Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ കതമാനിശരീരീയമിന്ദ്രിയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातः कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി പൂര്വരൂപീയാനന്തരം ഭാവിവ്യാധ്യാശ്രയാരിഷ്ടാഭിധാനാര്ഥം കതമാനിശരീരീയമിന്ദ്രിയമുച്യതേ| കതമാനി ശരീരാണ്യധികൃത്യ കൃതം കതമാനിശരീരീയമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
കതമാനി ശരീരാണി വ്യാധിമന്തി മഹാമുനേ!| യാനി വൈദ്യഃ പരിഹരേദ്യേഷു കര്മ ന സിദ്ധ്യതി||൩|| ഇത്യാത്രേയോऽഗ്നിവേശേന പ്രശ്നം പൃഷ്ടഃ സുദുര്വചമ്| ആചചക്ഷേ യഥാ തസ്മൈ ഭഗവാംസ്തന്നിബോധത||൪|| യസ്യ വൈ ഭാഷമാണസ്യ രുജത്യൂര്ധ്വമുരോ ഭൃശമ്| അന്നം ച ച്യവതേ ഭുക്തം സ്ഥിതം ചാപി ന ജീര്യതി||൫|| ബലം ച ഹീയതേ ശീഘ്രം തൃഷ്ണാ ചാതിപ്രവര്ധതേ| ജായതേ ഹൃദി ശൂലം ച തം ഭിഷക് പരിവര്ജയേത്||൬||
कतमानि शरीराणि व्याधिमन्ति महामुने!| यानि वैद्यः परिहरेद्येषु कर्म न सिद्ध्यति||३|| इत्यात्रेयोऽग्निवेशेन प्रश्नं पृष्टः सुदुर्वचम्| आचचक्षे यथा तस्मै भगवांस्तन्निबोधत||४|| यस्य वै भाषमाणस्य रुजत्यूर्ध्वमुरो भृशम्| अन्नं च च्यवते भुक्तं स्थितं चापि न जीर्यति||५|| बलं च हीयते शीघ्रं तृष्णा चातिप्रवर्धते| जायते हृदि शूलं च तं भिषक् परिवर्जयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
പ്രശ്നമിതി പൃച്ഛാവിഷയമ്| ഊര്ധ്വമുര ഇതി ഉരഊര്ധ്വഭാഗ ഇത്യര്ഥഃ| ഏതദധ്യായപ്രതിപാദ്യാനാം ചാസാധ്യവ്യാധീനാം മരണസൂചകേന രിഷ്ടേന സമം മരണസൂചകതയാ സാധര്മ്യാദനരിഷ്ടാനാമപി വ്യാധീനാമഭിധാനമിതി ബ്രുവതേ| യദി ഏത ഏവാസാധ്യവ്യാധയോ മരണപൂര്വരൂപതയാ രിഷ്ടരൂപാ ഏവ ഭവന്തി തഥാऽപി ന കാചിത് ക്ഷതിഃ| തേനാരിഷ്ടാധികാരാദരിഷ്ടത്വമേവ ഏതദധ്യായവാച്യാനാം വ്യാധീനാമിച്ഛാമഃ||൩-൬||
Adhikarana 3 (7-10) · Śloka 10
ഹിക്കാ ഗമ്ഭീരജാ യസ്യ ശോണിതം ചാതിസാര്യതേ| ന തസ്മൈ ഭേഷജം ദദ്യാത് സ്മരന്നാത്രേയശാസനമ്||൭|| ആനാഹശ്ചാതിസാരശ്ച യമേതൌ ദുര്ബലം നരമ്| വ്യാധിതം വിശതോ രോഗൌ ദുര്ലഭം തസ്യ ജീവിതമ്||൮|| ആനാഹശ്ചാതിതൃഷ്ണാ ച യമേതൌ ദുര്ബലം നരമ്| വിശതോ വിജഹത്യേനം പ്രാണാ നാതിചിരാന്നരമ്||൯|| ജ്വരഃ പൌര്വാഹ്ണികോ യസ്യ ശുഷ്കകാസശ്ച ദാരുണഃ| ബലമാംസവിഹീനസ്യ യഥാ പ്രേതസ്തഥൈവ സഃ||൧൦||
हिक्का गम्भीरजा यस्य शोणितं चातिसार्यते| न तस्मै भेषजं दद्यात् स्मरन्नात्रेयशासनम्||७|| आनाहश्चातिसारश्च यमेतौ दुर्बलं नरम्| व्याधितं विशतो रोगौ दुर्लभं तस्य जीवितम्||८|| आनाहश्चातितृष्णा च यमेतौ दुर्बलं नरम्| विशतो विजहत्येनं प्राणा नातिचिरान्नरम्||९|| ज्वरः पौर्वाह्णिको यस्य शुष्ककासश्च दारुणः| बलमांसविहीनस्य यथा प्रेतस्तथैव सः||१०||
🔊 Audio coming soon
ഗമ്ഭീരജാ ഇതി ഗമ്ഭീരനാഭ്യാദിദേശജാ, ന തു ഗമ്ഭീരാ; തസ്യാഃ സ്വരൂപത ഏവാസാധ്യത്വേനോക്തത്വാത് ‘ശോണിതം ചാതിസാര്യതേ’ ഇതി വിശേഷണമനര്ഥകം സ്യാത്| വ്യാധിതമിത്യനേന ഹി ആനാഹാതിസാരാതിരിക്തവ്യാധിഗൃഹീതമിതി ദര്ശയതി| ആനാഹാതിസാരയോ രോഗത്വേ സിദ്ധേऽപി ‘രോഗൌ’ ഇതി വിശേഷേണ രുജാകര്തൃത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്| ഇഹാലഭ്യ ഏവ ജീവിതേ ‘ദുര്ലഭമ്’ ഇത്യുക്തം; യഥാ- സര്വഥാऽലഭ്യേ ദുര്ലഭമിതി| അന്യേ തു ദുര്ലഭഭാഷയാ അനിയതം മരണേ രിഷ്ടമിതി ബ്രുവതേ, ഏവമ് “സംശയപ്രാപ്തമാത്രേയോ ജീവിതം തസ്യ മന്യതേ” (ഇം.അ.൯) ഇത്യാദാവപി വ്യാഖ്യാനയന്തി| അനിയതരിഷ്ടതാऽസ്വാരസ്യം ത്വസ്മാഭിഃ പുഷ്പിതക ഏവോക്തമ്| “സംശയപ്രാപ്തമാത്രേയോ ജീവിതം തസ്യ മന്യതേ” ഇത്യസ്യ ചാര്ഥം യസ്യശ്യാവനിമിത്തീയേ വക്ഷ്യാമഃ||൭-൧൦||
Adhikarana 4 (11-14) · Śloka 14
യസ്യ മൂത്രം പുരീഷം ച ഗ്രഥിതം സമ്പ്രവര്തതേ| നിരൂഷ്മണോ ജഠരിണഃ ശ്വസനോ ന സ ജീവതി||൧൧|| ശ്വയഥുര്യസ്യ കുക്ഷിസ്ഥോ ഹസ്തപാദം വിസര്പതി| ജ്ഞാതിസങ്ഘം സ സങ്ക്ലേശ്യ തേന രോഗേണ ഹന്യതേ||൧൨|| ശ്വയഥുര്യസ്യ പാദസ്ഥസ്തഥാ സ്രസ്തേ ച പിണ്ഡികേ| സീദതശ്ചാപ്യുഭേ ജങ്ഘേ തം ഭിഷക് പരിവര്ജയേത്||൧൩|| ശൂനഹസ്തം ശൂനപാദം ശൂനഗുഹ്യോദരം നരമ്| ഹീനവര്ണബലാഹാരമൌഷധൈര്നോപപാദയേത്||൧൪||
यस्य मूत्रं पुरीषं च ग्रथितं सम्प्रवर्तते| निरूष्मणो जठरिणः श्वसनो न स जीवति||११|| श्वयथुर्यस्य कुक्षिस्थो हस्तपादं विसर्पति| ज्ञातिसङ्घं स सङ्क्लेश्य तेन रोगेण हन्यते||१२|| श्वयथुर्यस्य पादस्थस्तथा स्रस्ते च पिण्डिके| सीदतश्चाप्युभे जङ्घे तं भिषक् परिवर्जयेत्||१३|| शूनहस्तं शूनपादं शूनगुह्योदरं नरम्| हीनवर्णबलाहारमौषधैर्नोपपादयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
മൂത്രം ഗ്രഥിതമിതി ഘനീഭൂതം ജ്ഞേയമ്| ജ്ഞാതിസങ്ഘം സ സങ്ക്ലേശ്യേതിവചനേന ചിരമസ്യ രോഗോऽനുവര്തതേ, തതഃ പ്രത്യാശയാ ജ്ഞാതയസ്തത്പ്രതീകാരാര്ഥം ക്ലിശ്യന്തി, തതസ്തു മ്രിയത ഏവ ന പ്രതികര്തും പാര്യതേ| പിണ്ഡികേ ഇതി ജങ്ഘാമാംസപിണ്ഡികേ||൧൧-൧൪||
Adhikarana 5 (15-19) · Śloka 19
ഉരോയുക്തോ ബഹുശ്ലേഷ്മാ നീലഃ പീതഃ സലോഹിതഃ| സതതം ച്യവതേ യസ്യ ദൂരാത്തം പരിവര്ജയേത്||൧൫|| ഹൃഷ്ടരോമാ സാന്ദ്രമൂത്രഃ ശൂനഃ കാസജ്വരാര്ദിതഃ | ക്ഷീണമാംസോ നരോ ദൂരാദ്വര്ജ്യോ വൈദ്യേന ജാനതാ||൧൬|| ത്രയഃ പ്രകുപിതാ യസ്യ ദോഷാഃ കഷ്ടാഭിലക്ഷിതാഃ | കൃശസ്യ ബലഹീനസ്യ നാസ്തി തസ്യ ചികിത്സിതമ്||൧൭|| ജ്വരാതിസാരൌ ശോഫാന്തേ ശ്വയഥുര്വാ തയോഃ ക്ഷയേ| ദുര്ബലസ്യ വിശേഷേണ നരസ്യാന്തായ ജായതേ||൧൮|| പാണ്ഡുരശ്ച കൃശോऽത്യര്ഥം തൃഷ്ണയാऽഭിപരിപ്ലുതഃ| ഡമ്ബരീ കുപിതോച്ഛ്വാസഃ പ്രത്യാഖ്യേയോ വിജാനതാ||൧൯||
उरोयुक्तो बहुश्लेष्मा नीलः पीतः सलोहितः| सततं च्यवते यस्य दूरात्तं परिवर्जयेत्||१५|| हृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शूनः कासज्वरार्दितः | क्षीणमांसो नरो दूराद्वर्ज्यो वैद्येन जानता||१६|| त्रयः प्रकुपिता यस्य दोषाः कष्टाभिलक्षिताः | कृशस्य बलहीनस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||१७|| ज्वरातिसारौ शोफान्ते श्वयथुर्वा तयोः क्षये| दुर्बलस्य विशेषेण नरस्यान्ताय जायते||१८|| पाण्डुरश्च कृशोऽत्यर्थं तृष्णयाऽभिपरिप्लुतः| डम्बरी कुपितोच्छ्वासः प्रत्याख्येयो विजानता||१९||
🔊 Audio coming soon
ഉരോയു(മു)ക്ത ഇതി ഉരഃപ്രഭവത്വേനാനുമീയമാനഃ| കഷ്ടാഭിലക്ഷിതാ ഇതി ദുരുപക്രമത്വേന ജ്ഞാതാഃ| കിംവാ ‘കോഷ്ഠാ(ഷ്ഠേऽ)ഭിലക്ഷിതാ’ ഇതി പാഠഃ, സ വ്യക്ത ഏവ| ഡമ്ബരീ സ്തബ്ധാക്ഷാവലോകീ; കിംവാ ഡമ്ബരീ സംരമ്ഭവാന്| കുപിത ഉച്ഛ്വാസോ യസ്യ സ കുപിതോച്ഛ്വാസഃ||൧൫-൧൯||
Adhikarana 6 (20) · Śloka 20
ഹനുമന്യാഗ്രഹസ്തൃഷ്ണാ ബലഹ്രാസോऽതിമാത്രയാ| പ്രാണാശ്ചോരസി വര്തന്തേ യസ്യ തം പരിവര്ജയേത്||൨൦||
हनुमन्याग्रहस्तृष्णा बलह्रासोऽतिमात्रया| प्राणाश्चोरसि वर्तन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
പ്രാണാശ്ചോരസി വര്തന്ത ഇതി വായവ ഉരസി പ്രകുപിതാ വഹന്തി ; യദി തു ജീവിതം പ്രാണാ ഇഹോച്യന്തേ, തദാ തസ്യോരസി വര്തന്തേ, മൃത ഏവ പുരുഷോ ഭവതി, തതശ്ച തസ്മിന് കാലേ രിഷ്ടേനാസാധ്യതാം ജ്ഞാത്വാ രോഗിപരിത്യാഗേ വൈദ്യസ്യാപ്രസിദ്ധിര്ഭവത്യേവേതി കൃത്വാ പ്രാണാ വായവ ഇഹോച്യന്തേ ഇതി ബ്രുവതേ; വയം തു ബ്രൂമഃ- സദ്യോമരണീയാരിഷ്ടവദേതത് പ്രത്യാസന്നമൃത്യുഗമകമേവ ഭവിഷ്യതീതി||൨൦||
Adhikarana 7 (21-25) · Śloka 25
താമ്യത്യായച്ഛതേ ശര്മ ന കിഞ്ചിദപി വിന്ദതി| ക്ഷീണമാംസബലാഹാരോ മുമൂര്ഷുരചിരാന്നരഃ||൨൧|| വിരുദ്ധയോനയോ യസ്യ വിരുദ്ധോപക്രമാ ഭൃശമ്| വര്ധന്തേ ദാരുണാ രോഗാഃ ശീഘ്രം ശീഘ്രം സ ഹന്യതേ||൨൨|| ബലം വിജ്ഞാനമാരോഗ്യം ഗ്രഹണീ മാംസശോണിതമ് | ഏതാനി യസ്യ ക്ഷീയന്തേ ക്ഷിപ്രം ക്ഷിപ്രം സ ഹന്യതേ||൨൩|| ആരോഗ്യം ഹീയതേ യസ്യ പ്രകൃതിഃ പരിഹീയതേ| സഹസാ സഹസാ തസ്യ മൃത്യുര്ഹരതി ജീവിതമ്||൨൪|| തത്ര ശ്ലോകഃ- ഇത്യേതാനി ശരീരാണി വ്യാധിമന്തി വിവര്ജയേത്| ന ഹ്യേഷു ധീരാഃ പശ്യന്തി സിദ്ധിം കാഞ്ചിദുപക്രമാത്||൨൫||
ताम्यत्यायच्छते शर्म न किञ्चिदपि विन्दति| क्षीणमांसबलाहारो मुमूर्षुरचिरान्नरः||२१|| विरुद्धयोनयो यस्य विरुद्धोपक्रमा भृशम्| वर्धन्ते दारुणा रोगाः शीघ्रं शीघ्रं स हन्यते||२२|| बलं विज्ञानमारोग्यं ग्रहणी मांसशोणितम् | एतानि यस्य क्षीयन्ते क्षिप्रं क्षिप्रं स हन्यते||२३|| आरोग्यं हीयते यस्य प्रकृतिः परिहीयते| सहसा सहसा तस्य मृत्युर्हरति जीवितम्||२४|| तत्र श्लोकः- इत्येतानि शरीराणि व्याधिमन्ति विवर्जयेत्| न ह्येषु धीराः पश्यन्ति सिद्धिं काञ्चिदुपक्रमात्||२५||
🔊 Audio coming soon
ആയച്ഛതേ അങ്ഗാനി ക്ഷിപതി| വിരുദ്ധയോനയ ഇതി പരസ്പരവിരുദ്ധധര്മാണഃ | വിരുദ്ധയോനയോऽപി സ്വല്പതയൈകദൂഷ്യതയാ വാ അവിരുദ്ധോപക്രമാ അപി ഭവന്തീത്യത ഉക്തം- വിരുദ്ധോപക്രമാ ഇതി| ആരോഗ്യം ഹീയത ഇതി അത്രോക്തരോഗവ്യതിരിക്തരോഗവൃദ്ധ്യാ ആരോഗ്യഹാനിര്ബോധ്യാ| പ്രകൃതിഃ പരിഹീയത ഇതി സ്വഭാവഃ സുശീലത്വാദിരൂപഃ ക്ഷീയതേ; കിംവാ, പ്രകൃതിര്ജന്മപ്രതിബദ്ധാ ശ്ലേഷ്മപ്രകൃത്യാദിരൂപാ ഹീയതേ||൨൧-൨൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനേ കതമാനിശരീരീയമിന്ദ്രിയം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമിന്ദ്രിയസ്ഥാനേ കതമാനിശരീരീയമിന്ദ്രിയം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||