Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō dantīdravantīkalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातो दन्तीद्रवन्तीकल्पं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pāriśēṣyāt dantīdravantīkalpō'bhidhīyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
dantyudumbaraparṇī syānnikumbhō'tha mukūlakaḥ| dravantī nāmataścitrā nyagrōdhī mūṣikāhvayā||3|| (tathā mūṣikaparṇī cāpyupacitrā ca śambarī| pratyakśrēṇī sutaśrēṇī dantī ra(ca)ṇḍā ca kīrtitā )|
दन्त्युदुम्बरपर्णी स्यान्निकुम्भोऽथ मुकूलकः| द्रवन्ती नामतश्चित्रा न्यग्रोधी मूषिकाह्वया||३|| (तथा मूषिकपर्णी चाप्युपचित्रा च शम्बरी| प्रत्यक्श्रेणी सुतश्रेणी दन्ती र(च)ण्डा च कीर्तिता )|
🔊 Audio coming soon
tayōḥ paryāyānāha- dantītyādi||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tayōrmūlāni saṅgr̥hya sthirāṇi bahalāni ca| hastidantaprakārāṇi śyāvatāmrāṇi buddhimān||4||
तयोर्मूलानि सङ्गृह्य स्थिराणि बहलानि च| हस्तिदन्तप्रकाराणि श्यावताम्राणि बुद्धिमान्||४||
🔊 Audio coming soon
sthirāṇīti sārabhūtāni| bahalānīti ghanatvakkāni| hastidantaprakārāṇīti antapūrvōpacitāni| śyāvatāmrāṇīti yathākramēṇa dantyāḥ śyāvāni, dravantyāstāmrāṇi||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
pippalīmadhuliptāni svēdayēnmr̥tkuśāntarē| śōṣayēdātapē'gnyarkau hatō hyēṣāṁ vikāśitām||5||
पिप्पलीमधुलिप्तानि स्वेदयेन्मृत्कुशान्तरे| शोषयेदातपेऽग्न्यर्कौ हतो ह्येषां विकाशिताम्||५||
🔊 Audio coming soon
svēdayēnmr̥tkuśāntara iti pippalīmadhukakalkābhyāṁ parilipya kuśaiḥ parivēṣṭya tatō mr̥dāvaliptāni svēdayēt| agnisvēdātapaśōṣaṇaphalamāha- agnyarkau hatō hyēṣāṁ vikāśitāmiti|- ēṣāṁ dantīdravantīmūlānāṁ vikāśitālakṣaṇaṁ guṇaṁ svēdōpaśōṣaṇābhyāmagnyarkau hataḥ; tēna nātidōṣāṇi dantīdravantīmūlāni syuriti bhāvaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tīkṣṇōṣṇānyāśukārīṇi vikāśīni gurūṇi ca| vilāyayanti dōṣau dvau mārutaṁ kōpayanti ca||6||
तीक्ष्णोष्णान्याशुकारीणि विकाशीनि गुरूणि च| विलाययन्ति दोषौ द्वौ मारुतं कोपयन्ति च||६||
🔊 Audio coming soon
tīkṣṇōṣṇānītyādinā tēṣāṁ guṇakathanam| dōṣau dvāviti pittaślēṣmāṇau||6||
Adhikarana 6 (7-14) · Śloka 14
dadhitakrasurāmaṇḍaiḥ piṇḍamakṣasamaṁ tayōḥ| priyālakōlabadarapīluśīdhubhirēva ca||7|| pibēdgulmōdarī dōṣairabhikhinnaśca yō naraḥ| gōmr̥gājarasaiḥ pāṇḍuḥ kr̥mikōṣṭhī bhagandarī||8|| tayōḥ kalkē kaṣāyē ca daśamūlarasāyutē| kakṣyālajīvisarpēṣu dāhē ca vipacēdghr̥tam||9|| tailaṁ mēhē ca gulmē ca sōdāvartē kaphānilē| catuḥsnēhaṁ śakr̥cchukravātasaṅgānilārtiṣu||10|| rasē dantyajaśr̥ṅgayōśca guḍakṣaudraghr̥tānvitaḥ| lēhaḥ siddhō virēkārthē dāhasantāpamēhanut ||11|| vātatarṣē jvarē paittē syāt sa ēvājagandhayā| dantīdravantyōrmūlāni pacēdāmalakīrasē||12|| trīṁstu tasya kaṣāyasya bhāgau dvau phāṇitasya ca| taptē sarpiṣi tailē vā bharjayēttatra cāvapēt||13|| kalkaṁ dantīdravantyōśca śyāmādīnāṁ ca bhāgaśaḥ| tatsiddhaṁ prāśayēllēhaṁ sukhaṁ tēna viricyatē||14||
दधितक्रसुरामण्डैः पिण्डमक्षसमं तयोः| प्रियालकोलबदरपीलुशीधुभिरेव च||७|| पिबेद्गुल्मोदरी दोषैरभिखिन्नश्च यो नरः| गोमृगाजरसैः पाण्डुः कृमिकोष्ठी भगन्दरी||८|| तयोः कल्के कषाये च दशमूलरसायुते| कक्ष्यालजीविसर्पेषु दाहे च विपचेद्घृतम्||९|| तैलं मेहे च गुल्मे च सोदावर्ते कफानिले| चतुःस्नेहं शकृच्छुक्रवातसङ्गानिलार्तिषु||१०|| रसे दन्त्यजशृङ्गयोश्च गुडक्षौद्रघृतान्वितः| लेहः सिद्धो विरेकार्थे दाहसन्तापमेहनुत् ||११|| वाततर्षे ज्वरे पैत्ते स्यात् स एवाजगन्धया| दन्तीद्रवन्त्योर्मूलानि पचेदामलकीरसे||१२|| त्रींस्तु तस्य कषायस्य भागौ द्वौ फाणितस्य च| तप्ते सर्पिषि तैले वा भर्जयेत्तत्र चावपेत्||१३|| कल्कं दन्तीद्रवन्त्योश्च श्यामादीनां च भागशः| तत्सिद्धं प्राशयेल्लेहं सुखं तेन विरिच्यते||१४||
🔊 Audio coming soon
dadhītyādinā saptabhirdravyaiḥ saptaprayōgānāha| śīdhuśabdaḥ priyālādibhiścaturbhiḥ pr̥thak sambadhyatē| abhikhinna iti ākrāntaḥ| gōmr̥gājarasairityatrāpi ‘piṇḍamakṣasamaṁ tayōḥ’ ityanuvartatē| atrāpi gavādirasaistribhistrayaḥ prayōgā bhavanti| tayōrityādinā trīn snēhayōgānāha| anayōḥ kalkakaṣāyēṇa daśamūlarasatulyabhāgēna ghr̥taṁ pacēdvisarpādiṣu, tailaṁ tu pūrvavanmēhādiṣu, catuḥ snēhaṁ tu śakr̥cchukravātasaṅgādiṣu| rasē ityādinā ēkō lēhaḥ| vātatarṣē ityādinā dvitīyaḥ| sa ēvājagandhayētyanēna pūrvōktalēhē ēvājaśr̥ṅgīsthānē'jagandhādānaṁ viśiṣṭaṁ khyāpayati| dantītyādinā tr̥tīyō lēhaḥ| bhāgaśa iti pratyēkabhāgagrahaṇēna| ēvamētadantaiḥ prayōgairādyaḥ ṣōḍaśakō bhavēt||7-14||
Adhikarana 7 (15-19) · Śloka 19
rasē ca daśamūlasya tathā baibhītakē rasē| harītakīrasē caiva lēhānēvaṁ pacēt pr̥thak ||15|| tayōrbilvasamaṁ cūrṇaṁ tadrasēnēva bhāvitam| asr̥ṣṭē viśi vātōtthē gulmē cāmlayutaṁ śubham||16|| pāṭayitvēkṣukāṇḍaṁ vā kalkēnālipya cāntarā| svēdayitvā tataḥ khādēt sukhaṁ tēna viricyatē||17|| mūlaṁ dantīdravantyōśca saha mudgairvipācayēt| lāvavartīrakādyaiśca tē rasāḥ syurvirēcanē||18|| tayōrvā'pi kaṣāyēṇa yavāgūṁ jāṅgalaṁ rasam| māṣayūṣaṁ ca saṁskr̥tya dadyāttaiśca viricyatē||19||
रसे च दशमूलस्य तथा बैभीतके रसे| हरीतकीरसे चैव लेहानेवं पचेत् पृथक् ||१५|| तयोर्बिल्वसमं चूर्णं तद्रसेनेव भावितम्| असृष्टे विशि वातोत्थे गुल्मे चाम्लयुतं शुभम्||१६|| पाटयित्वेक्षुकाण्डं वा कल्केनालिप्य चान्तरा| स्वेदयित्वा ततः खादेत् सुखं तेन विरिच्यते||१७|| मूलं दन्तीद्रवन्त्योश्च सह मुद्गैर्विपाचयेत्| लाववर्तीरकाद्यैश्च ते रसाः स्युर्विरेचने||१८|| तयोर्वाऽपि कषायेण यवागूं जाङ्गलं रसम्| माषयूषं च संस्कृत्य दद्यात्तैश्च विरिच्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
rasē cētyādai ēvamityanēna pūrvōktalēhatrayamatidiśati| tayōrityādikaścaturthaḥ; tayōriti dantīdravantīmūlayōḥ| asr̥ṣṭē iti vibaddhē| pāṭayitvētyādinā pañcamaḥ| kalkēnālipya cāntarēti dantīdravantīkalkēna pāṭitēkṣukāṇḍamadhyē ālipya| mūlaṁ dantītyādinā'ṣṭau kr̥tākr̥tarasānāha| atra lāvavartīrakādayaḥ “lāvō vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ| cakōraścōpacakraśca kakubhō raktacarmakaḥ” (sū.a.27) iti granthēnāṣṭāvuktāḥ; tēṣāṁ pratyēkayōgādaṣṭau rasā bhavanti| tayōrvā'pītyādinā yavāgūjāṅgalarasayōgaṁ māṣayūṣayōgaṁ cāha| ēvamētairdravaiḥ pūrvayōgaiśca militvā dvitīyaḥ ṣōḍaśakō bhavēt||15-19||
Adhikarana 8 (20-35) · Śloka 35
tatkaṣāyāttrayō bhāgā dvau sitāyāstathaiva ca| ēkō gōdhūmacūrṇānāṁ kāryā cōtkārikā śubhā||20|| mōdakō vā'sya kalpēna kāryastacca virēcanam| tayōścāpi kaṣāyēṇa madyānyasyōpakalpayēt||21|| dantīkvāthēna cālōḍya dantītailēna sādhitān| guḍalāvaṇikān bhakṣyān vividhān bhakṣayēnnaraḥ||22|| dantīṁ dravantīṁ maricaṁ yavānīmupakuñcikām| nāgaraṁ hēmadugdhāṁ ca citrakaṁ cēti cūrṇitam||23|| saptāhaṁ bhāvayēnmūtrē gavāṁ pāṇitalaṁ tataḥ| pibētghr̥tēna jīrṇē tu viriktaścāpi tarpaṇam||24|| sarvarōgaharaṁ mukhyaṁ sarvēṣvr̥tuṣu yaugikam| cūrṇaṁ tadanapāyitvādbālavr̥ddhēṣu pūjitam||25|| durbhaktājīrṇapārśvārtigulmaplīhōdarēṣu ca| gaṇḍamālāsu vātē ca pāṇḍurōgē ca śasyatē||26|| palaṁ citrakadantyōśca harītakyāśca viṁśatiḥ| trivr̥tpippalikarṣau dvau guḍasyāṣṭapalēna tat||27|| vinīya mōdakān kuryāddaśaikaṁ bhakṣayēttataḥ| uṣṇāmbu ca pibēccānu daśamē daśamē'hni ca||28|| ētē niṣparihārāḥ syuḥ sarvarōganibarhaṇāḥ| grahaṇīpāṇḍurōgārśaḥkaṇḍūkōṭhānilāpahāḥ||29|| dantīdvipalaniryūhō drākṣārdhaprasthasādhitaḥ | virēcanaṁ pittakāsē pāṇḍurōgē ca śasyatē||30|| dantīkalkaṁ samaguḍaṁ śītavāriyutaṁ pibēt| virēcanaṁ mukhyatamaṁ kāmalāharamuttamam||31|| śyāmādantīrasē gauḍaḥ pippalīphalacitrakaiḥ| liptē'riṣṭō'nilaślēṣmaplīhapāṇḍūdarāpahaḥ||32|| tathā dantīdravantyōśca kaṣāyē sājagandhayōḥ| gauḍaḥ kāryō''jaśr̥ṅgyā vā sa vai sukhavirēcanaḥ||33|| taccūrṇakvāthamāṣāmbukiṇvatōyasamudbhavā| madirā kaphagulmālpavahnipārśvakaṭigrahē||34|| ajagandhākaṣāyēṇa sauvīrakatuṣōdakē| surākampillakē yōgau lōdhravacca tayōḥ smr̥tau||35||
तत्कषायात्त्रयो भागा द्वौ सितायास्तथैव च| एको गोधूमचूर्णानां कार्या चोत्कारिका शुभा||२०|| मोदको वाऽस्य कल्पेन कार्यस्तच्च विरेचनम्| तयोश्चापि कषायेण मद्यान्यस्योपकल्पयेत्||२१|| दन्तीक्वाथेन चालोड्य दन्तीतैलेन साधितान्| गुडलावणिकान् भक्ष्यान् विविधान् भक्षयेन्नरः||२२|| दन्तीं द्रवन्तीं मरिचं यवानीमुपकुञ्चिकाम्| नागरं हेमदुग्धां च चित्रकं चेति चूर्णितम्||२३|| सप्ताहं भावयेन्मूत्रे गवां पाणितलं ततः| पिबेत्घृतेन जीर्णे तु विरिक्तश्चापि तर्पणम्||२४|| सर्वरोगहरं मुख्यं सर्वेष्वृतुषु यौगिकम्| चूर्णं तदनपायित्वाद्बालवृद्धेषु पूजितम्||२५|| दुर्भक्ताजीर्णपार्श्वार्तिगुल्मप्लीहोदरेषु च| गण्डमालासु वाते च पाण्डुरोगे च शस्यते||२६|| पलं चित्रकदन्त्योश्च हरीतक्याश्च विंशतिः| त्रिवृत्पिप्पलिकर्षौ द्वौ गुडस्याष्टपलेन तत्||२७|| विनीय मोदकान् कुर्याद्दशैकं भक्षयेत्ततः| उष्णाम्बु च पिबेच्चानु दशमे दशमेऽह्नि च||२८|| एते निष्परिहाराः स्युः सर्वरोगनिबर्हणाः| ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकण्डूकोठानिलापहाः||२९|| दन्तीद्विपलनिर्यूहो द्राक्षार्धप्रस्थसाधितः | विरेचनं पित्तकासे पाण्डुरोगे च शस्यते||३०|| दन्तीकल्कं समगुडं शीतवारियुतं पिबेत्| विरेचनं मुख्यतमं कामलाहरमुत्तमम्||३१|| श्यामादन्तीरसे गौडः पिप्पलीफलचित्रकैः| लिप्तेऽरिष्टोऽनिलश्लेष्मप्लीहपाण्डूदरापहः||३२|| तथा दन्तीद्रवन्त्योश्च कषाये साजगन्धयोः| गौडः कार्योऽऽजशृङ्ग्या वा स वै सुखविरेचनः||३३|| तच्चूर्णक्वाथमाषाम्बुकिण्वतोयसमुद्भवा| मदिरा कफगुल्माल्पवह्निपार्श्वकटिग्रहे||३४|| अजगन्धाकषायेण सौवीरकतुषोदके| सुराकम्पिल्लके योगौ लोध्रवच्च तयोः स्मृतौ||३५||
🔊 Audio coming soon
tatkaṣāyādityādinā utkārikāyōgaṁ mōdakayōgaṁ cāha| tatkaṣāyāditi dantīdravantīkaṣāyāt| mōdakakaraṇē'pi tatkaṣāyāttrayō bhāgā ityādividhānamanuvartatē| tayōścāpi kaṣāyēṇa madyānīti tr̥tīyaḥ| dantītyādinā bhakṣyayōgaścaturthaḥ| dantīṁ dravantīṁ maricamityādikaḥ pañcamaḥ| hēmadugdhā svarṇakṣīrī| cūrṇitamityantaṁ pibēditi sambandhaḥ| palamityādikaḥ ṣaṣṭhaḥ| harītakyāśca viṁśatiriti ākr̥timānēna| ayaṁ yōgastantrāntarē “agastyamōdaka” iti khyātaḥ| dantīdvipalētyādikaḥ saptamaḥ| atra dantīdvipaladrākṣārdhaprasthayōḥ kvāthaḥ kartavyaḥ| dantīkalkamityādikō'ṣṭamaḥ| śyāmētyādikō navamaḥ| gauḍa iti guḍaprakr̥tikaḥ| liptē ityatra ‘ghaṭē’ iti śēṣaḥ| tathā dantīdravantyōścētyādikō daśamaḥ| tathētyanēna pūrvayōgōktapippalyādighaṭāvalēpa atidiśyatē| ajaśr̥ṅgyā vētyādika ēkādaśaḥ| tathā ajaśr̥ṅgyā dantīdravantyōśca kaṣāyē gauḍō'riṣṭaḥ kārya iti sambandhaḥ| taccūrṇētyādikō dvādaśaḥ| atra tayōrdantīdravantyōścūrṇakvāthābhyāṁ tathā māṣāmbunā kiṇvakaraṇapūrvakaṁ yā surā kr̥tā tatsurōdbhavā madirā kartavyēti vākyārthaḥ| ajagandhētyādinā yōgadvayamāha| tatrājagandhākaṣāyēṇa dantīdravantībhyāṁ sauvīrakatuṣōdakē kartavyē| surētyādinā'paraṁ yōgadvayamāha| lōdhravacca tayōriti yathā lōdhrakalpēṣu “surā lōdhrakaṣāyēṇa” ityādinā surā prōktā, tathā “kampillakakaṣāyēṇa” (ka.a.9) ityādinā kampillakayōga uktaḥ, tathā tayōrapi dantīdravantyōrlōdhrasthānē prakṣēpāt surāyōgaḥ sauvīrakatuṣōdakavidhānēnaiva kartavyaḥ| iti tr̥tīyaḥ ṣōḍaśakaḥ||20-35||
Adhikarana 9 (36-40) · Śloka 40
tatra ślōkāḥ- (dadhyādiṣu trayaḥ pañca priyālādyaistrayō rasē| snēhēṣu vai trayō lēhyāḥ ṣaṭ cūrṇē tvēka ēva ca||36|| ikṣāvēkastathā mudgamāṁsānāṁ ca rasāstrayaḥ| yavāgvādau trayaścaiva ukta utkārikāvidhau||37|| ēkaśca mōdakē madyē caikastatkvāthatailakē| cūrṇamēkaṁ punaścaikō mōdakaḥ pañca cāsavē||38|| ēkaḥ sauvīrakē'thaikō yōgaḥ syāttu tuṣōdakē| ēkā suraikaḥ kampillē tathā pañca ghr̥tē smr̥tāḥ )||39|| dantīdravantīkalpē'smin prōktāḥ ṣōḍaśakāstrayaḥ| nānāvidhānāṁ yōgānāṁ bhaktidōṣāmayānprati||40||
तत्र श्लोकाः- (दध्यादिषु त्रयः पञ्च प्रियालाद्यैस्त्रयो रसे| स्नेहेषु वै त्रयो लेह्याः षट् चूर्णे त्वेक एव च||३६|| इक्षावेकस्तथा मुद्गमांसानां च रसास्त्रयः| यवाग्वादौ त्रयश्चैव उक्त उत्कारिकाविधौ||३७|| एकश्च मोदके मद्ये चैकस्तत्क्वाथतैलके| चूर्णमेकं पुनश्चैको मोदकः पञ्च चासवे||३८|| एकः सौवीरकेऽथैको योगः स्यात्तु तुषोदके| एका सुरैकः कम्पिल्ले तथा पञ्च घृते स्मृताः )||३९|| दन्तीद्रवन्तीकल्पेऽस्मिन् प्रोक्ताः षोडशकास्त्रयः| नानाविधानां योगानां भक्तिदोषामयान्प्रति||४०||
🔊 Audio coming soon
dantītyādyadhyāyārthasaṅgrahō vyakta ēva| bhaktidōṣāmayān prati uktānāṁ nānāvidhānāṁ yōgānāṁ trayaḥ ṣōḍaśakāḥ prōktā iti yōjanā| bhaktiḥ icchā||36-40||
Adhikarana 10 (41-42) · Śloka 42
triśataṁ pañcapañcāśadyōgānāṁ vamanē smr̥tam| dvē śatē navakāḥ pañca yōgānāṁ tu virēcanē||41|| ūrdhvānulōmabhāgānāmityuktāni śatāni ṣaṭ| prādhānyataḥ samāśritya dravyāṇi daśa pañca ca||42||
त्रिशतं पञ्चपञ्चाशद्योगानां वमने स्मृतम्| द्वे शते नवकाः पञ्च योगानां तु विरेचने||४१|| ऊर्ध्वानुलोमभागानामित्युक्तानि शतानि षट्| प्राधान्यतः समाश्रित्य द्रव्याणि दश पञ्च च||४२||
🔊 Audio coming soon
samprati kalpasthānārthasaṅgrahamāha- triśatamityādinā| triśataṁ pañcapañcāśaditi pañcapañcāśadyōgādhikaṁ triśatam| prādhānyataḥ samāśrityēti prādhānyēna madanaphalādīni dravantīparyantāni pañcadaśadravyāṇi yōgavyapadēśatayā''śritya||41-42||
Adhikarana 11 (43-44) · Śloka 44
bhavanti cātra- yaddhi yēna pradhānēna dravyaṁ samupasr̥jyatē| tatsañjñakaḥ sa yōgō vai bhavatīti viniścayaḥ ||43|| phalādīnāṁ pradhānānāṁ guṇabhūtāḥ surādayaḥ| tē hi tānyanuvartantē manujēndramivētarē||44||
भवन्ति चात्र- यद्धि येन प्रधानेन द्रव्यं समुपसृज्यते| तत्सञ्ज्ञकः स योगो वै भवतीति विनिश्चयः ||४३|| फलादीनां प्रधानानां गुणभूताः सुरादयः| ते हि तान्यनुवर्तन्ते मनुजेन्द्रमिवेतरे||४४||
🔊 Audio coming soon
athātra vamanādiyōgēṣu dravyāntarāṇāṁ surādīnāmapi vidyamānatvāt kathaṁ madanaphalādyāśrayavattvēnaivāmī yōgā vyapadiśyanta ityāha- yaddhītyādi| yadyapi madanādibhiḥ surādibhiśca militvaivāmī yōgāḥ kriyantē, tathā'pi phalādīnāṁ prādhānyāt phalādīnāṁ yōgā ētē iti vyapadēśō bhavati, na surādiyōgā iti| guṇabhūtā iti apradhānabhūtāḥ | surādīnāmaprādhānya ēva hētumāha- tē hi tānyanuvartanta iti; surādayō hi madanādīni vamanavirēcanaprakārakāryānuguṇatayā'pratīghātēna cānuvartantē||43-44||
Adhikarana 12 (45) · Śloka 45
viruddhavīryamapyēṣāṁ pradhānānāmabādhakam| adhikaṁ tulyavīryē hi kriyāsāmarthyamiṣyatē ||45||
विरुद्धवीर्यमप्येषां प्रधानानामबाधकम्| अधिकं तुल्यवीर्ये हि क्रियासामर्थ्यमिष्यते ||४५||
🔊 Audio coming soon
nanu yē tāvadanuguṇā madanādīnāṁ tē guṇabhūtā bhavantu, viparītā yē dantyā ugratāyā māṁsarasādayaḥ, tathā ēlādayō hr̥dyatayā vamanapratikūlā madanādīnāṁ tē kathaṁ guṇabhūtā ityāha- viruddhavīryamapyēṣāṁ pradhānānāmabādhakamiti| viruddhavīryamapīti virēcanarūpakāryāprabādhakatayā guṇabhūtamityarthaḥ| yadi hi viruddhavīryaṁ guṇabhūtaṁ na syāt tadā madanādīnāṁ kāryaṁ pratihanyāt; viruddhasyāpi ca kāryāpratīghātō'vaśyamabādhakatvamēvēti bhāvaḥ| viparītasya kāryābādhanarūpaṁ sāhāyyamabhidhāya tulyavīryasya kāryamāha- adhikamityādi| tulyavīryē saṁyuktē sati kriyāsāmarthyamadhikaṁ bhavatītyarthaḥ||45||
Adhikarana 13 (46) · Śloka 46
iṣṭavarṇarasasparśagandhārthaṁ prati cāmayam| atō viruddhavīryāṇāṁ prayōga iti niścitam||46||
इष्टवर्णरसस्पर्शगन्धार्थं प्रति चामयम्| अतो विरुद्धवीर्याणां प्रयोग इति निश्चितम्||४६||
🔊 Audio coming soon
atha tulyavīryaṁ tāvat kriyāsāmarthyādhikyakārakaṁ , tēna tatsaṁyōgō'stu, viruddhavīryasaṁyōgāstu kimarthaṁ kriyanta ityāha- iṣṭētyādi| iṣṭavarṇatvādisampattyartham; atō madanaphalādērviruddhavīryāṇāṁ prayōgastathā viruddhāmayaṁ ca prati viruddhavīryāṇāṁ prayōgō vamanavirēcanahartavyāmayaviśēṣē yaugika ityarthaḥ||46||
Adhikarana 14 (47) · Śloka 48
bhūyaścaiṣāṁ balādhānaṁ kāryaṁ svarasabhāvanaiḥ| subhāvitaṁ hyalpamapi dravyaṁ syādbahukarmakr̥t||47|| svarasaistulyavīryairvā tasmāddravyāṇi bhāvayēt|48|
भूयश्चैषां बलाधानं कार्यं स्वरसभावनैः| सुभावितं ह्यल्पमपि द्रव्यं स्याद्बहुकर्मकृत्||४७|| स्वरसैस्तुल्यवीर्यैर्वा तस्माद्द्रव्याणि भावयेत्|४८|
🔊 Audio coming soon
atha madanaphalādīnāṁ vīryōtkarṣādikē vidhimāha- bhūyaścaiṣāmityādi| tulyavīryairvēti tulyavīryaiḥ svarasaiḥ kvāthairvā||47||-
Adhikarana 15 (48) · Śloka 49
alpasyāpi mahārthatvaṁ prabhūtasyālpakarmatām||48|| kuryāt saṁyōgaviślēṣakālasaṁskārayuktibhiḥ|49|
अल्पस्यापि महार्थत्वं प्रभूतस्याल्पकर्मताम्||४८|| कुर्यात् संयोगविश्लेषकालसंस्कारयुक्तिभिः|४९|
🔊 Audio coming soon
tulyātulyavīryasaṁyōgādikāryamāha- alpasyāpītyādi| tatrālpamātrasya samānavīryasaṁyōgānmahārthatvaṁ bhavati, tathā viruddhavīryasaṁyōgāt prabhūtamātrasyāpyalpakarmatā kartavyā| iyaṁ cālpakarmakatā prabhūtabhēṣajasya dīptikāraṇakōṣṭhavyāptyādiprayōjanāt kriyatē, tēna na niṣprayōjanā| viślēṣādapyalpasya mahārthatvaṁ viruddhavīryaviślēṣādbōddhavyaṁ; samādhikaviślēṣāttu prabhūtasyālpakarmatā jñēyā| ēvaṁ saṁskārādapi samānāsamānaguṇānmahārthatvamalpakarmatā vā yuktā| alpasyāpi mahārthatvaṁ yathā snigdhē'lpamātramapi śōdhanaṁ bahudōṣaharaṇāya bhavati, tadviparyayēṇa prabhūtasyālpakarmatā udāharaṇīyā||48||-
Adhikarana 16 (49-50) · Śloka 50
pradēśamātramētāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam||49|| svabuddhyaivaṁ sahasrāṇi kōṭīrvā'pi prakalpayēt| bahudravyavikalpatvādyōgasaṅkhyā na vidyatē||50||
प्रदेशमात्रमेतावद्द्रष्टव्यमिह षट्शतम्||४९|| स्वबुद्ध्यैवं सहस्राणि कोटीर्वाऽपि प्रकल्पयेत्| बहुद्रव्यविकल्पत्वाद्योगसङ्ख्या न विद्यते||५०||
🔊 Audio coming soon
samprati, uktaprayōgaṣaṭśatabījēnānuktaprayōgakalpanaṁ darśayannāha- pradēśētyādi| pradēśa ēkadēśaḥ| atha kasmānniḥśēṣēṇa naiva yōgā abhidhīyanta ityāha- bahudravyētyādi| asaṅkhyatvānniḥśēṣānabhidhānamiti bhāvaḥ||49-50||
Adhikarana 17 (51-52) · Śloka 53
tīkṣṇamadhyamr̥dūnāṁ tu tēṣāṁ śr̥ṇuta lakṣaṇam| sukhaṁ kṣipraṁ mahāvēgamasaktaṁ yat pravartatē||51|| nātiglānikaraṁ pāyau hr̥dayē na ca rukkaram| antarāśayamakṣiṇvan kr̥tsnaṁ dōṣaṁ nirasyati||52|| virēcanaṁ nirūhō vā tattīkṣṇamiti nirdiśēt|53|
तीक्ष्णमध्यमृदूनां तु तेषां शृणुत लक्षणम्| सुखं क्षिप्रं महावेगमसक्तं यत् प्रवर्तते||५१|| नातिग्लानिकरं पायौ हृदये न च रुक्करम्| अन्तराशयमक्षिण्वन् कृत्स्नं दोषं निरस्यति||५२|| विरेचनं निरूहो वा तत्तीक्ष्णमिति निर्दिशेत्|५३|
🔊 Audio coming soon
atha vamanavirēcanānāṁ tadupōdghātācca nirūhāṇāṁ tīkṣṇamadhyamr̥dutāyā lakṣaṇaṁ kāraṇaṁ cāha- tīkṣṇētyādi| sukhamiti duḥkhamakurvan| asaktamiti apratibaddham| nātiglānikaraṁ pāyāviti virēcanasya nirūhasya ca, hr̥dayē na ca rukkaramiti tu vamanasya lakṣaṇaṁ jñēyam| akṣiṇvanniti apīḍayan| virēcanamiti vamanaṁ virēcanaṁ ca; uktaṁ hi- ubhayaṁ hi śarīradōṣamalavirēcanādvirēcanaśabdaṁ labhatē (ka.a.1) iti||51-52||-
Adhikarana 18 (53-56) · Śloka 56
jalāgnikīṭairaspr̥ṣṭaṁ dēśakālaguṇānvitam||53|| īṣanmātrādhikairyuktaṁ tulyavīryaiḥ subhāvitam| snēhasvēdōpapannasya tīkṣṇatvaṁ yāti bhēṣajam||54|| kiñcidēbhirguṇairhīnaṁ pūrvōktairmātrayā tathā| snigdhasvinnasya vā samyaṅmadhyaṁ bhavati bhēṣajam||55|| mandavīryaṁ virūkṣasya hīnamātraṁ tu bhēṣajam| atulyavīryaiḥ saṁyuktaṁ mr̥du syānmandavēgavat||56||
जलाग्निकीटैरस्पृष्टं देशकालगुणान्वितम्||५३|| ईषन्मात्राधिकैर्युक्तं तुल्यवीर्यैः सुभावितम्| स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तीक्ष्णत्वं याति भेषजम्||५४|| किञ्चिदेभिर्गुणैर्हीनं पूर्वोक्तैर्मात्रया तथा| स्निग्धस्विन्नस्य वा सम्यङ्मध्यं भवति भेषजम्||५५|| मन्दवीर्यं विरूक्षस्य हीनमात्रं तु भेषजम्| अतुल्यवीर्यैः संयुक्तं मृदु स्यान्मन्दवेगवत्||५६||
🔊 Audio coming soon
jalāgnītyādinā tīkṣṇatvē kāraṇamāha| dēśakālaguṇānvitamiti anuguṇadēśakālaprāptyōtkr̥ṣṭaguṇavat| snēhasvēdōpapannasyēti susnigdhasvinnasya| kiñcidityādinā madhyasya vamanādēḥ kāraṇalakṣaṇē āha| ēbhirguṇairityanēna kṣipratvādi jalāgnikīṭāspr̥ṣṭhatvādi ca pratyavamr̥ṣyatē| mandavīryamityādinā mr̥dūnāṁ lakṣaṇaṁ kāraṇaṁ cāha| mandavēgavaditi lakṣaṇaṁ, śēṣaṁ tu kāraṇam||53-56||
Adhikarana 19 (57) · Śloka 57
akr̥tsnadōṣaharaṇādaśuddhī tē balīyasām| madhyāvarabalānāṁ tu prayōjyē siddhimicchatā||57||
अकृत्स्नदोषहरणादशुद्धी ते बलीयसाम्| मध्यावरबलानां तु प्रयोज्ये सिद्धिमिच्छता||५७||
🔊 Audio coming soon
tīkṣṇādiśuddhiviṣayāvacāraṇārthamāha- akr̥tsnētyādi| tē madhyālpaśuddhī balīyasāṁ puruṣāṇāṁ kr̥tsnadōṣaṁ yasmānna nirharataḥ, tasmādaśuddhī| akr̥tsnadōṣaharaṇāditi hētuvarṇanēna yadā balīyasō'lpadōṣatayā kr̥tsnadōṣaharaṇakārikē madhyālpaśuddhī bhavataḥ, tadā samyakśuddhī ēva tē iti sūcayati| madhyētyādi madhyabalē madhyā, avarabalē tu mr̥dvī śuddhiḥ prayōjyēti vākyārthaḥ| tatra prayōjyabhāṣayā asamyakśuddhī api balāpēkṣayā kartavyē, madhyāvarau prati tayōḥ samyakśuddhikartr̥tvaṁ bhavatīti darśayati||57||
Adhikarana 20 (58) · Śloka 58
tīkṣṇō madhyō mr̥durvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ| tīkṣṇādīni balāvēkṣī bhēṣajānyēṣu yōjayēt||58||
तीक्ष्णो मध्यो मृदुर्व्याधिः सर्वमध्याल्पलक्षणः| तीक्ष्णादीनि बलावेक्षी भेषजान्येषु योजयेत्||५८||
🔊 Audio coming soon
vyādhitīkṣṇatvādivibhāgēna viśuddhau tīkṣṇatvādividhānamāha- tīkṣṇō madhya ityādi| sarvamadhyālpalakṣaṇa iti yathāsaṅkhyaṁ tīkṣṇādivyādhilakṣaṇaṁ; sarvalakṣaṇaḥ tīkṣṇaḥ, madhyalakṣaṇaḥ madhyaḥ, alpalakṣaṇaḥ mr̥durvyādhiḥ| balāvēkṣītyanēna vyādhēstīkṣṇatvē yadi balaṁ mahadbhavati tadaiva tīkṣṇaśōdhanaṁ kartavyamiti darśayati||58||
Adhikarana 21 (59) · Śloka 59
dēyaṁ tvanirhr̥tē pūrvaṁ pītē paścāt punaḥ punaḥ| bhēṣajaṁ vamanārthīyaṁ prāya āpittadarśanāt||59||
देयं त्वनिर्हृते पूर्वं पीते पश्चात् पुनः पुनः| भेषजं वमनार्थीयं प्राय आपित्तदर्शनात्||५९||
🔊 Audio coming soon
vamanē kriyamāṇē'vasthāviśēṣakartavyamāha- dēyamityādi| ēvaṁ pītē vamanē sati anirhr̥tē dōṣē paścāt punaḥ punarvamanārthīyaṁ bhēṣajaṁ dēyam| āpittadarśanāditi yāvat pittaṁ na dr̥śyatē tāvat punaḥ punarvamanaṁ dēyam| vamanaṁ hi pittāntatayā samyagyuktaṁ bhavati| uktaṁ hi- “pittāntamiṣṭaṁ vamanaṁ virēkādardhaṁ” (si.a.1) iti||59||
Adhikarana 22 (60) · Śloka 60
balatraividhyamālakṣya dōṣāṇāmāturasya ca| punaḥ pradadyādbhaiṣajyaṁ sarvaśō vā vivarjayēt||60||
बलत्रैविध्यमालक्ष्य दोषाणामातुरस्य च| पुनः प्रदद्याद्भैषज्यं सर्वशो वा विवर्जयेत्||६०||
🔊 Audio coming soon
punaḥ punarbhaiṣajyaprayōgasyāpavādaviṣayamucitaviṣayaṁ ca darśayannāha- balētyādi| balavati dōṣē puruṣē'pi punaḥ prayōjyaṁ bhaiṣajyaṁ, hīnabalē dōṣē puruṣē ca sarvaśō vā bhēṣajaṁ śōdhanārthaṁ vivarjayēt, śōdhanaṁ na kuryādityarthaḥ| vāśabdēna ca madhyamabalē puruṣē dōṣē ca na sarvathā vivarjanēnaikavāraprayōgaṁ śōdhanasya darśayati||60||
Adhikarana 23 (61) · Śloka 61
nirhr̥tē vā'pi jīrṇē vā dōṣanirharaṇē budhaḥ| bhēṣajē'nyatprayuñjīta prārthayansiddhimuttamām||61||
निर्हृते वाऽपि जीर्णे वा दोषनिर्हरणे बुधः| भेषजेऽन्यत्प्रयुञ्जीत प्रार्थयन्सिद्धिमुत्तमाम्||६१||
🔊 Audio coming soon
nirhr̥tē ityādau dōṣanirharaṇē iti dōṣanirharaṇakaprayōjanē bhēṣajē| nirhr̥tē iti dōṣamanirhr̥tyaiva nirgatē| jīrṇē vēti yēna vamanamadhikr̥tyaitaducyatē, tēna vamanasya pākakālāpratīkṣaivēti ‘apakvaṁ vamanaṁ’ ityādinā vaktavyam| jīrṇasadr̥śatā ca vamanasya kṣōbhākartr̥tayā pākōnmukhatayā ca jñēyā| anyat prayuñjītēti vamanārthabhēṣajapānānantaraṁ tadaharēva dadyāt||61||
Adhikarana 24 (62) · Śloka 62
apakvaṁ vamanaṁ dōṣaṁ pacyamānaṁ virēcanam| nirharēdvamanasyātaḥ pākaṁ na pratipālayēt||62||
अपक्वं वमनं दोषं पच्यमानं विरेचनम्| निर्हरेद्वमनस्यातः पाकं न प्रतिपालयेत्||६२||
🔊 Audio coming soon
vamanaprayōgēṣvayōgapratīkārārthaṁ bhēṣajāntaraprayōgē kartavyē pākakālāpratīkṣaṇaṁ sōpapattikamāha- apakvamityādi||62||
Adhikarana 25 (63) · Śloka 63
pītē prasraṁsanē dōṣānna nirhatya jarāṁ gatē| vamitē cauṣadhē dhīraḥ pāyayēdauṣadhaṁ punaḥ||63||
पीते प्रस्रंसने दोषान्न निर्हत्य जरां गते| वमिते चौषधे धीरः पाययेदौषधं पुनः||६३||
🔊 Audio coming soon
vamanē āvaśyakaṁ kartavyamabhidhāya virēcanē'pyāha- pītē prasraṁsanē ityādi| vamitē cauṣadhē iti virēcanauṣadhamātrē vamitē| punariti tadaharēva||63||
Adhikarana 26 (64-65) · Śloka 65
dīptāgniṁ bahudōṣaṁ tu dr̥ḍhasnēhaguṇaṁ naram| duḥśuddhaṁ tadaharbhuktaṁ śvōbhūtē pāyayēt punaḥ||64|| durbalō bahudōṣaśca dōṣapākēna yō naraḥ| viricyatē śanairbhōjyairbhūyastamanusārayēt ||65||
दीप्ताग्निं बहुदोषं तु दृढस्नेहगुणं नरम्| दुःशुद्धं तदहर्भुक्तं श्वोभूते पाययेत् पुनः||६४|| दुर्बलो बहुदोषश्च दोषपाकेन यो नरः| विरिच्यते शनैर्भोज्यैर्भूयस्तमनुसारयेत् ||६५||
🔊 Audio coming soon
virēcanēna stōkadōṣaharaṇē sati kartavyamāha- dīptāgnimityādi| dr̥ḍhasnēhaguṇamityanēna snēhalakṣaṇō guṇō dēhē yadā dr̥ḍhō nāsti tadā'sya bhēṣajaṁ na dātavyaṁ, kintu snēha ēva tāvat kartavyaḥ; asamyaksnigdhē hi punarapi kriyamāṇaṁ virēcanamasamyagyōgāyaiva bhavati| duḥśuddhamiti ayōgēnāviśuddham | śvōbhūtē, dināntarē bhūtē, kiṁvā ‘śvō bhūyaḥ’ iti pāṭhaḥ| dōṣapākēnēti pakvadōṣē'vibaddhatvādbahutvācca śanairviricyatē| bhōjyairiti anulōmanaiḥ| atra ca pravr̥ttadōṣē'tiyōgabhayānna punarvirēcanaprayōgamanujānītē||64-65||
Adhikarana 27 (66) · Śloka 66
vamanaiśca virēkaiśca viśuddhasyāpramāṇataḥ | bhōjanāntarapānābhyāṁ dōṣaśēṣaṁ śamaṁ nayēt||66||
वमनैश्च विरेकैश्च विशुद्धस्याप्रमाणतः | भोजनान्तरपानाभ्यां दोषशेषं शमं नयेत्||६६||
🔊 Audio coming soon
vamanavirēcanābhyāṁ kiñcicchēṣīkr̥tadōṣapratīkārārthamāha- vamanaiścētyādi| atra bahuvacanaṁ vēgabahutvāpēkṣayā| apramāṇata iti na niḥśēṣēṇa| tatra bhōjanaṁ pācanaṁ yavāgvādibhōjanam| antarapānaṁ kaṣāyapānam| yē tu ‘pramāṇataḥ’ iti paṭhanti, tē samyakśuddhāvapi kōṣṭhōpalēpakadōṣapraśamanārthaṁ bhōjanāntarapānaṁ vyākhyānayanti||66||
Adhikarana 28 (67) · Śloka 67
durbalaṁ śōdhitaṁ pūrvamalpadōṣaṁ ca mānavam| aparijñātakōṣṭhaṁ ca pāyayētauṣadhaṁ mr̥du||67||
दुर्बलं शोधितं पूर्वमल्पदोषं च मानवम्| अपरिज्ञातकोष्ठं च पाययेतौषधं मृदु||६७||
🔊 Audio coming soon
mr̥duśōdhanōpapādanīyamāha- durbalamityādi| śōdhitaṁ pūrvamiti pūrvaśōdhitasya durbalatayā mr̥du bhēṣajaṁ dēyaṁ, tīkṣṇēna hi balabhraṁśō'tiyōgaśca syāt||67||
Adhikarana 29 (68) · Śloka 68
śrēyō mr̥dvasakr̥tpītamalpabādhaṁ niratyayam| na cātitīkṣṇaṁ yat kṣipraṁ janayētprāṇasaṁśayam||68||
श्रेयो मृद्वसकृत्पीतमल्पबाधं निरत्ययम्| न चातितीक्ष्णं यत् क्षिप्रं जनयेत्प्राणसंशयम्||६८||
🔊 Audio coming soon
mr̥dubhēṣajaprayōgōpapattimāha- śrēya ityādi| asakr̥tpītamiti asakr̥tpītamalpabādhaṁ bhavatītyarthaḥ| śrēya iti śrēyastvaṁ cāsyātivyāpattikaratīkṣṇāpēkṣayā jñēyam| na cātitīkṣṇamiti na cātitīkṣṇaṁ durbalādīnāṁ dēyaṁ; yasmādatitīkṣṇaṁ durbalādīn prāpya kṣipraṁ prāṇasaṁśayaṁ janayēt||68||
Adhikarana 30 (69) · Śloka 69
durbalō'pi mahādōṣō virēcyō bahuśō'lpaśaḥ| mr̥dubhirbhēṣajairdōṣā hanyurhyēnamanirhr̥tāḥ||69||
दुर्बलोऽपि महादोषो विरेच्यो बहुशोऽल्पशः| मृदुभिर्भेषजैर्दोषा हन्युर्ह्येनमनिर्हृताः||६९||
🔊 Audio coming soon
durbalē bahudōṣē kartavyamāha- durbalō'pītyādi| bahuśō'lpaśa iti punaḥ punaḥ stōkamātrayā| ēvambhūtānāṁ mahādōṣanirharaṇē hētumāha- dōṣā hanyurhyēnamanirhr̥tā iti||69||
Adhikarana 31 (70-72) · Śloka 72
yasyōrdhvaṁ kaphasaṁsr̥ṣṭaṁ pītaṁ yātyānulōmikam| vamitaṁ kavalaiḥ śuddhaṁ laṅghitaṁ pāyayēttu tam||70|| vibaddhē'lpē cirāddōṣē sravatyuṣṇaṁ pibējjalam| tēnādhmānaṁ tr̥ṣā cchardirvibandhaścaiva śāmyati||71|| bhēṣajaṁ dōṣaruddhaṁ cēnnōrdhvaṁ nādhaḥ pravartatē| sōdgāraṁ sāṅgaśūlaṁ ca svēdaṁ tatrāvacārayēt||72||
यस्योर्ध्वं कफसंसृष्टं पीतं यात्यानुलोमिकम्| वमितं कवलैः शुद्धं लङ्घितं पाययेत्तु तम्||७०|| विबद्धेऽल्पे चिराद्दोषे स्रवत्युष्णं पिबेज्जलम्| तेनाध्मानं तृषा च्छर्दिर्विबन्धश्चैव शाम्यति||७१|| भेषजं दोषरुद्धं चेन्नोर्ध्वं नाधः प्रवर्तते| सोद्गारं साङ्गशूलं च स्वेदं तत्रावचारयेत्||७२||
🔊 Audio coming soon
yasyētyādāvānulōmikaṁ virēcanamauṣadhamūrdhvaṁ yāti yasya, taṁ pāyayēt ‘virēcanamauṣadham’ iti śēṣaḥ| kavalaiḥ śuddhamiti kavalaiḥ śōdhitamukhakaṇṭham| tēnēti uṣṇajalēna pītēna||70-72||
Adhikarana 32 (73) · Śloka 73
suviriktē tu sōdgāramāśvēvauṣadhamullikhēt| atipravartanaṁ jīrṇē suśītaiḥ stambhayēdbhiṣak||73||
सुविरिक्ते तु सोद्गारमाश्वेवौषधमुल्लिखेत्| अतिप्रवर्तनं जीर्णे सुशीतैः स्तम्भयेद्भिषक्||७३||
🔊 Audio coming soon
atiyōgaśaṅkāyāṁ kartavyamāha- suviriktē ityādi| suviriktē iti samyakpramāṇēna nirhr̥tē ityarthaḥ| sōdgāramiti udgārēṇa pacyamānāvasthā'bhihitā | ētēna samyagvirēcanē bhūtē'pi yadauṣadhaṁ tiṣṭhati tattaddinē ēvōllikhēt| tasyāpyauṣadhaikadēśasyāpacyamānatāyāṁ virēcanātiyōgaḥ syāditi darśayati||73||
Adhikarana 33 (74) · Śloka 74
kadācicchlēṣmaṇā ruddhaṁ tiṣṭhatyurasi bhēṣajam| kṣīṇē ślēṣmaṇi sāyāhnē rātrau vā tatpravartatē||74||
कदाचिच्छ्लेष्मणा रुद्धं तिष्ठत्युरसि भेषजम्| क्षीणे श्लेष्मणि सायाह्ने रात्रौ वा तत्प्रवर्तते||७४||
🔊 Audio coming soon
kadācidityādinā virēcanasyāvikramatvē hētumāha| atra kartavyaṁ yadyapi nōktaṁ, tathā'pi ślēṣmaṇā nirōdhaṁ bhēṣajasya gauravādibhirupalabhya rātriparyantaṁ bhēṣajasyāyōgapravr̥ttirupēkṣaṇīyēti kartavyamūhanīyam| pravartatē iti dōṣasahitaṁ bhēṣajaṁ pravartatē||74||
Adhikarana 34 (75) · Śloka 75
rūkṣānāhārayōrjīrṇē viṣṭabhyōrdhvaṁ gatē'pi vā| vāyunā bhēṣajē tvanyat sasnēhalavaṇaṁ pibēt||75||
रूक्षानाहारयोर्जीर्णे विष्टभ्योर्ध्वं गतेऽपि वा| वायुना भेषजे त्वन्यत् सस्नेहलवणं पिबेत्||७५||
🔊 Audio coming soon
rūkṣētyādāvayōgājjīrṇē viṣṭabhya ūrdhvaṁ gatē vā bhēṣajē anyadvirēcanaṁ sasnēhalavaṇaṁ dātavyam|75||
Adhikarana 35 (76) · Śloka 76
tr̥ṇmōhabhramamūrcchāyāḥ syuścējjīryati bhēṣajē| pittaghnaṁ svādu śītaṁ ca bhēṣajaṁ tatra śasyatē||76||
तृण्मोहभ्रममूर्च्छायाः स्युश्चेज्जीर्यति भेषजे| पित्तघ्नं स्वादु शीतं च भेषजं तत्र शस्यते||७६||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṇmōhētyādinā pittāvr̥tabhēṣajasya lakṣaṇaṁ cikitsitaṁ cāha| syurjīryatīti jīryati bhēṣajē tr̥ḍādayō bhavantītyarthaḥ||76||
Adhikarana 36 (77) · Śloka 77
lālāhr̥llāsaviṣṭambhalōmaharṣāḥ kaphāvr̥tē| bhēṣajaṁ tatra tīkṣṇōṣṇaṁ kaṭvādi kaphanuddhitam||77||
लालाहृल्लासविष्टम्भलोमहर्षाः कफावृते| भेषजं तत्र तीक्ष्णोष्णं कट्वादि कफनुद्धितम्||७७||
🔊 Audio coming soon
lālētyādinā kaphāvr̥tabhēṣajasya lakṣaṇaṁ cikitsitaṁ cāha||77||
Adhikarana 37 (78) · Śloka 78
susnigdhaṁ krūrakōṣṭhaṁ ca laṅghayēdavirēcitam| tēnāsya snēhajaḥ ślēṣmā saṅgaścaivōpaśāmyati||78||
सुस्निग्धं क्रूरकोष्ठं च लङ्घयेदविरेचितम्| तेनास्य स्नेहजः श्लेष्मा सङ्गश्चैवोपशाम्यति||७८||
🔊 Audio coming soon
susnigdhamityādau avirēcitamiti īṣadvirēcitam| snēhaja iti snēhaprayōgajanitaḥ ślēṣmā| saṅgaḥ dōṣasaṅgaḥ| tēna laṅghanēna dōṣapākādēva prabalaślēṣmōpaśamō dōṣasaṅgōpaśamaśca kriyata ityarthaḥ||78||
Adhikarana 38 (79-80) · Śloka 80
rūkṣa-bahvanila-krūrakōṣṭha-vyāyāmaśālinām | dīptāgnīnāṁ ca bhaiṣajyamaviricyaiva jīryati||79|| tēbhyō bastiṁ purā dattvā paścāddadyādvirēcanam| bastipravartitaṁ dōṣaṁ harēcchīghraṁ virēcanam||80||
रूक्ष-बह्वनिल-क्रूरकोष्ठ-व्यायामशालिनाम् | दीप्ताग्नीनां च भैषज्यमविरिच्यैव जीर्यति||७९|| तेभ्यो बस्तिं पुरा दत्त्वा पश्चाद्दद्याद्विरेचनम्| बस्तिप्रवर्तितं दोषं हरेच्छीघ्रं विरेचनम्||८०||
🔊 Audio coming soon
rūkṣādīnāṁ virēcanaprayōgē kramaviśēṣaṁ sōpapattikamāha- rūkṣētyādi| bastiṁ purā dattvētyatra bastiśabdēna snēhabastimicchanti, nirūhastu vātakōpakatayā tathā nirūhānantaraṁ virēcanasya niṣiddhatvādiha nēṣyatē; uktaṁ hi “nirūhadānāt pavanādbhayaṁ syāt” (si.a.1) iti, tathā “narō viriktastu nirūhadānaṁ vivarjayēt saptadinānyavaśyam| śuddhō nirūhēna virēcanaṁ tu” (si.a.1) iti; kintu bastiśabdēna nirūhaḥ snēhabastiśca gr̥hyatē; nirūhasya yadvātakartr̥tvamuktaṁ tadēkasyaiva snēhabastirahitasyābhyāsāt, utsargatastu vātahantr̥tvaṁ “bastirvātaharāṇāṁ” (sū.a.25) ityanēnaivōktam| nirūhānantaraṁ virēcananiṣēdhastvautsargikaḥ, tēna viśēṣavidhinā tasyāpavādō yujyata ēva; kiñca, iha bastyanantaraṁ yadvirēcanaṁ vidhīyatē tacca bastidānādūrdhvaṁ saptāhānantaramēva bhaviṣyatīti na kaścidvirōdhaḥ| pravartitamiti pravr̥ttyunmukhīkr̥tam||79-80||
Adhikarana 39 (81-82) · Śloka 82
rūkṣāśanāḥ karmanityā yē narā dīptapāvakāḥ| tēṣāṁ dōṣāḥ kṣayaṁ yānti karmavātātapāgnibhiḥ ||81|| viruddhādhyaśanājīrṇadōṣānapi sahanti tē| snēhyāstē mārutādrakṣyā nāvyādhau tān viśōdhayēt ||82||
रूक्षाशनाः कर्मनित्या ये नरा दीप्तपावकाः| तेषां दोषाः क्षयं यान्ति कर्मवातातपाग्निभिः ||८१|| विरुद्धाध्यशनाजीर्णदोषानपि सहन्ति ते| स्नेह्यास्ते मारुताद्रक्ष्या नाव्याधौ तान् विशोधयेत् ||८२||
🔊 Audio coming soon
rūkṣāśanā ityādinā snēhyā api na vyādhivyatirēkēṇa śōdhanīyā ityāha| karmanityā iti nityaṁ vyāyāmādikarmakarāḥ| viruddhādhyaśanājīrṇān dōṣān sahantīti viruddhāśanādayō dōṣarūpā na tēṣāṁ vikāraṁ janayantītyarthaḥ; viruddhādhyaśanādayaśca dōṣajanakatayā dōṣaśabdēnōcyantē| nāvyādhāviti avidyamānasaṁśōdhanaikasādhyē vyādhau na tān viśōdhayēditi; anyatrāpyuktō'yamarthaḥ “anīritānāṁ dōṣāṇāmīraṇaṁ na praśasyatē| uparyupari saktānāmaśmanāmiva tāḍanam ” iti||81-82||
Adhikarana 40 (83-85) · Śloka 85
nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snēhavirēcanam| snēhōtkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṁ dadyādvirēcanam||83|| ēvaṁ jñātvā vidhiṁ dhīrō dēśakālapramāṇavit| virēcanaṁ virēcyēbhyaḥ prayacchannāparādhyati||84|| vibhraṁśō viṣavadyasya samyagyōgō yathā'mr̥tam| kālēṣvavaśyaṁ pēyaṁ ca tasmādyatnāt prayōjayēt||85||
नातिस्निग्धशरीराय दद्यात् स्नेहविरेचनम्| स्नेहोत्क्लिष्टशरीराय रूक्षं दद्याद्विरेचनम्||८३|| एवं ज्ञात्वा विधिं धीरो देशकालप्रमाणवित्| विरेचनं विरेच्येभ्यः प्रयच्छन्नापराध्यति||८४|| विभ्रंशो विषवद्यस्य सम्यग्योगो यथाऽमृतम्| कालेष्ववश्यं पेयं च तस्माद्यत्नात् प्रयोजयेत्||८५||
🔊 Audio coming soon
uktaṁ vidhimupasaṁharannāha- ēvaṁ jñātvētyādi| virēcyēbhya iti virēcanārhēbhyaḥ| vibhraṁśa ityādau yasyēti saṁśōdhanasya| nanu viṣatulyavibhraṁśamētacchōdhanaṁ tatkimanēnācaritēnētyāha- kālēṣvavaśyaṁ pēyaṁ cēti; saṁśōdhanasādhyavyādhāvavaśyaṁ pēyam| tēna, avasthāviśēṣē'vaśyakartavyatayā na śōdhanaṁ parihartuṁ pāryata iti bhāvaḥ||83-85||
Adhikarana 41 (86) · Śloka 86
dravyapramāṇaṁ tu yaduktamasminmadhyēṣu tat kōṣṭhavayōbalēṣu| tanmūlamālambya bhavēdvikalpyaṁ tēṣāṁ vikalpyō'bhyadhikōnabhāvaḥ||86||
द्रव्यप्रमाणं तु यदुक्तमस्मिन्मध्येषु तत् कोष्ठवयोबलेषु| तन्मूलमालम्ब्य भवेद्विकल्प्यं तेषां विकल्प्योऽभ्यधिकोनभावः||८६||
🔊 Audio coming soon
samprati yadētacchōdhanasya kvacit karṣādimānamuktaṁ na tat sarvapuruṣaviṣayaṁ, kintu madhyēṣu kōṣṭhavayōbalēṣu tanmānaṁ jñēyamiti darśayannāha- dravyētyādi| tanmūlamālambyēti uktapramāṇamanuktapramāṇānumānabījaṁ kr̥tvā| vikalpārthamāha- tēṣāṁ vikalpyō'bhyadhikōnabhāva iti; bhēṣajapramāṇasyādhikabhāva ūnabhāvaśca vikalpya ityarthaḥ||86||
Adhikarana 42 (87-97) · Śloka 98
ṣaḍ dhvaṁśyastu marīciḥ syāt ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ| aṣṭau tē sarṣapā raktāstaṇḍulaścāpi taddvayam||87|| dhānyamāṣō bhavēdēkō dhānyamāṣadvayaṁ yavaḥ| aṇḍikā tē tu catvārastāścatasrastu māṣakaḥ||88|| hēmaśca dhānyakaścōktō bhavēcchāṇastu tē trayaḥ| śāṇau dvau draṅkṣaṇaṁ vidyāt kōlaṁ badaramēva ca||89|| vidyāddvau draṅkṣaṇau karṣaṁ suvarṇaṁ cākṣamēva ca| biḍālapadakaṁ caiva picuṁ pāṇitalaṁ tathā||90|| tindukaṁ ca vijānīyāt kavalagrahamēva ca| dvē suvarṇē palārdhaṁ syācchuktiraṣṭamikā tathā||91|| dvē palārdhē palaṁ muṣṭiḥ prakuñcō'tha caturthikā| bilvaṁ ṣōḍaśikā cāmraṁ dvē palē prasr̥taṁ viduḥ||92|| aṣṭamānaṁ tu vijñēyaṁ kuḍavau dvau tu mānikā| palaṁ caturguṇaṁ vidyādañjaliṁ kuḍavaṁ tathā||93|| catvāraḥ kuḍavāḥ prasthaścatuḥprasthamathāḍhakam| pātraṁ tadēva vijñēyaṁ kaṁsaḥ prasthāṣṭakaṁ tathā||94|| kaṁsaścaturguṇō drōṇaścārmaṇaṁ nalvaṇaṁ ca tat| sa ēva kalaśaḥ khyātō ghaṭamunmānamēva ca||95|| drōṇastu dviguṇaḥ śūrpō vijñēyaḥ kumbha ēva ca| gōṇīṁ śūrpadvayaṁ vidyāt khārīṁ bhāraṁ tathaiva ca||96|| dvātriṁśataṁ vijānīyādvāhaṁ śūrpāṇi buddhimān| tulāṁ śatapalaṁ vidyāt parimāṇaviśāradaḥ||97|| śuṣkadravyēṣvidaṁ mānamēvamādi prakīrtitam|98|
षड् ध्वंश्यस्तु मरीचिः स्यात् षण्मरीच्यस्तु सर्षपः| अष्टौ ते सर्षपा रक्तास्तण्डुलश्चापि तद्द्वयम्||८७|| धान्यमाषो भवेदेको धान्यमाषद्वयं यवः| अण्डिका ते तु चत्वारस्ताश्चतस्रस्तु माषकः||८८|| हेमश्च धान्यकश्चोक्तो भवेच्छाणस्तु ते त्रयः| शाणौ द्वौ द्रङ्क्षणं विद्यात् कोलं बदरमेव च||८९|| विद्याद्द्वौ द्रङ्क्षणौ कर्षं सुवर्णं चाक्षमेव च| बिडालपदकं चैव पिचुं पाणितलं तथा||९०|| तिन्दुकं च विजानीयात् कवलग्रहमेव च| द्वे सुवर्णे पलार्धं स्याच्छुक्तिरष्टमिका तथा||९१|| द्वे पलार्धे पलं मुष्टिः प्रकुञ्चोऽथ चतुर्थिका| बिल्वं षोडशिका चाम्रं द्वे पले प्रसृतं विदुः||९२|| अष्टमानं तु विज्ञेयं कुडवौ द्वौ तु मानिका| पलं चतुर्गुणं विद्यादञ्जलिं कुडवं तथा||९३|| चत्वारः कुडवाः प्रस्थश्चतुःप्रस्थमथाढकम्| पात्रं तदेव विज्ञेयं कंसः प्रस्थाष्टकं तथा||९४|| कंसश्चतुर्गुणो द्रोणश्चार्मणं नल्वणं च तत्| स एव कलशः ख्यातो घटमुन्मानमेव च||९५|| द्रोणस्तु द्विगुणः शूर्पो विज्ञेयः कुम्भ एव च| गोणीं शूर्पद्वयं विद्यात् खारीं भारं तथैव च||९६|| द्वात्रिंशतं विजानीयाद्वाहं शूर्पाणि बुद्धिमान्| तुलां शतपलं विद्यात् परिमाणविशारदः||९७|| शुष्कद्रव्येष्विदं मानमेवमादि प्रकीर्तितम्|९८|
🔊 Audio coming soon
pramāṇōpōdghātāt sarvaśāstravyavahriyamāṇaṁ pramāṇaṁ nirūpayannāha- ṣaḍ dhvaṁśya ityādi| dhvaṁśīṁ trasarēṇukaṁ vadanti; anyē tu dhvaṁśīṁ dhūlimāhuḥ| aṣṭau tē sarṣapā raktāstaṇḍulā ityatra raktā iti sarṣapāṇāṁ viśēṣaṇam| taddvayaṁ dhānyamāṣa iti taṇḍuladvayaṁ dhānyamāṣō bhavēt| tē tu catvāra iti yavacatvāraḥ; anyē tu māṣāścatvāraḥ aṇḍikā iti vadanti| trayō māṣakāḥ śāṇaḥ| atra mānē aṣṭacatvāriṁśanmāṣakamānaṁ palaṁ bhavati, tadēva daśaraktimānēna catuḥṣaṣṭimāṣakapalēna tulyaṁ bhavati, yataścaturviṁśatidhānyamāṣairdaśaraktikāstulyā bhavanti; tataśca daśaraktimānāścatuḥṣaṣṭimāṣakāścaturviṁśatidhānyamāṣairguṇitāḥ ṣaṭtriṁśadadhikapañcadaśaśatadhānyamāṣā ēva bhavanti; tēna daśaraktikacatuḥṣaṣṭidhānyamāṣapalamānēna saha dvātriṁśaddhānyamāṣapramāṇāṣṭacatvāriṁśanmāṣakr̥tapalamānasya tulyatā| suśrutē'pi “tatra dvādaśa dhānyamāṣāḥ svarṇamāṣakaḥ, tē ca catuḥṣaṣṭiḥ palam” (su. ci. a. 31) iti vyavasthāpitam| tēna catuḥṣaṣṭimāṣakā dvādaśadhānyamāṣairguṇitāḥ santō'ṣṭaṣaṣṭyadhikasaptaśatadhānyamāṣā bhavanti; ēvaṁ dr̥ḍhabalōktamānādardhēna suśrutapalādimānaṁ bhavati; ēvaṁ suśrutē'pi pañcaraktikamāṣō bhavati| dr̥ḍhabalamānaṁ māgadhaṁ, suśrutamānaṁ kāliṅgamiti bruvatē| jatūkarṇē tu ṣaḍguñjakō māṣaka uktaḥ||87-97||-
Adhikarana 43 (98-99) · Śloka 99
dviguṇaṁ taddravēṣviṣṭaṁ tathā sadyōddhr̥tēṣu ca||98|| yaddhi mānaṁ tulā prōktā palaṁ vā tat prayōjayēt| anuktē parimāṇē tu tulyaṁ mānaṁ prakīrtitam||99||
द्विगुणं तद्द्रवेष्विष्टं तथा सद्योद्धृतेषु च||९८|| यद्धि मानं तुला प्रोक्ता पलं वा तत् प्रयोजयेत्| अनुक्ते परिमाणे तु तुल्यं मानं प्रकीर्तितम्||९९||
🔊 Audio coming soon
dviguṇaṁ taddravēṣviṣṭamityādi| atra yadyapi sāmānyēnaiva dravasya dvaiguṇyamuktaṁ, tathā'pi tantrāntaradarśanāt kuḍavādāvēva dravasya dvaiguṇyam| uktaṁ hi “raktikādiṣu mānēṣu yāvanna kuḍavō bhavēt| śuṣkē dravārdrayōścaiva tulyaṁ mānaṁ prakīrtitam” iti| jatūkarṇē'pyuktaṁ “dviguṇāḥ kuḍavādayō dravāṇām” iti| ihāpi suniṣaṇṇakacāṅgērīghr̥tē “triṁśatpalāni prasthō'tra vijñēyō dvipalādhikaḥ” (ci.a.14) iti vacanēna dravadvaiguṇyaṁ pāribhāṣikaprasthē draḍhayatā''cāryēṇa raktikādau dvaiguṇyaparibhāṣāvyabhicāraḥ sūcyata ityupapāditamēva prāk| ārdradvaiguṇyaṁ ca tasyaiva bhavati yasya dravyasya śuṣkasya cārdrasya cōpayōgaḥ sambhavati, yacca nityamārdramēvōpayujyatē na tatra dvaiguṇyam| uktaṁ hyanyatra- “vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapatrīsahāmr̥tāḥ| prasāraṇyaśvagandhā ca śatapuṣpāsahācarāḥ|| nityamārdrāḥ prayōktavyā na tēṣāṁ dviguṇaṁ bhavēt” iti| anyēṣāṁ ca dvaiguṇyaṁ kr̥tvā mānasya vāradvayagrahaṇaṁ kartavyamityarthaḥ||98-99||
Adhikarana 44 (100) · Śloka 100
dravakāryē'pi cānuktē sarvatra salilaṁ smr̥tam| yataśca pādanirdēśaścaturbhāgastataśca saḥ||100||
द्रवकार्येऽपि चानुक्ते सर्वत्र सलिलं स्मृतम्| यतश्च पादनिर्देशश्चतुर्भागस्ततश्च सः||१००||
🔊 Audio coming soon
paribhāṣāntaramāha- dravakāryē'pītyādi| snēhādisādhanē dravasampādyē yatra dravaṁ nōktaṁ tatra salilaṁ dēyamityarthaḥ| yataśca pādanirdēśaścaturbhāgastataśca sa iti asyārthō lōkata ēva siddhaḥ, tathā'pi spaṣṭārthaṁ punarabhidhīyatē||100||
Adhikarana 45 (101) · Śloka 101
jalasnēhauṣadhānāṁ tu pramāṇaṁ yatra nēritam | tatra syādauṣadhāt snēhaḥ snēhāttōyaṁ caturguṇam||101||
जलस्नेहौषधानां तु प्रमाणं यत्र नेरितम् | तत्र स्यादौषधात् स्नेहः स्नेहात्तोयं चतुर्गुणम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
jalasnēhauṣadhānāmityādau auṣadhāt snēhaścaturguṇa iti kalkāt snēhaścaturguṇaḥ| snēhāttōyaṁ caturguṇamiti tōyaśabdasya dravōpalakṣaṇatvāddravaṁ caturguṇamityarthaḥ| yatra tu viśiṣṭaṁ mānaṁ jalādīnāmuktaṁ tatra tathaiva kartavyaṁ, “nirdiṣṭē tattadēva tu” (su.ci.a.31) itivacanāt||101||
Adhikarana 46 (102-103) · Śloka 103
snēhapākastridhā jñēyō mr̥durmadhyaḥ kharastathā| tulyē kalkēna niryāsē bhēṣajānāṁ mr̥duḥ smr̥taḥ||102|| saṁyāva iva niryāsē madhyō darvīṁ vimuñcati| śīryamāṇē tu niryāsē vartamānē kharastathā||103||
स्नेहपाकस्त्रिधा ज्ञेयो मृदुर्मध्यः खरस्तथा| तुल्ये कल्केन निर्यासे भेषजानां मृदुः स्मृतः||१०२|| संयाव इव निर्यासे मध्यो दर्वीं विमुञ्चति| शीर्यमाणे तु निर्यासे वर्तमाने खरस्तथा||१०३||
🔊 Audio coming soon
snēhapākatraividhyalakṣaṇamāha- snēhapāka ityādi| tulyē kalkēna niryāsa iti prathamaprakṣiptakalkatulyatāṁ gatē pākēna niryāsē sati| saṁyāva ivēti atra saṁyāvaśabdēna samaghr̥taguḍagōdhūmakaṇikākr̥tapiṇḍa ucyatē| śīryamāṇē ityādi kharapākalakṣaṇam| śīryamāṇē iti avasīdati| vartamānē aṅgulipīḍanādvartitāṁ gacchati||102-103||
Adhikarana 47 (104) · Śloka 104
kharō'bhyaṅgē smr̥taḥ pākō, mr̥durnastaḥkriyāsu ca| madhyapākaṁ tu pānārthē bastau ca viniyōjayēt||104||
खरोऽभ्यङ्गे स्मृतः पाको, मृदुर्नस्तःक्रियासु च| मध्यपाकं तु पानार्थे बस्तौ च विनियोजयेत्||१०४||
🔊 Audio coming soon
kharapākādiviṣayamāha- khara ityādi||104||
Adhikarana 48 (105) · Śloka 105
mānaṁ ca dvividhaṁ prāhuḥ kāliṅgaṁ māgadhaṁ tathā| kāliṅgānmāgadhaṁ śrēṣṭhamēvaṁ mānavidō viduḥ||105||
मानं च द्विविधं प्राहुः कालिङ्गं मागधं तथा| कालिङ्गान्मागधं श्रेष्ठमेवं मानविदो विदुः||१०५||
🔊 Audio coming soon
kāliṅgamityādikaṁ ślōkaṁ kēcit paṭhanti, taṁ cānārṣaṁ vadanti||105||
Adhikarana 49 (106-107) · Śloka 107
tatra ślōkau- kalpārthaḥ śōdhanaṁ sañjñā pr̥thagghētuḥ pravartanē| dēśādīnāṁ phalādīnāṁ guṇā yōgaśatāni ṣaṭ||106|| vikalpahēturnāmāni tīkṣṇamadhyālpalakṣaṇam| vidhiścāvasthikō mānaṁ snēhapākaśca darśitaḥ||107||
तत्र श्लोकौ- कल्पार्थः शोधनं सञ्ज्ञा पृथग्घेतुः प्रवर्तने| देशादीनां फलादीनां गुणा योगशतानि षट्||१०६|| विकल्पहेतुर्नामानि तीक्ष्णमध्याल्पलक्षणम्| विधिश्चावस्थिको मानं स्नेहपाकश्च दर्शितः||१०७||
🔊 Audio coming soon
kalpārtha ityādiḥ sthānārthasaṅgrahaḥ| kalpārthaḥ “kalpārthaṁ bhēdārthaṁ” (ka.a.1) ityādinōktaḥ| śōdhanasañjñā- “ubhayaṁ vā śarīramalavirēcanāt” (ka.a.1) ityādinōktā| pr̥thagghētuḥ pravartanē iti “tatrōṣṇatīkṣṇavikāśī” (ka.a.1) ityādinōktaḥ| dēśādīnāṁ guṇāḥ “tatra dēśastu” (ka.a.1) ityādinōktāḥ| phalādīnāṁ guṇāḥ madanaphalādikalpa ēvōktāḥ| yōgaśatāni ṣaḍiti “triśataṁ pañcapañcāśat” ityādinōktam| vikalpahētuḥ “upabhōgasukhārthaṁ” (ka.a.1) ityādinā prathamādhyāyē prōktaḥ| nāmāni madanaphalādīnāmēva, tāni ca pratyadhyāyamuktāni| tīkṣṇamadhyālpalakṣaṇamiti “sukhaṁ kṣipraṁ mahāvēgaṁ” (ka.a.12) ityādinōktam| vidhiścāvasthikaḥ “dēyaṁ hyanirgatē pūrvaṁ” (ka.a.12) ityādinōktaḥ| śēṣaṁ sugamam||106-107||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē kalpasthānē dantīdravantīkalpō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ||12|| iti carakasaṁhitāyāṁ saptamaṁ kalpasthānaṁ sampūrṇam|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते कल्पस्थाने दन्तीद्रवन्तीकल्पो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२|| इति चरकसंहितायां सप्तमं कल्पस्थानं सम्पूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ kalpasthānē dantīdravantīkalpō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ||12||