അഥാതോ യസ്യശ്യാവനിമിത്തീയമിന്ദ്രിയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
യസ്യ ശ്യാവനിമിത്തീയോऽപി ഉക്താനുക്തരിഷ്ടാഭിധായകതയാ ഉച്യതേ| യസ്യ ശ്യാവശബ്ദേന ലക്ഷണയാ ‘യസ്യ ശ്യാവേ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്തം രിഷ്ടം ഗ്രാഹ്യമ്| തേന, യസ്യശ്യാവരൂപനിമിത്തം രിഷ്ടമധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായോ യസ്യശ്യാവനിമിത്തീയഃ||൧-൨||
യസ്യ ശ്യാവേ പരിധ്വസ്തേ ഹരിതേ ചാപി ദര്ശനേ| ആപന്നോ വ്യാധിരന്തായ ജ്ഞേയസ്തസ്യ വിജാനതാ||൩|| നിഃസഞ്ജ്ഞഃ പരിശുഷ്കാസ്യഃ സമൃദ്ധോ വ്യാധിഭിശ്ച യഃ| ഉപരുദ്ധായുഷം ജ്ഞാത്വാ തം ധീരഃ പരിവര്ജയേത്||൪|| ഹരിതാശ്ച സിരാ യസ്യ ലോമകൂപാശ്ച സംവൃതാഃ| സോऽമ്ലാഭിലാഷീ പുരുഷഃ പിത്താന്മരണമശ്നുതേ||൫|| ശരീരാന്താശ്ച ശോഭന്തേ ശരീരം ചോപശുഷ്യതി| ബലം ച ഹീയതേ യസ്യ രാജയക്ഷ്മാ ഹിനസ്തി തമ്||൬|| അംസാഭിതാപോ ഹിക്കാ ച ഛര്ദനം ശോണിതസ്യ ച| ആനാഹഃ പാര്ശ്വശൂലം ച ഭവത്യന്തായ ശോഷിണഃ||൭|| വാതവ്യാധിരപസ്മാരീ കുഷ്ഠീ ശോഫീ തഥോദരീ| ഗുല്മീ ച മധുമേഹീ ച രാജയക്ഷ്മീ ച യോ നരഃ||൮|| അചികിത്സ്യാ ഭവന്ത്യേതേ ബലമാംസക്ഷയേ സതി| അന്യേഷ്വപി വികാരേഷു താന് ഭിഷക് പരിവര്ജയേത്||൯|| വിരേചനഹൃതാനാഹോ യസ്തൃഷ്ണാനുഗതോ നരഃ| വിരിക്തഃ പുനരാധ്മാതി യഥാ പ്രേതസ്തഥൈവ സഃ||൧൦|| പേയം പാതും ന ശക്നോതി കണ്ഠസ്യ ച മുഖസ്യ ച| ഉരസശ്ച വിശുഷ്കത്വാദ്യോ നരോ ന സ ജീവതി ||൧൧|| സ്വരസ്യ ദുര്ബലീഭാവം ഹാനിം ച ബലവര്ണയോഃ| രോഗവൃദ്ധിമയുക്ത്യാ ച ദൃഷ്ട്വാ മരണമാദിശേത്||൧൨|| ഊര്ധ്വശ്വാസം ഗതോഷ്മാണം ശൂലോപഹതവങ്ക്ഷണമ്| ശര്മ ചാനധിഗച്ഛന്തം ബുദ്ധിമാന് പരിവര്ജയേത്||൧൩||
यस्य श्यावे परिध्वस्ते हरिते चापि दर्शने| आपन्नो व्याधिरन्ताय ज्ञेयस्तस्य विजानता||३|| निःसञ्ज्ञः परिशुष्कास्यः समृद्धो व्याधिभिश्च यः| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||४|| हरिताश्च सिरा यस्य लोमकूपाश्च संवृताः| सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते||५|| शरीरान्ताश्च शोभन्ते शरीरं चोपशुष्यति| बलं च हीयते यस्य राजयक्ष्मा हिनस्ति तम्||६|| अंसाभितापो हिक्का च छर्दनं शोणितस्य च| आनाहः पार्श्वशूलं च भवत्यन्ताय शोषिणः||७|| वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी शोफी तथोदरी| गुल्मी च मधुमेही च राजयक्ष्मी च यो नरः||८|| अचिकित्स्या भवन्त्येते बलमांसक्षये सति| अन्येष्वपि विकारेषु तान् भिषक् परिवर्जयेत्||९|| विरेचनहृतानाहो यस्तृष्णानुगतो नरः| विरिक्तः पुनराध्माति यथा प्रेतस्तथैव सः||१०|| पेयं पातुं न शक्नोति कण्ठस्य च मुखस्य च| उरसश्च विशुष्कत्वाद्यो नरो न स जीवति ||११|| स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं च बलवर्णयोः| रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्||१२|| ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्| शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
സമൃദ്ധ ഉപചിതഃ| ശരീരാന്താ ഹസ്തപാദാദയഃ| ശോഭന്ത ഇതി രാജന്തേ, കിംവാ ശോഭായുക്താ ഭവന്തി| വാത ഏവ വ്യാധിര്യസ്യ രോഗിണഃ സ വാതവ്യാധിഃ| താനിതി ബലമാംസക്ഷയയുക്താന്| വിരേചനേന ഹൃത ആനാഹോ യസ്യ സ തഥാ| അയുക്ത്യേതി അനുചിതരൂപേണ||൩-൧൩||
അപസ്വരം ഭാഷമാണം പ്രാപ്തം മരണമാത്മനഃ| ശ്രോതാരം ചാപ്യശബ്ദസ്യ ദൂരതഃ പരിവര്ജയേത്||൧൪|| യം നരം സഹസാ രോഗോ ദുര്ബലം പരിമുഞ്ചതി| സംശയപ്രാപ്തമാത്രേയോ ജീവിതം തസ്യ മന്യതേ||൧൫|| അഥ ചേജ്ജ്ഞാതയസ്തസ്യ യാചേരന് പ്രണിപാതതഃ| രസേനാദ്യാദിതി ബ്രൂയാന്നാസ്മൈ ദദ്യാദ്വിശോധനമ്||൧൬|| മാസേന ചേന്ന ദൃശ്യേത വിശേഷസ്തസ്യ ശോഭനഃ| രസൈശ്ചാന്യൈര്ബഹുവിധൈര്ദുര്ലഭം തസ്യ ജീവിതമ്||൧൭||
अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः| श्रोतारं चाप्यशब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्||१४|| यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते||१५|| अथ चेज्ज्ञातयस्तस्य याचेरन् प्रणिपाततः| रसेनाद्यादिति ब्रूयान्नास्मै दद्याद्विशोधनम्||१६|| मासेन चेन्न दृश्येत विशेषस्तस्य शोभनः| रसैश्चान्यैर्बहुविधैर्दुर्लभं तस्य जीवितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
അപസ്വരമിതി വികൃതസ്വരം യഥാ ഭവതി തഥാ ഭാഷമാണമ്| കിം ഭാഷമാണമിത്യാഹ- മരണമാത്മന ഇതി; മരിഷ്യാമി മരിഷ്യാമീതി ഭാഷമാണമിത്യര്ഥഃ| ശ്രോതാരം ചേത്യാദി രിഷ്ടാനന്തരം ‘സംശയപ്രാപ്തമാത്രേയഃ’ ഇത്യാദൌ അനിയതാരിഷ്ടതയാ ആത്രേയസ്യാത്ര മരണം പ്രതി സന്ദേഹ ഇതി ബ്രൂതേ| തച്ച ന, രിഷ്ടസ്യ മരണാവ്യഭിചാരിത്വമാചാര്യേണ പ്രയത്നേനോക്തം, വ്യുത്പാദിതം ചാസ്മാഭിഃ; കിഞ്ച ന ച വീതസംശയസ്യാത്രേയസ്യ സംശയോऽസ്തി; തേന ശിഷ്യവ്യുത്പത്ത്യര്ഥമയമാചാര്യഃ സംശയം ദര്ശയതി, തഥാ നിര്ണയം കരോതി; യഥാ- “ദൃഷ്ട്വാ പ്രമേഹം മധുരം സപിച്ഛം മധൂപമം സ്യാദ്വിവിധോ വിചാരഃ” (ചി.അ.൬) ഇത്യാദൌ സംശയം ദര്ശയിത്വാ നിര്ണയം ദര്ശിതവാന്; തഥേഹാപി ദുര്ബലസ്യ സഹസാ രോഗമുക്തൌ രിഷ്ടം വാ സ്യാത്, സര്വഥാ സന്തര്പണാദ്വ്യാധിക്ഷയോ വാ സ്യാദിതി സന്ദേഹഃ; രിഷ്ടപക്ഷേ തു മരണം, തത്ര ‘അഥ ചേത്’ ഇത്യാദിനാ പരീക്ഷാമാരഭതേ; പരീക്ഷായാം ച മാംസരസേന വിശേഷാലാഭേ രിഷ്ടത്വാവധാരണം ഭവതീതി സുവ്യവസ്ഥോऽയം ഗ്രന്ഥഃ| ദുര്ലഭമിതി അപ്രാപ്യമ്||൧൪-൧൭||
നിഷ്ഠ്യൂതം ച പുരീഷം ച രേതശ്ചാമ്ഭസി മജ്ജതി| യസ്യ തസ്യായുഷഃ പ്രാപ്തമന്തമാഹുര്മനീഷിണഃ||൧൮|| നിഷ്ഠ്യൂതേ യസ്യ ദൃശ്യന്തേ വര്ണാ ബഹുവിധാഃ പൃഥക്| തച്ച സീദത്യപഃ പ്രാപ്യ ന സ ജീവിതുമര്ഹതി ||൧൯|| പിത്തമൂഷ്മാനുഗം യസ്യ ശങ്ഖൌ പ്രാപ്യ വിമൂര്ച്ഛതി | സ രോഗഃ ശങ്ഖകോ നാമ്നാ ത്രിരാത്രാദ്ധന്തി ജീവിതമ്||൨൦|| സഫേനം രുധിരം യസ്യ മുഹുരാസ്യാത് പ്രസിച്യതേ| ശൂലൈശ്ച തുദ്യതേ കുക്ഷിഃ പ്രത്യാഖ്യേയസ്തഥാവിധഃ||൨൧|| ബലമാംസക്ഷയസ്തീവ്രോ രോഗവൃദ്ധിരരോചകഃ| യസ്യാതുരസ്യ ലക്ഷ്യന്തേ ത്രീന് പക്ഷാന്ന സ ജീവതി||൨൨||
निष्ठ्यूतं च पुरीषं च रेतश्चाम्भसि मज्जति| यस्य तस्यायुषः प्राप्तमन्तमाहुर्मनीषिणः||१८|| निष्ठ्यूते यस्य दृश्यन्ते वर्णा बहुविधाः पृथक्| तच्च सीदत्यपः प्राप्य न स जीवितुमर्हति ||१९|| पित्तमूष्मानुगं यस्य शङ्खौ प्राप्य विमूर्च्छति | स रोगः शङ्खको नाम्ना त्रिरात्राद्धन्ति जीवितम्||२०|| सफेनं रुधिरं यस्य मुहुरास्यात् प्रसिच्यते| शूलैश्च तुद्यते कुक्षिः प्रत्याख्येयस्तथाविधः||२१|| बलमांसक्षयस्तीव्रो रोगवृद्धिररोचकः| यस्यातुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षान्न स जीवति||२२||
🔊 Audio coming soon
നിഷ്ഠ്യൂത ഇത്യാദൌ ബഹുവിധവര്ണയോഗഃ പൂര്വാരിഷ്ടാദ്വിശേഷഃ| സീദതീതി മജ്ജതി| “യസ്യ പിത്തം” (സൂ.അ.൧൮) ഇത്യാദിനാ സൂത്രസ്ഥാനോക്തോऽപി ശങ്ഖക ഇഹ മരണസൂചകതയാ രിഷ്ടത്വേനോച്യതേ||൧൮-൨൨||
തത്ര ശ്ലോകൌ- വിജ്ഞാനാനി മനുഷ്യാണാം മരണേ പ്രത്യുപസ്ഥിതേ| ഭവന്ത്യേതാനി സമ്പശ്യേദന്യാന്യേവംവിധാനി ച||൨൩|| താനി സര്വാണി ലക്ഷ്യന്തേ ന തു സര്വാണി മാനവമ്| വിശന്തി വിനശിഷ്യന്തം തസ്മാദ്ബോധ്യാനി സര്വതഃ||൨൪||
तत्र श्लोकौ- विज्ञानानि मनुष्याणां मरणे प्रत्युपस्थिते| भवन्त्येतानि सम्पश्येदन्यान्येवंविधानि च||२३|| तानि सर्वाणि लक्ष्यन्ते न तु सर्वाणि मानवम्| विशन्ति विनशिष्यन्तं तस्माद्बोध्यानि सर्वतः||२४||
🔊 Audio coming soon
വിജ്ഞാനാനീതി ലക്ഷണാനി നയനാദിവൈകൃതാനി ജ്ഞേയാനി| സര്വാണി ലക്ഷ്യന്ത ഇതി നാനാപുരുഷേഷു ലക്ഷ്യന്തേ| ന തു സര്വാണി മാനവം വിശന്തീതി ഏകപുരുഷം ന സര്വാണി വിശന്തീതി||൨൩-൨൪||
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനേ യസ്യശ്യാവനിമിത്തീയമിന്ദ്രിയം നാമ നവമോऽധ്യായഃ||൯||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं नाम नवमोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീ ചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം യസ്യശ്യാവനിമിത്തീയമിന്ദ്രിയം നാമ നവമോऽധ്യായഃ||൯||