Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ sadyōmaraṇīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः सद्योमरणीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
vyavahitamaraṇapratipādakamariṣṭamabhidhāya pratyāsannamaraṇapratipādakaṁ riṣṭaṁ vaktuṁ sadyōmaraṇīyō'bhidhīyatē| sadyaḥśabdēnēha kēcit saptarātramicchanti, aparē trirātram||1-2||
Adhikarana 2 (3-20) · Śloka 20
sadyastitikṣataḥ prāṇāmँllakṣaṇāni pr̥thak pr̥thak| agnivēśa! pravakṣyāmi saṁspr̥ṣṭō yairna jīvati||3|| vātāṣṭhīlā susaṁvr̥ddhā tiṣṭhantī dāruṇā hr̥di| tr̥ṣṇayā'bhiparītasya sadyō muṣṇāti jīvitam||4|| piṇḍikē śithilīkr̥tya jihmīkr̥tya ca nāsikām| vāyuḥ śarīrē vicaran sadyō muṣṇāti jīvitam||5|| bhruvau yasya cyutē sthānādantardāhaśca dāruṇaḥ| tasya hikkākarō rōgaḥ sadyō muṣṇāti jīvitam||6|| kṣīṇaśōṇitamāṁsasya vāyurūrdhvagatiścaran| ubhē manyē samē yasya sadyō muṣṇāti jīvitam||7|| antarēṇa gudaṁ gacchan nābhiṁ ca sahasā'nilaḥ| kr̥śasya vaṅkṣaṇau gr̥hṇan sadyō muṣṇāti jīvitam||8|| vitatya parśukāgrāṇi gr̥hītvōraśca mārutaḥ| stimitasyāyatākṣasya sadyō muṣṇāti jīvitam||9|| hr̥dayaṁ ca gudaṁ cōbhē gr̥hītvā mārutō balī| durbalasya viśēṣēṇa sadyō muṣṇāti jīvitam||10|| vaṅkṣaṇaṁ ca gudaṁ cōbhē gr̥hītvā mārutō balī| śvāsaṁ sañjanayañjantōḥ sadyō muṣṇāti jīvitam||11|| nābhiṁ mūtraṁ bastiśīrṣaṁ purīṣaṁ cāpi mārutaḥ| pracchinnaṁ janayañchūlaṁ sadyō muṣṇāti jīvitam||12|| bhidyētē vaṅkṣaṇau yasya vātaśūlaiḥ samantataḥ| bhinnaṁ purīṣaṁ tr̥ṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ||13|| āplutaṁ mārutēnēha śarīraṁ yasya kēvalam| bhinnaṁ purīṣaṁ tr̥ṣṇā ca sadyō jahyāt sa jīvitam||14|| śarīraṁ śōphitaṁ yasya vātāśōphēna dēhinaḥ| bhinnaṁ purīṣaṁ tr̥ṣṇā ca sadyō jahyāt sa jīvitam||15|| āmāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā| bhinnaṁ purīṣaṁ tr̥ṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ||16|| pakvāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā| tr̥ṣṇā gudagrahaścōgraḥ sadyō jahyāt sa jīvitam||17|| pakvāśayamadhiṣṭhāya hatvā sañjñāṁ ca mārutaḥ| kaṇṭhē ghurghurakaṁ kr̥tvā sadyō harati jīvitam||18|| dantāḥ kardamadigdhābhā mukhaṁ cūrṇakasannibham| siprāyantē ca gātrāṇi liṅgaṁ sadyō mariṣyataḥ||19|| tr̥ṣṇāśvāsaśirōrōgamōhadaurbalyakūjanaiḥ| spr̥ṣṭaḥ prāṇāñjahātyāśu śakr̥dbhēdēna cāturaḥ||20||
सद्यस्तितिक्षतः प्राणाँल्लक्षणानि पृथक् पृथक्| अग्निवेश! प्रवक्ष्यामि संस्पृष्टो यैर्न जीवति||३|| वाताष्ठीला सुसंवृद्धा तिष्ठन्ती दारुणा हृदि| तृष्णयाऽभिपरीतस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्||४|| पिण्डिके शिथिलीकृत्य जिह्मीकृत्य च नासिकाम्| वायुः शरीरे विचरन् सद्यो मुष्णाति जीवितम्||५|| भ्रुवौ यस्य च्युते स्थानादन्तर्दाहश्च दारुणः| तस्य हिक्काकरो रोगः सद्यो मुष्णाति जीवितम्||६|| क्षीणशोणितमांसस्य वायुरूर्ध्वगतिश्चरन्| उभे मन्ये समे यस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्||७|| अन्तरेण गुदं गच्छन् नाभिं च सहसाऽनिलः| कृशस्य वङ्क्षणौ गृह्णन् सद्यो मुष्णाति जीवितम्||८|| वितत्य पर्शुकाग्राणि गृहीत्वोरश्च मारुतः| स्तिमितस्यायताक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्||९|| हृदयं च गुदं चोभे गृहीत्वा मारुतो बली| दुर्बलस्य विशेषेण सद्यो मुष्णाति जीवितम्||१०|| वङ्क्षणं च गुदं चोभे गृहीत्वा मारुतो बली| श्वासं सञ्जनयञ्जन्तोः सद्यो मुष्णाति जीवितम्||११|| नाभिं मूत्रं बस्तिशीर्षं पुरीषं चापि मारुतः| प्रच्छिन्नं जनयञ्छूलं सद्यो मुष्णाति जीवितम्||१२|| भिद्येते वङ्क्षणौ यस्य वातशूलैः समन्ततः| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यः प्राणाञ्जहाति सः||१३|| आप्लुतं मारुतेनेह शरीरं यस्य केवलम्| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम्||१४|| शरीरं शोफितं यस्य वाताशोफेन देहिनः| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम्||१५|| आमाशयसमुत्थाना यस्य स्यात् परिकर्तिका| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यः प्राणाञ्जहाति सः||१६|| पक्वाशयसमुत्थाना यस्य स्यात् परिकर्तिका| तृष्णा गुदग्रहश्चोग्रः सद्यो जह्यात् स जीवितम्||१७|| पक्वाशयमधिष्ठाय हत्वा सञ्ज्ञां च मारुतः| कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा सद्यो हरति जीवितम्||१८|| दन्ताः कर्दमदिग्धाभा मुखं चूर्णकसन्निभम्| सिप्रायन्ते च गात्राणि लिङ्गं सद्यो मरिष्यतः||१९|| तृष्णाश्वासशिरोरोगमोहदौर्बल्यकूजनैः| स्पृष्टः प्राणाञ्जहात्याशु शकृद्भेदेन चातुरः||२०||
🔊 Audio coming soon
titikṣata iti titikṣata ēva; prāṇānāṁ priyatvēna svayaṁ hananāyōgyatvāt| piṇḍikē iti jaṅghāpiṇḍikē| antarēṇa gudaṁ nābhiṁ cēti gudanābhimadhyē| hr̥dayaṁ gr̥hītvēti hr̥dayaṁ svavikārēṇa prāpya | bastiśīrṣamiti bastyūrdhvabhāgam| pracchinnamiti pracchinnamiva pracchinnaṁ, chēdanākāravēdanāyuktatvāt| āplutamiti vyāptam| śōthitamiti śōphayuktam| parikartikā parikartanākārā vēdanā| ghurghurakamiti ghurghurakamityākāraṁ śabdaṁ, sa kaphāvaruddhēna śvāsēna bhavati| mukhaṁ cūrṇakasannibhaṁ śvaityāt| siprāyanta iti siprā nadī, tadvat svēdātiprādurbhāvādācarantīti siprāyantē; kiṁvā siprāyanta iti śithilībhavanti, anēkārthatvāddhātūnām||3-20||
Adhikarana 3 (21) · Śloka 21
tatra ślōkaḥ- ētāni khalu liṅgāni yaḥ samyagavabudhyatē| sa jīvitaṁ ca martyānāṁ maraṇaṁ cāvabudhyatē||21||
तत्र श्लोकः- एतानि खलु लिङ्गानि यः सम्यगवबुध्यते| स जीवितं च मर्त्यानां मरणं चावबुध्यते||२१||
🔊 Audio coming soon
sa jīvitaṁ cāvabudhyata iti yathōktariṣṭābhāvēna jīvitaṁ budhyatē, riṣṭasadbhāvē ca maraṇaṁ budhyata iti||21||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē indriyasthānē sadyōmaraṇīyamindriyaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने सद्योमरणीयमिन्द्रियं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmindriyasthānē sadyōmaraṇīyamindriyaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||