అథాతో యస్యశ్యావనిమిత్తీయమింద్రియం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
యస్య శ్యావనిమిత్తీయోఽపి ఉక్తానుక్తరిష్టాభిధాయకతయా ఉచ్యతే| యస్య శ్యావశబ్దేన లక్షణయా ‘యస్య శ్యావే’ ఇత్యాదిగ్రంథోక్తం రిష్టం గ్రాహ్యం| తేన, యస్యశ్యావరూపనిమిత్తం రిష్టమధికృత్య కృతోఽధ్యాయో యస్యశ్యావనిమిత్తీయః||1-2||
యస్య శ్యావే పరిధ్వస్తే హరితే చాపి దర్శనే| ఆపన్నో వ్యాధిరంతాయ జ్ఞేయస్తస్య విజానతా||3|| నిఃసంజ్ఞః పరిశుష్కాస్యః సమృద్ధో వ్యాధిభిశ్చ యః| ఉపరుద్ధాయుషం జ్ఞాత్వా తం ధీరః పరివర్జయేత్||4|| హరితాశ్చ సిరా యస్య లోమకూపాశ్చ సంవృతాః| సోఽమ్లాభిలాషీ పురుషః పిత్తాన్మరణమశ్నుతే||5|| శరీరాంతాశ్చ శోభంతే శరీరం చోపశుష్యతి| బలం చ హీయతే యస్య రాజయక్ష్మా హినస్తి తం||6|| అంసాభితాపో హిక్కా చ ఛర్దనం శోణితస్య చ| ఆనాహః పార్శ్వశూలం చ భవత్యంతాయ శోషిణః||7|| వాతవ్యాధిరపస్మారీ కుష్ఠీ శోఫీ తథోదరీ| గుల్మీ చ మధుమేహీ చ రాజయక్ష్మీ చ యో నరః||8|| అచికిత్స్యా భవంత్యేతే బలమాంసక్షయే సతి| అన్యేష్వపి వికారేషు తాన్ భిషక్ పరివర్జయేత్||9|| విరేచనహృతానాహో యస్తృష్ణానుగతో నరః| విరిక్తః పునరాధ్మాతి యథా ప్రేతస్తథైవ సః||10|| పేయం పాతుం న శక్నోతి కంఠస్య చ ముఖస్య చ| ఉరసశ్చ విశుష్కత్వాద్యో నరో న స జీవతి ||11|| స్వరస్య దుర్బలీభావం హానిం చ బలవర్ణయోః| రోగవృద్ధిమయుక్త్యా చ దృష్ట్వా మరణమాదిశేత్||12|| ఊర్ధ్వశ్వాసం గతోష్మాణం శూలోపహతవంక్షణం| శర్మ చానధిగచ్ఛంతం బుద్ధిమాన్ పరివర్జయేత్||13||
यस्य श्यावे परिध्वस्ते हरिते चापि दर्शने| आपन्नो व्याधिरन्ताय ज्ञेयस्तस्य विजानता||३|| निःसञ्ज्ञः परिशुष्कास्यः समृद्धो व्याधिभिश्च यः| उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्||४|| हरिताश्च सिरा यस्य लोमकूपाश्च संवृताः| सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते||५|| शरीरान्ताश्च शोभन्ते शरीरं चोपशुष्यति| बलं च हीयते यस्य राजयक्ष्मा हिनस्ति तम्||६|| अंसाभितापो हिक्का च छर्दनं शोणितस्य च| आनाहः पार्श्वशूलं च भवत्यन्ताय शोषिणः||७|| वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी शोफी तथोदरी| गुल्मी च मधुमेही च राजयक्ष्मी च यो नरः||८|| अचिकित्स्या भवन्त्येते बलमांसक्षये सति| अन्येष्वपि विकारेषु तान् भिषक् परिवर्जयेत्||९|| विरेचनहृतानाहो यस्तृष्णानुगतो नरः| विरिक्तः पुनराध्माति यथा प्रेतस्तथैव सः||१०|| पेयं पातुं न शक्नोति कण्ठस्य च मुखस्य च| उरसश्च विशुष्कत्वाद्यो नरो न स जीवति ||११|| स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं च बलवर्णयोः| रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्||१२|| ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्| शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
సమృద్ధ ఉపచితః| శరీరాంతా హస్తపాదాదయః| శోభంత ఇతి రాజంతే, కింవా శోభాయుక్తా భవంతి| వాత ఏవ వ్యాధిర్యస్య రోగిణః స వాతవ్యాధిః| తానితి బలమాంసక్షయయుక్తాన్| విరేచనేన హృత ఆనాహో యస్య స తథా| అయుక్త్యేతి అనుచితరూపేణ||3-13||
అపస్వరం భాషమాణం ప్రాప్తం మరణమాత్మనః| శ్రోతారం చాప్యశబ్దస్య దూరతః పరివర్జయేత్||14|| యం నరం సహసా రోగో దుర్బలం పరిముంచతి| సంశయప్రాప్తమాత్రేయో జీవితం తస్య మన్యతే||15|| అథ చేజ్జ్ఞాతయస్తస్య యాచేరన్ ప్రణిపాతతః| రసేనాద్యాదితి బ్రూయాన్నాస్మై దద్యాద్విశోధనం||16|| మాసేన చేన్న దృశ్యేత విశేషస్తస్య శోభనః| రసైశ్చాన్యైర్బహువిధైర్దుర్లభం తస్య జీవితం||17||
अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः| श्रोतारं चाप्यशब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्||१४|| यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते||१५|| अथ चेज्ज्ञातयस्तस्य याचेरन् प्रणिपाततः| रसेनाद्यादिति ब्रूयान्नास्मै दद्याद्विशोधनम्||१६|| मासेन चेन्न दृश्येत विशेषस्तस्य शोभनः| रसैश्चान्यैर्बहुविधैर्दुर्लभं तस्य जीवितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
అపస్వరమితి వికృతస్వరం యథా భవతి తథా భాషమాణం| కిం భాషమాణమిత్యాహ- మరణమాత్మన ఇతి; మరిష్యామి మరిష్యామీతి భాషమాణమిత్యర్థః| శ్రోతారం చేత్యాది రిష్టానంతరం ‘సంశయప్రాప్తమాత్రేయః’ ఇత్యాదౌ అనియతారిష్టతయా ఆత్రేయస్యాత్ర మరణం ప్రతి సందేహ ఇతి బ్రూతే| తచ్చ న, రిష్టస్య మరణావ్యభిచారిత్వమాచార్యేణ ప్రయత్నేనోక్తం, వ్యుత్పాదితం చాస్మాభిః; కించ న చ వీతసంశయస్యాత్రేయస్య సంశయోఽస్తి; తేన శిష్యవ్యుత్పత్త్యర్థమయమాచార్యః సంశయం దర్శయతి, తథా నిర్ణయం కరోతి; యథా- “దృష్ట్వా ప్రమేహం మధురం సపిచ్ఛం మధూపమం స్యాద్వివిధో విచారః” (చి.అ.6) ఇత్యాదౌ సంశయం దర్శయిత్వా నిర్ణయం దర్శితవాన్; తథేహాపి దుర్బలస్య సహసా రోగముక్తౌ రిష్టం వా స్యాత్, సర్వథా సంతర్పణాద్వ్యాధిక్షయో వా స్యాదితి సందేహః; రిష్టపక్షే తు మరణం, తత్ర ‘అథ చేత్’ ఇత్యాదినా పరీక్షామారభతే; పరీక్షాయాం చ మాంసరసేన విశేషాలాభే రిష్టత్వావధారణం భవతీతి సువ్యవస్థోఽయం గ్రంథః| దుర్లభమితి అప్రాప్యం||14-17||
నిష్ఠ్యూతం చ పురీషం చ రేతశ్చాంభసి మజ్జతి| యస్య తస్యాయుషః ప్రాప్తమంతమాహుర్మనీషిణః||18|| నిష్ఠ్యూతే యస్య దృశ్యంతే వర్ణా బహువిధాః పృథక్| తచ్చ సీదత్యపః ప్రాప్య న స జీవితుమర్హతి ||19|| పిత్తమూష్మానుగం యస్య శంఖౌ ప్రాప్య విమూర్చ్ఛతి | స రోగః శంఖకో నామ్నా త్రిరాత్రాద్ధంతి జీవితం||20|| సఫేనం రుధిరం యస్య ముహురాస్యాత్ ప్రసిచ్యతే| శూలైశ్చ తుద్యతే కుక్షిః ప్రత్యాఖ్యేయస్తథావిధః||21|| బలమాంసక్షయస్తీవ్రో రోగవృద్ధిరరోచకః| యస్యాతురస్య లక్ష్యంతే త్రీన్ పక్షాన్న స జీవతి||22||
निष्ठ्यूतं च पुरीषं च रेतश्चाम्भसि मज्जति| यस्य तस्यायुषः प्राप्तमन्तमाहुर्मनीषिणः||१८|| निष्ठ्यूते यस्य दृश्यन्ते वर्णा बहुविधाः पृथक्| तच्च सीदत्यपः प्राप्य न स जीवितुमर्हति ||१९|| पित्तमूष्मानुगं यस्य शङ्खौ प्राप्य विमूर्च्छति | स रोगः शङ्खको नाम्ना त्रिरात्राद्धन्ति जीवितम्||२०|| सफेनं रुधिरं यस्य मुहुरास्यात् प्रसिच्यते| शूलैश्च तुद्यते कुक्षिः प्रत्याख्येयस्तथाविधः||२१|| बलमांसक्षयस्तीव्रो रोगवृद्धिररोचकः| यस्यातुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षान्न स जीवति||२२||
🔊 Audio coming soon
నిష్ఠ్యూత ఇత్యాదౌ బహువిధవర్ణయోగః పూర్వారిష్టాద్విశేషః| సీదతీతి మజ్జతి| “యస్య పిత్తం” (సూ.అ.18) ఇత్యాదినా సూత్రస్థానోక్తోఽపి శంఖక ఇహ మరణసూచకతయా రిష్టత్వేనోచ్యతే||18-22||
తత్ర శ్లోకౌ- విజ్ఞానాని మనుష్యాణాం మరణే ప్రత్యుపస్థితే| భవంత్యేతాని సంపశ్యేదన్యాన్యేవంవిధాని చ||23|| తాని సర్వాణి లక్ష్యంతే న తు సర్వాణి మానవం| విశంతి వినశిష్యంతం తస్మాద్బోధ్యాని సర్వతః||24||
तत्र श्लोकौ- विज्ञानानि मनुष्याणां मरणे प्रत्युपस्थिते| भवन्त्येतानि सम्पश्येदन्यान्येवंविधानि च||२३|| तानि सर्वाणि लक्ष्यन्ते न तु सर्वाणि मानवम्| विशन्ति विनशिष्यन्तं तस्माद्बोध्यानि सर्वतः||२४||
🔊 Audio coming soon
విజ్ఞానానీతి లక్షణాని నయనాదివైకృతాని జ్ఞేయాని| సర్వాణి లక్ష్యంత ఇతి నానాపురుషేషు లక్ష్యంతే| న తు సర్వాణి మానవం విశంతీతి ఏకపురుషం న సర్వాణి విశంతీతి||23-24||
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే ఇంద్రియస్థానే యస్యశ్యావనిమిత్తీయమింద్రియం నామ నవమోఽధ్యాయః||9||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं नाम नवमोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీ చక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం యస్యశ్యావనిమిత్తీయమింద్రియం నామ నవమోఽధ్యాయః||9||