Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાત ઇન્દ્રિયાનીકમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथात इन्द्रियानीकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ઉદ્દેશક્રમાનુરોધાદિન્દ્રિયગોચરારિષ્ટાભિધાનાર્થમિન્દ્રિયાનીકમુચ્યતે| ઇન્દ્રિયાણામનીકં સમૂહઃ, તમધિકૃત્ય કૃતમિન્દ્રિયાનીકમ્||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ઇન્દ્રિયાણિ યથા જન્તોઃ પરીક્ષેત વિશેષવિત્| જ્ઞાતુમિચ્છન્ ભિષઙ્માનમાયુષસ્તન્નિબોધત ||૩|| અનુમાનાત્ પરીક્ષેત દર્શનાદીનિ તત્ત્વતઃ| અદ્ધા હિ વિદિતં જ્ઞાનમિન્દ્રિયાણામતીન્દ્રિયમ્||૪||
इन्द्रियाणि यथा जन्तोः परीक्षेत विशेषवित्| ज्ञातुमिच्छन् भिषङ्मानमायुषस्तन्निबोधत ||३|| अनुमानात् परीक्षेत दर्शनादीनि तत्त्वतः| अद्धा हि विदितं ज्ञानमिन्द्रियाणामतीन्द्रियम्||४||
🔊 Audio coming soon
દર્શનં ચક્ષુઃ; દર્શનાદીનિ ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ| ઇન્દ્રિયાણાં પરીક્ષા ન પ્રત્યક્ષેણેત્યાહ- અદ્ધા હીત્યાદિ| અદ્ધેતિ અવિતથમ્| ઇન્દ્રિયાણામતીન્દ્રિયત્વાદનુમાનેનૈવ પરીક્ષણમિતિ શેષઃ ||૩-૪||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
સ્વસ્થેભ્યો વિકૃતં યસ્ય જ્ઞાનમિન્દ્રિયસંશ્રયમ્ | આલક્ષ્યેતાનિમિત્તેન લક્ષણં મરણસ્ય તત્||૫|| ઇત્યુક્તં લક્ષણં સમ્યગિન્દ્રિયેષ્વશુભોદયમ્| તદેવ તુ પુનર્ભૂયો વિસ્તરેણ નિબોધત||૬||
स्वस्थेभ्यो विकृतं यस्य ज्ञानमिन्द्रियसंश्रयम् | आलक्ष्येतानिमित्तेन लक्षणं मरणस्य तत्||५|| इत्युक्तं लक्षणं सम्यगिन्द्रियेष्वशुभोदयम्| तदेव तु पुनर्भूयो विस्तरेण निबोधत||६||
🔊 Audio coming soon
સ્વસ્થેભ્ય ઇતિ પ્રકૃતિસ્થેભ્ય ઇન્દ્રિયેભ્યઃ; ‘ઉત્પન્નમ્’ ઇતિ શેષઃ| ઇન્દ્રિયસંશ્રયમિતિ બાહ્યેન્દ્રિયજન્યમ્| અનિમિત્તેનેતિ વિકૃતિજ્ઞાનજનકબાહ્યહેતુવ્યતિરેકેણ; ઇન્દ્રિયગતિકૃતજ્ઞાનજનકદોષનિરાસસ્તુ ‘સ્વસ્થેભ્યઃ’ ઇતિ વિશેષણેનૈવ કૃતઃ| અશુભોદયમિતિ મરણકારણમ્| પુનઃશબ્દઃ પ્રકાશને, યથા- “દોષાઃ પુનસ્ત્રયઃ” (વિ.અ.૧) ઇતિ| ભૂયઃશબ્દઃ પુનઃપુનરર્થે, કિંવા ભૂયઃશબ્દો મહદર્થઃ; તેન, પુનર્ભૂયઃશબ્દયોર્ભિન્નાર્થત્વમ્||૫-૬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ઘનીભૂતમિવાકાશમાકાશમિવ મેદિનીમ્| વિગીતમુભયં હ્યેતત્ પશ્યન્ મરણમૃચ્છતિ||૭||
घनीभूतमिवाकाशमाकाशमिव मेदिनीम्| विगीतमुभयं ह्येतत् पश्यन् मरणमृच्छति||७||
🔊 Audio coming soon
ઘનીભૂતમિતિ કઠિનતાં ગતં; કિંવા ભૂતશબ્દઃ કૃતાર્થે, યથા- ઉપધાનીભૂતમ્| તેન, ઇવશબ્દશ્ચોપમાને ભવતિ| અન્યે તુ ઘનીભૂતં પૃથિવીરૂપતાં યાતં વદન્તિ| આકાશમિવ મેદિનીમિતિ શૂન્યરૂપાં મેદિનીમ્| વિગીતમિતિ વિપરીતત્વેન જ્ઞાતમ્| ઉભયમિત્યનેન યૌગપદ્યેન પૃથિવ્યાકાશવિપરીતોપલમ્ભો રિષ્ટં, નૈકૈકશ્યેન| અયં ચારિષ્ટમહિમા યદેવંરૂપમેવ રિષ્ટં ભવતિ, એવમુક્તારિષ્ટેષુ તથા તથોત્પાદઃ સ્વમહિમ્નૈવ જ્ઞેયઃ| એતાનિ ચારિષ્ટાનિ સામાન્યેનૈવેન્દ્રિયારિષ્ટાભિધાયકપ્રકરણલબ્ધાન્યપિ પ્રાયોભાવિત્વેન શૃઙ્ગગ્રાહિકયાઽભિધીયન્તે||૭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
યસ્ય દર્શનમાયાતિ મારુતોઽમ્બરગોચરઃ| અગ્નિર્નાયાતિ ચાદીપ્તસ્તસ્યાયુઃક્ષયમાદિશેત્||૮||
यस्य दर्शनमायाति मारुतोऽम्बरगोचरः| अग्निर्नायाति चादीप्तस्तस्यायुःक्षयमादिशेत्||८||
🔊 Audio coming soon
દર્શનમિતિ ચક્ષુર્ગોચરતામ્| અમ્બરગોચર ઇત્યનેન ભૂમિષ્ઠદેવતારૂપવાતદર્શનં નિષેધયતિ| એતેન ‘એષ વાયુઃ, ઇત્યાકારવાન્’ ઇતિતિ મારુતપ્રત્યક્ષજ્ઞાનમરિષ્ટમ્| નાયાતિ દર્શનમિતિ સમ્બન્ધઃ||૮||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
જલે સુવિમલે જાલમજાલાવતતે નરઃ| સ્થિતે ગચ્છતિ વા દૃષ્ટ્વા જીવિતાત્ પરિમુચ્યતે||૯||
जले सुविमले जालमजालावतते नरः| स्थिते गच्छति वा दृष्ट्वा जीवितात् परिमुच्यते||९||
🔊 Audio coming soon
સ્થિતે ઇતિ સ્થિરે| ગચ્છતિ વહમાને| યેષુ ચેહ રિષ્ટેષુ મરણકાલનિયમો નોક્તસ્તત્ર સંવત્સરમવધિર્ભવતિ, તતઃ પરેણ હિ રિષ્ટે મરણાનભિધાનાત્||૯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
જાગ્રત્ પશ્યતિ યઃ પ્રેતાન્ રક્ષાંસિ વિવિધાનિ ચ| અન્યદ્વાઽપ્યદ્ભુતં કિઞ્ચિન્ન સ જીવિતુમર્હતિ||૧૦||
जाग्रत् पश्यति यः प्रेतान् रक्षांसि विविधानि च| अन्यद्वाऽप्यद्भुतं किञ्चिन्न स जीवितुमर्हति||१०||
🔊 Audio coming soon
પ્રેતાનિત્યાદિબહુવચનાન્નૈકપ્રેતાદિદર્શનં રિષ્ટમિતિ ભાવઃ||૧૦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
યોઽગ્નિં પ્રકૃતિવર્ણસ્થં નીલં પશ્યતિ નિષ્પ્રભમ્| કૃષ્ણં વા યદિ વા શુક્લં નિશાં વ્રજતિ સપ્તમીમ્||૧૧||
योऽग्निं प्रकृतिवर्णस्थं नीलं पश्यति निष्प्रभम्| कृष्णं वा यदि वा शुक्लं निशां व्रजति सप्तमीम्||११||
🔊 Audio coming soon
પ્રકૃતિવર્ણસ્થમિતિ વૈવર્ણ્યવિકૃત્યાદિકારકસવિષાન્નવર્ણાદિવિરહેણ સ્વીય એવ લોહિતકપિલે વર્ણે વ્યવસ્થિતમ્| સપ્તમીં નિશાં વ્રજતિ, તેનાષ્ટાહાન્મરણમ્||૧૧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
મરીચીનસતો મેઘાન્મેઘાન્ વાઽપ્યસતોઽમ્બરે| વિદ્યુતો વા વિના મેઘૈઃ પશ્યન્ મરણમૃચ્છતિ||૧૨||
मरीचीनसतो मेघान्मेघान् वाऽप्यसतोऽम्बरे| विद्युतो वा विना मेघैः पश्यन् मरणमृच्छति||१२||
🔊 Audio coming soon
મરીચીનસત ઇત્યત્ર પ્રકરણાન્મરીચિશબ્દેન મેઘજ્યોતિરુચ્યતે| મરીચીનાં વિશેષણમ્- અસત ઇતિ| વિદ્યુતો વા વિના મેઘાદિતિ અભ્રાન્તચ્છટા એવ સર્વદા મેઘસમ્બન્ધોપલભ્યમાના ગ્રાહ્યા, નાન્યા વિદ્યુદિતિ; તા હિ વિના મેઘદર્શનમપિ સુદૂરાત્ સ્વસ્થૈરપ્યુપલભ્યન્તે||૧૨||
Adhikarana 10 (13-18) · Śloka 18
મૃન્મયીમિવ યઃ પાત્રીં કૃષ્ણામ્બરસમાવૃતામ્| આદિત્યમીક્ષતે શુદ્ધં ચન્દ્રં વા ન સ જીવતિ||૧૩|| અપર્વણિ યદા પશ્યેત્ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગ્રહમ્| અવ્યાધિતો વ્યાધિતો વા તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્||૧૪|| નક્તં સૂર્યમહશ્ચન્દ્રમનગ્નૌ ધૂમમુત્થિતમ્| અગ્નિં વા નિષ્પ્રભં રાત્રૌ દૃષ્ટ્વા મરણમૃચ્છતિ||૧૫|| પ્રભાવતઃ પ્રભાહીનાન્નિષ્પ્રભાંશ્ચ પ્રભાવતઃ| નરા વિલિઙ્ગાન્ પશ્યન્તિ ભાવાન્ ભાવાઞ્જિહાસવઃ ||૧૬|| વ્યાકૃતીનિ વિવર્ણાનિ વિસઙ્ખ્યોપગતાનિ ચ| વિનિમિત્તાનિ પશ્યન્તિ રૂપાણ્યાયુઃક્ષયે નરાઃ||૧૭|| યશ્ચ પશ્યત્યદૃશ્યાન્ વૈ દૃશ્યાન્ યશ્ચ ન પશ્યતિ| તાવુભૌ પશ્યતઃ ક્ષિપ્રં યમક્ષયમસંશયમ્||૧૮||
मृन्मयीमिव यः पात्रीं कृष्णाम्बरसमावृताम्| आदित्यमीक्षते शुद्धं चन्द्रं वा न स जीवति||१३|| अपर्वणि यदा पश्येत् सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहम्| अव्याधितो व्याधितो वा तदन्तं तस्य जीवितम्||१४|| नक्तं सूर्यमहश्चन्द्रमनग्नौ धूममुत्थितम्| अग्निं वा निष्प्रभं रात्रौ दृष्ट्वा मरणमृच्छति||१५|| प्रभावतः प्रभाहीनान्निष्प्रभांश्च प्रभावतः| नरा विलिङ्गान् पश्यन्ति भावान् भावाञ्जिहासवः ||१६|| व्याकृतीनि विवर्णानि विसङ्ख्योपगतानि च| विनिमित्तानि पश्यन्ति रूपाण्यायुःक्षये नराः||१७|| यश्च पश्यत्यदृश्यान् वै दृश्यान् यश्च न पश्यति| तावुभौ पश्यतः क्षिप्रं यमक्षयमसंशयम्||१८||
🔊 Audio coming soon
શુદ્ધમિતિ મેઘાનન્તરિતમ્| રાત્રાવિત્યનેન દિવા વહ્નિનિષ્પ્રભત્વદર્શનમરિષ્ટં નૈવેતિ દર્શયતિ| વિલિઙ્ગાનિતિ વિગતસહજલિઙ્ગાન્| તેન પ્રભાવ્યતિરિક્તાઞ્જનાદિ(?)લિઙ્ગવિપર્યયે રિષ્ટં ભવતિ| ભાવાનિતિ પ્રાણાન્; કિંવા ભાવાનિતિ પઞ્ચમહાભૂતાનિ શરીરરૂપાણિ| વ્યાકૃતીનીતિ વિવિધાકૃતીનિ| વિવર્ણાનીતિ વિરુદ્ધવર્ણાનિ| વિસઙ્ખ્યોપગતાનીતિ વિપરીતસઙ્ખ્યાયુક્તાનિ| વિનિમિત્તાનીતિ વિગતનિમિત્તાનિ| વ્યાકૃત્યાદિકારકહેતુવ્યતિરેકેણ વ્યાકૃત્યાદિયુક્તરૂપદર્શનમરિષ્ટમિત્યર્થઃ| રૂપાણીતિ રૂપવન્તિ દ્રવ્યાણિ||૧૩-૧૮||
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
અશબ્દસ્ય ચ યઃ શ્રોતા શબ્દાન્ યશ્ચ ન બુધ્યતે| દ્વાવપ્યેતૌ યથા પ્રેતૌ તથા જ્ઞેયૌ વિજાનતા ||૧૯|| સંવૃત્યાઙ્ગુલિભિઃ કર્ણૌ જ્વાલાશબ્દં ય આતુરઃ| ન શૃણોતિ ગતાસું તં બુદ્ધિમાન્ પરિવર્જયેત્||૨૦||
अशब्दस्य च यः श्रोता शब्दान् यश्च न बुध्यते| द्वावप्येतौ यथा प्रेतौ तथा ज्ञेयौ विजानता ||१९|| संवृत्याङ्गुलिभिः कर्णौ ज्वालाशब्दं य आतुरः| न शृणोति गतासुं तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
અશબ્દસ્યેત્યાદિના શ્રોત્રારિષ્ટમાહ| જ્વાલાયાઃ શબ્દ ઇવ શબ્દો જ્વાલાશબ્દઃ, તમ્||૧૯-૨૦||
Adhikarana 12 (21) · Śloka 21
વિપર્યયેણ યો વિદ્યાદ્ગન્ધાનાં સાધ્વસાધુતામ્| ન વા તાન્ સર્વશો વિદ્યાત્તં વિદ્યાદ્વિગતાયુષમ્||૨૧||
विपर्ययेण यो विद्याद्गन्धानां साध्वसाधुताम्| न वा तान् सर्वशो विद्यात्तं विद्याद्विगतायुषम्||२१||
🔊 Audio coming soon
વિપર્યયેણેત્યાદિના ઘ્રાણારિષ્ટમુચ્યતે| ન વા તાન્ સર્વશો વિદ્યાદિતિ સર્વથૈવ ગન્ધાઞ્છુભાનશુભાન્ વા ન વેત્તિ||૨૧||
Adhikarana 13 (22) · Śloka 22
યો રસાન્ન વિજાનાતિ ન વા જાનાતિ તત્ત્વતઃ| મુખપાકાદૃતે પક્વં તમાહુઃ કુશલા નરમ્||૨૨||
यो रसान्न विजानाति न वा जानाति तत्त्वतः| मुखपाकादृते पक्वं तमाहुः कुशला नरम्||२२||
🔊 Audio coming soon
તત્ત્વત ઇતિ સ્વકીયેન રૂપેણ| મુખપાકશબ્દો રસનાદોષોપલક્ષણં; તેન, પિત્તદુષ્ટરસનત્વાદ્રસાન્યથાત્વગ્રાહકસ્ય વ્યુદાસોઽવરુધ્યતે| પક્વમિતિ સમ્પૂર્ણાયુઃકાલમ્||૨૨||
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
ઉષ્ણાઞ્છીતાન્ ખરાઞ્છ્લક્ષ્ણાન્મૃદૂનપિ ચ દારુણાન્| સ્પૃશ્યાન્ સ્પૃષ્ટ્વા તતોઽન્યત્વં મુમૂર્ષુસ્તેષુ મન્યતે||૨૩||
उष्णाञ्छीतान् खराञ्छ्लक्ष्णान्मृदूनपि च दारुणान्| स्पृश्यान् स्पृष्ट्वा ततोऽन्यत्वं मुमूर्षुस्तेषु मन्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
તતોઽન્યત્વમિતિ ઉષ્ણે શીતત્વં, શ્લક્ષ્ણે ખરત્વમિત્યાદિ મન્યતે||૨૩||
Adhikarana 15 (24-25) · Śloka 25
અન્તરેણ તપસ્તીવ્રં યોગં વા વિધિપૂર્વકમ્| ઇન્દ્રિયૈરધિકં પશ્યન્ પઞ્ચત્વમધિગચ્છતિ||૨૪|| ઇન્દ્રિયાણામૃતે દૃષ્ટેરિન્દ્રિયાર્થાનદોષજાન્| નરઃ પશ્યતિ યઃ કશ્ચિદિન્દ્રિયૈર્ન સ જીવતિ||૨૫||
अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्| इन्द्रियैरधिकं पश्यन् पञ्चत्वमधिगच्छति||२४|| इन्द्रियाणामृते दृष्टेरिन्द्रियार्थानदोषजान्| नरः पश्यति यः कश्चिदिन्द्रियैर्न स जीवति||२५||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ સર્વેન્દ્રિયરિષ્ટં સામાન્યેન બ્રૂતે- અન્તરેણેત્યાદિ| અન્તરેણેતિ વિના| યોગમિત્યસ્ય વિશેષણં- વિધિપૂર્વકમિતિ; અનેન યથાવિધિકૃતસ્યૈવ યોગસ્યાતીન્દ્રિયજ્ઞાને સમર્થત્વમુક્તમ્| અધિકમિતિ અસ્મદાદીન્દ્રિયાવિષયમ્| પઞ્ચત્વમિતિ મરણમ્| દૃષ્ટિઃ ઉપલબ્ધિઃ, તયા દૃષ્ટ્યા દૃષ્ટિશક્તિરુપચારાદુચ્યતે; તેન ઋતે દૃષ્ટિમિતિ ઉપલબ્ધિં વિના; તતશ્ચેન્દ્રિયાણામુપલબ્ધિશાક્તિં વિના ય ઇન્દ્રિયૈરુપલબ્ધુમશક્યાન્ પશ્યેદિન્દ્રિયૈઃ, ન સ જીવતિ| અદોષજાનિત્યનેન ચ દોષસ્વભાવાદિન્દ્રિયાશક્યાર્થગ્રહણં નિરાકરોતિ| યથા- અઙ્ગુલિયન્ત્રિતં ચક્ષુર્વાતદુષ્ટ્યાઽઽસન્નવસ્તુદ્વયમિન્દ્રિયાવિષયં પશ્યતિ, તથા પિત્તદુષ્ટરસનં ગુડં ન મધુરં પ્રત્યેતીત્યાદિ બોધ્યમ્||૨૪-૨૫||
Adhikarana 16 (26) · Śloka 26
સ્વસ્થાઃ પ્રજ્ઞાવિપર્યાસૈરિન્દ્રિયાર્થેષુ વૈકૃતમ્| પશ્યન્તિ યેઽસદ્બહુશસ્તેષાં મરણમાદિશેત્||૨૬||
स्वस्थाः प्रज्ञाविपर्यासैरिन्द्रियार्थेषु वैकृतम्| पश्यन्ति येऽसद्बहुशस्तेषां मरणमादिशेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
સ્વસ્થા ઇતિ અવિકૃતેન્દ્રિયમનસઃ| પ્રજ્ઞાવિપર્યાસૈરિતિ શેષીભૂતાસુપ્રભાવકૃતઃ પ્રજ્ઞાવિપર્યાસઃ| અસદિતિ અયથાભૂતમ્| બહુશ ઇત્યનેન સકૃદ્દર્શનસ્ય નારિષ્ટત્વમ્||૨૬||
Adhikarana 17 (27) · Śloka 27
તત્ર શ્લોકઃ- એતદિન્દ્રિયવિજ્ઞાનં યઃ પશ્યતિ યથાતથમ્| મરણં જીવિતં ચૈવ સ ભિષક્ જ્ઞાતુમર્હતિ||૨૭||
तत्र श्लोकः- एतदिन्द्रियविज्ञानं यः पश्यति यथातथम्| मरणं जीवितं चैव स भिषक् ज्ञातुमर्हति||२७||
🔊 Audio coming soon
ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનમિન્દ્રિયગતરિષ્ટવિજ્ઞાનમ્| જીવિતજ્ઞાનં ચેહ રિષ્ટશૂન્યેન્દ્રિયજ્ઞાને સતિ ભવતીતિ જ્ઞેયમ્||૨૭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને ઇન્દ્રિયાનીકમિન્દ્રિયં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने इन्द्रियानीकमिन्द्रियं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામિન્દ્રિયસ્થાને ઇન્દ્રિયાનીકમિન્દ્રિયં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||