5. pūrvarūpīyamindriyam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પૂર્વરૂપીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

ઇન્દ્રિયગતરિષ્ટમભિધાય સત્ત્વાદીનામગ્રે સૂચિતાનામરિષ્ટમગ્રે વક્તું યુજ્યતે; તત્ત્વલ્પવક્તવ્યત્વાદુલ્લઙ્ઘ્ય બહુવક્તવ્યં પૂર્વરૂપરિષ્ટમભિધાતું પૂર્વરૂપીયોઽભિધીયતે, પ્રથમાધ્યાયે તુ સત્ત્વાદીનામગ્રેઽભિધાનમિન્દ્રિયૈઃ સમં બુદ્ધિસાધનત્વાદિપ્રસઙ્ગાગતં જ્ઞેયમ્| વ્યાધિસ્તુ યદ્યપિ બહુવક્તવ્યઃ કતમાનિશરીરીયેઽગ્રે સૂત્રિતશ્ચ, તથાઽપિ પૂર્વરૂપપૂર્વકત્વાદ્ વ્યાધેઃ પૂર્વં પૂર્વરૂપનિરૂપણમિહ; સૂત્રે ત્વગ્રે વ્યાધિવચનેન પૂર્વં રૂપાદ્ વ્યાધેઃ પૂર્વરૂપબોધ્યસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયતિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

પૂર્વરૂપાણ્યસાધ્યાનાં વિકારાણાં પૃથક્ પૃથક્| ભિન્નાભિન્નાનિ વક્ષ્યામો ભિષજાં જ્ઞાનવૃદ્ધયે||૩|| પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરોક્તાન્યતિમાત્રયા| યં વિશન્તિ વિશત્યેનં મૃત્યુર્જ્વરપુરઃસરઃ||૪|| અન્યસ્યાપિ ચ રોગસ્ય પૂર્વરૂપાણિ યં નરમ્| વિશન્ત્યનેન કલ્પેન તસ્યાપિ મરણં ધ્રુવમ્||૫||

ભિન્નાભિન્નાનીતિ સાધારણાસાધારણાનિ| તત્ર ‘પૂર્વરૂપાણિ’ ઇત્યાદિના ‘તસ્યાપિ મરણં ધ્રુવમ્’ ઇત્યન્તેન સર્વવ્યાધિપૂર્વરૂપરિષ્ટં સાધારણમુક્તં, ‘પૂર્વરૂપૈકદેશાંસ્તુ’ ઇત્યાદિના તુ પ્રતિવ્યાધિભિન્નપૂવરૂપારિષ્ટમુચ્યતે| અન્યે તુ ભિન્નાભિન્નાનીતિ ઉક્તાનુક્તાનીતિ બ્રુવતે; તત્ર જ્વરાદિપૂર્વરૂપાણ્યુક્તાનિ, ‘શ્વભિરુષ્ટ્રૈઃ ખરૈઃ’ ઇત્યાદિ તુ પૂર્વરૂપમનુક્તમ્| સર્વાણીતિ સમસ્તાનિ| અતિમાત્રયેતિ અત્યુલ્બણત્વેન| જ્વરપુરઃસર ઇતિ જ્વરાનન્તરભાવી| અનેન કલ્પેનેત્યનેન સર્વાણિ ચાતિમાત્રયા ચેતિ દર્શયતિ||૩-૫||

Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 9

પૂર્વરૂપૈકદેશાંસ્તુ વક્ષ્યામોઽન્યાન્ સુદારુણાન્| યે રોગાનનુબધ્નન્તિ મૃત્યુર્યૈરનુબધ્યતે ||૬|| બલં ચ હીયતે યસ્ય પ્રતિશ્યાયશ્ચ વર્ધતે| તસ્ય નારીપ્રસક્તસ્ય શોષોઽન્તાયોપજાયતે||૭|| શ્વભિરુષ્ટ્રૈઃ ખરૈર્વાઽપિ યાતિ યો દક્ષિણાં દિશમ્| સ્વપ્ને યક્ષ્માણમાસાદ્ય જીવિતં સ વિમુઞ્ચતિ||૮|| પ્રેતૈઃ સહ પિબેન્મદ્યં સ્વપ્ને યઃ કૃષ્યતે શુના| સુઘોરં જ્વરમાસાદ્ય જીવિતં સ વિમુઞ્ચતિ||૯||

રોગાનનુબધ્નન્તીતિ રોગેણ પશ્ચાદ્ભાવિનાઽવશ્યં યુજ્યન્તે| મૃત્યુર્યૈરનુબધ્યતે ઇતિ યૈ રોગૈર્મૃત્યુરનુબધ્યતે| એતેનૈતત્ ફલતિ- પૂર્વરૂપાણાં યૈર્વ્યાધિભિર્નિયતઃ સમ્બન્ધસ્તેઽવશ્યં મારકા ભવન્તીત્યર્થઃ| “શ્વોષ્ટ્રવરાહખરૈર્યાનં” (નિ.અ.૬) ઇત્યાદિ શોષનિદાનેઽપ્યુક્તં, તેન દક્ષિણદિશાગમનવિશેષિતમેવ તદ્રિષ્ટમ્||૬-૯||

Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11

લાક્ષારક્તામ્બરાભં યઃ પશ્યત્યમ્બરમન્તિકાત્| સ રક્તપિત્તમાસાદ્ય તેનૈવાન્તાય નીયતે||૧૦|| રક્તસ્રગ્રક્તસર્વાઙ્ગો રક્તવાસા મુહુર્હસન્| યઃ સ્વપ્ને હ્રિયતે નાર્યા સ રક્તં પ્રાપ્ય સીદતિ||૧૧||

અન્તિકાદિતિ સમીપાત્| રક્તં પ્રાપ્યેતિ રક્તપિત્તં પ્રાપ્ય| સીદતિ મ્રિયતે||૧૦-૧૧||

Adhikarana 5 (12-13) · Śloka 13

શૂલાટોપાન્ત્રકૂજાશ્ચ દૌર્બલ્યં ચાતિમાત્રયા| નખાદિષુ ચ વૈવર્ણ્યં ગુલ્મેનાન્તકરો ગ્રહઃ||૧૨|| લતા કણ્ટકિની યસ્ય દારુણા હૃદિ જાયતે| સ્વપ્ને ગુલ્મસ્તમન્તાય ક્રૂરો વિશતિ માનવમ્||૧૩||

આટોપઃ કુક્ષૌ શબ્દવદ્વાતભ્રમણમ્| ગૃહ્યતે અનેનેતિ ગ્રહો લિઙ્ગમિત્યર્થઃ||૧૨-૧૩||

Adhikarana 6 (14-15) · Śloka 15

કાયેઽલ્પમપિ સંસ્પૃષ્ટં સુભૃશં યસ્ય દીર્યતે| ક્ષતાનિ ચ ન રોહન્તિ કુષ્ઠૈર્મૃત્યુર્હિનસ્તિ તમ્||૧૪|| નગ્નસ્યાજ્યાવસિક્તસ્ય જુહ્વતોઽગ્નિમનર્ચિષમ્| પદ્માન્યુરસિ જાયન્તે સ્વપ્ને કુષ્ઠૈર્મરિષ્યતઃ||૧૫||

સંસ્પૃષ્ટમિતિ શસ્ત્રતૃણાદિસંસ્પૃષ્ટમ્||૧૪-૧૫||

Adhikarana 7 (16-17) · Śloka 17

સ્નાતાનુલિપ્તગાત્રેઽપિ યસ્મિન્ ગૃધ્નન્તિ મક્ષિકાઃ| સ પ્રમેહેણ સંસ્પર્શં પ્રાપ્ય તેનૈવ હન્યતે||૧૬|| સ્નેહં બહુવિધં સ્વપ્ને ચણ્ડાલૈઃ સહ યઃ પિબેત્| બધ્યતે સ પ્રમેહેણ સ્પૃશ્યતેઽન્તાય માનવઃ||૧૭||

યદ્યપિ સ્નાતાનુલિપ્તગાત્રે ઇત્યાદિરિષ્ટં પુષ્પિતકે “અપિસ્નાતાનુલિપ્તસ્ય” (ઇં.અ.૨) ઇત્યાદિનોક્તં, તથાઽપીહ પ્રમેહેણ મરણોપદર્શનાર્થં પુનરુચ્યતે| તત્ર ચ યદા પ્રમેહપૂર્વરૂપાન્તરાણિ ભવન્તિ, એતચ્ચ લક્ષણં ભવતિ, તદા પ્રમેહેણ મૃત્યુઃ; યદા તુ પ્રમેહપૂર્વરૂપાણિ ન ભવન્તિ, તદા યેન કેનાપિ વ્યાધિના મૃત્યુર્જ્ઞેયઃ||૧૬-૧૭||

Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23

ધ્યાનાયાસૌ તથોદ્વેગૌ મોહશ્ચાસ્થાનસમ્ભવઃ| અરતિર્બલહાનિશ્ચ મૃત્યુરુન્માદપૂર્વકઃ||૧૮|| આહારદ્વેષિણં પશ્યન્ લુપ્તચિત્તમુદર્દિતમ્| વિદ્યાદ્ધીરો મુમૂર્ષું તમુન્માદેનાતિપાતિના||૧૯|| ક્રોધનં ત્રાસબહુલં સકૃત્પ્રહસિતાનનમ્| મૂર્ચ્છાપિપાસાબહુલં હન્ત્યુન્માદઃ શરીરિણમ્||૨૦|| નૃત્યન્ રક્ષોગણૈઃ સાકં યઃ સ્વપ્નેઽમ્ભસિ સીદતિ | સ પ્રાપ્ય ભૃશમુન્માદં યાતિ લોકમતઃ પરમ્||૨૧|| અસત્તમઃ પશ્યતિ યઃ શૃણોત્યપ્યસતઃ સ્વનાન્| બહૂન્ બહુવિધાન્ જાગ્રત્ સોઽપસ્મારેણ બધ્યતે||૨૨|| મત્તં નૃત્યન્તમાવિધ્ય પ્રેતો હરતિ યં નરમ્| સ્વપ્ને હરતિ તં મૃત્યુરપસ્મારપુરઃસરઃ||૨૩||

ઉદર્દિતમિતિ ઉદર્દયુક્તં; યદ્વા, ઉદર્દિતમ્ ઊર્ધ્વવાતાર્દિતમ્| આવિધ્યેતિ અધઃશિરસં કૃત્વા||૧૮-૨૩||

Adhikarana 9 (24-25) · Śloka 25

સ્તભ્યેતે પ્રતિબુદ્ધસ્ય હનૂ મન્યે તથાઽક્ષિણી| યસ્ય તં બહિરાયામો ગૃહીત્વા હન્ત્યસંશયમ્||૨૪|| શષ્કુલીર્વાઽપ્યપૂપાન્ વા સ્વપ્ને ખાદતિ યો નરઃ| સ ચેત્તાદૃક્ છર્દયતિ પ્રતિબુદ્ધો ન જીવતિ||૨૫||

તાદૃગિતિ અપૂપશષ્કુલીરૂપમ્||૨૪-૨૫||

Adhikarana 10 (26) · Śloka 26

એતાનિ પૂર્વરૂપાણિ યઃ સમ્યગવબુધ્યતે| સ એષામનુબન્ધં ચ ફલં ચ જ્ઞાતુમર્હતિ||૨૬||

એષામનુબન્ધમિતિ એતત્પૂર્વરૂપોત્તરકાલભાવિનં વ્યાધિમ્| ફલં ચૈષાં મૃત્યુરૂપમ્||૨૬||

Adhikarana 11 (27-40) · Śloka 40

ઇમાંશ્ચાપ્યપરાન્ સ્વપ્નાન્ દારુણાનુપલક્ષયેત્| વ્યાધિતાનાં વિનાશાય ક્લેશાય મહતેઽપિ વા||૨૭|| યસ્યોત્તમાઙ્ગે જાયન્તે વંશગુલ્મલતાદયઃ| વયાંસિ ચ વિલીયન્તે સ્વપ્ને મૌણ્ડ્યમિયાચ્ચ યઃ||૨૮|| ગૃધ્રોલૂકશ્વકાકાદ્યૈઃ સ્વપ્ને યઃ પરિવાર્યતે| રક્ષઃપ્રેતપિશાચસ્ત્રીચણ્ડાલદ્રવિડાન્ધ્રકૈઃ ||૨૯|| વંશવેત્રલતાપાશતૃણકણ્ટકસઙ્કટે| સંસજ્જતિ હિ યઃ સ્વપ્ને યો ગચ્છન્ પ્રપતત્યપિ||૩૦|| ભૂમૌ પાંશૂપધાનાયાં વલ્મીકે વાઽથ ભસ્મનિ| શ્મશાનાયતને શ્વભ્રે સ્વપ્ને યઃ પ્રપતત્યપિ ||૩૧|| કલુષેઽમ્ભસિ પઙ્કે વા કૂપે વા તમસાઽઽવૃતે| સ્વપ્ને મજ્જતિ શીઘ્રેણ સ્રોતસા હ્રિયતે ચ યઃ||૩૨|| સ્નેહપાનં તથાઽભ્યઙ્ગઃ પ્રચ્છર્દનવિરેચને| હિરણ્યલાભઃ કલહઃ સ્વપ્ને બન્ધપરાજયૌ||૩૩|| ઉપાનદ્યુગનાશશ્ચ પ્રપાતઃ પાદચર્મણોઃ| હર્ષઃ સ્વપ્ને પ્રકુપિતૈઃ પિતૃભિશ્ચાવભર્ત્સનમ્||૩૪|| દન્તચન્દ્રાર્કનક્ષત્રદેવતાદીપચક્ષુષામ્ | પતનં વા વિનાશો વા સ્વપ્ને ભેદો નગસ્ય વા||૩૫|| રક્તપુષ્પં વનં ભૂમિં પાપકર્માલયં ચિતામ્| ગુહાન્ધકારસમ્બાધં સ્વપ્ને યઃ પ્રવિશત્યપિ||૩૬|| રક્તમાલી હસન્નુચ્ચૈર્દિગ્વાસા દક્ષિણાં દિશમ્| દારુણામટવીં સ્વપ્ને કપિયુક્તેન યાતિ વા||૩૭|| કાષાયિણામસૌમ્યાનાં નગ્નાનાં દણ્ડધારિણામ્| કૃષ્ણાનાં રક્તનેત્રાણાં સ્વપ્ને નેચ્છન્તિ દર્શનમ્||૩૮|| કૃષ્ણા પાપા નિરાચારા દીર્ઘકેશનખસ્તની| વિરાગમાલ્યવસના સ્વપ્ને કાલનિશા મતા||૩૯|| ઇત્યેતે દારુણાઃ સ્વપ્ના રોગી યૈર્યાતિ પઞ્ચતામ્| અરોગઃ સંશયં ગત્વા કશ્ચિદેવ પ્રમુચ્યતે||૪૦||

ક્લેશાય મહતેઽપિ વેત્યત્રારોગિણાં ક્લેશાય મહત ઇતિ બોદ્ધવ્યં, રોગિણાં તુ મરણાયૈવ; યત ઉત્તરત્રોપસંહારે ‘ઇત્યેતે દારુણાઃ સ્વપ્નાઃ’ ઇત્યાદૌ યથોક્તમેવ વિભાગં કરિષ્યતિ| વયાંસીતિ પક્ષિણઃ| ગૃધ્રાદિકાકાન્તૈઃ પરિવાર્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| સંસજ્જતીતિ સંયુક્તો ભવતિ| કિંવા, ‘પ્રમુહ્યતિ’ ઇતિ પાઠઃ; તત્ર પ્રમુહ્યતીતિ વંશાદિસઙ્કટે લગ્નઃ સન્ન નિર્ગમમાર્ગમાસાદયતિ| પ્રપતત્યપીતિ ભૂમાવિત્યાદિના યોજ્યમ્| પાંશૂપધાનાયામિતિ ધૂલિસંયુક્તાયામ્| કિંવા, ભૂમાવિત્યાદિ પ્રપતતીત્યનેન યોજ્યમ્| ઉપાનત્ પાદત્રાણમ્| રક્તપુષ્પમિતિ વનવિશેષણમ્| ગુહાન્ધકારસમ્બાધમિતિ ગુહાન્ધકારરૂપં કષ્ટકારકમ્| દિગ્વાસા નગ્નઃ સન્| કપિયુક્તેન ‘યાનેન’ ઇતિ શેષઃ| કશ્ચિદેવ પ્રમુચ્યત ઇતિ અરોગાન્ પ્રતિ નૈતત્ સ્વપ્નાનાં રિષ્ટત્વં; તેન, અરોગેષ્વેતેષાં મરણવ્યભિચારેણ નૈકાન્તત્વેન રિષ્ટત્વમિતિ વદન્તિ||૨૭-૪૦||

Adhikarana 12 (41-42) · Śloka 42

મનોવહાનાં પૂર્ણત્વાદ્દોષૈરતિબલૈસ્ત્રિભિઃ| સ્રોતસાં દારુણાન્ સ્વપ્નાન્ કાલે પશ્યતિ દારુણે||૪૧|| નાતિપ્રસુપ્તઃ પુરુષઃ સફલાનફલાંસ્તથા| ઇન્દ્રિયેશેન મનસા સ્વપ્નાન્ પશ્યત્યનેકધા||૪૨||

યથૈતત્ સ્વપ્નદર્શનં ભવતિ તદાહ- મનોવહાનામિત્યાદિ| મનોવહાનિ સ્રોતાંસિ યદ્યપિ પૃથઙ્નોક્તાનિ, તથાઽપિ મનસઃ “કેવલં ચેતનાવચ્છરીરમયનભૂતં” (વિ.અ.૫) ઇત્યભિધાનાત્ સર્વશરીરસ્રોતાંસિ ગૃહ્યન્તે, વિશેષેણ તુ હૃદયાશ્રિતત્વાન્મનસસ્તદાશ્રિતા દશ ધમન્યો મનોવહા અભિધીયન્તે| ત્રિભિરિતિ ત્રિભિરપીત્યર્થઃ; તેન, પૃથગપિ દોષૈઃ પૂરણં જ્ઞેયમ્| નાતિપ્રસુપ્ત ઇતિ નાતિનિદ્રાભિભૂત ઇત્યર્થઃ| ઇન્દ્રિયેશેનેતિ ઇન્દ્રિયપ્રેરકેણ||૪૧-૪૨||

Adhikarana 13 (43) · Śloka 43

દૃષ્ટં શ્રુતાનુભૂતં ચ પ્રાર્થિતં કલ્પિતં તથા| ભાવિકં દોષજં ચૈવ સ્વપ્નં સપ્તવિધં વિદુઃ||૪૩||

સ્વપ્નાનાં ફલવત્ત્વમફલવત્ત્વં ચોક્તં, તદ્દર્શયિતું સ્વપ્નપ્રકારાનાહ- દૃષ્ટમિત્યાદિ| દૃષ્ટમિતિ ચક્ષુષા| અનુભૂતં તુ શેષેન્દ્રિયજ્ઞાતમ્| કલ્પિતમિતિ મનસા ભાવિતમ્| પ્રાર્થિતં યાઞ્ચાવિષયીકૃતમ્| ભાવિકમિતિ ભાવિશુભાશુભફલસૂચકમ્| દોષજમિતિ ઉલ્બણવાતાદિદોષજન્યમ્||૪૩||

Adhikarana 14 (44-47) · Śloka 47

તત્ર પઞ્ચવિધં પૂર્વમફલં ભિષગાદિશેત્| દિવાસ્વપ્નમતિહ્રસ્વમતિદીર્ઘં ચ બુદ્ધિમાન્||૪૪|| દૃષ્ટઃ પ્રથમરાત્રે યઃ સ્વપ્નઃ સોઽલ્પફલો ભવેત્| ન સ્વપેદ્યં પુનર્દૃષ્ટ્વા સ સદ્યઃ સ્યાન્મહાફલઃ||૪૫|| અકલ્યાણમપિ સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા તત્રૈવ યઃ પુનઃ| પશ્યેત્ સૌમ્યં શુભાકારં તસ્ય વિદ્યાચ્છુભં ફલમ્||૪૬|| તત્ર શ્લોકઃ- પૂર્વરૂપાણ્યથ સ્વપ્નાન્ ય ઇમાન્ વેત્તિ દારુણાન્| ન સ મોહાદસાધ્યેષુ કર્માણ્યારભતે ભિષક્||૪૭||

પૂર્વં દૃષ્ટાદિકલ્પિતાન્તં પઞ્ચવિધસ્વપ્નમફલમ્| અફલસ્વપ્નાન્તરમાહ- દિવાસ્વપ્નમિત્યાદિ| દિવાદૃષ્ટં સર્વં સ્વપ્નં, તથા રાત્રિદૃષ્ટમપિ અતિદીર્ઘમતિહ્રસ્વં ચ સ્વપ્નમફલં વિદ્યાત્, ફલશૂન્યત્વાદિતિ| પારિશેષ્યાદ્ભાવિકં દોષજન્યં ચ સફલમ્| તત્ર ભાવિકં શુભાશુભરૂપતયા શુભાશુભફલપ્રદં, યત્તુ દોષજન્યં તદ્દોષપ્રકોપજન્યવ્યાધિરૂપફલસૂચકતયા સફલમ્| અત્ર ચાધ્યાયે યેષામેવ સ્વપ્નરૂપવિશિષ્ટરિષ્ટસમ્ભવસ્ત એવોક્તાઃ; તેન ગ્રહણ્યાદીનાં કિમિતિ સ્વપ્નારિષ્ટાનિ, નોક્તાનીતિ ન વાચ્યં; તત્ર વિશિષ્ટરિષ્ટાસમ્ભવાદેવાનભિધાનં જ્ઞેયમ્| ‘દૃષ્ટઃ પ્રથમયામે યઃ’ ઇત્યાદિગ્રન્થં કેચિદત્ર પઠન્તિ| સ વ્યક્તાર્થ એવ||૪૪-૪૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને પૂર્વરૂપીયમિન્દ્રિયં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામિન્દ્રિયસ્થાને પૂર્વરૂપીયમિન્દ્રિયં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||