Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ katamāniśarīrīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
samprati pūrvarūpīyānantaraṁ bhāvivyādhyāśrayāriṣṭābhidhānārthaṁ katamāniśarīrīyamindriyamucyatē| katamāni śarīrāṇyadhikr̥tya kr̥taṁ katamāniśarīrīyam||1-2||
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
katamāni śarīrāṇi vyādhimanti mahāmunē!| yāni vaidyaḥ pariharēdyēṣu karma na siddhyati||3|| ityātrēyō'gnivēśēna praśnaṁ pr̥ṣṭaḥ sudurvacam| ācacakṣē yathā tasmai bhagavāṁstannibōdhata||4|| yasya vai bhāṣamāṇasya rujatyūrdhvamurō bhr̥śam| annaṁ ca cyavatē bhuktaṁ sthitaṁ cāpi na jīryati||5|| balaṁ ca hīyatē śīghraṁ tr̥ṣṇā cātipravardhatē| jāyatē hr̥di śūlaṁ ca taṁ bhiṣak parivarjayēt||6||
कतमानि शरीराणि व्याधिमन्ति महामुने!| यानि वैद्यः परिहरेद्येषु कर्म न सिद्ध्यति||३|| इत्यात्रेयोऽग्निवेशेन प्रश्नं पृष्टः सुदुर्वचम्| आचचक्षे यथा तस्मै भगवांस्तन्निबोधत||४|| यस्य वै भाषमाणस्य रुजत्यूर्ध्वमुरो भृशम्| अन्नं च च्यवते भुक्तं स्थितं चापि न जीर्यति||५|| बलं च हीयते शीघ्रं तृष्णा चातिप्रवर्धते| जायते हृदि शूलं च तं भिषक् परिवर्जयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
praśnamiti pr̥cchāviṣayam| ūrdhvamura iti uraūrdhvabhāga ityarthaḥ| ētadadhyāyapratipādyānāṁ cāsādhyavyādhīnāṁ maraṇasūcakēna riṣṭēna samaṁ maraṇasūcakatayā sādharmyādanariṣṭānāmapi vyādhīnāmabhidhānamiti bruvatē| yadi ēta ēvāsādhyavyādhayō maraṇapūrvarūpatayā riṣṭarūpā ēva bhavanti tathā'pi na kācit kṣatiḥ| tēnāriṣṭādhikārādariṣṭatvamēva ētadadhyāyavācyānāṁ vyādhīnāmicchāmaḥ||3-6||
Adhikarana 3 (7-10) · Śloka 10
hikkā gambhīrajā yasya śōṇitaṁ cātisāryatē| na tasmai bhēṣajaṁ dadyāt smarannātrēyaśāsanam||7|| ānāhaścātisāraśca yamētau durbalaṁ naram| vyādhitaṁ viśatō rōgau durlabhaṁ tasya jīvitam||8|| ānāhaścātitr̥ṣṇā ca yamētau durbalaṁ naram| viśatō vijahatyēnaṁ prāṇā nāticirānnaram||9|| jvaraḥ paurvāhṇikō yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ| balamāṁsavihīnasya yathā prētastathaiva saḥ||10||
हिक्का गम्भीरजा यस्य शोणितं चातिसार्यते| न तस्मै भेषजं दद्यात् स्मरन्नात्रेयशासनम्||७|| आनाहश्चातिसारश्च यमेतौ दुर्बलं नरम्| व्याधितं विशतो रोगौ दुर्लभं तस्य जीवितम्||८|| आनाहश्चातितृष्णा च यमेतौ दुर्बलं नरम्| विशतो विजहत्येनं प्राणा नातिचिरान्नरम्||९|| ज्वरः पौर्वाह्णिको यस्य शुष्ककासश्च दारुणः| बलमांसविहीनस्य यथा प्रेतस्तथैव सः||१०||
🔊 Audio coming soon
gambhīrajā iti gambhīranābhyādidēśajā, na tu gambhīrā; tasyāḥ svarūpata ēvāsādhyatvēnōktatvāt ‘śōṇitaṁ cātisāryatē’ iti viśēṣaṇamanarthakaṁ syāt| vyādhitamityanēna hi ānāhātisārātiriktavyādhigr̥hītamiti darśayati| ānāhātisārayō rōgatvē siddhē'pi ‘rōgau’ iti viśēṣēṇa rujākartr̥tvōpadarśanārtham| ihālabhya ēva jīvitē ‘durlabham’ ityuktaṁ; yathā- sarvathā'labhyē durlabhamiti| anyē tu durlabhabhāṣayā aniyataṁ maraṇē riṣṭamiti bruvatē, ēvam “saṁśayaprāptamātrēyō jīvitaṁ tasya manyatē” (iṁ.a.9) ityādāvapi vyākhyānayanti| aniyatariṣṭatā'svārasyaṁ tvasmābhiḥ puṣpitaka ēvōktam| “saṁśayaprāptamātrēyō jīvitaṁ tasya manyatē” ityasya cārthaṁ yasyaśyāvanimittīyē vakṣyāmaḥ||7-10||
Adhikarana 4 (11-14) · Śloka 14
yasya mūtraṁ purīṣaṁ ca grathitaṁ sampravartatē| nirūṣmaṇō jaṭhariṇaḥ śvasanō na sa jīvati||11|| śvayathuryasya kukṣisthō hastapādaṁ visarpati| jñātisaṅghaṁ sa saṅklēśya tēna rōgēṇa hanyatē||12|| śvayathuryasya pādasthastathā srastē ca piṇḍikē| sīdataścāpyubhē jaṅghē taṁ bhiṣak parivarjayēt||13|| śūnahastaṁ śūnapādaṁ śūnaguhyōdaraṁ naram| hīnavarṇabalāhāramauṣadhairnōpapādayēt||14||
यस्य मूत्रं पुरीषं च ग्रथितं सम्प्रवर्तते| निरूष्मणो जठरिणः श्वसनो न स जीवति||११|| श्वयथुर्यस्य कुक्षिस्थो हस्तपादं विसर्पति| ज्ञातिसङ्घं स सङ्क्लेश्य तेन रोगेण हन्यते||१२|| श्वयथुर्यस्य पादस्थस्तथा स्रस्ते च पिण्डिके| सीदतश्चाप्युभे जङ्घे तं भिषक् परिवर्जयेत्||१३|| शूनहस्तं शूनपादं शूनगुह्योदरं नरम्| हीनवर्णबलाहारमौषधैर्नोपपादयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
mūtraṁ grathitamiti ghanībhūtaṁ jñēyam| jñātisaṅghaṁ sa saṅklēśyētivacanēna ciramasya rōgō'nuvartatē, tataḥ pratyāśayā jñātayastatpratīkārārthaṁ kliśyanti, tatastu mriyata ēva na pratikartuṁ pāryatē| piṇḍikē iti jaṅghāmāṁsapiṇḍikē||11-14||
Adhikarana 5 (15-19) · Śloka 19
urōyuktō bahuślēṣmā nīlaḥ pītaḥ salōhitaḥ| satataṁ cyavatē yasya dūrāttaṁ parivarjayēt||15|| hr̥ṣṭarōmā sāndramūtraḥ śūnaḥ kāsajvarārditaḥ | kṣīṇamāṁsō narō dūrādvarjyō vaidyēna jānatā||16|| trayaḥ prakupitā yasya dōṣāḥ kaṣṭābhilakṣitāḥ | kr̥śasya balahīnasya nāsti tasya cikitsitam||17|| jvarātisārau śōphāntē śvayathurvā tayōḥ kṣayē| durbalasya viśēṣēṇa narasyāntāya jāyatē||18|| pāṇḍuraśca kr̥śō'tyarthaṁ tr̥ṣṇayā'bhipariplutaḥ| ḍambarī kupitōcchvāsaḥ pratyākhyēyō vijānatā||19||
उरोयुक्तो बहुश्लेष्मा नीलः पीतः सलोहितः| सततं च्यवते यस्य दूरात्तं परिवर्जयेत्||१५|| हृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शूनः कासज्वरार्दितः | क्षीणमांसो नरो दूराद्वर्ज्यो वैद्येन जानता||१६|| त्रयः प्रकुपिता यस्य दोषाः कष्टाभिलक्षिताः | कृशस्य बलहीनस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||१७|| ज्वरातिसारौ शोफान्ते श्वयथुर्वा तयोः क्षये| दुर्बलस्य विशेषेण नरस्यान्ताय जायते||१८|| पाण्डुरश्च कृशोऽत्यर्थं तृष्णयाऽभिपरिप्लुतः| डम्बरी कुपितोच्छ्वासः प्रत्याख्येयो विजानता||१९||
🔊 Audio coming soon
urōyu(mu)kta iti uraḥprabhavatvēnānumīyamānaḥ| kaṣṭābhilakṣitā iti durupakramatvēna jñātāḥ| kiṁvā ‘kōṣṭhā(ṣṭhē')bhilakṣitā’ iti pāṭhaḥ, sa vyakta ēva| ḍambarī stabdhākṣāvalōkī; kiṁvā ḍambarī saṁrambhavān| kupita ucchvāsō yasya sa kupitōcchvāsaḥ||15-19||
Adhikarana 6 (20) · Śloka 20
hanumanyāgrahastr̥ṣṇā balahrāsō'timātrayā| prāṇāścōrasi vartantē yasya taṁ parivarjayēt||20||
हनुमन्याग्रहस्तृष्णा बलह्रासोऽतिमात्रया| प्राणाश्चोरसि वर्तन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
prāṇāścōrasi vartanta iti vāyava urasi prakupitā vahanti ; yadi tu jīvitaṁ prāṇā ihōcyantē, tadā tasyōrasi vartantē, mr̥ta ēva puruṣō bhavati, tataśca tasmin kālē riṣṭēnāsādhyatāṁ jñātvā rōgiparityāgē vaidyasyāprasiddhirbhavatyēvēti kr̥tvā prāṇā vāyava ihōcyantē iti bruvatē; vayaṁ tu brūmaḥ- sadyōmaraṇīyāriṣṭavadētat pratyāsannamr̥tyugamakamēva bhaviṣyatīti||20||
Adhikarana 7 (21-25) · Śloka 25
tāmyatyāyacchatē śarma na kiñcidapi vindati| kṣīṇamāṁsabalāhārō mumūrṣuracirānnaraḥ||21|| viruddhayōnayō yasya viruddhōpakramā bhr̥śam| vardhantē dāruṇā rōgāḥ śīghraṁ śīghraṁ sa hanyatē||22|| balaṁ vijñānamārōgyaṁ grahaṇī māṁsaśōṇitam | ētāni yasya kṣīyantē kṣipraṁ kṣipraṁ sa hanyatē||23|| ārōgyaṁ hīyatē yasya prakr̥tiḥ parihīyatē| sahasā sahasā tasya mr̥tyurharati jīvitam||24|| tatra ślōkaḥ- ityētāni śarīrāṇi vyādhimanti vivarjayēt| na hyēṣu dhīrāḥ paśyanti siddhiṁ kāñcidupakramāt||25||
ताम्यत्यायच्छते शर्म न किञ्चिदपि विन्दति| क्षीणमांसबलाहारो मुमूर्षुरचिरान्नरः||२१|| विरुद्धयोनयो यस्य विरुद्धोपक्रमा भृशम्| वर्धन्ते दारुणा रोगाः शीघ्रं शीघ्रं स हन्यते||२२|| बलं विज्ञानमारोग्यं ग्रहणी मांसशोणितम् | एतानि यस्य क्षीयन्ते क्षिप्रं क्षिप्रं स हन्यते||२३|| आरोग्यं हीयते यस्य प्रकृतिः परिहीयते| सहसा सहसा तस्य मृत्युर्हरति जीवितम्||२४|| तत्र श्लोकः- इत्येतानि शरीराणि व्याधिमन्ति विवर्जयेत्| न ह्येषु धीराः पश्यन्ति सिद्धिं काञ्चिदुपक्रमात्||२५||
🔊 Audio coming soon
āyacchatē aṅgāni kṣipati| viruddhayōnaya iti parasparaviruddhadharmāṇaḥ | viruddhayōnayō'pi svalpatayaikadūṣyatayā vā aviruddhōpakramā api bhavantītyata uktaṁ- viruddhōpakramā iti| ārōgyaṁ hīyata iti atrōktarōgavyatiriktarōgavr̥ddhyā ārōgyahānirbōdhyā| prakr̥tiḥ parihīyata iti svabhāvaḥ suśīlatvādirūpaḥ kṣīyatē; kiṁvā, prakr̥tirjanmapratibaddhā ślēṣmaprakr̥tyādirūpā hīyatē||21-25||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē indriyasthānē katamāniśarīrīyamindriyaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthānē katamāniśarīrīyamindriyaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||