Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః కతమానిశరీరీయమింద్రియం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातः कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి పూర్వరూపీయానంతరం భావివ్యాధ్యాశ్రయారిష్టాభిధానార్థం కతమానిశరీరీయమింద్రియముచ్యతే| కతమాని శరీరాణ్యధికృత్య కృతం కతమానిశరీరీయం||1-2||
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
కతమాని శరీరాణి వ్యాధిమంతి మహామునే!| యాని వైద్యః పరిహరేద్యేషు కర్మ న సిద్ధ్యతి||3|| ఇత్యాత్రేయోఽగ్నివేశేన ప్రశ్నం పృష్టః సుదుర్వచం| ఆచచక్షే యథా తస్మై భగవాంస్తన్నిబోధత||4|| యస్య వై భాషమాణస్య రుజత్యూర్ధ్వమురో భృశం| అన్నం చ చ్యవతే భుక్తం స్థితం చాపి న జీర్యతి||5|| బలం చ హీయతే శీఘ్రం తృష్ణా చాతిప్రవర్ధతే| జాయతే హృది శూలం చ తం భిషక్ పరివర్జయేత్||6||
कतमानि शरीराणि व्याधिमन्ति महामुने!| यानि वैद्यः परिहरेद्येषु कर्म न सिद्ध्यति||३|| इत्यात्रेयोऽग्निवेशेन प्रश्नं पृष्टः सुदुर्वचम्| आचचक्षे यथा तस्मै भगवांस्तन्निबोधत||४|| यस्य वै भाषमाणस्य रुजत्यूर्ध्वमुरो भृशम्| अन्नं च च्यवते भुक्तं स्थितं चापि न जीर्यति||५|| बलं च हीयते शीघ्रं तृष्णा चातिप्रवर्धते| जायते हृदि शूलं च तं भिषक् परिवर्जयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
ప్రశ్నమితి పృచ్ఛావిషయం| ఊర్ధ్వముర ఇతి ఉరఊర్ధ్వభాగ ఇత్యర్థః| ఏతదధ్యాయప్రతిపాద్యానాం చాసాధ్యవ్యాధీనాం మరణసూచకేన రిష్టేన సమం మరణసూచకతయా సాధర్మ్యాదనరిష్టానామపి వ్యాధీనామభిధానమితి బ్రువతే| యది ఏత ఏవాసాధ్యవ్యాధయో మరణపూర్వరూపతయా రిష్టరూపా ఏవ భవంతి తథాఽపి న కాచిత్ క్షతిః| తేనారిష్టాధికారాదరిష్టత్వమేవ ఏతదధ్యాయవాచ్యానాం వ్యాధీనామిచ్ఛామః||3-6||
Adhikarana 3 (7-10) · Śloka 10
హిక్కా గంభీరజా యస్య శోణితం చాతిసార్యతే| న తస్మై భేషజం దద్యాత్ స్మరన్నాత్రేయశాసనం||7|| ఆనాహశ్చాతిసారశ్చ యమేతౌ దుర్బలం నరం| వ్యాధితం విశతో రోగౌ దుర్లభం తస్య జీవితం||8|| ఆనాహశ్చాతితృష్ణా చ యమేతౌ దుర్బలం నరం| విశతో విజహత్యేనం ప్రాణా నాతిచిరాన్నరం||9|| జ్వరః పౌర్వాహ్ణికో యస్య శుష్కకాసశ్చ దారుణః| బలమాంసవిహీనస్య యథా ప్రేతస్తథైవ సః||10||
हिक्का गम्भीरजा यस्य शोणितं चातिसार्यते| न तस्मै भेषजं दद्यात् स्मरन्नात्रेयशासनम्||७|| आनाहश्चातिसारश्च यमेतौ दुर्बलं नरम्| व्याधितं विशतो रोगौ दुर्लभं तस्य जीवितम्||८|| आनाहश्चातितृष्णा च यमेतौ दुर्बलं नरम्| विशतो विजहत्येनं प्राणा नातिचिरान्नरम्||९|| ज्वरः पौर्वाह्णिको यस्य शुष्ककासश्च दारुणः| बलमांसविहीनस्य यथा प्रेतस्तथैव सः||१०||
🔊 Audio coming soon
గంభీరజా ఇతి గంభీరనాభ్యాదిదేశజా, న తు గంభీరా; తస్యాః స్వరూపత ఏవాసాధ్యత్వేనోక్తత్వాత్ ‘శోణితం చాతిసార్యతే’ ఇతి విశేషణమనర్థకం స్యాత్| వ్యాధితమిత్యనేన హి ఆనాహాతిసారాతిరిక్తవ్యాధిగృహీతమితి దర్శయతి| ఆనాహాతిసారయో రోగత్వే సిద్ధేఽపి ‘రోగౌ’ ఇతి విశేషేణ రుజాకర్తృత్వోపదర్శనార్థం| ఇహాలభ్య ఏవ జీవితే ‘దుర్లభం’ ఇత్యుక్తం; యథా- సర్వథాఽలభ్యే దుర్లభమితి| అన్యే తు దుర్లభభాషయా అనియతం మరణే రిష్టమితి బ్రువతే, ఏవం “సంశయప్రాప్తమాత్రేయో జీవితం తస్య మన్యతే” (ఇం.అ.9) ఇత్యాదావపి వ్యాఖ్యానయంతి| అనియతరిష్టతాఽస్వారస్యం త్వస్మాభిః పుష్పితక ఏవోక్తం| “సంశయప్రాప్తమాత్రేయో జీవితం తస్య మన్యతే” ఇత్యస్య చార్థం యస్యశ్యావనిమిత్తీయే వక్ష్యామః||7-10||
Adhikarana 4 (11-14) · Śloka 14
యస్య మూత్రం పురీషం చ గ్రథితం సంప్రవర్తతే| నిరూష్మణో జఠరిణః శ్వసనో న స జీవతి||11|| శ్వయథుర్యస్య కుక్షిస్థో హస్తపాదం విసర్పతి| జ్ఞాతిసంఘం స సంక్లేశ్య తేన రోగేణ హన్యతే||12|| శ్వయథుర్యస్య పాదస్థస్తథా స్రస్తే చ పిండికే| సీదతశ్చాప్యుభే జంఘే తం భిషక్ పరివర్జయేత్||13|| శూనహస్తం శూనపాదం శూనగుహ్యోదరం నరం| హీనవర్ణబలాహారమౌషధైర్నోపపాదయేత్||14||
यस्य मूत्रं पुरीषं च ग्रथितं सम्प्रवर्तते| निरूष्मणो जठरिणः श्वसनो न स जीवति||११|| श्वयथुर्यस्य कुक्षिस्थो हस्तपादं विसर्पति| ज्ञातिसङ्घं स सङ्क्लेश्य तेन रोगेण हन्यते||१२|| श्वयथुर्यस्य पादस्थस्तथा स्रस्ते च पिण्डिके| सीदतश्चाप्युभे जङ्घे तं भिषक् परिवर्जयेत्||१३|| शूनहस्तं शूनपादं शूनगुह्योदरं नरम्| हीनवर्णबलाहारमौषधैर्नोपपादयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
మూత్రం గ్రథితమితి ఘనీభూతం జ్ఞేయం| జ్ఞాతిసంఘం స సంక్లేశ్యేతివచనేన చిరమస్య రోగోఽనువర్తతే, తతః ప్రత్యాశయా జ్ఞాతయస్తత్ప్రతీకారార్థం క్లిశ్యంతి, తతస్తు మ్రియత ఏవ న ప్రతికర్తుం పార్యతే| పిండికే ఇతి జంఘామాంసపిండికే||11-14||
Adhikarana 5 (15-19) · Śloka 19
ఉరోయుక్తో బహుశ్లేష్మా నీలః పీతః సలోహితః| సతతం చ్యవతే యస్య దూరాత్తం పరివర్జయేత్||15|| హృష్టరోమా సాంద్రమూత్రః శూనః కాసజ్వరార్దితః | క్షీణమాంసో నరో దూరాద్వర్జ్యో వైద్యేన జానతా||16|| త్రయః ప్రకుపితా యస్య దోషాః కష్టాభిలక్షితాః | కృశస్య బలహీనస్య నాస్తి తస్య చికిత్సితం||17|| జ్వరాతిసారౌ శోఫాంతే శ్వయథుర్వా తయోః క్షయే| దుర్బలస్య విశేషేణ నరస్యాంతాయ జాయతే||18|| పాండురశ్చ కృశోఽత్యర్థం తృష్ణయాఽభిపరిప్లుతః| డంబరీ కుపితోచ్ఛ్వాసః ప్రత్యాఖ్యేయో విజానతా||19||
उरोयुक्तो बहुश्लेष्मा नीलः पीतः सलोहितः| सततं च्यवते यस्य दूरात्तं परिवर्जयेत्||१५|| हृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शूनः कासज्वरार्दितः | क्षीणमांसो नरो दूराद्वर्ज्यो वैद्येन जानता||१६|| त्रयः प्रकुपिता यस्य दोषाः कष्टाभिलक्षिताः | कृशस्य बलहीनस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||१७|| ज्वरातिसारौ शोफान्ते श्वयथुर्वा तयोः क्षये| दुर्बलस्य विशेषेण नरस्यान्ताय जायते||१८|| पाण्डुरश्च कृशोऽत्यर्थं तृष्णयाऽभिपरिप्लुतः| डम्बरी कुपितोच्छ्वासः प्रत्याख्येयो विजानता||१९||
🔊 Audio coming soon
ఉరోయు(ము)క్త ఇతి ఉరఃప్రభవత్వేనానుమీయమానః| కష్టాభిలక్షితా ఇతి దురుపక్రమత్వేన జ్ఞాతాః| కింవా ‘కోష్ఠా(ష్ఠేఽ)భిలక్షితా’ ఇతి పాఠః, స వ్యక్త ఏవ| డంబరీ స్తబ్ధాక్షావలోకీ; కింవా డంబరీ సంరంభవాన్| కుపిత ఉచ్ఛ్వాసో యస్య స కుపితోచ్ఛ్వాసః||15-19||
Adhikarana 6 (20) · Śloka 20
హనుమన్యాగ్రహస్తృష్ణా బలహ్రాసోఽతిమాత్రయా| ప్రాణాశ్చోరసి వర్తంతే యస్య తం పరివర్జయేత్||20||
हनुमन्याग्रहस्तृष्णा बलह्रासोऽतिमात्रया| प्राणाश्चोरसि वर्तन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
ప్రాణాశ్చోరసి వర్తంత ఇతి వాయవ ఉరసి ప్రకుపితా వహంతి ; యది తు జీవితం ప్రాణా ఇహోచ్యంతే, తదా తస్యోరసి వర్తంతే, మృత ఏవ పురుషో భవతి, తతశ్చ తస్మిన్ కాలే రిష్టేనాసాధ్యతాం జ్ఞాత్వా రోగిపరిత్యాగే వైద్యస్యాప్రసిద్ధిర్భవత్యేవేతి కృత్వా ప్రాణా వాయవ ఇహోచ్యంతే ఇతి బ్రువతే; వయం తు బ్రూమః- సద్యోమరణీయారిష్టవదేతత్ ప్రత్యాసన్నమృత్యుగమకమేవ భవిష్యతీతి||20||
Adhikarana 7 (21-25) · Śloka 25
తామ్యత్యాయచ్ఛతే శర్మ న కించిదపి విందతి| క్షీణమాంసబలాహారో ముమూర్షురచిరాన్నరః||21|| విరుద్ధయోనయో యస్య విరుద్ధోపక్రమా భృశం| వర్ధంతే దారుణా రోగాః శీఘ్రం శీఘ్రం స హన్యతే||22|| బలం విజ్ఞానమారోగ్యం గ్రహణీ మాంసశోణితం | ఏతాని యస్య క్షీయంతే క్షిప్రం క్షిప్రం స హన్యతే||23|| ఆరోగ్యం హీయతే యస్య ప్రకృతిః పరిహీయతే| సహసా సహసా తస్య మృత్యుర్హరతి జీవితం||24|| తత్ర శ్లోకః- ఇత్యేతాని శరీరాణి వ్యాధిమంతి వివర్జయేత్| న హ్యేషు ధీరాః పశ్యంతి సిద్ధిం కాంచిదుపక్రమాత్||25||
ताम्यत्यायच्छते शर्म न किञ्चिदपि विन्दति| क्षीणमांसबलाहारो मुमूर्षुरचिरान्नरः||२१|| विरुद्धयोनयो यस्य विरुद्धोपक्रमा भृशम्| वर्धन्ते दारुणा रोगाः शीघ्रं शीघ्रं स हन्यते||२२|| बलं विज्ञानमारोग्यं ग्रहणी मांसशोणितम् | एतानि यस्य क्षीयन्ते क्षिप्रं क्षिप्रं स हन्यते||२३|| आरोग्यं हीयते यस्य प्रकृतिः परिहीयते| सहसा सहसा तस्य मृत्युर्हरति जीवितम्||२४|| तत्र श्लोकः- इत्येतानि शरीराणि व्याधिमन्ति विवर्जयेत्| न ह्येषु धीराः पश्यन्ति सिद्धिं काञ्चिदुपक्रमात्||२५||
🔊 Audio coming soon
ఆయచ్ఛతే అంగాని క్షిపతి| విరుద్ధయోనయ ఇతి పరస్పరవిరుద్ధధర్మాణః | విరుద్ధయోనయోఽపి స్వల్పతయైకదూష్యతయా వా అవిరుద్ధోపక్రమా అపి భవంతీత్యత ఉక్తం- విరుద్ధోపక్రమా ఇతి| ఆరోగ్యం హీయత ఇతి అత్రోక్తరోగవ్యతిరిక్తరోగవృద్ధ్యా ఆరోగ్యహానిర్బోధ్యా| ప్రకృతిః పరిహీయత ఇతి స్వభావః సుశీలత్వాదిరూపః క్షీయతే; కింవా, ప్రకృతిర్జన్మప్రతిబద్ధా శ్లేష్మప్రకృత్యాదిరూపా హీయతే||21-25||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే ఇంద్రియస్థానే కతమానిశరీరీయమింద్రియం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామింద్రియస్థానే కతమానిశరీరీయమింద్రియం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||