4. indriyānīkamindriyam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઇન્દ્રિયાનીકમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ઇન્દ્રિયાણિ યથા જન્તોઃ પરીક્ષેત વિશેષવિત્| જ્ઞાતુમિચ્છન્ ભિષઙ્માનમાયુષસ્તન્નિબોધત ||૩|| અનુમાનાત્ પરીક્ષેત દર્શનાદીનિ તત્ત્વતઃ| અદ્ધા હિ વિદિતં જ્ઞાનમિન્દ્રિયાણામતીન્દ્રિયમ્||૪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

સ્વસ્થેભ્યો વિકૃતં યસ્ય જ્ઞાનમિન્દ્રિયસંશ્રયમ્ | આલક્ષ્યેતાનિમિત્તેન લક્ષણં મરણસ્ય તત્||૫|| ઇત્યુક્તં લક્ષણં સમ્યગિન્દ્રિયેષ્વશુભોદયમ્| તદેવ તુ પુનર્ભૂયો વિસ્તરેણ નિબોધત||૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

ઘનીભૂતમિવાકાશમાકાશમિવ મેદિનીમ્| વિગીતમુભયં હ્યેતત્ પશ્યન્ મરણમૃચ્છતિ||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

યસ્ય દર્શનમાયાતિ મારુતોઽમ્બરગોચરઃ| અગ્નિર્નાયાતિ ચાદીપ્તસ્તસ્યાયુઃક્ષયમાદિશેત્||૮||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 9

જલે સુવિમલે જાલમજાલાવતતે નરઃ| સ્થિતે ગચ્છતિ વા દૃષ્ટ્વા જીવિતાત્ પરિમુચ્યતે||૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

જાગ્રત્ પશ્યતિ યઃ પ્રેતાન્ રક્ષાંસિ વિવિધાનિ ચ| અન્યદ્વાઽપ્યદ્ભુતં કિઞ્ચિન્ન સ જીવિતુમર્હતિ||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

યોઽગ્નિં પ્રકૃતિવર્ણસ્થં નીલં પશ્યતિ નિષ્પ્રભમ્| કૃષ્ણં વા યદિ વા શુક્લં નિશાં વ્રજતિ સપ્તમીમ્||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

મરીચીનસતો મેઘાન્મેઘાન્ વાઽપ્યસતોઽમ્બરે| વિદ્યુતો વા વિના મેઘૈઃ પશ્યન્ મરણમૃચ્છતિ||૧૨||

Adhikarana 10 (13-18) · Śloka 18

મૃન્મયીમિવ યઃ પાત્રીં કૃષ્ણામ્બરસમાવૃતામ્| આદિત્યમીક્ષતે શુદ્ધં ચન્દ્રં વા ન સ જીવતિ||૧૩|| અપર્વણિ યદા પશ્યેત્ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગ્રહમ્| અવ્યાધિતો વ્યાધિતો વા તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્||૧૪|| નક્તં સૂર્યમહશ્ચન્દ્રમનગ્નૌ ધૂમમુત્થિતમ્| અગ્નિં વા નિષ્પ્રભં રાત્રૌ દૃષ્ટ્વા મરણમૃચ્છતિ||૧૫|| પ્રભાવતઃ પ્રભાહીનાન્નિષ્પ્રભાંશ્ચ પ્રભાવતઃ| નરા વિલિઙ્ગાન્ પશ્યન્તિ ભાવાન્ ભાવાઞ્જિહાસવઃ ||૧૬|| વ્યાકૃતીનિ વિવર્ણાનિ વિસઙ્ખ્યોપગતાનિ ચ| વિનિમિત્તાનિ પશ્યન્તિ રૂપાણ્યાયુઃક્ષયે નરાઃ||૧૭|| યશ્ચ પશ્યત્યદૃશ્યાન્ વૈ દૃશ્યાન્ યશ્ચ ન પશ્યતિ| તાવુભૌ પશ્યતઃ ક્ષિપ્રં યમક્ષયમસંશયમ્||૧૮||

Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20

અશબ્દસ્ય ચ યઃ શ્રોતા શબ્દાન્ યશ્ચ ન બુધ્યતે| દ્વાવપ્યેતૌ યથા પ્રેતૌ તથા જ્ઞેયૌ વિજાનતા ||૧૯|| સંવૃત્યાઙ્ગુલિભિઃ કર્ણૌ જ્વાલાશબ્દં ય આતુરઃ| ન શૃણોતિ ગતાસું તં બુદ્ધિમાન્ પરિવર્જયેત્||૨૦||

Adhikarana 12 (21) · Śloka 21

વિપર્યયેણ યો વિદ્યાદ્ગન્ધાનાં સાધ્વસાધુતામ્| ન વા તાન્ સર્વશો વિદ્યાત્તં વિદ્યાદ્વિગતાયુષમ્||૨૧||

Adhikarana 13 (22) · Śloka 22

યો રસાન્ન વિજાનાતિ ન વા જાનાતિ તત્ત્વતઃ| મુખપાકાદૃતે પક્વં તમાહુઃ કુશલા નરમ્||૨૨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

ઉષ્ણાઞ્છીતાન્ ખરાઞ્છ્લક્ષ્ણાન્મૃદૂનપિ ચ દારુણાન્| સ્પૃશ્યાન્ સ્પૃષ્ટ્વા તતોઽન્યત્વં મુમૂર્ષુસ્તેષુ મન્યતે||૨૩||

Adhikarana 15 (24-25) · Śloka 25

અન્તરેણ તપસ્તીવ્રં યોગં વા વિધિપૂર્વકમ્| ઇન્દ્રિયૈરધિકં પશ્યન્ પઞ્ચત્વમધિગચ્છતિ||૨૪|| ઇન્દ્રિયાણામૃતે દૃષ્ટેરિન્દ્રિયાર્થાનદોષજાન્| નરઃ પશ્યતિ યઃ કશ્ચિદિન્દ્રિયૈર્ન સ જીવતિ||૨૫||

Adhikarana 16 (26) · Śloka 26

સ્વસ્થાઃ પ્રજ્ઞાવિપર્યાસૈરિન્દ્રિયાર્થેષુ વૈકૃતમ્| પશ્યન્તિ યેઽસદ્બહુશસ્તેષાં મરણમાદિશેત્||૨૬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

તત્ર શ્લોકઃ- એતદિન્દ્રિયવિજ્ઞાનં યઃ પશ્યતિ યથાતથમ્| મરણં જીવિતં ચૈવ સ ભિષક્ જ્ઞાતુમર્હતિ||૨૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને ઇન્દ્રિયાનીકમિન્દ્રિયં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||