௨. புஷ்பிதகமிந்த்ரியம்

வர்ணஸ்வராநந்தரஂ கந்தஸ்யாதிகதத்வாந்நிர்திஷ்டத்வாச்ச ததாஶ்ரயிரிஷ்டப்ரதிபாதகஂ புஷ்பிதகமுச்யதே- புஷ்பஂ யதேத்யாதி| ப்ரகரணார்தோ யத்யபி ஸகலேந்த்ரியஸாதாரணதயா ப்ரதமாத்யாய ஏவ வக்துஂ யுஜ்யதே, ததாऽபீஹ புஷ்பாநுகாரேண கந்தாஶ்ரயிரிஷ்டஸ்ய வாச்யத்வாத், புஷ்பஂ ப்ரகதஂ, தத்ப்ரஸங்காச்ச ரிஷ்டஸ்ய புஷ்பதர்மக்யாபகமபி ப்ரகரணமிஹோச்யதே| புஷ்பஂ யதேத்யாதௌ அவ்யபிசரிதபலஸம்பந்தமேவ புஷ்பஂ ஜ்ஞேயம், அத ஏவ ‘அப்யேவஂ து’ இத்யாதிநா பலபுஷ்பயோஃ பரஸ்பரவ்யபிசாரஂ தர்ஶயதி||௧-௩||

புஷ்பபலதஷ்டாந்தேந ரிஷ்டமரணயோர்துர்போதத்வாத் புஷ்பபலவ்யபிசாரமபி ஶிஷ்யோ கஹ்ணீயாதிதி தந்நிராஸார்தமாஹ- அப்யேவமித்யாதி| பலேநாநுபந்தீதி யதா- வேதஸபுஷ்பம்| யஸ்ய புஷ்பஂ ந பூர்வஜமிதி யதா- அஶ்வத்தாதிபலம்| ஜாதஸ்யேதி ஸம்பூர்ணஸ்ய, கிஞ்சிதுதிதே ஹ்யரிஷ்டேऽஸம்பூர்ணே நாவஶ்யஂ மத்யுஃ| அந்யே து ஜாதஸ்ய நியதஸ்யேதி வர்ணயந்தி; த்விவிதஂ ஹி ரிஷ்டஂ- நியதஂ சாநியதஂ ச; தத்ர நியதஂ “மதமேவ தமாத்ரேயோ வ்யாசசக்ஷே புநர்வஸுஃ” (இஂ.அ.௭) இத்யாதி, அநியதஂ யதா- “ஸஂஶயப்ராப்தமாத்ரேயோ மந்யதே தஸ்ய ஜீவிதம்” (இஂ.அ.௯), “அரோகஃ ஸஂஶயஂ கத்வா கஶ்சிதேவ ப்ரமுச்யதே” (இஂ.அ.௫) இதி; ததாऽநியதாரிஷ்டாபிப்ராயேணைவ ஸுஶ்ருதேऽப்யுக்தஂ- “த்ருவஂ த்வரிஷ்டே மரணஂ ப்ராஹ்மணைஸ்தத் கிலாமலைஃ| ரஸாயநதபோஜப்யதத்பரைர்வா நிவார்யதே” இதி| (ஸு.ஸூ.அ.) ஏதச்சாந்யே ந மந்யந்தே, ஆசார்யேண ரிஷ்டமரணயோரவ்யபிசாரஸ்ய மஹதா ப்ரயத்நேந தர்ஶிதத்வாத்| ஸஂஶயப்ராப்தமிதி வசநஂ மரணப்ரதிபாதகமேவாசார்யேண பங்க்யந்தரேணோக்தஂ, யதாऽऽசார்யஸ்ய ரிஷ்டார்தஸ்ததா தத்க்ரந்த ஏவ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| யத்து ரஸாயநாதிநா பாத்யத்வஂ ரிஷ்டஸ்ய ததநுமதமேவ, ரஸாயநமஹேஶ்வரப்ரஸாதாதயோ ஹி ஸர்வலோகமர்யாதாமபி ஹந்துஂ க்ஷமாஃ, அதஸ்தேந தத்வ்யபிசாரமவேக்ஷ்யேஹ க்ரந்தஃ க்ரியதே; மஹேஶ்வரோ ஹி பஸ்மீபூதஂ காமஂ புநர்ஜீவயதி ஸ்ம, தபஸா ச ராமேண மதோऽபி விப்ரபுத்ரஃ புநர்ஜீவித இத்யாத்யநுஸரணீயம்| அந்யே து காலமத்யாவேவ ரிஷ்டபூர்வகஂ மரணஂ பவதீதி வர்ணயந்தி, வதந்தி ச- “யத்யகாலமத்யௌ ரிஷ்டஂ பவதி ததா வர்ணாத்யஂ மத்யுப்ரதஂ ரிஷ்டஂ தத்விபலஂ ஸ்யாத், யேந காலமத்யாவுசிதாசரணேऽபி பரஂ மத்யுர்பவதி நாகாலமத்யௌ, தத்ர ரிஷ்டே ஜாதே யத்யுசிதா க்ரியா க்ரியதே ந ததா மத்யுர்பவிதுமர்ஹதி; தேந காலமத்யுகதமேவ ரிஷ்டம்” இதி| தச்ச ந, அவிஶேஷேண காலாகாலமரணே ரிஷ்டஸத்பாவநியமாபிதாநாத்| அகாலமத்யௌ ச யதைவ க்ரியாபதமதிக்ராந்தேऽபசாரஜநிதோ வ்யாதிர்பவதி, ததைவ பரஂ ரிஷ்டஂ பவதி, அத ஏவோக்தஂ- “க்ஷணேந ஹி ரிஷ்டாநி ப்ராதுர்பவந்தி” இதி| யஶ்சைநஂ (வஂ) ந ஸ்வீகரோதி தஸ்ய நியதாயுஷோऽபசாரஜந்யவ்யாதேரஸாத்யதா கதாऽபி ந ஸ்யாத்; யேந, யதா- அபசாரஜா தோஷா அதிஶயப்ரமாதாதஸாத்யவ்யாதிஜநகா பவந்தி, ததா மரணபூர்வரிஷ்டஜநகா அபி பவந்தி||௪-௫||

யத்ர குத்ரசித்ரிஷ்டமரணவ்யபிசாரிஜ்ஞாநஂ பவதி தத்ப்ராந்தமிதி தர்ஶயந்நாஹ- மித்யேத்யாதி| அரிஷ்டாபமிதி அரிஷ்டஸதஶம்| மித்யாதஷ்டமிதி ரிஷ்டத்வேந ஜ்ஞாதம்; ஏததநரிஷ்டே ரிஷ்டஜ்ஞாநஂ ப்ரஜ்ஞாபராதஜஂ; ததா ரிஷ்டமபி ஸூக்ஷ்மரூபதயா மாரகே வ்யாதாவஸம்பந்தஂ பவதி, ஏததபி ப்ரஜ்ஞாபராதஜஂ மித்யாஜ்ஞாநம்| தேந ரிஷ்டே ஸத்யபி மரணஂ ந பவதீதி ஜ்ஞாநஂ ப்ராந்தஂ, ததா ரிஷ்டஂ விநாऽபி க்வசிந்மரணஂ பவதீதி ஜ்ஞாநஂ ப்ராந்தம்| ததஶ்ச ஸித்தோऽவ்யபிசாரோ மரணரிஷ்டயோரிதி வாக்யார்தஃ||௬||

ஜ்ஞாயதே மரணமநேநேதி ஜ்ஞாநஂ ரிஷ்டஂ, தஸ்ய ஸம்யக்போதநஂ ஜ்ஞாநஸம்போதநம்| மரணபூர்வஜைரிதி மரணபூர்வபாவிபிஃ| புஷ்பிதா யதா வக்ஷாதயோ கந்தவந்தோ பவந்தி ததா ரிஷ்டகந்தப்ரயுக்தா யே பவந்தி தே புஷ்பிதாஃ, தாந் புஷ்பிதாந்| பஹுவிதைர்லிங்கைர்பஹூந் புஷ்பிதாநிதி யோஜநா||௭||

வநஸ்யேத்யுக்தேऽபி யத் ‘நாநாத்ருமலதாவதஃ’ இதி கரோதி, தேந பிந்நஜாதீயஂ வநஂ க்ராஹயதி; வநஂ ஹி ஸ்வஜாதீயவக்ஷாணாமபிஸ்யாத், யதா- சம்பகவநமஶோகவநமித்யாதி; நாநாத்வஂ ச புஷ்பாணாமேகஜாதீயாநாமபி கலிகாத்யவஸ்தாபேதாதபி ஸ்யாத், தஸ்மாத் ஸாது விஶேஷணஂ- நாநாத்ருமலதாவத இதி| மரணலக்ஷணைர்யதோக்தைர்கந்தைஸ்தஂ புஷ்பிதமாஹுரிதி யோஜ்யம்| ஸஂவத்ஸராதிதி ஸஂவத்ஸராப்யந்தரே| ஏவமிதி திவாநிஶம்| ஸமாஸேநேத்யாதிநா புஷ்பவ்யதிரிக்தஶவாத்யஶுபகந்தயோகேநாபி புஷ்பிதத்வஂ, ‘பரிபாஷ்யதே’ இதி ஶேஷஃ; ஸமாஸேநேதி மேலகேந| ஆப்லுதேத்யாதௌ ஆப்லுதாநாப்லுதவிஶேஷவ்யத்யாஸஃ, ததா ஶுபாஶுபகந்தாநாஂ வ்யத்யாஸஶ்ச ஜ்ஞேயஃ| புஷ்பிதத்வாபிதாநஂ ச யத்ர யத்ர, தத்ர தத்ர ஸஂவத்ஸராந்தஂ ஜீவிதஂ பூர்வவசநாத்பவதி| தத்யதேத்யாதிநா ஶுபாஶுபத்ரவ்யாண்யாஹ| மதாநீதி மாநுஷவ்யதிரிக்தாநி கவாதீநி மதாநி, குணபாநி து மாநுஷஶரீராணீ| விவிதயோநய இத்யநேந நாநாத்ரவ்யகததூபவர்த்யாதிகந்தாந் க்ராஹயதி; விவிதாத்மாந இத்யநேந து அகத்ரிமநாநாத்ரவ்யகந்தா உச்யந்தே| அநேநாநுமாநேநேதி ‘ஆப்லுதாநாப்லுதே’ இத்யாதிக்ரந்தோக்தரிஷ்டாநுஸாரேண| அதிதேஶார்தமிதி அநுக்தஜ்ஞாநார்தம்| வியோநிரிதி நிர்ஹேதுகஃ| விதூர இதி ஸ்தாயீ||௮-௧௬||-

வைரஸ்யமிதி அநிஷ்டரஸதாம்| கதமிதி ஆக்ஷேபே; தேந ந கதமபீத்யர்தஃ| அவாப்நுயாதிதி ஜாநீயாத்| அத்யர்தரஸிகமிதி அதிஸ்வாதுரஸம்| காலபக்வாஸ்யேதி பூர்ணகாலஸ்ய| ஸர்வஶ இதி ஸர்வகாத்ரேஷு||௧௭-௨௨||

ஸங்க்ரஹஶ்லோகே ஸாமாந்யேந புஷ்பிதஸ்யேதி வசநாத்ரஸரிஷ்டேऽபி புஷ்பிதத்வமஸ்ய விவக்ஷிதஂ, தேந ரஸரிஷ்டேऽபி ஸஂவத்ஸராப்யந்தரே மரணமிதி பலதி||௨௩||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமிந்த்ரியஸ்தாநே புஷ்பிதகமிந்த்ரியஂ நாம த்விதீயோऽத்யாயஃ||௨||