અથાતો યસ્યશ્યાવનિમિત્તીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातो यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
યસ્ય શ્યાવનિમિત્તીયોઽપિ ઉક્તાનુક્તરિષ્ટાભિધાયકતયા ઉચ્યતે| યસ્ય શ્યાવશબ્દેન લક્ષણયા ‘યસ્ય શ્યાવે’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તં રિષ્ટં ગ્રાહ્યમ્| તેન, યસ્યશ્યાવરૂપનિમિત્તં રિષ્ટમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો યસ્યશ્યાવનિમિત્તીયઃ||૧-૨||
યસ્ય શ્યાવે પરિધ્વસ્તે હરિતે ચાપિ દર્શને| આપન્નો વ્યાધિરન્તાય જ્ઞેયસ્તસ્ય વિજાનતા||૩|| નિઃસઞ્જ્ઞઃ પરિશુષ્કાસ્યઃ સમૃદ્ધો વ્યાધિભિશ્ચ યઃ| ઉપરુદ્ધાયુષં જ્ઞાત્વા તં ધીરઃ પરિવર્જયેત્||૪|| હરિતાશ્ચ સિરા યસ્ય લોમકૂપાશ્ચ સંવૃતાઃ| સોઽમ્લાભિલાષી પુરુષઃ પિત્તાન્મરણમશ્નુતે||૫|| શરીરાન્તાશ્ચ શોભન્તે શરીરં ચોપશુષ્યતિ| બલં ચ હીયતે યસ્ય રાજયક્ષ્મા હિનસ્તિ તમ્||૬|| અંસાભિતાપો હિક્કા ચ છર્દનં શોણિતસ્ય ચ| આનાહઃ પાર્શ્વશૂલં ચ ભવત્યન્તાય શોષિણઃ||૭|| વાતવ્યાધિરપસ્મારી કુષ્ઠી શોફી તથોદરી| ગુલ્મી ચ મધુમેહી ચ રાજયક્ષ્મી ચ યો નરઃ||૮|| અચિકિત્સ્યા ભવન્ત્યેતે બલમાંસક્ષયે સતિ| અન્યેષ્વપિ વિકારેષુ તાન્ ભિષક્ પરિવર્જયેત્||૯|| વિરેચનહૃતાનાહો યસ્તૃષ્ણાનુગતો નરઃ| વિરિક્તઃ પુનરાધ્માતિ યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ||૧૦|| પેયં પાતું ન શક્નોતિ કણ્ઠસ્ય ચ મુખસ્ય ચ| ઉરસશ્ચ વિશુષ્કત્વાદ્યો નરો ન સ જીવતિ ||૧૧|| સ્વરસ્ય દુર્બલીભાવં હાનિં ચ બલવર્ણયોઃ| રોગવૃદ્ધિમયુક્ત્યા ચ દૃષ્ટ્વા મરણમાદિશેત્||૧૨|| ઊર્ધ્વશ્વાસં ગતોષ્માણં શૂલોપહતવઙ્ક્ષણમ્| શર્મ ચાનધિગચ્છન્તં બુદ્ધિમાન્ પરિવર્જયેત્||૧૩||
यस्य श्यावे परिध्वस्ते हरिते चापि दर्शने| आपन्नो व्याधिरन्ताय ज्ञेयस्तस्य विजानता||३|| निःसञ्ज्ञः परिशुष्कास्यः समृद्धो व्याधिभिश्च यः| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||४|| हरिताश्च सिरा यस्य लोमकूपाश्च संवृताः| सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते||५|| शरीरान्ताश्च शोभन्ते शरीरं चोपशुष्यति| बलं च हीयते यस्य राजयक्ष्मा हिनस्ति तम्||६|| अंसाभितापो हिक्का च छर्दनं शोणितस्य च| आनाहः पार्श्वशूलं च भवत्यन्ताय शोषिणः||७|| वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी शोफी तथोदरी| गुल्मी च मधुमेही च राजयक्ष्मी च यो नरः||८|| अचिकित्स्या भवन्त्येते बलमांसक्षये सति| अन्येष्वपि विकारेषु तान् भिषक् परिवर्जयेत्||९|| विरेचनहृतानाहो यस्तृष्णानुगतो नरः| विरिक्तः पुनराध्माति यथा प्रेतस्तथैव सः||१०|| पेयं पातुं न शक्नोति कण्ठस्य च मुखस्य च| उरसश्च विशुष्कत्वाद्यो नरो न स जीवति ||११|| स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं च बलवर्णयोः| रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्||१२|| ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्| शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
સમૃદ્ધ ઉપચિતઃ| શરીરાન્તા હસ્તપાદાદયઃ| શોભન્ત ઇતિ રાજન્તે, કિંવા શોભાયુક્તા ભવન્તિ| વાત એવ વ્યાધિર્યસ્ય રોગિણઃ સ વાતવ્યાધિઃ| તાનિતિ બલમાંસક્ષયયુક્તાન્| વિરેચનેન હૃત આનાહો યસ્ય સ તથા| અયુક્ત્યેતિ અનુચિતરૂપેણ||૩-૧૩||
અપસ્વરં ભાષમાણં પ્રાપ્તં મરણમાત્મનઃ| શ્રોતારં ચાપ્યશબ્દસ્ય દૂરતઃ પરિવર્જયેત્||૧૪|| યં નરં સહસા રોગો દુર્બલં પરિમુઞ્ચતિ| સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે||૧૫|| અથ ચેજ્જ્ઞાતયસ્તસ્ય યાચેરન્ પ્રણિપાતતઃ| રસેનાદ્યાદિતિ બ્રૂયાન્નાસ્મૈ દદ્યાદ્વિશોધનમ્||૧૬|| માસેન ચેન્ન દૃશ્યેત વિશેષસ્તસ્ય શોભનઃ| રસૈશ્ચાન્યૈર્બહુવિધૈર્દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૧૭||
अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः| श्रोतारं चाप्यशब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्||१४|| यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते||१५|| अथ चेज्ज्ञातयस्तस्य याचेरन् प्रणिपाततः| रसेनाद्यादिति ब्रूयान्नास्मै दद्याद्विशोधनम्||१६|| मासेन चेन्न दृश्येत विशेषस्तस्य शोभनः| रसैश्चान्यैर्बहुविधैर्दुर्लभं तस्य जीवितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
અપસ્વરમિતિ વિકૃતસ્વરં યથા ભવતિ તથા ભાષમાણમ્| કિં ભાષમાણમિત્યાહ- મરણમાત્મન ઇતિ; મરિષ્યામિ મરિષ્યામીતિ ભાષમાણમિત્યર્થઃ| શ્રોતારં ચેત્યાદિ રિષ્ટાનન્તરં ‘સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયઃ’ ઇત્યાદૌ અનિયતારિષ્ટતયા આત્રેયસ્યાત્ર મરણં પ્રતિ સન્દેહ ઇતિ બ્રૂતે| તચ્ચ ન, રિષ્ટસ્ય મરણાવ્યભિચારિત્વમાચાર્યેણ પ્રયત્નેનોક્તં, વ્યુત્પાદિતં ચાસ્માભિઃ; કિઞ્ચ ન ચ વીતસંશયસ્યાત્રેયસ્ય સંશયોઽસ્તિ; તેન શિષ્યવ્યુત્પત્ત્યર્થમયમાચાર્યઃ સંશયં દર્શયતિ, તથા નિર્ણયં કરોતિ; યથા- “દૃષ્ટ્વા પ્રમેહં મધુરં સપિચ્છં મધૂપમં સ્યાદ્વિવિધો વિચારઃ” (ચિ.અ.૬) ઇત્યાદૌ સંશયં દર્શયિત્વા નિર્ણયં દર્શિતવાન્; તથેહાપિ દુર્બલસ્ય સહસા રોગમુક્તૌ રિષ્ટં વા સ્યાત્, સર્વથા સન્તર્પણાદ્વ્યાધિક્ષયો વા સ્યાદિતિ સન્દેહઃ; રિષ્ટપક્ષે તુ મરણં, તત્ર ‘અથ ચેત્’ ઇત્યાદિના પરીક્ષામારભતે; પરીક્ષાયાં ચ માંસરસેન વિશેષાલાભે રિષ્ટત્વાવધારણં ભવતીતિ સુવ્યવસ્થોઽયં ગ્રન્થઃ| દુર્લભમિતિ અપ્રાપ્યમ્||૧૪-૧૭||
નિષ્ઠ્યૂતં ચ પુરીષં ચ રેતશ્ચામ્ભસિ મજ્જતિ| યસ્ય તસ્યાયુષઃ પ્રાપ્તમન્તમાહુર્મનીષિણઃ||૧૮|| નિષ્ઠ્યૂતે યસ્ય દૃશ્યન્તે વર્ણા બહુવિધાઃ પૃથક્| તચ્ચ સીદત્યપઃ પ્રાપ્ય ન સ જીવિતુમર્હતિ ||૧૯|| પિત્તમૂષ્માનુગં યસ્ય શઙ્ખૌ પ્રાપ્ય વિમૂર્ચ્છતિ | સ રોગઃ શઙ્ખકો નામ્ના ત્રિરાત્રાદ્ધન્તિ જીવિતમ્||૨૦|| સફેનં રુધિરં યસ્ય મુહુરાસ્યાત્ પ્રસિચ્યતે| શૂલૈશ્ચ તુદ્યતે કુક્ષિઃ પ્રત્યાખ્યેયસ્તથાવિધઃ||૨૧|| બલમાંસક્ષયસ્તીવ્રો રોગવૃદ્ધિરરોચકઃ| યસ્યાતુરસ્ય લક્ષ્યન્તે ત્રીન્ પક્ષાન્ન સ જીવતિ||૨૨||
निष्ठ्यूतं च पुरीषं च रेतश्चाम्भसि मज्जति| यस्य तस्यायुषः प्राप्तमन्तमाहुर्मनीषिणः||१८|| निष्ठ्यूते यस्य दृश्यन्ते वर्णा बहुविधाः पृथक्| तच्च सीदत्यपः प्राप्य न स जीवितुमर्हति ||१९|| पित्तमूष्मानुगं यस्य शङ्खौ प्राप्य विमूर्च्छति | स रोगः शङ्खको नाम्ना त्रिरात्राद्धन्ति जीवितम्||२०|| सफेनं रुधिरं यस्य मुहुरास्यात् प्रसिच्यते| शूलैश्च तुद्यते कुक्षिः प्रत्याख्येयस्तथाविधः||२१|| बलमांसक्षयस्तीव्रो रोगवृद्धिररोचकः| यस्यातुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षान्न स जीवति||२२||
🔊 Audio coming soon
નિષ્ઠ્યૂત ઇત્યાદૌ બહુવિધવર્ણયોગઃ પૂર્વારિષ્ટાદ્વિશેષઃ| સીદતીતિ મજ્જતિ| “યસ્ય પિત્તં” (સૂ.અ.૧૮) ઇત્યાદિના સૂત્રસ્થાનોક્તોઽપિ શઙ્ખક ઇહ મરણસૂચકતયા રિષ્ટત્વેનોચ્યતે||૧૮-૨૨||
તત્ર શ્લોકૌ- વિજ્ઞાનાનિ મનુષ્યાણાં મરણે પ્રત્યુપસ્થિતે| ભવન્ત્યેતાનિ સમ્પશ્યેદન્યાન્યેવંવિધાનિ ચ||૨૩|| તાનિ સર્વાણિ લક્ષ્યન્તે ન તુ સર્વાણિ માનવમ્| વિશન્તિ વિનશિષ્યન્તં તસ્માદ્બોધ્યાનિ સર્વતઃ||૨૪||
तत्र श्लोकौ- विज्ञानानि मनुष्याणां मरणे प्रत्युपस्थिते| भवन्त्येतानि सम्पश्येदन्यान्येवंविधानि च||२३|| तानि सर्वाणि लक्ष्यन्ते न तु सर्वाणि मानवम्| विशन्ति विनशिष्यन्तं तस्माद्बोध्यानि सर्वतः||२४||
🔊 Audio coming soon
વિજ્ઞાનાનીતિ લક્ષણાનિ નયનાદિવૈકૃતાનિ જ્ઞેયાનિ| સર્વાણિ લક્ષ્યન્ત ઇતિ નાનાપુરુષેષુ લક્ષ્યન્તે| ન તુ સર્વાણિ માનવં વિશન્તીતિ એકપુરુષં ન સર્વાણિ વિશન્તીતિ||૨૩-૨૪||
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને યસ્યશ્યાવનિમિત્તીયમિન્દ્રિયં નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं नाम नवमोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રી ચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં યસ્યશ્યાવનિમિત્તીયમિન્દ્રિયં નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||