||68|| vinā caturthīṁ navamīṁ vinā riktāṁ caturdaśīm| madhyāhnamardharātraṁ ca bhūkampaṁ rāhudarśanam||69|| vinā dēśamaśastaṁ cāśastautpātikalakṣaṇam| dūtaṁ praśastamavyagraṁ nirdiśēdāgataṁ bhiṣak||70||
स्वाचारं हृष्टमव्यङ्गं यशस्यं शुक्लवाससम्| अमुण्डमजटं दूतं जातिवेशक्रियासमम्||६७|| अनुष्ट्रखरयानस्थमसन्ध्यास्वग्रहेषु च| अदारुणेषु नक्षत्रेष्वनुग्रेषु ध्रुवेषु च||६८|| विना चतुर्थीं नवमीं विना रिक्तां चतुर्दशीम्| मध्याह्नमर्धरात्रं च भूकम्पं राहुदर्शनम्||६९|| विना देशमशस्तं चाशस्तौत्पातिकलक्षणम्| दूतं प्रशस्तमव्यग्रं निर्दिशेदागतं भिषक्||७०||
🔊 Audio coming soon
śubhabhavanalakṣaṇaṁ svācāramityādinā brūtē| amuṇḍamiti asaśikhakr̥tavapanō'bhiprētaḥ| jātyādibhirāturēṇa saha samō jātivēśakriyāsamaḥ| agrahēṣviti apraśastasthānasthitakrūragrahānadhiṣṭhitēṣu kālēṣvityarthaḥ| adāruṇēṣu nakṣatrēṣvanugrēṣu dhruvēṣu cēti dāruṇānīti tīkṣṇāni, yaduvāca varāhaḥ- “mūlaśivaśakrabhujagādhipāni tīkṣṇāni” (br̥.saṁ.a.18) iti; śiva ārdrā, śakrō jyēṣṭhā, bhujagādhipa āślēṣā| ugrāṇi ca varāhōktāni yathā- “ugrāṇi pūrvabharaṇīpitryāṇi” (br̥.saṁ.a.98) iti| tatra pūrvaśabdēna pūrvaphālgunī, pūrvāṣāḍhā, pūrvabhādrapadā ca| pitryaṁ maghā| varāhōktadāruṇādīni nakṣatrāṇi varjayitvā'nyēṣu nakṣatrēṣu dūtā āgatāḥ śubhā bhavanti| riktāmiti caturthyādiviśēṣaṇam| caturthī navamī caturdaśī ca riktōcyatē| tathā riktēti viśēṣaṇēna caturthyādīnāṁ niṣphalatvasūcanēna karmārambhaṁ pratyanupādēyatōpadiśyatē| śastamautpātikamākasmikaṁ lakṣaṇaṁ yasya tacchastautpātikalakṣaṇam||67-70||
Adhikarana 11 (71-79) · Śloka 80
dadhyakṣatadvijātīnāṁ vr̥ṣabhāṇāṁ nr̥pasya ca||71|| ratnānāṁ pūrṇakumbhānāṁ sitasya turagasya ca| suradhvajapatākānāṁ phalānāṁ yāvakasya ca||72|| kanyāpuṁvardhamānānāṁ baddhasyaikapaśōstasthā| pr̥thivyā uddhr̥tāyāśca vahnēḥ prajvalitasya ca||73|| mōdakānāṁ sumanasāṁ śuklānāṁ candanasya ca| manōjñasyānnapānasya pūrṇasya śakaṭasya ca||74|| nr̥bhirdhēnvāḥ savatsāyā vaḍavāyāḥ striyāstathā| jīvañjīvakasiddhārthasārasapriyavādinām||75|| haṁsānāṁ śatapatrāṇāṁ cāṣāṇāṁ śikhināṁ tathā| matsyājadvijaśaṅkhānāṁ priyaṅgūnāṁ ghr̥tasya ca||76|| rucakādarśasiddhārtharōcanānāṁ ca darśanam| gandhaḥ surabhirvarṇaśca suśuklō madhurō rasaḥ||77|| mr̥gapakṣimanuṣyāṇāṁ praśastāśca giraḥ śubhāḥ| chatradhvajapatākānāmutkṣēpaṇamabhiṣṭutiḥ||78|| bhērīmr̥daṅgaśaṅkhānāṁ śabdāḥ puṇyāhanisvanāḥ| vēdādhyayanaśabdāśca sukhō vāyuḥ pradakṣiṇaḥ||79|| pathi vēśmapravēśē tu vidyādārōgyalakṣaṇam|80|
दध्यक्षतद्विजातीनां वृषभाणां नृपस्य च||७१|| रत्नानां पूर्णकुम्भानां सितस्य तुरगस्य च| सुरध्वजपताकानां फलानां यावकस्य च||७२|| कन्यापुंवर्धमानानां बद्धस्यैकपशोस्तस्था| पृथिव्या उद्धृतायाश्च वह्नेः प्रज्वलितस्य च||७३|| मोदकानां सुमनसां शुक्लानां चन्दनस्य च| मनोज्ञस्यान्नपानस्य पूर्णस्य शकटस्य च||७४|| नृभिर्धेन्वाः सवत्साया वडवायाः स्त्रियास्तथा| जीवञ्जीवकसिद्धार्थसारसप्रियवादिनाम्||७५|| हंसानां शतपत्राणां चाषाणां शिखिनां तथा| मत्स्याजद्विजशङ्खानां प्रियङ्गूनां घृतस्य च||७६|| रुचकादर्शसिद्धार्थरोचनानां च दर्शनम्| गन्धः सुरभिर्वर्णश्च सुशुक्लो मधुरो रसः||७७|| मृगपक्षिमनुष्याणां प्रशस्ताश्च गिरः शुभाः| छत्रध्वजपताकानामुत्क्षेपणमभिष्टुतिः||७८|| भेरीमृदङ्गशङ्खानां शब्दाः पुण्याहनिस्वनाः| वेदाध्ययनशब्दाश्च सुखो वायुः प्रदक्षिणः||७९|| पथि वेश्मप्रवेशे तु विद्यादारोग्यलक्षणम्|८०|
🔊 Audio coming soon
dadhyakṣatētyādinā mārgādiṣu praśastadarśanānyāha| suradhvajaḥ śakradhvajaḥ| kanyāpuṁvardhamānānāmiti aṅkārōpitāḥ kumāryaḥ kumārāśca vardhamānāḥ, puruṣōttamavat samāsaḥ; anyē tu vardhamānāḥ śarāvā ityāhuḥ; tē cālēpanādinā maṇḍitā iti bōddhavyam| ēkapaśuḥ śrēṣṭhapaśurityarthaḥ| śakaṭasya pūrṇasya nr̥bhiriti sambandhaḥ| vaḍavāyāḥ striyāśca savatsāyā iti yōjanā| jīvañjīvakaḥ pakṣī svanāmaprasiddhaḥ| priyavādī cātakaḥ||71-79||-
Adhikarana 12 (80-86) · Śloka 86
maṅgalācārasampannaḥ sāturō vaiśmikō janaḥ||80|| śraddadhānō'nukūlaśca prabhūtadravyasaṅgrahaḥ| dhanaiśvaryasukhāvāptiriṣṭalābhaḥ sukhēna ca||81|| dravyāṇāṁ tatra yōgyānāṁ yōjanā siddhirēva ca| gr̥haprāsādaśailānāṁ nāgānāmr̥ṣabhasya ca||82|| hayānāṁ puruṣāṇāṁ ca svapnē samadhirōhaṇam| sōmārkāgnidvijātīnāṁ gavāṁ nr̥̄ṇāṁ payasvinām||83|| arṇavānāṁ prataraṇaṁ vr̥ddhiḥ sambādhaniḥsr̥tiḥ| svapnē dēvaiḥ sapitr̥bhiḥ prasannaiścābhibhāṣaṇam||84|| darśanaṁ śuklavastrāṇāṁ hradasya vimalasya ca| māṁsamatsyaviṣāmēdhyacchatrādarśaparigrahaḥ||85|| svapnē sumanasāṁ caiva śuklānāṁ darśanaṁ śubham| aśvagōrathayānaṁ ca yānaṁ pūrvōttarēṇa ca| rōdanaṁ patitōtthānaṁ dviṣatāṁ cāvamardanam||86||
मङ्गलाचारसम्पन्नः सातुरो वैश्मिको जनः||८०|| श्रद्दधानोऽनुकूलश्च प्रभूतद्रव्यसङ्ग्रहः| धनैश्वर्यसुखावाप्तिरिष्टलाभः सुखेन च||८१|| द्रव्याणां तत्र योग्यानां योजना सिद्धिरेव च| गृहप्रासादशैलानां नागानामृषभस्य च||८२|| हयानां पुरुषाणां च स्वप्ने समधिरोहणम्| सोमार्काग्निद्विजातीनां गवां नॄणां पयस्विनाम्||८३|| अर्णवानां प्रतरणं वृद्धिः सम्बाधनिःसृतिः| स्वप्ने देवैः सपितृभिः प्रसन्नैश्चाभिभाषणम्||८४|| दर्शनं शुक्लवस्त्राणां ह्रदस्य विमलस्य च| मांसमत्स्यविषामेध्यच्छत्रादर्शपरिग्रहः||८५|| स्वप्ने सुमनसां चैव शुक्लानां दर्शनं शुभम्| अश्वगोरथयानं च यानं पूर्वोत्तरेण च| रोदनं पतितोत्थानं द्विषतां चावमर्दनम्||८६||
🔊 Audio coming soon
yōjanāyāṁ satyāṁ siddhiḥ yōjanāsiddhiḥ| sambādhaniḥsr̥tiḥ saṅkaṭanistaraṇam| dviṣatāṁ cāvamardanamityantaṁ svapnē jñēyam||80-86||
Adhikarana 13 (87-88) · Śloka 88
sattvalakṣaṇasaṁyōgō bhaktirvaidyadvijātiṣu| sādhyatvaṁ na ca nirvēdastadārōgyasya lakṣaṇam||87|| ārōgyādbalamāyuśca sukhaṁ ca labhatē mahat| iṣṭāṁścāpyaparān bhāvān puruṣaḥ śubhalakṣaṇaḥ||88||
सत्त्वलक्षणसंयोगो भक्तिर्वैद्यद्विजातिषु| साध्यत्वं न च निर्वेदस्तदारोग्यस्य लक्षणम्||८७|| आरोग्याद्बलमायुश्च सुखं च लभते महत्| इष्टांश्चाप्यपरान् भावान् पुरुषः शुभलक्षणः||८८||
🔊 Audio coming soon
sattvasya guṇasya lakṣaṇaiḥ saha saṁyōgaḥ sattvalakṣaṇasaṁyōgaḥ| na ca nirvēda iti ātmanyanavajñētyarthaḥ||87-88||
Adhikarana 14 (89) · Śloka 89
tatra ślōkau- uktaṁ gōmayacūrṇīyē maraṇārōgyalakṣaṇam| dūtasvapnāturōtpātayuktisiddhivyapāśrayam||89||
तत्र श्लोकौ- उक्तं गोमयचूर्णीये मरणारोग्यलक्षणम्| दूतस्वप्नातुरोत्पातयुक्तिसिद्धिव्यपाश्रयम्||८९||
🔊 Audio coming soon
uktamityādyadhyāyasaṅgrahaḥ| dūtādiṣu pr̥thaṅmaraṇārōgyalakṣaṇamihōktaṁ vyaktamēva| yuktyāśrayaṁ maraṇalakṣaṇaṁ yathā- ‘yamuddiśyāturaṁ vaidyaḥ sampādayitumauṣadham’ ityādigranthōktam| siddhyāśrayaṁ maraṇalakṣaṇaṁ yathā- ‘vijñātaṁ’ ityādigranthōktam| ārōgyalakṣaṇaṁ yuktyāśrayaṁ siddhyāśrayaṁ ca yathā- ‘iṣṭālābhaḥ sukhēna ca’ iti granthōktam||89||
Adhikarana 15 (90) · Śloka 90
itīdamuktaṁ prakr̥taṁ yathātathaṁ tadanvavēkṣyaṁ satataṁ bhiṣagvidā| tathā hi siddhiṁ ca yaśaśca śāśvataṁ sa siddhakarmā labhatē dhanāni ca||90||
इतीदमुक्तं प्रकृतं यथातथं तदन्ववेक्ष्यं सततं भिषग्विदा| तथा हि सिद्धिं च यशश्च शाश्वतं स सिद्धकर्मा लभते धनानि च||९०||
🔊 Audio coming soon
itītyādinēndriyasthānōktaṁ pramēyajātaṁ mahāphalatvēnāvaśyabōdhyatayōpadarśayannupasaṁharati||90||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē indriyasthānē gōmayacūrṇīyamindriyaṁ nāma dvādaśō'dhyāyaḥ||12|| iti carakasaṁhitāyāṁ pañcamam indriyasthānaṁ sampūrṇam|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं नाम द्वादशोऽध्यायः||१२|| इति चरकसंहितायां पञ्चमम् इन्द्रियस्थानं सम्पूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāmindriyasthānē gōmayacūrṇīyamindriyaṁ nāma dvādaśō'dhyāyaḥ||12||