Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతః పరిమర్శనీయమింద్రియం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||
ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
వర్ణే స్వరే చ గంధే చ రసే చోక్తం పృథక్ పృథక్|
లింగం ముమూర్షతాం సమ్యక్ స్పర్శేష్వపి నిబోధత||3||
View original
अथातः परिमर्शनीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
वर्णे स्वरे च गन्धे च रसे चोक्तं पृथक् पृथक्|
लिङ्गं मुमूर्षतां सम्यक् स्पर्शेष्वपि निबोधत||३||
ఇంద్రియార్థానుగతరిష్టపారిశేష్యాత్ స్పర్శగతరిష్టాభిధాయకం పరిమర్శనీయమింద్రియముచ్యతే; ఇమమేవ చాధ్యాయసంబంధం దర్శయన్నాహ- వర్ణే స్వరే చేత్యాది||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
స్పర్శప్రాధాన్యేనైవాతురస్యాయుషః ప్రమాణావశేషం జిజ్ఞాసుః ప్రకృతిస్థేన పాణినా శరీరమస్య కేవలం స్పృశేత్, పరిమర్శయేద్వాఽన్యేన|
పరిమృశతా తు ఖల్వాతురశరీరమిమే భావాస్తత్ర తత్రావబోద్ధవ్యా భవంతి|
తద్యథా- సతతం స్పందమానానాం శరీరదేశానామస్పందనం, నిత్యోష్మణాం శీతీభావః, మృదూనాం దారుణత్వం, శ్లక్ష్ణానాం ఖరత్వం, సతామసద్భావః , సంధీనాం స్రంసభ్రంశచ్యవనాని; మాంసశోణితయోర్వీతీభావః, దారుణత్వం, స్వేదానుబంధః, స్తంభో వా; యచ్చాన్యదపి కించిదీదృశం స్పర్శానాం లక్షణం భృశవికృతమనిమిత్తం స్యాత్|
ఇతి లక్షణం స్పృశ్యానాం భావానాముక్తం సమాసేన||4||
View original
स्पर्शप्राधान्येनैवातुरस्यायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासुः प्रकृतिस्थेन पाणिना शरीरमस्य केवलं स्पृशेत्, परिमर्शयेद्वाऽन्येन|
परिमृशता तु खल्वातुरशरीरमिमे भावास्तत्र तत्रावबोद्धव्या भवन्ति|
तद्यथा- सततं स्पन्दमानानां शरीरदेशानामस्पन्दनं, नित्योष्मणां शीतीभावः, मृदूनां दारुणत्वं, श्लक्ष्णानां खरत्वं, सतामसद्भावः , सन्धीनां स्रंसभ्रंशच्यवनानि; मांसशोणितयोर्वीतीभावः, दारुणत्वं, स्वेदानुबन्धः, स्तम्भो वा; यच्चान्यदपि किञ्चिदीदृशं स्पर्शानां लक्षणं भृशविकृतमनिमित्तं स्यात्|
इति लक्षणं स्पृश्यानां भावानामुक्तं समासेन||४||
స్పర్శేనేతి వక్తవ్యే యత్ ‘స్పర్శప్రాధాన్యేన’ ఇతి కరోతి, తేన అస్పర్శగ్రాహ్యమపి చక్షుర్లోహితత్వాది రిష్టమిహ స్పర్శపరీక్ష్యమధ్యే ఓఘాదాయాతం వక్తవ్యమితి దర్శయతి| ప్రకృతిస్థేనేతి నాత్యుష్ణశీతేన| కేవలమితి కృత్స్నం| గురుదారాదేః స్వయం స్పర్శో యదా న యుజ్యతే తదా కర్తవ్యమాహ- పరిమర్శయేద్వాఽన్యేనేతి| సతామసద్భావ ఇతి అత్ర చ వృష్ణాదీనాం సతామితి జ్ఞేయం, స్థూలావయవానాం రిష్టేఽప్యభావదర్శనాత్| స్రంసః మనాగ్గమనం, భ్రంశస్తు సుదూరాధోగమనం, ధావనం తు పార్శ్వతో గమనం| వీతీభావః అతిక్షీణత్వం| లక్షణమితి మరణలక్షణం| సమాసేనేతి చ్ఛేదః||4||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
తద్వ్యాసతోఽనువ్యాఖ్యాస్యామః- తస్య చేత్ పరిమృశ్యమానం పృథక్త్వేన పాదజంఘోరుస్ఫిగుదరపార్శ్వపృష్ఠేషికాపాణిగ్రీవాతాల్వోష్ఠలలాటం స్విన్నం శీతం స్తబ్ధం దారుణం వీతమాంసశోణితం వా స్యాత్, పరాసురయం పురుషో న చిరాత్ కాలం మరిష్యతీతి విద్యాత్|
తస్య చేత్ పరిమృశ్యమానాని పృథక్త్వేన గుల్ఫజానువంక్షణగుదవృషణమేఢ్రనాభ్యంసస్తనమణికపర్శుకాహనునాసికాకర్ణాక్షిభ్రూశంఖాదీని స్రస్తాని వ్యస్తాని చ్యుతాని స్థానేభ్యః స్కన్నాని వా స్యుః, పరాసురయం పురుషోఽచిరాత్ కాలం మరిష్యతీతి విద్యాత్||5||
తథాఽస్యోచ్ఛ్వాసమన్యాదంతపక్ష్మచక్షుఃకేశలోమోదరనఖాంగులీరాలక్షయేత్|
తస్య చేదుచ్ఛ్వాసోఽతిదీర్ఘోఽతిహ్రస్వో వా స్యాత్, పరాసురితి విద్యాత్|
తస్య చేన్మన్యే పరిమృశ్యమానే న స్పందేయాతాం, పరాసురితి విద్యాత్|
తస్య చేద్దంతాః పరికీర్ణాః శ్వేతా జాతశర్కరాః స్యుః, పరాసురితి విద్యాత్|
తస్య చేత్ పక్ష్మాణి జటాబద్ధాని స్యుః, పరాసురితి విద్యాత్|
తస్య చేచ్చక్షుషీ ప్రకృతిహీనే, వికృతియుక్తే- అత్యుత్పిండితే, అతిప్రవిష్టే, అతిజిహ్మే, అతివిషమే, అతిముక్తబంధనే, అతిప్రస్రుతే, సతతోన్మిషితే, సతతనిమిషితే, నిమిషోన్మేషాతిప్రవృత్తే, విభ్రాంతదృష్టికే, విపరీతదృష్టికే, హీనదృష్టికే, వ్యస్తదృష్టికే , నకులాంధే, కపోతాంధే, అలాతవర్ణే, కృష్ణపీతనీలశ్యావతామ్రహరితహారిద్రశుక్లవైకారికాణాం వర్ణానామన్యతమేనాతిప్లుతే వా స్యాతాం, తదా పరాసురితి విద్యాత్|
అథాస్య కేశలోమాన్యాయచ్ఛేత్, తస్య చేత్ కేశలోమాన్యాయమ్యమానాని ప్రలుచ్యేరన్ న చేద్వేదయేయుస్తం పరాసురితి విద్యాత్|
తస్య చేదుదరే సిరాః ప్రకాశేరఞ్ శ్యావతామ్రనీలహారిద్రశుక్లా వా స్యుః, పరాసురితి విద్యాత్|
తస్య చేన్నఖా వీతమాంసశోణితాః పక్వజాంబవవర్ణాః స్యుః, పరాసురితి విద్యాత్|
అథాస్యాంగులీరాయచ్ఛేత్; తస్య చేదంగులయ ఆయమ్యమానా న స్ఫుటేయుః, పరాసురితి విద్యాత్||6||
View original
तद्व्यासतोऽनुव्याख्यास्यामः- तस्य चेत् परिमृश्यमानं पृथक्त्वेन पादजङ्घोरुस्फिगुदरपार्श्वपृष्ठेषिकापाणिग्रीवाताल्वोष्ठललाटं स्विन्नं शीतं स्तब्धं दारुणं वीतमांसशोणितं वा स्यात्, परासुरयं पुरुषो न चिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात्|
तस्य चेत् परिमृश्यमानानि पृथक्त्वेन गुल्फजानुवङ्क्षणगुदवृषणमेढ्रनाभ्यंसस्तनमणिकपर्शुकाहनुनासिकाकर्णाक्षिभ्रूशङ्खादीनि स्रस्तानि व्यस्तानि च्युतानि स्थानेभ्यः स्कन्नानि वा स्युः, परासुरयं पुरुषोऽचिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात्||५||
तथाऽस्योच्छ्वासमन्यादन्तपक्ष्मचक्षुःकेशलोमोदरनखाङ्गुलीरालक्षयेत्|
तस्य चेदुच्छ्वासोऽतिदीर्घोऽतिह्रस्वो वा स्यात्, परासुरिति विद्यात्|
तस्य चेन्मन्ये परिमृश्यमाने न स्पन्देयातां, परासुरिति विद्यात्|
तस्य चेद्दन्ताः परिकीर्णाः श्वेता जातशर्कराः स्युः, परासुरिति विद्यात्|
तस्य चेत् पक्ष्माणि जटाबद्धानि स्युः, परासुरिति विद्यात्|
तस्य चेच्चक्षुषी प्रकृतिहीने, विकृतियुक्ते- अत्युत्पिण्डिते, अतिप्रविष्टे, अतिजिह्मे, अतिविषमे, अतिमुक्तबन्धने, अतिप्रस्रुते, सततोन्मिषिते, सततनिमिषिते, निमिषोन्मेषातिप्रवृत्ते, विभ्रान्तदृष्टिके, विपरीतदृष्टिके, हीनदृष्टिके, व्यस्तदृष्टिके , नकुलान्धे, कपोतान्धे, अलातवर्णे, कृष्णपीतनीलश्यावताम्रहरितहारिद्रशुक्लवैकारिकाणां वर्णानामन्यतमेनातिप्लुते वा स्यातां, तदा परासुरिति विद्यात्|
अथास्य केशलोमान्यायच्छेत्, तस्य चेत् केशलोमान्यायम्यमानानि प्रलुच्येरन् न चेद्वेदयेयुस्तं परासुरिति विद्यात्|
तस्य चेदुदरे सिराः प्रकाशेरञ् श्यावताम्रनीलहारिद्रशुक्ला वा स्युः, परासुरिति विद्यात्|
तस्य चेन्नखा वीतमांसशोणिताः पक्वजाम्बववर्णाः स्युः, परासुरिति विद्यात्|
अथास्याङ्गुलीरायच्छेत्; तस्य चेदङ्गुलय आयम्यमाना न स्फुटेयुः, परासुरिति विद्यात्||६||
పృష్ఠేషికా పృష్ఠవంశః| పృథక్త్వేనేతి ఏకైకశ్యేన| మణికః కరబాహుసంధిః| మన్యే గలపార్శ్వగతే ధమన్యౌ| ఉచ్ఛ్వాసదైర్ఘ్యహ్రాసౌ నాసాగ్రదత్తకరస్పర్శాదుపలభ్యేతే| పరికీర్ణా ఇతి మలలిప్తాః| దంతాదిశ్వేతత్వం చక్షుర్గ్రాహ్యమపి స్పర్శపరీక్షణీయదంతధర్మప్రస్తావాదుచ్యతే| చక్షుషీ ప్రకృతిహీనే వికృతియుక్తే ఇతి సామాన్యవచనం; తస్య వివరణం- అత్యుత్పిండితే ఇత్యాది| అత్యుత్పిండితే ఇతి అత్యర్థనిర్గతే | అతిజిహ్మే అతికుటిలే| అతివిషమే ఇతి ఏకం సంవృతం, అపరం విస్తృతమితి| నిమేషోన్మేషక్రియాయామత్యర్థం ప్రవర్తేతే ఇతి నిమేషోన్మేషాతిప్రవృత్తే| విపరీతదృష్టికే ఇతి కేయూరదృష్టికే; కింవా విపరీతదృష్టికే అన్యథాగ్రాహిణీ| హీనదృష్టికే అదూరదర్శినీ, నష్టదృష్టికే వా| నకులాంధకపోతాంధలక్షణే గ్రంథః- “నకులాంధస్తు రూపాణి దివా శుక్లాని పశ్యతి| కపోతాంధస్తు రూపాణి దివా కృష్ణాని పశ్యతి” ఇతి| అలాతస్తు తప్తాంగారః| ఇహ చక్షుర్గతారిష్టాభిధానప్రస్తావాదస్పర్శగ్రాహ్మమపి చక్షుషోరలాతవర్ణత్వాదికముచ్యతే| ఉదరానుగతాః సిరాస్త్విహ స్పర్శనగ్రాహ్యా భవంతీతి ఉక్తాః; తత్ప్రసంగాచ్చక్షుర్గ్రాహ్యాః సిరావర్ణా అప్యుక్తాః| ఆయచ్ఛేదితి స్ఫోటయేత్| నఖాంగులిగతారిష్టపరీక్షాయాం తు స్పర్శోఽపి వ్యాప్రియత ఏవేతి కృత్వా తదరిష్టమపీహోక్తం||5-6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
తత్ర శ్లోకః- ఏతాన్ స్పృశ్యాన్ బహూన్ భావాన్ యః స్పృశన్నవబుధ్యతే|
ఆతురే న స సమ్మోహమాయుర్జ్ఞానస్య గచ్ఛతి||7||
View original
तत्र श्लोकः- एतान् स्पृश्यान् बहून् भावान् यः स्पृशन्नवबुध्यते|
आतुरे न स सम्मोहमायुर्ज्ञानस्य गच्छति||७||
ఏతాన్ స్పృశ్యానితి బాహుల్యాదుక్తం; ఏవం స్పృశన్నిత్యేతదపి బాహుల్యాదుక్తం| ‘ఆయుర్జ్ఞానస్యేతి’ పాఠపక్షే షష్ఠీ సంబంధవివక్షాయాం||7||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే ఇంద్రియస్థానే పరిమర్శనీయమింద్రియం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने परिमर्शनीयमिन्द्रियं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామింద్రియస్థానే పరిమర్శనీయమింద్రియం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||