Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātaḥ puṣpitakamindriyaṁ vyākhyāsyāmaha||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
puṣpaṁ yathā pūrvarūpaṁ phalasyēha bhaviṣyataḥ|
tathā liṅgamariṣṭākhyaṁ pūrvarūpaṁ mariṣyataḥ||3||
View original
अथातः पुष्पितकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामह||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
पुष्पं यथा पूर्वरूपं फलस्येह भविष्यतः|
तथा लिङ्गमरिष्टाख्यं पूर्वरूपं मरिष्यतः||३||
varṇasvarānantaraṁ gandhasyādhikr̥tatvānnirdiṣṭatvācca tadāśrayiriṣṭapratipādakaṁ puṣpitakamucyatē- puṣpaṁ yathētyādi| prakaraṇārthō yadyapi sakalēndriyasādhāraṇatayā prathamādhyāya ēva vaktuṁ yujyatē, tathā'pīha puṣpānukārēṇa gandhāśrayiriṣṭasya vācyatvāt, puṣpaṁ prakr̥taṁ, tatprasaṅgācca riṣṭasya puṣpadharmakhyāpakamapi prakaraṇamihōcyatē| puṣpaṁ yathētyādau avyabhicaritaphalasambandhamēva puṣpaṁ jñēyam, ata ēva ‘apyēvaṁ tu’ ityādinā phalapuṣpayōḥ parasparavyabhicāraṁ darśayati||1-3||
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
apyēvaṁ tu bhavēt puṣpaṁ phalēnānanubandhi yat|
phalaṁ cāpi bhavēt kiñcidyasya puṣpaṁ na pūrvajam ||4||
na tvariṣṭasya jātasya nāśō'sti maraṇādr̥tē|
maraṇaṁ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram||5||
View original
अप्येवं तु भवेत् पुष्पं फलेनाननुबन्धि यत्|
फलं चापि भवेत् किञ्चिद्यस्य पुष्पं न पूर्वजम् ||४||
न त्वरिष्टस्य जातस्य नाशोऽस्ति मरणादृते|
मरणं चापि तन्नास्ति यन्नारिष्टपुरःसरम्||५||
puṣpaphaladr̥ṣṭāntēna riṣṭamaraṇayōrdurbōdhatvāt puṣpaphalavyabhicāramapi śiṣyō gr̥hṇīyāditi tannirāsārthamāha- apyēvamityādi| phalēnānubandhīti yathā- vētasapuṣpam| yasya puṣpaṁ na pūrvajamiti yathā- aśvatthādiphalam| jātasyēti sampūrṇasya, kiñciduditē hyariṣṭē'sampūrṇē nāvaśyaṁ mr̥tyuḥ| anyē tu jātasya niyatasyēti varṇayanti; dvividhaṁ hi riṣṭaṁ- niyataṁ cāniyataṁ ca; tatra niyataṁ “mr̥tamēva tamātrēyō vyācacakṣē punarvasuḥ” (iṁ.a.7) ityādi, aniyataṁ yathā- “saṁśayaprāptamātrēyō manyatē tasya jīvitam” (iṁ.a.9), “arōgaḥ saṁśayaṁ gatvā kaścidēva pramucyatē” (iṁ.a.5) iti; tathā'niyatāriṣṭābhiprāyēṇaiva suśrutē'pyuktaṁ- “dhruvaṁ tvariṣṭē maraṇaṁ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ| rasāyanatapōjapyatatparairvā nivāryatē” iti| (su.sū.a.) ētaccānyē na manyantē, ācāryēṇa riṣṭamaraṇayōravyabhicārasya mahatā prayatnēna darśitatvāt| saṁśayaprāptamiti vacanaṁ maraṇapratipādakamēvācāryēṇa bhaṅgyantarēṇōktaṁ, yathā''cāryasya riṣṭārthastathā tadgrantha ēva vyākhyāsyāmaḥ| yattu rasāyanādinā bādhyatvaṁ riṣṭasya tadanumatamēva, rasāyanamahēśvaraprasādādayō hi sarvalōkamaryādāmapi hantuṁ kṣamāḥ, atastēna tadvyabhicāramavēkṣyēha granthaḥ kriyatē; mahēśvarō hi bhasmībhūtaṁ kāmaṁ punarjīvayati sma, tapasā ca rāmēṇa mr̥tō'pi vipraputraḥ punarjīvita ityādyanusaraṇīyam| anyē tu kālamr̥tyāvēva riṣṭapūrvakaṁ maraṇaṁ bhavatīti varṇayanti, vadanti ca- “yadyakālamr̥tyau riṣṭaṁ bhavati tadā varṇādyaṁ mr̥tyupradaṁ riṣṭaṁ tadviphalaṁ syāt, yēna kālamr̥tyāvucitācaraṇē'pi paraṁ mr̥tyurbhavati nākālamr̥tyau, tatra riṣṭē jātē yadyucitā kriyā kriyatē na tadā mr̥tyurbhavitumarhati; tēna kālamr̥tyugatamēva riṣṭam” iti| tacca na, aviśēṣēṇa kālākālamaraṇē riṣṭasadbhāvaniyamābhidhānāt| akālamr̥tyau ca yadaiva kriyāpathamatikrāntē'pacārajanitō vyādhirbhavati, tadaiva paraṁ riṣṭaṁ bhavati, ata ēvōktaṁ- “kṣaṇēna hi riṣṭāni prādurbhavanti” iti| yaścainaṁ (vaṁ) na svīkarōti tasya niyatāyuṣō'pacārajanyavyādhērasādhyatā kadā'pi na syāt; yēna, yathā- apacārajā dōṣā atiśayapramādādasādhyavyādhijanakā bhavanti, tathā maraṇapūrvariṣṭajanakā api bhavanti||4-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
mithyādr̥ṣṭamariṣṭābhamanariṣṭamajānatā|
ariṣṭaṁ vā'pyasambuddhamētat prajñāparādhajam||6||
View original
मिथ्यादृष्टमरिष्टाभमनरिष्टमजानता|
अरिष्टं वाऽप्यसम्बुद्धमेतत् प्रज्ञापराधजम्||६||
yatra kutracidriṣṭamaraṇavyabhicārijñānaṁ bhavati tadbhrāntamiti darśayannāha- mithyētyādi| ariṣṭābhamiti ariṣṭasadr̥śam| mithyādr̥ṣṭamiti riṣṭatvēna jñātam; ētadanariṣṭē riṣṭajñānaṁ prajñāparādhajaṁ; tathā riṣṭamapi sūkṣmarūpatayā mārakē vyādhāvasambandhaṁ bhavati, ētadapi prajñāparādhajaṁ mithyājñānam| tēna riṣṭē satyapi maraṇaṁ na bhavatīti jñānaṁ bhrāntaṁ, tathā riṣṭaṁ vinā'pi kvacinmaraṇaṁ bhavatīti jñānaṁ bhrāntam| tataśca siddhō'vyabhicārō maraṇariṣṭayōriti vākyārthaḥ||6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
jñānasambōdhanārthaṁ tu liṅgairmaraṇapūrvajaiḥ|
puṣpitānupadēkṣyāmō narān bahuvidhairbahūn ||7||
View original
ज्ञानसम्बोधनार्थं तु लिङ्गैर्मरणपूर्वजैः|
पुष्पितानुपदेक्ष्यामो नरान् बहुविधैर्बहून् ||७||
jñāyatē maraṇamanēnēti jñānaṁ riṣṭaṁ, tasya samyagbōdhanaṁ jñānasambōdhanam| maraṇapūrvajairiti maraṇapūrvabhāvibhiḥ| puṣpitā yathā vr̥kṣādayō gandhavantō bhavanti tathā riṣṭagandhaprayuktā yē bhavanti tē puṣpitāḥ, tān puṣpitān| bahuvidhairliṅgairbahūn puṣpitāniti yōjanā||7||
Adhikarana 5 (8-16) · Śloka 17
nānāpuṣpōpamō gandhō yasya bhāti divāniśam|
puṣpitasya vanasyēva nānādrumalatāvataḥ||8||
tamāhuḥ puṣpitaṁ dhīrā naraṁ maraṇalakṣaṇaiḥ|
sa nā saṁvatsarāddēhaṁ jahātīti viniścayaḥ||9||
ēvamēkaikaśaḥ puṣpairyasya gandhaḥ samō bhavēt|
iṣṭairvā yadi vā'niṣṭaiḥ sa ca puṣpita ucyatē||10||
samāsēnāśubhān gandhānēkatvēnāthavā punaḥ|
ājighrēdyasya gātrēṣu taṁ vidyāt puṣpitaṁ bhiṣak||11||
āplutānāplutē kāyē yasya gandhāḥ śubhāśubhāḥ|
vyatyāsēnānimittāḥ syuḥ sa ca puṣpita ucyatē||12||
tadyathā- candanaṁ kuṣṭhaṁ tagarāguruṇī madhu|
mālyaṁ mūtrapurīṣē ca mr̥tāni kuṇapāni ca||13||
yē cānyē vividhātmānō gandhā vividhayōnayaḥ|
tē'pyanēnānumānēna vijñēyā vikr̥tiṁ gatāḥ||14||
idaṁ cāpyatidēśārthaṁ lakṣaṇaṁ gandhasaṁśrayam|
vakṣyāmō yadabhijñāya bhiṣaṅmaraṇamādiśēt||15||
viyōnirvidurō gandhō yasya gātrēṣu jāyatē|
iṣṭō vā yadi vā'niṣṭō na sa jīvati tāṁ samām||16||
ētāvadgandhavijñānaṁ,...|17|
View original
नानापुष्पोपमो गन्धो यस्य भाति दिवानिशम्|
पुष्पितस्य वनस्येव नानाद्रुमलतावतः||८||
तमाहुः पुष्पितं धीरा नरं मरणलक्षणैः|
स ना संवत्सराद्देहं जहातीति विनिश्चयः||९||
एवमेकैकशः पुष्पैर्यस्य गन्धः समो भवेत्|
इष्टैर्वा यदि वाऽनिष्टैः स च पुष्पित उच्यते||१०||
समासेनाशुभान् गन्धानेकत्वेनाथवा पुनः|
आजिघ्रेद्यस्य गात्रेषु तं विद्यात् पुष्पितं भिषक्||११||
आप्लुतानाप्लुते काये यस्य गन्धाः शुभाशुभाः|
व्यत्यासेनानिमित्ताः स्युः स च पुष्पित उच्यते||१२||
तद्यथा- चन्दनं कुष्ठं तगरागुरुणी मधु|
माल्यं मूत्रपुरीषे च मृतानि कुणपानि च||१३||
ये चान्ये विविधात्मानो गन्धा विविधयोनयः|
तेऽप्यनेनानुमानेन विज्ञेया विकृतिं गताः||१४||
इदं चाप्यतिदेशार्थं लक्षणं गन्धसंश्रयम्|
वक्ष्यामो यदभिज्ञाय भिषङ्मरणमादिशेत्||१५||
वियोनिर्विदुरो गन्धो यस्य गात्रेषु जायते|
इष्टो वा यदि वाऽनिष्टो न स जीवति तां समाम्||१६||
एतावद्गन्धविज्ञानं,...|१७|
vanasyētyuktē'pi yat ‘nānādrumalatāvataḥ’ iti karōti, tēna bhinnajātīyaṁ vanaṁ grāhayati; vanaṁ hi svajātīyavr̥kṣāṇāmapisyāt, yathā- campakavanamaśōkavanamityādi; nānātvaṁ ca puṣpāṇāmēkajātīyānāmapi kalikādyavasthābhēdādapi syāt, tasmāt sādhu viśēṣaṇaṁ- nānādrumalatāvata iti| maraṇalakṣaṇairyathōktairgandhaistaṁ puṣpitamāhuriti yōjyam| saṁvatsarāditi saṁvatsarābhyantarē| ēvamiti divāniśam| samāsēnētyādinā puṣpavyatiriktaśavādyaśubhagandhayōgēnāpi puṣpitatvaṁ, ‘paribhāṣyatē’ iti śēṣaḥ; samāsēnēti mēlakēna| āplutētyādau āplutānāplutaviśēṣavyatyāsaḥ, tathā śubhāśubhagandhānāṁ vyatyāsaśca jñēyaḥ| puṣpitatvābhidhānaṁ ca yatra yatra, tatra tatra saṁvatsarāntaṁ jīvitaṁ pūrvavacanādbhavati| tadyathētyādinā śubhāśubhadravyāṇyāha| mr̥tānīti mānuṣavyatiriktāni gavādīni mr̥tāni, kuṇapāni tu mānuṣaśarīrāṇī| vividhayōnaya ityanēna nānādravyakr̥tadhūpavartyādigandhān grāhayati; vividhātmāna ityanēna tu akr̥trimanānādravyagandhā ucyantē| anēnānumānēnēti ‘āplutānāplutē’ ityādigranthōktariṣṭānusārēṇa| atidēśārthamiti anuktajñānārtham| viyōniriti nirhētukaḥ| vidūra iti sthāyī||8-16||-
Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22
...rasajñānamataḥ param|
āturāṇāṁ śarīrēṣu vakṣyatē vidhipūrvakam||17||
yō rasaḥ prakr̥tisthānāṁ narāṇāṁ dēhasambhavaḥ|
sa ēṣāṁ caramē kālē vikāraṁ bhajatē dvayam||18||
kaścidēvāsyavairasyamatyarthamupapadyatē|
svādutvamaparaścāpi vipulaṁ bhajatē rasaḥ||19||
tamanēnānumānēna vidyādvikr̥timāgatam|
manuṣyō hi manuṣyasya kathaṁ rasamavāpnuyāt||20||
makṣikāścaiva yūkāśca daṁśāśca maśakaiḥ saha|
virasādapasarpanti jantōḥ kāyānmumūrṣataḥ||21||
atyartharasikaṁ kāyaṁ kālapakvasya makṣikāḥ|
api snātānuliptasya bhr̥śamāyānti sarvaśaḥ||22||
View original
...रसज्ञानमतः परम्|
आतुराणां शरीरेषु वक्ष्यते विधिपूर्वकम्||१७||
यो रसः प्रकृतिस्थानां नराणां देहसम्भवः|
स एषां चरमे काले विकारं भजते द्वयम्||१८||
कश्चिदेवास्यवैरस्यमत्यर्थमुपपद्यते|
स्वादुत्वमपरश्चापि विपुलं भजते रसः||१९||
तमनेनानुमानेन विद्याद्विकृतिमागतम्|
मनुष्यो हि मनुष्यस्य कथं रसमवाप्नुयात्||२०||
मक्षिकाश्चैव यूकाश्च दंशाश्च मशकैः सह|
विरसादपसर्पन्ति जन्तोः कायान्मुमूर्षतः||२१||
अत्यर्थरसिकं कायं कालपक्वस्य मक्षिकाः|
अपि स्नातानुलिप्तस्य भृशमायान्ति सर्वशः||२२||
vairasyamiti aniṣṭarasatām| kathamiti ākṣēpē; tēna na kathamapītyarthaḥ| avāpnuyāditi jānīyāt| atyartharasikamiti atisvādurasam| kālapakvāsyēti pūrṇakālasya| sarvaśa iti sarvagātrēṣu||17-22||
Adhikarana 7 (23) · Śloka 23
tatra ślōkaḥ- sāmānyēna mayōktāni liṅgāni rasagandhayōḥ|
puṣpitasya narasyaitatphalaṁ maraṇamādiśēt||23||
View original
तत्र श्लोकः- सामान्येन मयोक्तानि लिङ्गानि रसगन्धयोः|
पुष्पितस्य नरस्यैतत्फलं मरणमादिशेत्||२३||
saṅgrahaślōkē sāmānyēna puṣpitasyēti vacanādrasariṣṭē'pi puṣpitatvamasya vivakṣitaṁ, tēna rasariṣṭē'pi saṁvatsarābhyantarē maraṇamiti phalati||23||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē indriyasthānē puṣpitakamindriyaṁ nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने पुष्पितकमिन्द्रियं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthānē puṣpitakamindriyaṁ nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||