Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో గోమయచూర్ణీయమింద్రియం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పారిశేష్యాద్గోమయచూర్ణీయముచ్యతే||1-2||
Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8
యస్య గోమయచూర్ణాభం చూర్ణం మూర్ధని జాయతే| సస్నేహం భ్రశ్యతే చైవ మాసాంతం తస్య జీవితం||3|| నికషన్నివ యః పాదౌ చ్యుతాంసః పరిధావతి| వికృత్యా న స లోకేఽస్మింశ్చిరం వసతి మానవః||4|| యస్య స్నాతానులిప్తస్య పూర్వం శుష్యత్యురో భృశం| ఆర్ద్రేషు సర్వగాత్రేషు సోఽర్ధమాసం న జీవతి||5|| యముద్దిశ్యాతురం వైద్యః సంవర్తయితుమౌషధం | యతమానో న శక్నోతి దుర్లభం తస్య జీవితం||6|| విజ్ఞాతం బహుశః సిద్ధం విధివచ్చావచారితం| న సిధ్యత్యౌషధం యస్య నాస్తి తస్య చికిత్సితం||7|| ఆహారముపయుంజానో భిషజా సూపకల్పితం| యః ఫలం తస్య నాప్నోతి దుర్లభం తస్య జీవితం||8||
यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्धनि जायते| सस्नेहं भ्रश्यते चैव मासान्तं तस्य जीवितम्||३|| निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिधावति| विकृत्या न स लोकेऽस्मिंश्चिरं वसति मानवः||४|| यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम्| आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति||५|| यमुद्दिश्यातुरं वैद्यः संवर्तयितुमौषधम् | यतमानो न शक्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्||६|| विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवच्चावचारितम्| न सिध्यत्यौषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||७|| आहारमुपयुञ्जानो भिषजा सूपकल्पितम्| यः फलं तस्य नाप्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्||८||
🔊 Audio coming soon
చూర్ణమిత్యస్య విశేషణం- సస్నేహమితి| నికషన్నివేతి ఘర్షన్నివ| వికృత్యేత్యనేన సహజం పాదఘర్షణాది నిషేధతి| పూర్వమురః శుష్యతీత్యభిధానాదేవ శేషగాత్రార్ద్రతాయాం లబ్ధాయాం పునః ‘ఆర్ద్రేషు సర్వగాత్రేషు’ ఇతి వచనాద్విశేషేణాపరగాత్రాణామార్ద్రతాం దర్శయతి| యముద్దిశ్యేతి యస్యార్థే| సిద్ధమితి అనేన రూపేణ బహుశో జ్ఞాతం| ఆహారమిత్యాద్యరిష్టం రోగివిషయం, తేన “ఇష్టం చ గుణసంపన్నం” (ఇం.అ.7) ఇత్యాదిగ్రంథోక్తేన స్వస్థవిషయేణారిష్టేన సమం న పౌనరుక్త్యం||3-8||
Adhikarana 3 (9-24) · Śloka 25
దూతాధికారే వక్ష్యామో లక్షణాని ముమూర్షతాం| యాని దృష్ట్వా భిషక్ ప్రాజ్ఞః ప్రత్యాఖ్యాయాదసంయమం||9|| ముక్తకేశేఽథవా నగ్నే రుదత్యప్రయతేఽథవా| భిషగభ్యాగతం దృష్ట్వా దూతం మరణమాదిశేత్||10|| సుప్తే భిషజి యే దూతాశ్ఛిందత్యపి చ భిందతి| ఆగచ్ఛంతి భిషక్ తేషాం న భర్తారమనువ్రజేత్||11|| జుహ్వత్యగ్నిం తథా పిండాన్ పితృభ్యో నిర్వపత్యపి| వైద్యే దూతా య ఆయాంతి తే ఘ్నంతి ప్రజిఘాంసవః||12|| కథయత్యప్రశస్తాని చింతయత్యథవా పునః| వైద్యే దూతా మనుష్యాణామాగచ్ఛంతి ముమూర్షతాం||13|| మృతదగ్ధవినష్టాని భజతి వ్యాహరత్యపి| అప్రశస్తాని చాన్యాని వైద్యే దూతా ముమూర్షతాం||14|| వికారసామాన్యగుణే దేశే కాలేఽథవా భిషక్| దూతమభ్యాగతం దృష్ట్వా నాతురం తముపాచరేత్||15|| దీనభీతద్రుతత్రస్తమలినామసతీం స్త్రియం| త్రీన్ వ్యాకృతీంశ్చ షండాంశ్చ దూతాన్ విద్యాన్ముమూర్షతాం||16|| అంగవ్యసనినం దూతం లింగినం వ్యాధితం తథా| సంప్రేక్ష్య చోగ్రకర్మాణం న వైద్యో గంతుమర్హతి||17|| ఆతురార్థమనుప్రాప్తం ఖరోష్ట్రరథవాహనం| దూతం దృష్ట్వా భిషగ్విద్యాదాతురస్య పరాభవం||18|| పలాలబుసమాంసాస్థికేశలోమనఖద్విజాన్| మార్జనీం ముసలం శూర్పముపానచ్చర్మ విచ్యుతం ||19|| తృణకాష్ఠతుషాంగారం స్పృశంతో లోష్టమశ్మ చ| తత్పూర్వదర్శనే దూతా వ్యాహరంతి ముమూర్షతాం||20|| యస్మింశ్చ దూతే బ్రువతి వాక్యమాతురసంశ్రయం| పశ్యేన్నిమిత్తమశుభం తం చ నానువ్రజేద్భిషక్||21|| తథా వ్యసనినం ప్రేతం ప్రేతాలంకారమేవ వా| భిన్నం దగ్ధం వినష్టం వా తద్వాదీని వచాంసి వా||22|| రసో వా కటుకస్తీవ్రో గంధో వా కౌణపో మహాన్| స్పర్శో వా విపులః క్రూరో యద్వాఽన్యదశుభం భవేత్||23|| తత్పూర్వమభితో వాక్యం వాక్యకాలేఽథవా పునః| దూతానాం వ్యాహృతం శ్రుత్వా ధీరో మరణమాదిశేత్||24|| ఇతి దూతాధికారోఽయముక్తః కృత్స్నో ముమూర్షతాం|25|
दूताधिकारे वक्ष्यामो लक्षणानि मुमूर्षताम्| यानि दृष्ट्वा भिषक् प्राज्ञः प्रत्याख्यायादसंयमम्||९|| मुक्तकेशेऽथवा नग्ने रुदत्यप्रयतेऽथवा| भिषगभ्यागतं दृष्ट्वा दूतं मरणमादिशेत्||१०|| सुप्ते भिषजि ये दूताश्छिन्दत्यपि च भिन्दति| आगच्छन्ति भिषक् तेषां न भर्तारमनुव्रजेत्||११|| जुह्वत्यग्निं तथा पिण्डान् पितृभ्यो निर्वपत्यपि| वैद्ये दूता य आयान्ति ते घ्नन्ति प्रजिघांसवः||१२|| कथयत्यप्रशस्तानि चिन्तयत्यथवा पुनः| वैद्ये दूता मनुष्याणामागच्छन्ति मुमूर्षताम्||१३|| मृतदग्धविनष्टानि भजति व्याहरत्यपि| अप्रशस्तानि चान्यानि वैद्ये दूता मुमूर्षताम्||१४|| विकारसामान्यगुणे देशे कालेऽथवा भिषक्| दूतमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत्||१५|| दीनभीतद्रुतत्रस्तमलिनामसतीं स्त्रियम्| त्रीन् व्याकृतींश्च षण्डांश्च दूतान् विद्यान्मुमूर्षताम्||१६|| अङ्गव्यसनिनं दूतं लिङ्गिनं व्याधितं तथा| सम्प्रेक्ष्य चोग्रकर्माणं न वैद्यो गन्तुमर्हति||१७|| आतुरार्थमनुप्राप्तं खरोष्ट्ररथवाहनम्| दूतं दृष्ट्वा भिषग्विद्यादातुरस्य पराभवम्||१८|| पलालबुसमांसास्थिकेशलोमनखद्विजान्| मार्जनीं मुसलं शूर्पमुपानच्चर्म विच्युतम् ||१९|| तृणकाष्ठतुषाङ्गारं स्पृशन्तो लोष्टमश्म च| तत्पूर्वदर्शने दूता व्याहरन्ति मुमूर्षताम्||२०|| यस्मिंश्च दूते ब्रुवति वाक्यमातुरसंश्रयम्| पश्येन्निमित्तमशुभं तं च नानुव्रजेद्भिषक्||२१|| तथा व्यसनिनं प्रेतं प्रेतालङ्कारमेव वा| भिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद्वादीनि वचांसि वा||२२|| रसो वा कटुकस्तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान्| स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद्वाऽन्यदशुभं भवेत्||२३|| तत्पूर्वमभितो वाक्यं वाक्यकालेऽथवा पुनः| दूतानां व्याहृतं श्रुत्वा धीरो मरणमादिशेत्||२४|| इति दूताधिकारोऽयमुक्तः कृत्स्नो मुमूर्षताम्|२५|
🔊 Audio coming soon
అప్రయతే ఇతి అపవిత్రే| సుప్తే ఇతి నిద్రాణే| న భర్తారమితి న దూతప్రేషకమాతురమిత్యర్థః| దూతాశ్చ యద్యపి రోగిహితమిచ్ఛంతి, న ప్రజిఘాంసవశ్చ భవంతి, న చ స్వభావాద్ దూతాః ప్రజిఘాంసవో ఘ్నంతి, తథాఽపి యథాఽఽతురస్య వినాశో భవతి తథా దైవప్రేరితాః సంత ఆగచ్ఛంతో దూతాః ప్రజిఘాంసవ ఇవ తథా ఘ్నంతీవేతి కృత్వా ‘ప్రజిఘాంసవో ఘ్నంతి’ ఇత్యుచ్యంతే| తేనాత్ర ఇవశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః| చింతయత్యప్రశస్తానీతి సంబంధః| వ్యాహరత్యపి వైద్యే మృతదగ్ధవినష్టానీతి యోజనా| వికారసామాన్యగుణో దేశో యథా- రక్తపిత్తే జ్వలనసన్నిహితో దేశః, వికారసామాన్యగుణః కాలో యథా- రక్తపిత్తే మధ్యాహ్న ఇత్యాది జ్ఞేయం| త్రీనితి త్రిసంఖ్యా ఏవ దూతా అప్రశస్తాః| షండా నపుంసకాః| అంగవ్యసనీ ఛిన్ననాసాదిః| ఉగ్రకర్మా మారణాద్యకార్యప్రవృత్తః| పలాలేత్యాదౌ తృణకాష్ఠాదిపరిస్పృశో దూతాః| తత్పూర్వదర్శనే ఇతి వైద్యపూర్వదర్శనే, పలాలబుసాదీని స్పృశంత ఆతురస్య ముమూర్షతాం వ్యాహరంతీతి యోజనా| ప్రేతాలంకారమేవ చేత్యంతం యం పశ్యేత్ తం చ నానువ్రజేదితి సంబంధః| తద్వాదీని భిన్నాదివాదీని| తీవ్ర ఇతి ఇంద్రియోద్వేజకః| స్పర్శో విపులో యథా తీవ్రోగ్రాదిస్పర్శః| తత్పూర్వమితి దూతవచనాత్ పూర్వం| అభితో వాక్యమితి సర్వభూతకాలవచనం| వ్యాహృతమితి ఆతురావస్థాకథనం||9-24||-
Adhikarana 4 (25-31) · Śloka 32
పథ్యాతురకులానాం చ వక్ష్యామ్యౌత్పాతికం పునః||25|| అవక్షుతమథోత్క్రుష్టం స్ఖలనం పతనం తథా| ఆక్రోశః సంప్రహారో వా ప్రతిషేధో విగర్హణం||26|| వస్త్రోష్ణీషోత్తరాసంగశ్ఛత్రోపానద్యుగాశ్రయం| వ్యసనం దర్శనం చాపి మృతవ్యసనినాం తథా||27|| చైత్యధ్వజపతాకానాం పూర్ణానాం పతనాని చ| హతానిష్టప్రవాదాశ్చ దూషణం భస్మపాంశుభిః||28|| పథచ్ఛేదో బిడాలేన శునా సర్పేణ వా పునః| మృగద్విజానాం క్రూరాణాం గిరో దీప్తాం దిశం ప్రతి||29|| శయనాసనయానానాముత్తానానాం చ దర్శనం| ఇత్యేతాన్యప్రశస్తాని సర్వాణ్యాహుర్మనీషిణః||30|| ఏతాని పథి వైద్యేన పశ్యతాఽఽతురవేశ్మని| శృణ్వతా చ న గంతవ్యం తదాగారం విపశ్చితా||31|| ఇత్యౌత్పాతికమాఖ్యాతం పథి వైద్యవిగర్హితం|32|
पथ्यातुरकुलानां च वक्ष्याम्यौत्पातिकं पुनः||२५|| अवक्षुतमथोत्क्रुष्टं स्खलनं पतनं तथा| आक्रोशः सम्प्रहारो वा प्रतिषेधो विगर्हणम्||२६|| वस्त्रोष्णीषोत्तरासङ्गश्छत्रोपानद्युगाश्रयम्| व्यसनं दर्शनं चापि मृतव्यसनिनां तथा||२७|| चैत्यध्वजपताकानां पूर्णानां पतनानि च| हतानिष्टप्रवादाश्च दूषणं भस्मपांशुभिः||२८|| पथच्छेदो बिडालेन शुना सर्पेण वा पुनः| मृगद्विजानां क्रूराणां गिरो दीप्तां दिशं प्रति||२९|| शयनासनयानानामुत्तानानां च दर्शनम्| इत्येतान्यप्रशस्तानि सर्वाण्याहुर्मनीषिणः||३०|| एतानि पथि वैद्येन पश्यताऽऽतुरवेश्मनि| शृण्वता च न गन्तव्यं तदागारं विपश्चिता||३१|| इत्यौत्पातिकमाख्यातं पथि वैद्यविगर्हितम्|३२|
🔊 Audio coming soon
ఔత్పాతికమితి అరిష్టసూచకనిమిత్తం| అవక్షుతం ఛిక్కా| ఉత్కృష్టం సంత్రస్తరుతం| ప్రతిషేధః ‘మా గచ్ఛ’ ఇత్యేవంరూపః| వ్యసనం వస్త్రాదీనాం యత్ స్ఫుటనాది| వ్యసనీతి వ్యంగః, కలహవాన్ వా| పూర్ణాః పూర్ణకుంభాదయః| దూషణం భస్మపాంశుభిరితి భస్మపాంశ్వవకిరణం| పథచ్ఛేద ఇతి బిడాలాదిభిర్మార్గలంఘనం| మృగద్విజాః క్రూరాః శృగాలగృధ్రాదయః| దీప్తా దిక్ యస్యాం సూర్యో వర్తతే, కింవా దక్షిణా దిక్ దీప్తోచ్యతే| శయనం ఖట్వాది, ఆసనం పీఠాది||25-31||-
Adhikarana 5 (32-39) · Śloka 39
ఇమామపి చ బుధ్యేత గృహావస్థాం ముమూర్షతాం||32|| ప్రవేశే పూర్ణకుంభాగ్నిమృద్బీజఫలసర్పిషాం| వృషబ్రాహ్మణరత్నాన్నదేవతానాం చ నిర్గతిం||33|| అగ్నిపూర్ణాని పాత్రాణి భిన్నాని విశిఖాని చ| భిషఙ్ ముమూర్షతాం వేశ్మ ప్రవిశన్నేవ పశ్యతి||34|| ఛిన్నభిన్నాని దగ్ధాని భగ్నాని మృదితాని చ| దుర్బలాని చ సేవంతే ముమూర్షోర్వైశ్మికా జనాః||35|| శయనం వసనం యానం గమనం భోజనం రుతం| శ్రూయతేఽమంగలం యస్య నాస్తి తస్య చికిత్సితం||36|| శయనం వసనం యానమన్యం వాఽపి పరిచ్ఛదం| ప్రేతవద్యస్య కుర్వంతి సుహృదః ప్రేత ఏవ సః||37|| అన్నం వ్యాపద్యతేఽత్యర్థం జ్యోతిశ్చైవోపశామ్యతి| నివాతే సేంధనం యస్య తస్య నాస్తి చికిత్సితం||38|| ఆతురస్య గృహే యస్య భిద్యంతే వా పతంతి వా| అతిమాత్రమమత్రాణి దుర్లభం తస్య జీవితం||39||
इमामपि च बुध्येत गृहावस्थां मुमूर्षताम्||३२|| प्रवेशे पूर्णकुम्भाग्निमृद्बीजफलसर्पिषाम्| वृषब्राह्मणरत्नान्नदेवतानां च निर्गतिम्||३३|| अग्निपूर्णानि पात्राणि भिन्नानि विशिखानि च| भिषङ् मुमूर्षतां वेश्म प्रविशन्नेव पश्यति||३४|| छिन्नभिन्नानि दग्धानि भग्नानि मृदितानि च| दुर्बलानि च सेवन्ते मुमूर्षोर्वैश्मिका जनाः||३५|| शयनं वसनं यानं गमनं भोजनं रुतम्| श्रूयतेऽमङ्गलं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||३६|| शयनं वसनं यानमन्यं वाऽपि परिच्छदम्| प्रेतवद्यस्य कुर्वन्ति सुहृदः प्रेत एव सः||३७|| अन्नं व्यापद्यतेऽत्यर्थं ज्योतिश्चैवोपशाम्यति| निवाते सेन्धनं यस्य तस्य नास्ति चिकित्सितम्||३८|| आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा| अतिमात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम्||३९||
🔊 Audio coming soon
విశిఖానీతి ఖండితాని; కింవా ‘వశికాని’ ఇతి పాఠః, తదా శూన్యానీత్యర్థః| వైశ్మికా జనా ఇతి గృహప్రతిష్ఠితా జనాః| ప్రేతవత్ మృతస్య యథా క్రియతే శయనాది తథా| సుహృద ఇతి వచనేనాసుహృద్భిర్ద్వేషాదమంగలార్థం కృతం ప్రేతవచ్ఛయనాది నిషేధయతి| జ్యోతిః అగ్నిః, నివాతే సేంధనశ్చ సన్ యది నిర్వాతి తదా రిష్టం| అమత్రాణీతి శరావస్థాల్యాదీని||32-39||
Adhikarana 6 (40-42) · Śloka 42
భవంతి చాత్ర- యద్ద్వాదశభిరధ్యాయైర్వ్యాసతః పరికీర్తితం| ముమూర్షతాం మనుష్యాణాం లక్షణం జీవితాంతకృత్||40|| తత్ సమాసేన వక్ష్యామః పర్యాయాంతరమాశ్రితం| పర్యాయవచనం హ్యర్థవిజ్ఞానాయోపపద్యతే||41|| అత్యర్థం పునరేవేయం వివక్షా నో విధీయతే| తస్మిన్నేవాధికరణే యత్ పూర్వమభిశబ్దితం||42||
भवन्ति चात्र- यद्द्वादशभिरध्यायैर्व्यासतः परिकीर्तितम्| मुमूर्षतां मनुष्याणां लक्षणं जीवितान्तकृत्||४०|| तत् समासेन वक्ष्यामः पर्यायान्तरमाश्रितम्| पर्यायवचनं ह्यर्थविज्ञानायोपपद्यते||४१|| अत्यर्थं पुनरेवेयं विवक्षा नो विधीयते| तस्मिन्नेवाधिकरणे यत् पूर्वमभिशब्दितम्||४२||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి ద్వాదశాధ్యాయోక్తం రిష్టం దురధిగమార్థం సంగ్రహేణ స్పష్టీకరణార్థమాహ- ద్వాదశభిరిత్యాది| పర్యాయాయాంతరమాశ్రితమితి సంజ్ఞాంతరేణ కీర్తితం| అర్థవిజ్ఞానాయేతి పూర్వాభిధానే శబ్దస్యానేకార్థాభిధాయిత్వాదినా యత్ర సందేహో మిథ్యాజ్ఞానం వా భవతి, తస్య శబ్దాంతరేణాభిధానాద్ వ్యక్తోఽర్థో భవతీతి దర్శయతి||40-42||
Adhikarana 7 (43-61) · Śloka 61
వసతాం చరమం కాలం శరీరేషు శరీరిణాం| అభ్యుగ్రాణాం వినాశాయ దేహేభ్యః ప్రవివత్సతాం||43|| ఇష్టాంస్తితిక్షతాం ప్రాణాన్ కాంతం వాసం జిహాసతాం| తంత్రయంత్రేషు భిన్నేషు తమోఽంత్యం ప్రవివిక్షతాం||44|| వినాశాయేహ రూపాణి యాన్యవస్థాంతరాణి చ| భవంతి తాని వక్ష్యామి యథోద్దేశం యథాగమం||45|| ప్రాణాః సముపతప్యంతే విజ్ఞానముపరుధ్యతే| వమంతి బలమంగాని చేష్టా వ్యుపరమంతి చ||46|| ఇంద్రియాణి వినశ్యంతి ఖిలీభవతి చేతనా | ఔత్సుక్యం భజతే సత్త్వం చేతో భీరావిశత్యపి||47|| స్మృతిస్త్యజతి మేధా చ హ్రీశ్రియౌ చాపసర్పతః| ఉపప్లవంతే పాప్మాన ఓజస్తేజశ్చ నశ్యతి||48|| శీలం వ్యావర్తతేఽత్యర్థం భక్తిశ్చ పరివర్తతే| విక్రియంతే ప్రతిచ్ఛాయాశ్ఛాయాశ్చ వికృతిం ప్రతి||49|| శుక్రం ప్రచ్యవతే స్థానాదున్మార్గం భజతేఽనిలః| క్షయం మాంసాని గచ్ఛంతి గచ్ఛత్యసృగపి క్షయం||50|| ఊష్మాణః ప్రలయం యాంతి విశ్లేషం యాంతి సంధయః| గంధా వికృతిమాయాంతి భేదం వర్ణస్వరౌ తథా||51|| వైవర్ణ్యం భజతే కాయః కాయచ్ఛిద్రం విశుష్యతి| ధూమః సంజాయతే మూర్ధ్ని దారుణాఖ్యశ్చ చూర్ణకః||52|| సతతస్పందనా దేశాః శరీరే యేఽభిలక్షితాః| తే స్తంభానుగతాః సర్వే న చలంతి కథంచన||53|| గుణాః శరీరదేశానాం శీతోష్ణమృదుదారుణాః| విపర్యాసేన వర్తంతే స్థానేష్వన్యేషు తద్విధాః||54|| నఖేషు జాయతే పుష్పం పంకో దంతేషు జాయతే| జటాః పక్ష్మసు జాయంతే సీమంతాశ్చాపి మూర్ధని||55|| భేషజాని న సంవృత్తిం ప్రాప్నువంతి యథారుచి| యాని చాప్యుపపద్యంతే తేషాం వీర్యం న సిధ్యతి||56|| నానాప్రకృతయః క్రూరా వికారా వివిధౌషధాః| క్షిప్రం సమభివర్తంతే ప్రతిహత్య బలౌజసీ||57|| శబ్దః స్పర్శో రసో రూపం గంధశ్చేష్టా విచింతితం | ఉత్పద్యంతేఽశుభాన్యేవ ప్రతికర్మప్రవృత్తిషు||58|| దృశ్యంతే దారుణాః స్వప్నా దౌరాత్మ్యముపజాయతే| ప్రేష్యాః ప్రతీపతాం యాంతి ప్రేతాకృతిరుదీర్యతే||59|| ప్రకృతిర్హీయతేఽత్యర్థం వికృతిశ్చాభివర్ధతే| కృత్స్నమౌత్పాతికం ఘోరమరి(ని)ష్టముపలక్ష్యతే||60|| ఇత్యేతాని మనుష్యాణాం భవంతి వినశిష్యతాం| లక్షణాని యథోద్దేశం యాన్యుక్తాని యథాగమం||61||
वसतां चरमं कालं शरीरेषु शरीरिणाम्| अभ्युग्राणां विनाशाय देहेभ्यः प्रविवत्सताम्||४३|| इष्टांस्तितिक्षतां प्राणान् कान्तं वासं जिहासताम्| तन्त्रयन्त्रेषु भिन्नेषु तमोऽन्त्यं प्रविविक्षताम्||४४|| विनाशायेह रूपाणि यान्यवस्थान्तराणि च| भवन्ति तानि वक्ष्यामि यथोद्देशं यथागमम्||४५|| प्राणाः समुपतप्यन्ते विज्ञानमुपरुध्यते| वमन्ति बलमङ्गानि चेष्टा व्युपरमन्ति च||४६|| इन्द्रियाणि विनश्यन्ति खिलीभवति चेतना | औत्सुक्यं भजते सत्त्वं चेतो भीराविशत्यपि||४७|| स्मृतिस्त्यजति मेधा च ह्रीश्रियौ चापसर्पतः| उपप्लवन्ते पाप्मान ओजस्तेजश्च नश्यति||४८|| शीलं व्यावर्ततेऽत्यर्थं भक्तिश्च परिवर्तते| विक्रियन्ते प्रतिच्छायाश्छायाश्च विकृतिं प्रति||४९|| शुक्रं प्रच्यवते स्थानादुन्मार्गं भजतेऽनिलः| क्षयं मांसानि गच्छन्ति गच्छत्यसृगपि क्षयम्||५०|| ऊष्माणः प्रलयं यान्ति विश्लेषं यान्ति सन्धयः| गन्धा विकृतिमायान्ति भेदं वर्णस्वरौ तथा||५१|| वैवर्ण्यं भजते कायः कायच्छिद्रं विशुष्यति| धूमः सञ्जायते मूर्ध्नि दारुणाख्यश्च चूर्णकः||५२|| सततस्पन्दना देशाः शरीरे येऽभिलक्षिताः| ते स्तम्भानुगताः सर्वे न चलन्ति कथञ्चन||५३|| गुणाः शरीरदेशानां शीतोष्णमृदुदारुणाः| विपर्यासेन वर्तन्ते स्थानेष्वन्येषु तद्विधाः||५४|| नखेषु जायते पुष्पं पङ्को दन्तेषु जायते| जटाः पक्ष्मसु जायन्ते सीमन्ताश्चापि मूर्धनि||५५|| भेषजानि न संवृत्तिं प्राप्नुवन्ति यथारुचि| यानि चाप्युपपद्यन्ते तेषां वीर्यं न सिध्यति||५६|| नानाप्रकृतयः क्रूरा विकारा विविधौषधाः| क्षिप्रं समभिवर्तन्ते प्रतिहत्य बलौजसी||५७|| शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धश्चेष्टा विचिन्तितम् | उत्पद्यन्तेऽशुभान्येव प्रतिकर्मप्रवृत्तिषु||५८|| दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना दौरात्म्यमुपजायते| प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते||५९|| प्रकृतिर्हीयतेऽत्यर्थं विकृतिश्चाभिवर्धते| कृत्स्नमौत्पातिकं घोरमरि(नि)ष्टमुपलक्ष्यते||६०|| इत्येतानि मनुष्याणां भवन्ति विनशिष्यताम्| लक्षणानि यथोद्देशं यान्युक्तानि यथागमम्||६१||
🔊 Audio coming soon
అభ్యుగ్రాణామితి అభ్యుద్గతానాం| ప్రవివత్సతామితి ప్రవస్తుముద్యతానాం| కాంతం వాసమిత్యనేన సర్వప్రాణినామేవ సర్వావస్థాసు శరీరం కామ్యం భవతీతి దర్శయతి| కాంతమపి శరీరరూపం వాసో జీవితం వా బలాదేవ స్వకర్మణా త్యజ్యమానమపి ఇహోపచారాదివశబ్దలోపాద్వా స్వాతంత్ర్యేణ నిర్దిశ్యతే; యథా- జిహాసతామితి, తథ తితిక్షతామితి| తంత్రం శరీరం, తస్య యంత్రం సిరాస్నాయ్వాదిరూపం తంత్రయంత్రం| తమోఽంత్యమితి మరణరూపం తమః| వినాశాయేహ రూపాణీతి ప్రాణసముపతాపాదీని| ఖిలీభవతీతి అపథగ్రాహిణీ భవతి| పాప్మాన ఇతి పాపజనితరోగాః, అధర్మ్యాశ్చ క్రియాః| ఛాయాశ్చ వికృతిం ప్రతి ‘గచ్ఛంతి’ ఇతి శేషః, తేన ప్రత్యేకం ఛాయా వికృతిం గచ్ఛతీత్యర్థః| ధూమః సంజాయతే మూర్ధ్నీతి ప్రకృతం బాష్పనిర్గమం వినా బహలో ధూమ ఇవ శిరసి భవతి| దారుణాఖ్యశ్చ చూర్ణక ఇతి “యస్య గోమయచూర్ణాభం” ఇత్యాదిగ్రంథోక్తశ్చూర్ణకః| స్థానేష్వన్యేషు తద్విధా ఇతి శరీరదేశాంతరేషు| బహువచనేన స్నేహాదయో విపర్యాసేన వర్తంత ఇత్యర్థః| సంవృత్తిమితి నిష్పత్తిం| ఉపపద్యంతే సిధ్యంతి| నానాప్రకృతయ ఇతి పరస్పరం విరుద్ధస్వభావాః| ప్రతికర్మప్రవృత్తిః చికిత్సాప్రవృత్తిః| ఔత్పాతికమితి ఆకస్మికం; తస్య విశేషణం- అరిష్టమితి; తేన రిష్టసూచకమౌత్పాతికమితి ఫలతి||43-61||
Adhikarana 8 (62-64) · Śloka 64
మరణాయేహ రూపాణి పశ్యతాఽపి భిషగ్విదా| అపృష్టేన న వక్తవ్యం మరణం ప్రత్యుపస్థితం||62|| పృష్టేనాపి న వక్తవ్యం తత్ర యత్రోపఘాతకం| ఆతురస్య భవేద్దుఃఖమథవాఽన్యస్య కస్యచిత్||63|| అబ్రువన్మరణం తస్య నైనమిచ్ఛేచ్చికిత్సితుం| యస్య పశ్యేద్వినాశాయ లింగాని కుశలో భిషక్||64||
मरणायेह रूपाणि पश्यताऽपि भिषग्विदा| अपृष्टेन न वक्तव्यं मरणं प्रत्युपस्थितम्||६२|| पृष्टेनापि न वक्तव्यं तत्र यत्रोपघातकम्| आतुरस्य भवेद्दुःखमथवाऽन्यस्य कस्यचित्||६३|| अब्रुवन्मरणं तस्य नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्| यस्य पश्येद्विनाशाय लिङ्गानि कुशलो भिषक्||६४||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి జ్ఞాతస్య రిష్టస్య యథాఽప్రకాశ్యత్వం తదాహ- మరణాయేత్యాది| ఆతురస్యోపఘాతకమితి యోజ్యం| భవేద్దుఃఖమన్యస్యేతి సంబంధః||62-64||
Adhikarana 9 (65-66) · Śloka 66
లింగేభ్యో మరణాఖ్యేభ్యో విపరీతాని పశ్యతా| లింగాన్యారోగ్యమాగంతు వక్తవ్యం భిషజా ధ్రువం||65|| దూతైరౌత్పాతికైర్భావైః పథ్యాతురకులాశ్రయైః| ఆతురాచారశీలేష్టద్రవ్యసంపత్తిలక్షణైః||66||
लिङ्गेभ्यो मरणाख्येभ्यो विपरीतानि पश्यता| लिङ्गान्यारोग्यमागन्तु वक्तव्यं भिषजा ध्रुवम्||६५|| दूतैरौत्पातिकैर्भावैः पथ्यातुरकुलाश्रयैः| आतुराचारशीलेष्टद्रव्यसम्पत्तिलक्षणैः||६६||
🔊 Audio coming soon
హంత మరణం చేదాతురస్య భావి నోచ్యతే, తత్ కిమారోగ్యమపి భావి న వక్తవ్యమేవేత్యాహ- లింగేభ్య ఇత్యాది| మరణమాఖ్యాపయంతీతి మరణాఖ్యాని, తేభ్యో విపరీతాని ఆరోగ్యసూచకాని| ఆగంత్వితి పశ్చాత్కాలభావి| ఔత్పాతికైర్భావైరితి శుభసూచనార్థమకస్మాదుత్పన్నైర్భావైః; సామాన్యేన శుభాశుభసూచకం యదకస్మాదుద్భవతి తదౌత్పాతికముచ్యతే| ద్రవ్యసంపత్తిలక్షణైరిత్యంతైరారోగ్యమాగంతు వక్తవ్యమితి యోజనా||65-66||
Adhikarana 10 (67-70) · Śloka 70
స్వాచారం హృష్టమవ్యంగం యశస్యం శుక్లవాససం| అముండమజటం దూతం జాతివేశక్రియాసమం||67|| అనుష్ట్రఖరయానస్థమసంధ్యాస్వగ్రహేషు చ| అదారుణేషు నక్షత్రేష్వనుగ్రేషు ధ్రువేషు చ||68|| వినా చతుర్థీం నవమీం వినా రిక్తాం చతుర్దశీం| మధ్యాహ్నమర్ధరాత్రం చ భూకంపం రాహుదర్శనం||69|| వినా దేశమశస్తం చాశస్తౌత్పాతికలక్షణం| దూతం ప్రశస్తమవ్యగ్రం నిర్దిశేదాగతం భిషక్||70||
स्वाचारं हृष्टमव्यङ्गं यशस्यं शुक्लवाससम्| अमुण्डमजटं दूतं जातिवेशक्रियासमम्||६७|| अनुष्ट्रखरयानस्थमसन्ध्यास्वग्रहेषु च| अदारुणेषु नक्षत्रेष्वनुग्रेषु ध्रुवेषु च||६८|| विना चतुर्थीं नवमीं विना रिक्तां चतुर्दशीम्| मध्याह्नमर्धरात्रं च भूकम्पं राहुदर्शनम्||६९|| विना देशमशस्तं चाशस्तौत्पातिकलक्षणम्| दूतं प्रशस्तमव्यग्रं निर्दिशेदागतं भिषक्||७०||
🔊 Audio coming soon
శుభభవనలక్షణం స్వాచారమిత్యాదినా బ్రూతే| అముండమితి అసశిఖకృతవపనోఽభిప్రేతః| జాత్యాదిభిరాతురేణ సహ సమో జాతివేశక్రియాసమః| అగ్రహేష్వితి అప్రశస్తస్థానస్థితక్రూరగ్రహానధిష్ఠితేషు కాలేష్విత్యర్థః| అదారుణేషు నక్షత్రేష్వనుగ్రేషు ధ్రువేషు చేతి దారుణానీతి తీక్ష్ణాని, యదువాచ వరాహః- “మూలశివశక్రభుజగాధిపాని తీక్ష్ణాని” (బృ.సం.అ.18) ఇతి; శివ ఆర్ద్రా, శక్రో జ్యేష్ఠా, భుజగాధిప ఆశ్లేషా| ఉగ్రాణి చ వరాహోక్తాని యథా- “ఉగ్రాణి పూర్వభరణీపిత్ర్యాణి” (బృ.సం.అ.98) ఇతి| తత్ర పూర్వశబ్దేన పూర్వఫాల్గునీ, పూర్వాషాఢా, పూర్వభాద్రపదా చ| పిత్ర్యం మఘా| వరాహోక్తదారుణాదీని నక్షత్రాణి వర్జయిత్వాఽన్యేషు నక్షత్రేషు దూతా ఆగతాః శుభా భవంతి| రిక్తామితి చతుర్థ్యాదివిశేషణం| చతుర్థీ నవమీ చతుర్దశీ చ రిక్తోచ్యతే| తథా రిక్తేతి విశేషణేన చతుర్థ్యాదీనాం నిష్ఫలత్వసూచనేన కర్మారంభం ప్రత్యనుపాదేయతోపదిశ్యతే| శస్తమౌత్పాతికమాకస్మికం లక్షణం యస్య తచ్ఛస్తౌత్పాతికలక్షణం||67-70||
Adhikarana 11 (71-79) · Śloka 80
దధ్యక్షతద్విజాతీనాం వృషభాణాం నృపస్య చ||71|| రత్నానాం పూర్ణకుంభానాం సితస్య తురగస్య చ| సురధ్వజపతాకానాం ఫలానాం యావకస్య చ||72|| కన్యాపుంవర్ధమానానాం బద్ధస్యైకపశోస్తస్థా| పృథివ్యా ఉద్ధృతాయాశ్చ వహ్నేః ప్రజ్వలితస్య చ||73|| మోదకానాం సుమనసాం శుక్లానాం చందనస్య చ| మనోజ్ఞస్యాన్నపానస్య పూర్ణస్య శకటస్య చ||74|| నృభిర్ధేన్వాః సవత్సాయా వడవాయాః స్త్రియాస్తథా| జీవంజీవకసిద్ధార్థసారసప్రియవాదినాం||75|| హంసానాం శతపత్రాణాం చాషాణాం శిఖినాం తథా| మత్స్యాజద్విజశంఖానాం ప్రియంగూనాం ఘృతస్య చ||76|| రుచకాదర్శసిద్ధార్థరోచనానాం చ దర్శనం| గంధః సురభిర్వర్ణశ్చ సుశుక్లో మధురో రసః||77|| మృగపక్షిమనుష్యాణాం ప్రశస్తాశ్చ గిరః శుభాః| ఛత్రధ్వజపతాకానాముత్క్షేపణమభిష్టుతిః||78|| భేరీమృదంగశంఖానాం శబ్దాః పుణ్యాహనిస్వనాః| వేదాధ్యయనశబ్దాశ్చ సుఖో వాయుః ప్రదక్షిణః||79|| పథి వేశ్మప్రవేశే తు విద్యాదారోగ్యలక్షణం|80|
दध्यक्षतद्विजातीनां वृषभाणां नृपस्य च||७१|| रत्नानां पूर्णकुम्भानां सितस्य तुरगस्य च| सुरध्वजपताकानां फलानां यावकस्य च||७२|| कन्यापुंवर्धमानानां बद्धस्यैकपशोस्तस्था| पृथिव्या उद्धृतायाश्च वह्नेः प्रज्वलितस्य च||७३|| मोदकानां सुमनसां शुक्लानां चन्दनस्य च| मनोज्ञस्यान्नपानस्य पूर्णस्य शकटस्य च||७४|| नृभिर्धेन्वाः सवत्साया वडवायाः स्त्रियास्तथा| जीवञ्जीवकसिद्धार्थसारसप्रियवादिनाम्||७५|| हंसानां शतपत्राणां चाषाणां शिखिनां तथा| मत्स्याजद्विजशङ्खानां प्रियङ्गूनां घृतस्य च||७६|| रुचकादर्शसिद्धार्थरोचनानां च दर्शनम्| गन्धः सुरभिर्वर्णश्च सुशुक्लो मधुरो रसः||७७|| मृगपक्षिमनुष्याणां प्रशस्ताश्च गिरः शुभाः| छत्रध्वजपताकानामुत्क्षेपणमभिष्टुतिः||७८|| भेरीमृदङ्गशङ्खानां शब्दाः पुण्याहनिस्वनाः| वेदाध्ययनशब्दाश्च सुखो वायुः प्रदक्षिणः||७९|| पथि वेश्मप्रवेशे तु विद्यादारोग्यलक्षणम्|८०|
🔊 Audio coming soon
దధ్యక్షతేత్యాదినా మార్గాదిషు ప్రశస్తదర్శనాన్యాహ| సురధ్వజః శక్రధ్వజః| కన్యాపుంవర్ధమానానామితి అంకారోపితాః కుమార్యః కుమారాశ్చ వర్ధమానాః, పురుషోత్తమవత్ సమాసః; అన్యే తు వర్ధమానాః శరావా ఇత్యాహుః; తే చాలేపనాదినా మండితా ఇతి బోద్ధవ్యం| ఏకపశుః శ్రేష్ఠపశురిత్యర్థః| శకటస్య పూర్ణస్య నృభిరితి సంబంధః| వడవాయాః స్త్రియాశ్చ సవత్సాయా ఇతి యోజనా| జీవంజీవకః పక్షీ స్వనామప్రసిద్ధః| ప్రియవాదీ చాతకః||71-79||-
Adhikarana 12 (80-86) · Śloka 86
మంగలాచారసంపన్నః సాతురో వైశ్మికో జనః||80|| శ్రద్దధానోఽనుకూలశ్చ ప్రభూతద్రవ్యసంగ్రహః| ధనైశ్వర్యసుఖావాప్తిరిష్టలాభః సుఖేన చ||81|| ద్రవ్యాణాం తత్ర యోగ్యానాం యోజనా సిద్ధిరేవ చ| గృహప్రాసాదశైలానాం నాగానామృషభస్య చ||82|| హయానాం పురుషాణాం చ స్వప్నే సమధిరోహణం| సోమార్కాగ్నిద్విజాతీనాం గవాం నౄణాం పయస్వినాం||83|| అర్ణవానాం ప్రతరణం వృద్ధిః సంబాధనిఃసృతిః| స్వప్నే దేవైః సపితృభిః ప్రసన్నైశ్చాభిభాషణం||84|| దర్శనం శుక్లవస్త్రాణాం హ్రదస్య విమలస్య చ| మాంసమత్స్యవిషామేధ్యచ్ఛత్రాదర్శపరిగ్రహః||85|| స్వప్నే సుమనసాం చైవ శుక్లానాం దర్శనం శుభం| అశ్వగోరథయానం చ యానం పూర్వోత్తరేణ చ| రోదనం పతితోత్థానం ద్విషతాం చావమర్దనం||86||
मङ्गलाचारसम्पन्नः सातुरो वैश्मिको जनः||८०|| श्रद्दधानोऽनुकूलश्च प्रभूतद्रव्यसङ्ग्रहः| धनैश्वर्यसुखावाप्तिरिष्टलाभः सुखेन च||८१|| द्रव्याणां तत्र योग्यानां योजना सिद्धिरेव च| गृहप्रासादशैलानां नागानामृषभस्य च||८२|| हयानां पुरुषाणां च स्वप्ने समधिरोहणम्| सोमार्काग्निद्विजातीनां गवां नॄणां पयस्विनाम्||८३|| अर्णवानां प्रतरणं वृद्धिः सम्बाधनिःसृतिः| स्वप्ने देवैः सपितृभिः प्रसन्नैश्चाभिभाषणम्||८४|| दर्शनं शुक्लवस्त्राणां ह्रदस्य विमलस्य च| मांसमत्स्यविषामेध्यच्छत्रादर्शपरिग्रहः||८५|| स्वप्ने सुमनसां चैव शुक्लानां दर्शनं शुभम्| अश्वगोरथयानं च यानं पूर्वोत्तरेण च| रोदनं पतितोत्थानं द्विषतां चावमर्दनम्||८६||
🔊 Audio coming soon
యోజనాయాం సత్యాం సిద్ధిః యోజనాసిద్ధిః| సంబాధనిఃసృతిః సంకటనిస్తరణం| ద్విషతాం చావమర్దనమిత్యంతం స్వప్నే జ్ఞేయం||80-86||
Adhikarana 13 (87-88) · Śloka 88
సత్త్వలక్షణసంయోగో భక్తిర్వైద్యద్విజాతిషు| సాధ్యత్వం న చ నిర్వేదస్తదారోగ్యస్య లక్షణం||87|| ఆరోగ్యాద్బలమాయుశ్చ సుఖం చ లభతే మహత్| ఇష్టాంశ్చాప్యపరాన్ భావాన్ పురుషః శుభలక్షణః||88||
सत्त्वलक्षणसंयोगो भक्तिर्वैद्यद्विजातिषु| साध्यत्वं न च निर्वेदस्तदारोग्यस्य लक्षणम्||८७|| आरोग्याद्बलमायुश्च सुखं च लभते महत्| इष्टांश्चाप्यपरान् भावान् पुरुषः शुभलक्षणः||८८||
🔊 Audio coming soon
సత్త్వస్య గుణస్య లక్షణైః సహ సంయోగః సత్త్వలక్షణసంయోగః| న చ నిర్వేద ఇతి ఆత్మన్యనవజ్ఞేత్యర్థః||87-88||
Adhikarana 14 (89) · Śloka 89
తత్ర శ్లోకౌ- ఉక్తం గోమయచూర్ణీయే మరణారోగ్యలక్షణం| దూతస్వప్నాతురోత్పాతయుక్తిసిద్ధివ్యపాశ్రయం||89||
तत्र श्लोकौ- उक्तं गोमयचूर्णीये मरणारोग्यलक्षणम्| दूतस्वप्नातुरोत्पातयुक्तिसिद्धिव्यपाश्रयम्||८९||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తమిత్యాద్యధ్యాయసంగ్రహః| దూతాదిషు పృథఙ్మరణారోగ్యలక్షణమిహోక్తం వ్యక్తమేవ| యుక్త్యాశ్రయం మరణలక్షణం యథా- ‘యముద్దిశ్యాతురం వైద్యః సంపాదయితుమౌషధం’ ఇత్యాదిగ్రంథోక్తం| సిద్ధ్యాశ్రయం మరణలక్షణం యథా- ‘విజ్ఞాతం’ ఇత్యాదిగ్రంథోక్తం| ఆరోగ్యలక్షణం యుక్త్యాశ్రయం సిద్ధ్యాశ్రయం చ యథా- ‘ఇష్టాలాభః సుఖేన చ’ ఇతి గ్రంథోక్తం||89||
Adhikarana 15 (90) · Śloka 90
ఇతీదముక్తం ప్రకృతం యథాతథం తదన్వవేక్ష్యం సతతం భిషగ్విదా| తథా హి సిద్ధిం చ యశశ్చ శాశ్వతం స సిద్ధకర్మా లభతే ధనాని చ||90||
इतीदमुक्तं प्रकृतं यथातथं तदन्ववेक्ष्यं सततं भिषग्विदा| तथा हि सिद्धिं च यशश्च शाश्वतं स सिद्धकर्मा लभते धनानि च||९०||
🔊 Audio coming soon
ఇతీత్యాదినేంద్రియస్థానోక్తం ప్రమేయజాతం మహాఫలత్వేనావశ్యబోధ్యతయోపదర్శయన్నుపసంహరతి||90||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే ఇంద్రియస్థానే గోమయచూర్ణీయమింద్రియం నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12|| ఇతి చరకసంహితాయాం పంచమం ఇంద్రియస్థానం సంపూర్ణం|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं नाम द्वादशोऽध्यायः||१२|| इति चरकसंहितायां पञ्चमम् इन्द्रियस्थानं सम्पूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయామింద్రియస్థానే గోమయచూర్ణీయమింద్రియం నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||