Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātaḥ parimarśanīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
varṇē svarē ca gandhē ca rasē cōktaṁ pr̥thak pr̥thak|
liṅgaṁ mumūrṣatāṁ samyak sparśēṣvapi nibōdhata||3||
View original
अथातः परिमर्शनीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
वर्णे स्वरे च गन्धे च रसे चोक्तं पृथक् पृथक्|
लिङ्गं मुमूर्षतां सम्यक् स्पर्शेष्वपि निबोधत||३||
indriyārthānugatariṣṭapāriśēṣyāt sparśagatariṣṭābhidhāyakaṁ parimarśanīyamindriyamucyatē; imamēva cādhyāyasambandhaṁ darśayannāha- varṇē svarē cētyādi||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
sparśaprādhānyēnaivāturasyāyuṣaḥ pramāṇāvaśēṣaṁ jijñāsuḥ prakr̥tisthēna pāṇinā śarīramasya kēvalaṁ spr̥śēt, parimarśayēdvā'nyēna|
parimr̥śatā tu khalvāturaśarīramimē bhāvāstatra tatrāvabōddhavyā bhavanti|
tadyathā- satataṁ spandamānānāṁ śarīradēśānāmaspandanaṁ, nityōṣmaṇāṁ śītībhāvaḥ, mr̥dūnāṁ dāruṇatvaṁ, ślakṣṇānāṁ kharatvaṁ, satāmasadbhāvaḥ , sandhīnāṁ sraṁsabhraṁśacyavanāni; māṁsaśōṇitayōrvītībhāvaḥ, dāruṇatvaṁ, svēdānubandhaḥ, stambhō vā; yaccānyadapi kiñcidīdr̥śaṁ sparśānāṁ lakṣaṇaṁ bhr̥śavikr̥tamanimittaṁ syāt|
iti lakṣaṇaṁ spr̥śyānāṁ bhāvānāmuktaṁ samāsēna||4||
View original
स्पर्शप्राधान्येनैवातुरस्यायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासुः प्रकृतिस्थेन पाणिना शरीरमस्य केवलं स्पृशेत्, परिमर्शयेद्वाऽन्येन|
परिमृशता तु खल्वातुरशरीरमिमे भावास्तत्र तत्रावबोद्धव्या भवन्ति|
तद्यथा- सततं स्पन्दमानानां शरीरदेशानामस्पन्दनं, नित्योष्मणां शीतीभावः, मृदूनां दारुणत्वं, श्लक्ष्णानां खरत्वं, सतामसद्भावः , सन्धीनां स्रंसभ्रंशच्यवनानि; मांसशोणितयोर्वीतीभावः, दारुणत्वं, स्वेदानुबन्धः, स्तम्भो वा; यच्चान्यदपि किञ्चिदीदृशं स्पर्शानां लक्षणं भृशविकृतमनिमित्तं स्यात्|
इति लक्षणं स्पृश्यानां भावानामुक्तं समासेन||४||
sparśēnēti vaktavyē yat ‘sparśaprādhānyēna’ iti karōti, tēna asparśagrāhyamapi cakṣurlōhitatvādi riṣṭamiha sparśaparīkṣyamadhyē ōghādāyātaṁ vaktavyamiti darśayati| prakr̥tisthēnēti nātyuṣṇaśītēna| kēvalamiti kr̥tsnam| gurudārādēḥ svayaṁ sparśō yadā na yujyatē tadā kartavyamāha- parimarśayēdvā'nyēnēti| satāmasadbhāva iti atra ca vr̥ṣṇādīnāṁ satāmiti jñēyaṁ, sthūlāvayavānāṁ riṣṭē'pyabhāvadarśanāt| sraṁsaḥ manāggamanaṁ, bhraṁśastu sudūrādhōgamanaṁ, dhāvanaṁ tu pārśvatō gamanam| vītībhāvaḥ atikṣīṇatvam| lakṣaṇamiti maraṇalakṣaṇam| samāsēnēti cchēdaḥ||4||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
tadvyāsatō'nuvyākhyāsyāmaḥ- tasya cēt parimr̥śyamānaṁ pr̥thaktvēna pādajaṅghōrusphigudarapārśvapr̥ṣṭhēṣikāpāṇigrīvātālvōṣṭhalalāṭaṁ svinnaṁ śītaṁ stabdhaṁ dāruṇaṁ vītamāṁsaśōṇitaṁ vā syāt, parāsurayaṁ puruṣō na cirāt kālaṁ mariṣyatīti vidyāt|
tasya cēt parimr̥śyamānāni pr̥thaktvēna gulphajānuvaṅkṣaṇagudavr̥ṣaṇamēḍhranābhyaṁsastanamaṇikaparśukāhanunāsikākarṇākṣibhrūśaṅkhādīni srastāni vyastāni cyutāni sthānēbhyaḥ skannāni vā syuḥ, parāsurayaṁ puruṣō'cirāt kālaṁ mariṣyatīti vidyāt||5||
tathā'syōcchvāsamanyādantapakṣmacakṣuḥkēśalōmōdaranakhāṅgulīrālakṣayēt|
tasya cēducchvāsō'tidīrghō'tihrasvō vā syāt, parāsuriti vidyāt|
tasya cēnmanyē parimr̥śyamānē na spandēyātāṁ, parāsuriti vidyāt|
tasya cēddantāḥ parikīrṇāḥ śvētā jātaśarkarāḥ syuḥ, parāsuriti vidyāt|
tasya cēt pakṣmāṇi jaṭābaddhāni syuḥ, parāsuriti vidyāt|
tasya cēccakṣuṣī prakr̥tihīnē, vikr̥tiyuktē- atyutpiṇḍitē, atipraviṣṭē, atijihmē, ativiṣamē, atimuktabandhanē, atiprasrutē, satatōnmiṣitē, satatanimiṣitē, nimiṣōnmēṣātipravr̥ttē, vibhrāntadr̥ṣṭikē, viparītadr̥ṣṭikē, hīnadr̥ṣṭikē, vyastadr̥ṣṭikē , nakulāndhē, kapōtāndhē, alātavarṇē, kr̥ṣṇapītanīlaśyāvatāmraharitahāridraśuklavaikārikāṇāṁ varṇānāmanyatamēnātiplutē vā syātāṁ, tadā parāsuriti vidyāt|
athāsya kēśalōmānyāyacchēt, tasya cēt kēśalōmānyāyamyamānāni pralucyēran na cēdvēdayēyustaṁ parāsuriti vidyāt|
tasya cēdudarē sirāḥ prakāśērañ śyāvatāmranīlahāridraśuklā vā syuḥ, parāsuriti vidyāt|
tasya cēnnakhā vītamāṁsaśōṇitāḥ pakvajāmbavavarṇāḥ syuḥ, parāsuriti vidyāt|
athāsyāṅgulīrāyacchēt; tasya cēdaṅgulaya āyamyamānā na sphuṭēyuḥ, parāsuriti vidyāt||6||
View original
तद्व्यासतोऽनुव्याख्यास्यामः- तस्य चेत् परिमृश्यमानं पृथक्त्वेन पादजङ्घोरुस्फिगुदरपार्श्वपृष्ठेषिकापाणिग्रीवाताल्वोष्ठललाटं स्विन्नं शीतं स्तब्धं दारुणं वीतमांसशोणितं वा स्यात्, परासुरयं पुरुषो न चिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात्|
तस्य चेत् परिमृश्यमानानि पृथक्त्वेन गुल्फजानुवङ्क्षणगुदवृषणमेढ्रनाभ्यंसस्तनमणिकपर्शुकाहनुनासिकाकर्णाक्षिभ्रूशङ्खादीनि स्रस्तानि व्यस्तानि च्युतानि स्थानेभ्यः स्कन्नानि वा स्युः, परासुरयं पुरुषोऽचिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात्||५||
तथाऽस्योच्छ्वासमन्यादन्तपक्ष्मचक्षुःकेशलोमोदरनखाङ्गुलीरालक्षयेत्|
तस्य चेदुच्छ्वासोऽतिदीर्घोऽतिह्रस्वो वा स्यात्, परासुरिति विद्यात्|
तस्य चेन्मन्ये परिमृश्यमाने न स्पन्देयातां, परासुरिति विद्यात्|
तस्य चेद्दन्ताः परिकीर्णाः श्वेता जातशर्कराः स्युः, परासुरिति विद्यात्|
तस्य चेत् पक्ष्माणि जटाबद्धानि स्युः, परासुरिति विद्यात्|
तस्य चेच्चक्षुषी प्रकृतिहीने, विकृतियुक्ते- अत्युत्पिण्डिते, अतिप्रविष्टे, अतिजिह्मे, अतिविषमे, अतिमुक्तबन्धने, अतिप्रस्रुते, सततोन्मिषिते, सततनिमिषिते, निमिषोन्मेषातिप्रवृत्ते, विभ्रान्तदृष्टिके, विपरीतदृष्टिके, हीनदृष्टिके, व्यस्तदृष्टिके , नकुलान्धे, कपोतान्धे, अलातवर्णे, कृष्णपीतनीलश्यावताम्रहरितहारिद्रशुक्लवैकारिकाणां वर्णानामन्यतमेनातिप्लुते वा स्यातां, तदा परासुरिति विद्यात्|
अथास्य केशलोमान्यायच्छेत्, तस्य चेत् केशलोमान्यायम्यमानानि प्रलुच्येरन् न चेद्वेदयेयुस्तं परासुरिति विद्यात्|
तस्य चेदुदरे सिराः प्रकाशेरञ् श्यावताम्रनीलहारिद्रशुक्ला वा स्युः, परासुरिति विद्यात्|
तस्य चेन्नखा वीतमांसशोणिताः पक्वजाम्बववर्णाः स्युः, परासुरिति विद्यात्|
अथास्याङ्गुलीरायच्छेत्; तस्य चेदङ्गुलय आयम्यमाना न स्फुटेयुः, परासुरिति विद्यात्||६||
pr̥ṣṭhēṣikā pr̥ṣṭhavaṁśaḥ| pr̥thaktvēnēti ēkaikaśyēna| maṇikaḥ karabāhusandhiḥ| manyē galapārśvagatē dhamanyau| ucchvāsadairghyahrāsau nāsāgradattakarasparśādupalabhyētē| parikīrṇā iti malaliptāḥ| dantādiśvētatvaṁ cakṣurgrāhyamapi sparśaparīkṣaṇīyadantadharmaprastāvāducyatē| cakṣuṣī prakr̥tihīnē vikr̥tiyuktē iti sāmānyavacanaṁ; tasya vivaraṇam- atyutpiṇḍitē ityādi| atyutpiṇḍitē iti atyarthanirgatē | atijihmē atikuṭilē| ativiṣamē iti ēkaṁ saṁvr̥tam, aparaṁ vistr̥tamiti| nimēṣōnmēṣakriyāyāmatyarthaṁ pravartētē iti nimēṣōnmēṣātipravr̥ttē| viparītadr̥ṣṭikē iti kēyūradr̥ṣṭikē; kiṁvā viparītadr̥ṣṭikē anyathāgrāhiṇī| hīnadr̥ṣṭikē adūradarśinī, naṣṭadr̥ṣṭikē vā| nakulāndhakapōtāndhalakṣaṇē granthaḥ- “nakulāndhastu rūpāṇi divā śuklāni paśyati| kapōtāndhastu rūpāṇi divā kr̥ṣṇāni paśyati” iti| alātastu taptāṅgāraḥ| iha cakṣurgatāriṣṭābhidhānaprastāvādasparśagrāhmamapi cakṣuṣōralātavarṇatvādikamucyatē| udarānugatāḥ sirāstviha sparśanagrāhyā bhavantīti uktāḥ; tatprasaṅgāccakṣurgrāhyāḥ sirāvarṇā apyuktāḥ| āyacchēditi sphōṭayēt| nakhāṅguligatāriṣṭaparīkṣāyāṁ tu sparśō'pi vyāpriyata ēvēti kr̥tvā tadariṣṭamapīhōktam||5-6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
tatra ślōkaḥ- ētān spr̥śyān bahūn bhāvān yaḥ spr̥śannavabudhyatē|
āturē na sa sammōhamāyurjñānasya gacchati||7||
View original
तत्र श्लोकः- एतान् स्पृश्यान् बहून् भावान् यः स्पृशन्नवबुध्यते|
आतुरे न स सम्मोहमायुर्ज्ञानस्य गच्छति||७||
ētān spr̥śyāniti bāhulyāduktam; ēvaṁ spr̥śannityētadapi bāhulyāduktam| ‘āyurjñānasyēti’ pāṭhapakṣē ṣaṣṭhī sambandhavivakṣāyām||7||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē indriyasthānē parimarśanīyamindriyaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने परिमर्शनीयमिन्द्रियं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthānē parimarśanīyamindriyaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||