2. puṣpitakamindriyam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

அதாதஃ புஷ்பிதகமிந்த்ரியஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஹ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨|| புஷ்பஂ யதா பூர்வரூபஂ பலஸ்யேஹ பவிஷ்யதஃ| ததா லிங்கமரிஷ்டாக்யஂ பூர்வரூபஂ மரிஷ்யதஃ||௩||

வர்ணஸ்வராநந்தரஂ கந்தஸ்யாதிகதத்வாந்நிர்திஷ்டத்வாச்ச ததாஶ்ரயிரிஷ்டப்ரதிபாதகஂ புஷ்பிதகமுச்யதே- புஷ்பஂ யதேத்யாதி| ப்ரகரணார்தோ யத்யபி ஸகலேந்த்ரியஸாதாரணதயா ப்ரதமாத்யாய ஏவ வக்துஂ யுஜ்யதே, ததாऽபீஹ புஷ்பாநுகாரேண கந்தாஶ்ரயிரிஷ்டஸ்ய வாச்யத்வாத், புஷ்பஂ ப்ரகதஂ, தத்ப்ரஸங்காச்ச ரிஷ்டஸ்ய புஷ்பதர்மக்யாபகமபி ப்ரகரணமிஹோச்யதே| புஷ்பஂ யதேத்யாதௌ அவ்யபிசரிதபலஸம்பந்தமேவ புஷ்பஂ ஜ்ஞேயம், அத ஏவ ‘அப்யேவஂ து’ இத்யாதிநா பலபுஷ்பயோஃ பரஸ்பரவ்யபிசாரஂ தர்ஶயதி||௧-௩||

Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5

அப்யேவஂ து பவேத் புஷ்பஂ பலேநாநநுபந்தி யத்| பலஂ சாபி பவேத் கிஞ்சித்யஸ்ய புஷ்பஂ ந பூர்வஜம் ||௪|| ந த்வரிஷ்டஸ்ய ஜாதஸ்ய நாஶோऽஸ்தி மரணாததே| மரணஂ சாபி தந்நாஸ்தி யந்நாரிஷ்டபுரஃஸரம்||௫||

புஷ்பபலதஷ்டாந்தேந ரிஷ்டமரணயோர்துர்போதத்வாத் புஷ்பபலவ்யபிசாரமபி ஶிஷ்யோ கஹ்ணீயாதிதி தந்நிராஸார்தமாஹ- அப்யேவமித்யாதி| பலேநாநுபந்தீதி யதா- வேதஸபுஷ்பம்| யஸ்ய புஷ்பஂ ந பூர்வஜமிதி யதா- அஶ்வத்தாதிபலம்| ஜாதஸ்யேதி ஸம்பூர்ணஸ்ய, கிஞ்சிதுதிதே ஹ்யரிஷ்டேऽஸம்பூர்ணே நாவஶ்யஂ மத்யுஃ| அந்யே து ஜாதஸ்ய நியதஸ்யேதி வர்ணயந்தி; த்விவிதஂ ஹி ரிஷ்டஂ- நியதஂ சாநியதஂ ச; தத்ர நியதஂ “மதமேவ தமாத்ரேயோ வ்யாசசக்ஷே புநர்வஸுஃ” (இஂ.அ.௭) இத்யாதி, அநியதஂ யதா- “ஸஂஶயப்ராப்தமாத்ரேயோ மந்யதே தஸ்ய ஜீவிதம்” (இஂ.அ.௯), “அரோகஃ ஸஂஶயஂ கத்வா கஶ்சிதேவ ப்ரமுச்யதே” (இஂ.அ.௫) இதி; ததாऽநியதாரிஷ்டாபிப்ராயேணைவ ஸுஶ்ருதேऽப்யுக்தஂ- “த்ருவஂ த்வரிஷ்டே மரணஂ ப்ராஹ்மணைஸ்தத் கிலாமலைஃ| ரஸாயநதபோஜப்யதத்பரைர்வா நிவார்யதே” இதி| (ஸு.ஸூ.அ.) ஏதச்சாந்யே ந மந்யந்தே, ஆசார்யேண ரிஷ்டமரணயோரவ்யபிசாரஸ்ய மஹதா ப்ரயத்நேந தர்ஶிதத்வாத்| ஸஂஶயப்ராப்தமிதி வசநஂ மரணப்ரதிபாதகமேவாசார்யேண பங்க்யந்தரேணோக்தஂ, யதாऽऽசார்யஸ்ய ரிஷ்டார்தஸ்ததா தத்க்ரந்த ஏவ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| யத்து ரஸாயநாதிநா பாத்யத்வஂ ரிஷ்டஸ்ய ததநுமதமேவ, ரஸாயநமஹேஶ்வரப்ரஸாதாதயோ ஹி ஸர்வலோகமர்யாதாமபி ஹந்துஂ க்ஷமாஃ, அதஸ்தேந தத்வ்யபிசாரமவேக்ஷ்யேஹ க்ரந்தஃ க்ரியதே; மஹேஶ்வரோ ஹி பஸ்மீபூதஂ காமஂ புநர்ஜீவயதி ஸ்ம, தபஸா ச ராமேண மதோऽபி விப்ரபுத்ரஃ புநர்ஜீவித இத்யாத்யநுஸரணீயம்| அந்யே து காலமத்யாவேவ ரிஷ்டபூர்வகஂ மரணஂ பவதீதி வர்ணயந்தி, வதந்தி ச- “யத்யகாலமத்யௌ ரிஷ்டஂ பவதி ததா வர்ணாத்யஂ மத்யுப்ரதஂ ரிஷ்டஂ தத்விபலஂ ஸ்யாத், யேந காலமத்யாவுசிதாசரணேऽபி பரஂ மத்யுர்பவதி நாகாலமத்யௌ, தத்ர ரிஷ்டே ஜாதே யத்யுசிதா க்ரியா க்ரியதே ந ததா மத்யுர்பவிதுமர்ஹதி; தேந காலமத்யுகதமேவ ரிஷ்டம்” இதி| தச்ச ந, அவிஶேஷேண காலாகாலமரணே ரிஷ்டஸத்பாவநியமாபிதாநாத்| அகாலமத்யௌ ச யதைவ க்ரியாபதமதிக்ராந்தேऽபசாரஜநிதோ வ்யாதிர்பவதி, ததைவ பரஂ ரிஷ்டஂ பவதி, அத ஏவோக்தஂ- “க்ஷணேந ஹி ரிஷ்டாநி ப்ராதுர்பவந்தி” இதி| யஶ்சைநஂ (வஂ) ந ஸ்வீகரோதி தஸ்ய நியதாயுஷோऽபசாரஜந்யவ்யாதேரஸாத்யதா கதாऽபி ந ஸ்யாத்; யேந, யதா- அபசாரஜா தோஷா அதிஶயப்ரமாதாதஸாத்யவ்யாதிஜநகா பவந்தி, ததா மரணபூர்வரிஷ்டஜநகா அபி பவந்தி||௪-௫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

மித்யாதஷ்டமரிஷ்டாபமநரிஷ்டமஜாநதா| அரிஷ்டஂ வாऽப்யஸம்புத்தமேதத் ப்ரஜ்ஞாபராதஜம்||௬||

யத்ர குத்ரசித்ரிஷ்டமரணவ்யபிசாரிஜ்ஞாநஂ பவதி தத்ப்ராந்தமிதி தர்ஶயந்நாஹ- மித்யேத்யாதி| அரிஷ்டாபமிதி அரிஷ்டஸதஶம்| மித்யாதஷ்டமிதி ரிஷ்டத்வேந ஜ்ஞாதம்; ஏததநரிஷ்டே ரிஷ்டஜ்ஞாநஂ ப்ரஜ்ஞாபராதஜஂ; ததா ரிஷ்டமபி ஸூக்ஷ்மரூபதயா மாரகே வ்யாதாவஸம்பந்தஂ பவதி, ஏததபி ப்ரஜ்ஞாபராதஜஂ மித்யாஜ்ஞாநம்| தேந ரிஷ்டே ஸத்யபி மரணஂ ந பவதீதி ஜ்ஞாநஂ ப்ராந்தஂ, ததா ரிஷ்டஂ விநாऽபி க்வசிந்மரணஂ பவதீதி ஜ்ஞாநஂ ப்ராந்தம்| ததஶ்ச ஸித்தோऽவ்யபிசாரோ மரணரிஷ்டயோரிதி வாக்யார்தஃ||௬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

ஜ்ஞாநஸம்போதநார்தஂ து லிங்கைர்மரணபூர்வஜைஃ| புஷ்பிதாநுபதேக்ஷ்யாமோ நராந் பஹுவிதைர்பஹூந் ||௭||

ஜ்ஞாயதே மரணமநேநேதி ஜ்ஞாநஂ ரிஷ்டஂ, தஸ்ய ஸம்யக்போதநஂ ஜ்ஞாநஸம்போதநம்| மரணபூர்வஜைரிதி மரணபூர்வபாவிபிஃ| புஷ்பிதா யதா வக்ஷாதயோ கந்தவந்தோ பவந்தி ததா ரிஷ்டகந்தப்ரயுக்தா யே பவந்தி தே புஷ்பிதாஃ, தாந் புஷ்பிதாந்| பஹுவிதைர்லிங்கைர்பஹூந் புஷ்பிதாநிதி யோஜநா||௭||

Adhikarana 5 (8-16) · Śloka 17

நாநாபுஷ்போபமோ கந்தோ யஸ்ய பாதி திவாநிஶம்| புஷ்பிதஸ்ய வநஸ்யேவ நாநாத்ருமலதாவதஃ||௮|| தமாஹுஃ புஷ்பிதஂ தீரா நரஂ மரணலக்ஷணைஃ| ஸ நா ஸஂவத்ஸராத்தேஹஂ ஜஹாதீதி விநிஶ்சயஃ||௯|| ஏவமேகைகஶஃ புஷ்பைர்யஸ்ய கந்தஃ ஸமோ பவேத்| இஷ்டைர்வா யதி வாऽநிஷ்டைஃ ஸ ச புஷ்பித உச்யதே||௧௦|| ஸமாஸேநாஶுபாந் கந்தாநேகத்வேநாதவா புநஃ| ஆஜிக்ரேத்யஸ்ய காத்ரேஷு தஂ வித்யாத் புஷ்பிதஂ பிஷக்||௧௧|| ஆப்லுதாநாப்லுதே காயே யஸ்ய கந்தாஃ ஶுபாஶுபாஃ| வ்யத்யாஸேநாநிமித்தாஃ ஸ்யுஃ ஸ ச புஷ்பித உச்யதே||௧௨|| தத்யதா- சந்தநஂ குஷ்டஂ தகராகுருணீ மது| மால்யஂ மூத்ரபுரீஷே ச மதாநி குணபாநி ச||௧௩|| யே சாந்யே விவிதாத்மாநோ கந்தா விவிதயோநயஃ| தேऽப்யநேநாநுமாநேந விஜ்ஞேயா விகதிஂ கதாஃ||௧௪|| இதஂ சாப்யதிதேஶார்தஂ லக்ஷணஂ கந்தஸஂஶ்ரயம்| வக்ஷ்யாமோ யதபிஜ்ஞாய பிஷங்மரணமாதிஶேத்||௧௫|| வியோநிர்விதுரோ கந்தோ யஸ்ய காத்ரேஷு ஜாயதே| இஷ்டோ வா யதி வாऽநிஷ்டோ ந ஸ ஜீவதி தாஂ ஸமாம்||௧௬|| ஏதாவத்கந்தவிஜ்ஞாநஂ,...|௧௭|

வநஸ்யேத்யுக்தேऽபி யத் ‘நாநாத்ருமலதாவதஃ’ இதி கரோதி, தேந பிந்நஜாதீயஂ வநஂ க்ராஹயதி; வநஂ ஹி ஸ்வஜாதீயவக்ஷாணாமபிஸ்யாத், யதா- சம்பகவநமஶோகவநமித்யாதி; நாநாத்வஂ ச புஷ்பாணாமேகஜாதீயாநாமபி கலிகாத்யவஸ்தாபேதாதபி ஸ்யாத், தஸ்மாத் ஸாது விஶேஷணஂ- நாநாத்ருமலதாவத இதி| மரணலக்ஷணைர்யதோக்தைர்கந்தைஸ்தஂ புஷ்பிதமாஹுரிதி யோஜ்யம்| ஸஂவத்ஸராதிதி ஸஂவத்ஸராப்யந்தரே| ஏவமிதி திவாநிஶம்| ஸமாஸேநேத்யாதிநா புஷ்பவ்யதிரிக்தஶவாத்யஶுபகந்தயோகேநாபி புஷ்பிதத்வஂ, ‘பரிபாஷ்யதே’ இதி ஶேஷஃ; ஸமாஸேநேதி மேலகேந| ஆப்லுதேத்யாதௌ ஆப்லுதாநாப்லுதவிஶேஷவ்யத்யாஸஃ, ததா ஶுபாஶுபகந்தாநாஂ வ்யத்யாஸஶ்ச ஜ்ஞேயஃ| புஷ்பிதத்வாபிதாநஂ ச யத்ர யத்ர, தத்ர தத்ர ஸஂவத்ஸராந்தஂ ஜீவிதஂ பூர்வவசநாத்பவதி| தத்யதேத்யாதிநா ஶுபாஶுபத்ரவ்யாண்யாஹ| மதாநீதி மாநுஷவ்யதிரிக்தாநி கவாதீநி மதாநி, குணபாநி து மாநுஷஶரீராணீ| விவிதயோநய இத்யநேந நாநாத்ரவ்யகததூபவர்த்யாதிகந்தாந் க்ராஹயதி; விவிதாத்மாந இத்யநேந து அகத்ரிமநாநாத்ரவ்யகந்தா உச்யந்தே| அநேநாநுமாநேநேதி ‘ஆப்லுதாநாப்லுதே’ இத்யாதிக்ரந்தோக்தரிஷ்டாநுஸாரேண| அதிதேஶார்தமிதி அநுக்தஜ்ஞாநார்தம்| வியோநிரிதி நிர்ஹேதுகஃ| விதூர இதி ஸ்தாயீ||௮-௧௬||-

Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22

...ரஸஜ்ஞாநமதஃ பரம்| ஆதுராணாஂ ஶரீரேஷு வக்ஷ்யதே விதிபூர்வகம்||௧௭|| யோ ரஸஃ ப்ரகதிஸ்தாநாஂ நராணாஂ தேஹஸம்பவஃ| ஸ ஏஷாஂ சரமே காலே விகாரஂ பஜதே த்வயம்||௧௮|| கஶ்சிதேவாஸ்யவைரஸ்யமத்யர்தமுபபத்யதே| ஸ்வாதுத்வமபரஶ்சாபி விபுலஂ பஜதே ரஸஃ||௧௯|| தமநேநாநுமாநேந வித்யாத்விகதிமாகதம்| மநுஷ்யோ ஹி மநுஷ்யஸ்ய கதஂ ரஸமவாப்நுயாத்||௨௦|| மக்ஷிகாஶ்சைவ யூகாஶ்ச தஂஶாஶ்ச மஶகைஃ ஸஹ| விரஸாதபஸர்பந்தி ஜந்தோஃ காயாந்முமூர்ஷதஃ||௨௧|| அத்யர்தரஸிகஂ காயஂ காலபக்வஸ்ய மக்ஷிகாஃ| அபி ஸ்நாதாநுலிப்தஸ்ய பஶமாயாந்தி ஸர்வஶஃ||௨௨||

வைரஸ்யமிதி அநிஷ்டரஸதாம்| கதமிதி ஆக்ஷேபே; தேந ந கதமபீத்யர்தஃ| அவாப்நுயாதிதி ஜாநீயாத்| அத்யர்தரஸிகமிதி அதிஸ்வாதுரஸம்| காலபக்வாஸ்யேதி பூர்ணகாலஸ்ய| ஸர்வஶ இதி ஸர்வகாத்ரேஷு||௧௭-௨௨||

Adhikarana 7 (23) · Śloka 23

தத்ர ஶ்லோகஃ- ஸாமாந்யேந மயோக்தாநி லிங்காநி ரஸகந்தயோஃ| புஷ்பிதஸ்ய நரஸ்யைதத்பலஂ மரணமாதிஶேத்||௨௩||

ஸங்க்ரஹஶ்லோகே ஸாமாந்யேந புஷ்பிதஸ்யேதி வசநாத்ரஸரிஷ்டேऽபி புஷ்பிதத்வமஸ்ய விவக்ஷிதஂ, தேந ரஸரிஷ்டேऽபி ஸஂவத்ஸராப்யந்தரே மரணமிதி பலதி||௨௩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே இந்த்ரியஸ்தாநே புஷ்பிதகமிந்த்ரியஂ நாம த்விதீயோऽத்யாயஃ||௨||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமிந்த்ரியஸ்தாநே புஷ்பிதகமிந்த்ரியஂ நாம த்விதீயோऽத்யாயஃ||௨||