Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో దంతీద్రవంతీకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो दन्तीद्रवन्तीकल्पं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పారిశేష్యాత్ దంతీద్రవంతీకల్పోఽభిధీయతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
దంత్యుదుంబరపర్ణీ స్యాన్నికుంభోఽథ ముకూలకః| ద్రవంతీ నామతశ్చిత్రా న్యగ్రోధీ మూషికాహ్వయా||3|| (తథా మూషికపర్ణీ చాప్యుపచిత్రా చ శంబరీ| ప్రత్యక్శ్రేణీ సుతశ్రేణీ దంతీ ర(చ)ండా చ కీర్తితా )|
दन्त्युदुम्बरपर्णी स्यान्निकुम्भोऽथ मुकूलकः| द्रवन्ती नामतश्चित्रा न्यग्रोधी मूषिकाह्वया||३|| (तथा मूषिकपर्णी चाप्युपचित्रा च शम्बरी| प्रत्यक्श्रेणी सुतश्रेणी दन्ती र(च)ण्डा च कीर्तिता )|
🔊 Audio coming soon
తయోః పర్యాయానాహ- దంతీత్యాది||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తయోర్మూలాని సంగృహ్య స్థిరాణి బహలాని చ| హస్తిదంతప్రకారాణి శ్యావతామ్రాణి బుద్ధిమాన్||4||
तयोर्मूलानि सङ्गृह्य स्थिराणि बहलानि च| हस्तिदन्तप्रकाराणि श्यावताम्राणि बुद्धिमान्||४||
🔊 Audio coming soon
స్థిరాణీతి సారభూతాని| బహలానీతి ఘనత్వక్కాని| హస్తిదంతప్రకారాణీతి అంతపూర్వోపచితాని| శ్యావతామ్రాణీతి యథాక్రమేణ దంత్యాః శ్యావాని, ద్రవంత్యాస్తామ్రాణి||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
పిప్పలీమధులిప్తాని స్వేదయేన్మృత్కుశాంతరే| శోషయేదాతపేఽగ్న్యర్కౌ హతో హ్యేషాం వికాశితాం||5||
पिप्पलीमधुलिप्तानि स्वेदयेन्मृत्कुशान्तरे| शोषयेदातपेऽग्न्यर्कौ हतो ह्येषां विकाशिताम्||५||
🔊 Audio coming soon
స్వేదయేన్మృత్కుశాంతర ఇతి పిప్పలీమధుకకల్కాభ్యాం పరిలిప్య కుశైః పరివేష్ట్య తతో మృదావలిప్తాని స్వేదయేత్| అగ్నిస్వేదాతపశోషణఫలమాహ- అగ్న్యర్కౌ హతో హ్యేషాం వికాశితామితి|- ఏషాం దంతీద్రవంతీమూలానాం వికాశితాలక్షణం గుణం స్వేదోపశోషణాభ్యామగ్న్యర్కౌ హతః; తేన నాతిదోషాణి దంతీద్రవంతీమూలాని స్యురితి భావః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తీక్ష్ణోష్ణాన్యాశుకారీణి వికాశీని గురూణి చ| విలాయయంతి దోషౌ ద్వౌ మారుతం కోపయంతి చ||6||
तीक्ष्णोष्णान्याशुकारीणि विकाशीनि गुरूणि च| विलाययन्ति दोषौ द्वौ मारुतं कोपयन्ति च||६||
🔊 Audio coming soon
తీక్ష్ణోష్ణానీత్యాదినా తేషాం గుణకథనం| దోషౌ ద్వావితి పిత్తశ్లేష్మాణౌ||6||
Adhikarana 6 (7-14) · Śloka 14
దధితక్రసురామండైః పిండమక్షసమం తయోః| ప్రియాలకోలబదరపీలుశీధుభిరేవ చ||7|| పిబేద్గుల్మోదరీ దోషైరభిఖిన్నశ్చ యో నరః| గోమృగాజరసైః పాండుః కృమికోష్ఠీ భగందరీ||8|| తయోః కల్కే కషాయే చ దశమూలరసాయుతే| కక్ష్యాలజీవిసర్పేషు దాహే చ విపచేద్ఘృతం||9|| తైలం మేహే చ గుల్మే చ సోదావర్తే కఫానిలే| చతుఃస్నేహం శకృచ్ఛుక్రవాతసంగానిలార్తిషు||10|| రసే దంత్యజశృంగయోశ్చ గుడక్షౌద్రఘృతాన్వితః| లేహః సిద్ధో విరేకార్థే దాహసంతాపమేహనుత్ ||11|| వాతతర్షే జ్వరే పైత్తే స్యాత్ స ఏవాజగంధయా| దంతీద్రవంత్యోర్మూలాని పచేదామలకీరసే||12|| త్రీంస్తు తస్య కషాయస్య భాగౌ ద్వౌ ఫాణితస్య చ| తప్తే సర్పిషి తైలే వా భర్జయేత్తత్ర చావపేత్||13|| కల్కం దంతీద్రవంత్యోశ్చ శ్యామాదీనాం చ భాగశః| తత్సిద్ధం ప్రాశయేల్లేహం సుఖం తేన విరిచ్యతే||14||
दधितक्रसुरामण्डैः पिण्डमक्षसमं तयोः| प्रियालकोलबदरपीलुशीधुभिरेव च||७|| पिबेद्गुल्मोदरी दोषैरभिखिन्नश्च यो नरः| गोमृगाजरसैः पाण्डुः कृमिकोष्ठी भगन्दरी||८|| तयोः कल्के कषाये च दशमूलरसायुते| कक्ष्यालजीविसर्पेषु दाहे च विपचेद्घृतम्||९|| तैलं मेहे च गुल्मे च सोदावर्ते कफानिले| चतुःस्नेहं शकृच्छुक्रवातसङ्गानिलार्तिषु||१०|| रसे दन्त्यजशृङ्गयोश्च गुडक्षौद्रघृतान्वितः| लेहः सिद्धो विरेकार्थे दाहसन्तापमेहनुत् ||११|| वाततर्षे ज्वरे पैत्ते स्यात् स एवाजगन्धया| दन्तीद्रवन्त्योर्मूलानि पचेदामलकीरसे||१२|| त्रींस्तु तस्य कषायस्य भागौ द्वौ फाणितस्य च| तप्ते सर्पिषि तैले वा भर्जयेत्तत्र चावपेत्||१३|| कल्कं दन्तीद्रवन्त्योश्च श्यामादीनां च भागशः| तत्सिद्धं प्राशयेल्लेहं सुखं तेन विरिच्यते||१४||
🔊 Audio coming soon
దధీత్యాదినా సప్తభిర్ద్రవ్యైః సప్తప్రయోగానాహ| శీధుశబ్దః ప్రియాలాదిభిశ్చతుర్భిః పృథక్ సంబధ్యతే| అభిఖిన్న ఇతి ఆక్రాంతః| గోమృగాజరసైరిత్యత్రాపి ‘పిండమక్షసమం తయోః’ ఇత్యనువర్తతే| అత్రాపి గవాదిరసైస్త్రిభిస్త్రయః ప్రయోగా భవంతి| తయోరిత్యాదినా త్రీన్ స్నేహయోగానాహ| అనయోః కల్కకషాయేణ దశమూలరసతుల్యభాగేన ఘృతం పచేద్విసర్పాదిషు, తైలం తు పూర్వవన్మేహాదిషు, చతుః స్నేహం తు శకృచ్ఛుక్రవాతసంగాదిషు| రసే ఇత్యాదినా ఏకో లేహః| వాతతర్షే ఇత్యాదినా ద్వితీయః| స ఏవాజగంధయేత్యనేన పూర్వోక్తలేహే ఏవాజశృంగీస్థానేఽజగంధాదానం విశిష్టం ఖ్యాపయతి| దంతీత్యాదినా తృతీయో లేహః| భాగశ ఇతి ప్రత్యేకభాగగ్రహణేన| ఏవమేతదంతైః ప్రయోగైరాద్యః షోడశకో భవేత్||7-14||
Adhikarana 7 (15-19) · Śloka 19
రసే చ దశమూలస్య తథా బైభీతకే రసే| హరీతకీరసే చైవ లేహానేవం పచేత్ పృథక్ ||15|| తయోర్బిల్వసమం చూర్ణం తద్రసేనేవ భావితం| అసృష్టే విశి వాతోత్థే గుల్మే చామ్లయుతం శుభం||16|| పాటయిత్వేక్షుకాండం వా కల్కేనాలిప్య చాంతరా| స్వేదయిత్వా తతః ఖాదేత్ సుఖం తేన విరిచ్యతే||17|| మూలం దంతీద్రవంత్యోశ్చ సహ ముద్గైర్విపాచయేత్| లావవర్తీరకాద్యైశ్చ తే రసాః స్యుర్విరేచనే||18|| తయోర్వాఽపి కషాయేణ యవాగూం జాంగలం రసం| మాషయూషం చ సంస్కృత్య దద్యాత్తైశ్చ విరిచ్యతే||19||
रसे च दशमूलस्य तथा बैभीतके रसे| हरीतकीरसे चैव लेहानेवं पचेत् पृथक् ||१५|| तयोर्बिल्वसमं चूर्णं तद्रसेनेव भावितम्| असृष्टे विशि वातोत्थे गुल्मे चाम्लयुतं शुभम्||१६|| पाटयित्वेक्षुकाण्डं वा कल्केनालिप्य चान्तरा| स्वेदयित्वा ततः खादेत् सुखं तेन विरिच्यते||१७|| मूलं दन्तीद्रवन्त्योश्च सह मुद्गैर्विपाचयेत्| लाववर्तीरकाद्यैश्च ते रसाः स्युर्विरेचने||१८|| तयोर्वाऽपि कषायेण यवागूं जाङ्गलं रसम्| माषयूषं च संस्कृत्य दद्यात्तैश्च विरिच्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
రసే చేత్యాదై ఏవమిత్యనేన పూర్వోక్తలేహత్రయమతిదిశతి| తయోరిత్యాదికశ్చతుర్థః; తయోరితి దంతీద్రవంతీమూలయోః| అసృష్టే ఇతి విబద్ధే| పాటయిత్వేత్యాదినా పంచమః| కల్కేనాలిప్య చాంతరేతి దంతీద్రవంతీకల్కేన పాటితేక్షుకాండమధ్యే ఆలిప్య| మూలం దంతీత్యాదినాఽష్టౌ కృతాకృతరసానాహ| అత్ర లావవర్తీరకాదయః “లావో వర్తీరకశ్చైవ వార్తీకః సకపింజలః| చకోరశ్చోపచక్రశ్చ కకుభో రక్తచర్మకః” (సూ.అ.27) ఇతి గ్రంథేనాష్టావుక్తాః; తేషాం ప్రత్యేకయోగాదష్టౌ రసా భవంతి| తయోర్వాఽపీత్యాదినా యవాగూజాంగలరసయోగం మాషయూషయోగం చాహ| ఏవమేతైర్ద్రవైః పూర్వయోగైశ్చ మిలిత్వా ద్వితీయః షోడశకో భవేత్||15-19||
Adhikarana 8 (20-35) · Śloka 35
తత్కషాయాత్త్రయో భాగా ద్వౌ సితాయాస్తథైవ చ| ఏకో గోధూమచూర్ణానాం కార్యా చోత్కారికా శుభా||20|| మోదకో వాఽస్య కల్పేన కార్యస్తచ్చ విరేచనం| తయోశ్చాపి కషాయేణ మద్యాన్యస్యోపకల్పయేత్||21|| దంతీక్వాథేన చాలోడ్య దంతీతైలేన సాధితాన్| గుడలావణికాన్ భక్ష్యాన్ వివిధాన్ భక్షయేన్నరః||22|| దంతీం ద్రవంతీం మరిచం యవానీముపకుంచికాం| నాగరం హేమదుగ్ధాం చ చిత్రకం చేతి చూర్ణితం||23|| సప్తాహం భావయేన్మూత్రే గవాం పాణితలం తతః| పిబేత్ఘృతేన జీర్ణే తు విరిక్తశ్చాపి తర్పణం||24|| సర్వరోగహరం ముఖ్యం సర్వేష్వృతుషు యౌగికం| చూర్ణం తదనపాయిత్వాద్బాలవృద్ధేషు పూజితం||25|| దుర్భక్తాజీర్ణపార్శ్వార్తిగుల్మప్లీహోదరేషు చ| గండమాలాసు వాతే చ పాండురోగే చ శస్యతే||26|| పలం చిత్రకదంత్యోశ్చ హరీతక్యాశ్చ వింశతిః| త్రివృత్పిప్పలికర్షౌ ద్వౌ గుడస్యాష్టపలేన తత్||27|| వినీయ మోదకాన్ కుర్యాద్దశైకం భక్షయేత్తతః| ఉష్ణాంబు చ పిబేచ్చాను దశమే దశమేఽహ్ని చ||28|| ఏతే నిష్పరిహారాః స్యుః సర్వరోగనిబర్హణాః| గ్రహణీపాండురోగార్శఃకండూకోఠానిలాపహాః||29|| దంతీద్విపలనిర్యూహో ద్రాక్షార్ధప్రస్థసాధితః | విరేచనం పిత్తకాసే పాండురోగే చ శస్యతే||30|| దంతీకల్కం సమగుడం శీతవారియుతం పిబేత్| విరేచనం ముఖ్యతమం కామలాహరముత్తమం||31|| శ్యామాదంతీరసే గౌడః పిప్పలీఫలచిత్రకైః| లిప్తేఽరిష్టోఽనిలశ్లేష్మప్లీహపాండూదరాపహః||32|| తథా దంతీద్రవంత్యోశ్చ కషాయే సాజగంధయోః| గౌడః కార్యోఽఽజశృంగ్యా వా స వై సుఖవిరేచనః||33|| తచ్చూర్ణక్వాథమాషాంబుకిణ్వతోయసముద్భవా| మదిరా కఫగుల్మాల్పవహ్నిపార్శ్వకటిగ్రహే||34|| అజగంధాకషాయేణ సౌవీరకతుషోదకే| సురాకంపిల్లకే యోగౌ లోధ్రవచ్చ తయోః స్మృతౌ||35||
तत्कषायात्त्रयो भागा द्वौ सितायास्तथैव च| एको गोधूमचूर्णानां कार्या चोत्कारिका शुभा||२०|| मोदको वाऽस्य कल्पेन कार्यस्तच्च विरेचनम्| तयोश्चापि कषायेण मद्यान्यस्योपकल्पयेत्||२१|| दन्तीक्वाथेन चालोड्य दन्तीतैलेन साधितान्| गुडलावणिकान् भक्ष्यान् विविधान् भक्षयेन्नरः||२२|| दन्तीं द्रवन्तीं मरिचं यवानीमुपकुञ्चिकाम्| नागरं हेमदुग्धां च चित्रकं चेति चूर्णितम्||२३|| सप्ताहं भावयेन्मूत्रे गवां पाणितलं ततः| पिबेत्घृतेन जीर्णे तु विरिक्तश्चापि तर्पणम्||२४|| सर्वरोगहरं मुख्यं सर्वेष्वृतुषु यौगिकम्| चूर्णं तदनपायित्वाद्बालवृद्धेषु पूजितम्||२५|| दुर्भक्ताजीर्णपार्श्वार्तिगुल्मप्लीहोदरेषु च| गण्डमालासु वाते च पाण्डुरोगे च शस्यते||२६|| पलं चित्रकदन्त्योश्च हरीतक्याश्च विंशतिः| त्रिवृत्पिप्पलिकर्षौ द्वौ गुडस्याष्टपलेन तत्||२७|| विनीय मोदकान् कुर्याद्दशैकं भक्षयेत्ततः| उष्णाम्बु च पिबेच्चानु दशमे दशमेऽह्नि च||२८|| एते निष्परिहाराः स्युः सर्वरोगनिबर्हणाः| ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकण्डूकोठानिलापहाः||२९|| दन्तीद्विपलनिर्यूहो द्राक्षार्धप्रस्थसाधितः | विरेचनं पित्तकासे पाण्डुरोगे च शस्यते||३०|| दन्तीकल्कं समगुडं शीतवारियुतं पिबेत्| विरेचनं मुख्यतमं कामलाहरमुत्तमम्||३१|| श्यामादन्तीरसे गौडः पिप्पलीफलचित्रकैः| लिप्तेऽरिष्टोऽनिलश्लेष्मप्लीहपाण्डूदरापहः||३२|| तथा दन्तीद्रवन्त्योश्च कषाये साजगन्धयोः| गौडः कार्योऽऽजशृङ्ग्या वा स वै सुखविरेचनः||३३|| तच्चूर्णक्वाथमाषाम्बुकिण्वतोयसमुद्भवा| मदिरा कफगुल्माल्पवह्निपार्श्वकटिग्रहे||३४|| अजगन्धाकषायेण सौवीरकतुषोदके| सुराकम्पिल्लके योगौ लोध्रवच्च तयोः स्मृतौ||३५||
🔊 Audio coming soon
తత్కషాయాదిత్యాదినా ఉత్కారికాయోగం మోదకయోగం చాహ| తత్కషాయాదితి దంతీద్రవంతీకషాయాత్| మోదకకరణేఽపి తత్కషాయాత్త్రయో భాగా ఇత్యాదివిధానమనువర్తతే| తయోశ్చాపి కషాయేణ మద్యానీతి తృతీయః| దంతీత్యాదినా భక్ష్యయోగశ్చతుర్థః| దంతీం ద్రవంతీం మరిచమిత్యాదికః పంచమః| హేమదుగ్ధా స్వర్ణక్షీరీ| చూర్ణితమిత్యంతం పిబేదితి సంబంధః| పలమిత్యాదికః షష్ఠః| హరీతక్యాశ్చ వింశతిరితి ఆకృతిమానేన| అయం యోగస్తంత్రాంతరే “అగస్త్యమోదక” ఇతి ఖ్యాతః| దంతీద్విపలేత్యాదికః సప్తమః| అత్ర దంతీద్విపలద్రాక్షార్ధప్రస్థయోః క్వాథః కర్తవ్యః| దంతీకల్కమిత్యాదికోఽష్టమః| శ్యామేత్యాదికో నవమః| గౌడ ఇతి గుడప్రకృతికః| లిప్తే ఇత్యత్ర ‘ఘటే’ ఇతి శేషః| తథా దంతీద్రవంత్యోశ్చేత్యాదికో దశమః| తథేత్యనేన పూర్వయోగోక్తపిప్పల్యాదిఘటావలేప అతిదిశ్యతే| అజశృంగ్యా వేత్యాదిక ఏకాదశః| తథా అజశృంగ్యా దంతీద్రవంత్యోశ్చ కషాయే గౌడోఽరిష్టః కార్య ఇతి సంబంధః| తచ్చూర్ణేత్యాదికో ద్వాదశః| అత్ర తయోర్దంతీద్రవంత్యోశ్చూర్ణక్వాథాభ్యాం తథా మాషాంబునా కిణ్వకరణపూర్వకం యా సురా కృతా తత్సురోద్భవా మదిరా కర్తవ్యేతి వాక్యార్థః| అజగంధేత్యాదినా యోగద్వయమాహ| తత్రాజగంధాకషాయేణ దంతీద్రవంతీభ్యాం సౌవీరకతుషోదకే కర్తవ్యే| సురేత్యాదినాఽపరం యోగద్వయమాహ| లోధ్రవచ్చ తయోరితి యథా లోధ్రకల్పేషు “సురా లోధ్రకషాయేణ” ఇత్యాదినా సురా ప్రోక్తా, తథా “కంపిల్లకకషాయేణ” (క.అ.9) ఇత్యాదినా కంపిల్లకయోగ ఉక్తః, తథా తయోరపి దంతీద్రవంత్యోర్లోధ్రస్థానే ప్రక్షేపాత్ సురాయోగః సౌవీరకతుషోదకవిధానేనైవ కర్తవ్యః| ఇతి తృతీయః షోడశకః||20-35||
Adhikarana 9 (36-40) · Śloka 40
తత్ర శ్లోకాః- (దధ్యాదిషు త్రయః పంచ ప్రియాలాద్యైస్త్రయో రసే| స్నేహేషు వై త్రయో లేహ్యాః షట్ చూర్ణే త్వేక ఏవ చ||36|| ఇక్షావేకస్తథా ముద్గమాంసానాం చ రసాస్త్రయః| యవాగ్వాదౌ త్రయశ్చైవ ఉక్త ఉత్కారికావిధౌ||37|| ఏకశ్చ మోదకే మద్యే చైకస్తత్క్వాథతైలకే| చూర్ణమేకం పునశ్చైకో మోదకః పంచ చాసవే||38|| ఏకః సౌవీరకేఽథైకో యోగః స్యాత్తు తుషోదకే| ఏకా సురైకః కంపిల్లే తథా పంచ ఘృతే స్మృతాః )||39|| దంతీద్రవంతీకల్పేఽస్మిన్ ప్రోక్తాః షోడశకాస్త్రయః| నానావిధానాం యోగానాం భక్తిదోషామయాంప్రతి||40||
तत्र श्लोकाः- (दध्यादिषु त्रयः पञ्च प्रियालाद्यैस्त्रयो रसे| स्नेहेषु वै त्रयो लेह्याः षट् चूर्णे त्वेक एव च||३६|| इक्षावेकस्तथा मुद्गमांसानां च रसास्त्रयः| यवाग्वादौ त्रयश्चैव उक्त उत्कारिकाविधौ||३७|| एकश्च मोदके मद्ये चैकस्तत्क्वाथतैलके| चूर्णमेकं पुनश्चैको मोदकः पञ्च चासवे||३८|| एकः सौवीरकेऽथैको योगः स्यात्तु तुषोदके| एका सुरैकः कम्पिल्ले तथा पञ्च घृते स्मृताः )||३९|| दन्तीद्रवन्तीकल्पेऽस्मिन् प्रोक्ताः षोडशकास्त्रयः| नानाविधानां योगानां भक्तिदोषामयान्प्रति||४०||
🔊 Audio coming soon
దంతీత్యాద్యధ్యాయార్థసంగ్రహో వ్యక్త ఏవ| భక్తిదోషామయాన్ ప్రతి ఉక్తానాం నానావిధానాం యోగానాం త్రయః షోడశకాః ప్రోక్తా ఇతి యోజనా| భక్తిః ఇచ్ఛా||36-40||
Adhikarana 10 (41-42) · Śloka 42
త్రిశతం పంచపంచాశద్యోగానాం వమనే స్మృతం| ద్వే శతే నవకాః పంచ యోగానాం తు విరేచనే||41|| ఊర్ధ్వానులోమభాగానామిత్యుక్తాని శతాని షట్| ప్రాధాన్యతః సమాశ్రిత్య ద్రవ్యాణి దశ పంచ చ||42||
त्रिशतं पञ्चपञ्चाशद्योगानां वमने स्मृतम्| द्वे शते नवकाः पञ्च योगानां तु विरेचने||४१|| ऊर्ध्वानुलोमभागानामित्युक्तानि शतानि षट्| प्राधान्यतः समाश्रित्य द्रव्याणि दश पञ्च च||४२||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి కల్పస్థానార్థసంగ్రహమాహ- త్రిశతమిత్యాదినా| త్రిశతం పంచపంచాశదితి పంచపంచాశద్యోగాధికం త్రిశతం| ప్రాధాన్యతః సమాశ్రిత్యేతి ప్రాధాన్యేన మదనఫలాదీని ద్రవంతీపర్యంతాని పంచదశద్రవ్యాణి యోగవ్యపదేశతయాఽఽశ్రిత్య||41-42||
Adhikarana 11 (43-44) · Śloka 44
భవంతి చాత్ర- యద్ధి యేన ప్రధానేన ద్రవ్యం సముపసృజ్యతే| తత్సంజ్ఞకః స యోగో వై భవతీతి వినిశ్చయః ||43|| ఫలాదీనాం ప్రధానానాం గుణభూతాః సురాదయః| తే హి తాన్యనువర్తంతే మనుజేంద్రమివేతరే||44||
भवन्ति चात्र- यद्धि येन प्रधानेन द्रव्यं समुपसृज्यते| तत्सञ्ज्ञकः स योगो वै भवतीति विनिश्चयः ||४३|| फलादीनां प्रधानानां गुणभूताः सुरादयः| ते हि तान्यनुवर्तन्ते मनुजेन्द्रमिवेतरे||४४||
🔊 Audio coming soon
అథాత్ర వమనాదియోగేషు ద్రవ్యాంతరాణాం సురాదీనామపి విద్యమానత్వాత్ కథం మదనఫలాద్యాశ్రయవత్త్వేనైవామీ యోగా వ్యపదిశ్యంత ఇత్యాహ- యద్ధీత్యాది| యద్యపి మదనాదిభిః సురాదిభిశ్చ మిలిత్వైవామీ యోగాః క్రియంతే, తథాఽపి ఫలాదీనాం ప్రాధాన్యాత్ ఫలాదీనాం యోగా ఏతే ఇతి వ్యపదేశో భవతి, న సురాదియోగా ఇతి| గుణభూతా ఇతి అప్రధానభూతాః | సురాదీనామప్రాధాన్య ఏవ హేతుమాహ- తే హి తాన్యనువర్తంత ఇతి; సురాదయో హి మదనాదీని వమనవిరేచనప్రకారకార్యానుగుణతయాఽప్రతీఘాతేన చానువర్తంతే||43-44||
Adhikarana 12 (45) · Śloka 45
విరుద్ధవీర్యమప్యేషాం ప్రధానానామబాధకం| అధికం తుల్యవీర్యే హి క్రియాసామర్థ్యమిష్యతే ||45||
विरुद्धवीर्यमप्येषां प्रधानानामबाधकम्| अधिकं तुल्यवीर्ये हि क्रियासामर्थ्यमिष्यते ||४५||
🔊 Audio coming soon
నను యే తావదనుగుణా మదనాదీనాం తే గుణభూతా భవంతు, విపరీతా యే దంత్యా ఉగ్రతాయా మాంసరసాదయః, తథా ఏలాదయో హృద్యతయా వమనప్రతికూలా మదనాదీనాం తే కథం గుణభూతా ఇత్యాహ- విరుద్ధవీర్యమప్యేషాం ప్రధానానామబాధకమితి| విరుద్ధవీర్యమపీతి విరేచనరూపకార్యాప్రబాధకతయా గుణభూతమిత్యర్థః| యది హి విరుద్ధవీర్యం గుణభూతం న స్యాత్ తదా మదనాదీనాం కార్యం ప్రతిహన్యాత్; విరుద్ధస్యాపి చ కార్యాప్రతీఘాతోఽవశ్యమబాధకత్వమేవేతి భావః| విపరీతస్య కార్యాబాధనరూపం సాహాయ్యమభిధాయ తుల్యవీర్యస్య కార్యమాహ- అధికమిత్యాది| తుల్యవీర్యే సంయుక్తే సతి క్రియాసామర్థ్యమధికం భవతీత్యర్థః||45||
Adhikarana 13 (46) · Śloka 46
ఇష్టవర్ణరసస్పర్శగంధార్థం ప్రతి చామయం| అతో విరుద్ధవీర్యాణాం ప్రయోగ ఇతి నిశ్చితం||46||
इष्टवर्णरसस्पर्शगन्धार्थं प्रति चामयम्| अतो विरुद्धवीर्याणां प्रयोग इति निश्चितम्||४६||
🔊 Audio coming soon
అథ తుల్యవీర్యం తావత్ క్రియాసామర్థ్యాధిక్యకారకం , తేన తత్సంయోగోఽస్తు, విరుద్ధవీర్యసంయోగాస్తు కిమర్థం క్రియంత ఇత్యాహ- ఇష్టేత్యాది| ఇష్టవర్ణత్వాదిసంపత్త్యర్థం; అతో మదనఫలాదేర్విరుద్ధవీర్యాణాం ప్రయోగస్తథా విరుద్ధామయం చ ప్రతి విరుద్ధవీర్యాణాం ప్రయోగో వమనవిరేచనహర్తవ్యామయవిశేషే యౌగిక ఇత్యర్థః||46||
Adhikarana 14 (47) · Śloka 48
భూయశ్చైషాం బలాధానం కార్యం స్వరసభావనైః| సుభావితం హ్యల్పమపి ద్రవ్యం స్యాద్బహుకర్మకృత్||47|| స్వరసైస్తుల్యవీర్యైర్వా తస్మాద్ద్రవ్యాణి భావయేత్|48|
भूयश्चैषां बलाधानं कार्यं स्वरसभावनैः| सुभावितं ह्यल्पमपि द्रव्यं स्याद्बहुकर्मकृत्||४७|| स्वरसैस्तुल्यवीर्यैर्वा तस्माद्द्रव्याणि भावयेत्|४८|
🔊 Audio coming soon
అథ మదనఫలాదీనాం వీర్యోత్కర్షాదికే విధిమాహ- భూయశ్చైషామిత్యాది| తుల్యవీర్యైర్వేతి తుల్యవీర్యైః స్వరసైః క్వాథైర్వా||47||-
Adhikarana 15 (48) · Śloka 49
అల్పస్యాపి మహార్థత్వం ప్రభూతస్యాల్పకర్మతాం||48|| కుర్యాత్ సంయోగవిశ్లేషకాలసంస్కారయుక్తిభిః|49|
अल्पस्यापि महार्थत्वं प्रभूतस्याल्पकर्मताम्||४८|| कुर्यात् संयोगविश्लेषकालसंस्कारयुक्तिभिः|४९|
🔊 Audio coming soon
తుల్యాతుల్యవీర్యసంయోగాదికార్యమాహ- అల్పస్యాపీత్యాది| తత్రాల్పమాత్రస్య సమానవీర్యసంయోగాన్మహార్థత్వం భవతి, తథా విరుద్ధవీర్యసంయోగాత్ ప్రభూతమాత్రస్యాప్యల్పకర్మతా కర్తవ్యా| ఇయం చాల్పకర్మకతా ప్రభూతభేషజస్య దీప్తికారణకోష్ఠవ్యాప్త్యాదిప్రయోజనాత్ క్రియతే, తేన న నిష్ప్రయోజనా| విశ్లేషాదప్యల్పస్య మహార్థత్వం విరుద్ధవీర్యవిశ్లేషాద్బోద్ధవ్యం; సమాధికవిశ్లేషాత్తు ప్రభూతస్యాల్పకర్మతా జ్ఞేయా| ఏవం సంస్కారాదపి సమానాసమానగుణాన్మహార్థత్వమల్పకర్మతా వా యుక్తా| అల్పస్యాపి మహార్థత్వం యథా స్నిగ్ధేఽల్పమాత్రమపి శోధనం బహుదోషహరణాయ భవతి, తద్విపర్యయేణ ప్రభూతస్యాల్పకర్మతా ఉదాహరణీయా||48||-
Adhikarana 16 (49-50) · Śloka 50
ప్రదేశమాత్రమేతావద్ద్రష్టవ్యమిహ షట్శతం||49|| స్వబుద్ధ్యైవం సహస్రాణి కోటీర్వాఽపి ప్రకల్పయేత్| బహుద్రవ్యవికల్పత్వాద్యోగసంఖ్యా న విద్యతే||50||
प्रदेशमात्रमेतावद्द्रष्टव्यमिह षट्शतम्||४९|| स्वबुद्ध्यैवं सहस्राणि कोटीर्वाऽपि प्रकल्पयेत्| बहुद्रव्यविकल्पत्वाद्योगसङ्ख्या न विद्यते||५०||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి, ఉక్తప్రయోగషట్శతబీజేనానుక్తప్రయోగకల్పనం దర్శయన్నాహ- ప్రదేశేత్యాది| ప్రదేశ ఏకదేశః| అథ కస్మాన్నిఃశేషేణ నైవ యోగా అభిధీయంత ఇత్యాహ- బహుద్రవ్యేత్యాది| అసంఖ్యత్వాన్నిఃశేషానభిధానమితి భావః||49-50||
Adhikarana 17 (51-52) · Śloka 53
తీక్ష్ణమధ్యమృదూనాం తు తేషాం శృణుత లక్షణం| సుఖం క్షిప్రం మహావేగమసక్తం యత్ ప్రవర్తతే||51|| నాతిగ్లానికరం పాయౌ హృదయే న చ రుక్కరం| అంతరాశయమక్షిణ్వన్ కృత్స్నం దోషం నిరస్యతి||52|| విరేచనం నిరూహో వా తత్తీక్ష్ణమితి నిర్దిశేత్|53|
तीक्ष्णमध्यमृदूनां तु तेषां शृणुत लक्षणम्| सुखं क्षिप्रं महावेगमसक्तं यत् प्रवर्तते||५१|| नातिग्लानिकरं पायौ हृदये न च रुक्करम्| अन्तराशयमक्षिण्वन् कृत्स्नं दोषं निरस्यति||५२|| विरेचनं निरूहो वा तत्तीक्ष्णमिति निर्दिशेत्|५३|
🔊 Audio coming soon
అథ వమనవిరేచనానాం తదుపోద్ఘాతాచ్చ నిరూహాణాం తీక్ష్ణమధ్యమృదుతాయా లక్షణం కారణం చాహ- తీక్ష్ణేత్యాది| సుఖమితి దుఃఖమకుర్వన్| అసక్తమితి అప్రతిబద్ధం| నాతిగ్లానికరం పాయావితి విరేచనస్య నిరూహస్య చ, హృదయే న చ రుక్కరమితి తు వమనస్య లక్షణం జ్ఞేయం| అక్షిణ్వన్నితి అపీడయన్| విరేచనమితి వమనం విరేచనం చ; ఉక్తం హి- ఉభయం హి శరీరదోషమలవిరేచనాద్విరేచనశబ్దం లభతే (క.అ.1) ఇతి||51-52||-
Adhikarana 18 (53-56) · Śloka 56
జలాగ్నికీటైరస్పృష్టం దేశకాలగుణాన్వితం||53|| ఈషన్మాత్రాధికైర్యుక్తం తుల్యవీర్యైః సుభావితం| స్నేహస్వేదోపపన్నస్య తీక్ష్ణత్వం యాతి భేషజం||54|| కించిదేభిర్గుణైర్హీనం పూర్వోక్తైర్మాత్రయా తథా| స్నిగ్ధస్విన్నస్య వా సమ్యఙ్మధ్యం భవతి భేషజం||55|| మందవీర్యం విరూక్షస్య హీనమాత్రం తు భేషజం| అతుల్యవీర్యైః సంయుక్తం మృదు స్యాన్మందవేగవత్||56||
जलाग्निकीटैरस्पृष्टं देशकालगुणान्वितम्||५३|| ईषन्मात्राधिकैर्युक्तं तुल्यवीर्यैः सुभावितम्| स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तीक्ष्णत्वं याति भेषजम्||५४|| किञ्चिदेभिर्गुणैर्हीनं पूर्वोक्तैर्मात्रया तथा| स्निग्धस्विन्नस्य वा सम्यङ्मध्यं भवति भेषजम्||५५|| मन्दवीर्यं विरूक्षस्य हीनमात्रं तु भेषजम्| अतुल्यवीर्यैः संयुक्तं मृदु स्यान्मन्दवेगवत्||५६||
🔊 Audio coming soon
జలాగ్నీత్యాదినా తీక్ష్ణత్వే కారణమాహ| దేశకాలగుణాన్వితమితి అనుగుణదేశకాలప్రాప్త్యోత్కృష్టగుణవత్| స్నేహస్వేదోపపన్నస్యేతి సుస్నిగ్ధస్విన్నస్య| కించిదిత్యాదినా మధ్యస్య వమనాదేః కారణలక్షణే ఆహ| ఏభిర్గుణైరిత్యనేన క్షిప్రత్వాది జలాగ్నికీటాస్పృష్ఠత్వాది చ ప్రత్యవమృష్యతే| మందవీర్యమిత్యాదినా మృదూనాం లక్షణం కారణం చాహ| మందవేగవదితి లక్షణం, శేషం తు కారణం||53-56||
Adhikarana 19 (57) · Śloka 57
అకృత్స్నదోషహరణాదశుద్ధీ తే బలీయసాం| మధ్యావరబలానాం తు ప్రయోజ్యే సిద్ధిమిచ్ఛతా||57||
अकृत्स्नदोषहरणादशुद्धी ते बलीयसाम्| मध्यावरबलानां तु प्रयोज्ये सिद्धिमिच्छता||५७||
🔊 Audio coming soon
తీక్ష్ణాదిశుద్ధివిషయావచారణార్థమాహ- అకృత్స్నేత్యాది| తే మధ్యాల్పశుద్ధీ బలీయసాం పురుషాణాం కృత్స్నదోషం యస్మాన్న నిర్హరతః, తస్మాదశుద్ధీ| అకృత్స్నదోషహరణాదితి హేతువర్ణనేన యదా బలీయసోఽల్పదోషతయా కృత్స్నదోషహరణకారికే మధ్యాల్పశుద్ధీ భవతః, తదా సమ్యక్శుద్ధీ ఏవ తే ఇతి సూచయతి| మధ్యేత్యాది మధ్యబలే మధ్యా, అవరబలే తు మృద్వీ శుద్ధిః ప్రయోజ్యేతి వాక్యార్థః| తత్ర ప్రయోజ్యభాషయా అసమ్యక్శుద్ధీ అపి బలాపేక్షయా కర్తవ్యే, మధ్యావరౌ ప్రతి తయోః సమ్యక్శుద్ధికర్తృత్వం భవతీతి దర్శయతి||57||
Adhikarana 20 (58) · Śloka 58
తీక్ష్ణో మధ్యో మృదుర్వ్యాధిః సర్వమధ్యాల్పలక్షణః| తీక్ష్ణాదీని బలావేక్షీ భేషజాన్యేషు యోజయేత్||58||
तीक्ष्णो मध्यो मृदुर्व्याधिः सर्वमध्याल्पलक्षणः| तीक्ष्णादीनि बलावेक्षी भेषजान्येषु योजयेत्||५८||
🔊 Audio coming soon
వ్యాధితీక్ష్ణత్వాదివిభాగేన విశుద్ధౌ తీక్ష్ణత్వాదివిధానమాహ- తీక్ష్ణో మధ్య ఇత్యాది| సర్వమధ్యాల్పలక్షణ ఇతి యథాసంఖ్యం తీక్ష్ణాదివ్యాధిలక్షణం; సర్వలక్షణః తీక్ష్ణః, మధ్యలక్షణః మధ్యః, అల్పలక్షణః మృదుర్వ్యాధిః| బలావేక్షీత్యనేన వ్యాధేస్తీక్ష్ణత్వే యది బలం మహద్భవతి తదైవ తీక్ష్ణశోధనం కర్తవ్యమితి దర్శయతి||58||
Adhikarana 21 (59) · Śloka 59
దేయం త్వనిర్హృతే పూర్వం పీతే పశ్చాత్ పునః పునః| భేషజం వమనార్థీయం ప్రాయ ఆపిత్తదర్శనాత్||59||
देयं त्वनिर्हृते पूर्वं पीते पश्चात् पुनः पुनः| भेषजं वमनार्थीयं प्राय आपित्तदर्शनात्||५९||
🔊 Audio coming soon
వమనే క్రియమాణేఽవస్థావిశేషకర్తవ్యమాహ- దేయమిత్యాది| ఏవం పీతే వమనే సతి అనిర్హృతే దోషే పశ్చాత్ పునః పునర్వమనార్థీయం భేషజం దేయం| ఆపిత్తదర్శనాదితి యావత్ పిత్తం న దృశ్యతే తావత్ పునః పునర్వమనం దేయం| వమనం హి పిత్తాంతతయా సమ్యగ్యుక్తం భవతి| ఉక్తం హి- “పిత్తాంతమిష్టం వమనం విరేకాదర్ధం” (సి.అ.1) ఇతి||59||
Adhikarana 22 (60) · Śloka 60
బలత్రైవిధ్యమాలక్ష్య దోషాణామాతురస్య చ| పునః ప్రదద్యాద్భైషజ్యం సర్వశో వా వివర్జయేత్||60||
बलत्रैविध्यमालक्ष्य दोषाणामातुरस्य च| पुनः प्रदद्याद्भैषज्यं सर्वशो वा विवर्जयेत्||६०||
🔊 Audio coming soon
పునః పునర్భైషజ్యప్రయోగస్యాపవాదవిషయముచితవిషయం చ దర్శయన్నాహ- బలేత్యాది| బలవతి దోషే పురుషేఽపి పునః ప్రయోజ్యం భైషజ్యం, హీనబలే దోషే పురుషే చ సర్వశో వా భేషజం శోధనార్థం వివర్జయేత్, శోధనం న కుర్యాదిత్యర్థః| వాశబ్దేన చ మధ్యమబలే పురుషే దోషే చ న సర్వథా వివర్జనేనైకవారప్రయోగం శోధనస్య దర్శయతి||60||
Adhikarana 23 (61) · Śloka 61
నిర్హృతే వాఽపి జీర్ణే వా దోషనిర్హరణే బుధః| భేషజేఽన్యత్ప్రయుంజీత ప్రార్థయన్సిద్ధిముత్తమాం||61||
निर्हृते वाऽपि जीर्णे वा दोषनिर्हरणे बुधः| भेषजेऽन्यत्प्रयुञ्जीत प्रार्थयन्सिद्धिमुत्तमाम्||६१||
🔊 Audio coming soon
నిర్హృతే ఇత్యాదౌ దోషనిర్హరణే ఇతి దోషనిర్హరణకప్రయోజనే భేషజే| నిర్హృతే ఇతి దోషమనిర్హృత్యైవ నిర్గతే| జీర్ణే వేతి యేన వమనమధికృత్యైతదుచ్యతే, తేన వమనస్య పాకకాలాప్రతీక్షైవేతి ‘అపక్వం వమనం’ ఇత్యాదినా వక్తవ్యం| జీర్ణసదృశతా చ వమనస్య క్షోభాకర్తృతయా పాకోన్ముఖతయా చ జ్ఞేయా| అన్యత్ ప్రయుంజీతేతి వమనార్థభేషజపానానంతరం తదహరేవ దద్యాత్||61||
Adhikarana 24 (62) · Śloka 62
అపక్వం వమనం దోషం పచ్యమానం విరేచనం| నిర్హరేద్వమనస్యాతః పాకం న ప్రతిపాలయేత్||62||
अपक्वं वमनं दोषं पच्यमानं विरेचनम्| निर्हरेद्वमनस्यातः पाकं न प्रतिपालयेत्||६२||
🔊 Audio coming soon
వమనప్రయోగేష్వయోగప్రతీకారార్థం భేషజాంతరప్రయోగే కర్తవ్యే పాకకాలాప్రతీక్షణం సోపపత్తికమాహ- అపక్వమిత్యాది||62||
Adhikarana 25 (63) · Śloka 63
పీతే ప్రస్రంసనే దోషాన్న నిర్హత్య జరాం గతే| వమితే చౌషధే ధీరః పాయయేదౌషధం పునః||63||
पीते प्रस्रंसने दोषान्न निर्हत्य जरां गते| वमिते चौषधे धीरः पाययेदौषधं पुनः||६३||
🔊 Audio coming soon
వమనే ఆవశ్యకం కర్తవ్యమభిధాయ విరేచనేఽప్యాహ- పీతే ప్రస్రంసనే ఇత్యాది| వమితే చౌషధే ఇతి విరేచనౌషధమాత్రే వమితే| పునరితి తదహరేవ||63||
Adhikarana 26 (64-65) · Śloka 65
దీప్తాగ్నిం బహుదోషం తు దృఢస్నేహగుణం నరం| దుఃశుద్ధం తదహర్భుక్తం శ్వోభూతే పాయయేత్ పునః||64|| దుర్బలో బహుదోషశ్చ దోషపాకేన యో నరః| విరిచ్యతే శనైర్భోజ్యైర్భూయస్తమనుసారయేత్ ||65||
दीप्ताग्निं बहुदोषं तु दृढस्नेहगुणं नरम्| दुःशुद्धं तदहर्भुक्तं श्वोभूते पाययेत् पुनः||६४|| दुर्बलो बहुदोषश्च दोषपाकेन यो नरः| विरिच्यते शनैर्भोज्यैर्भूयस्तमनुसारयेत् ||६५||
🔊 Audio coming soon
విరేచనేన స్తోకదోషహరణే సతి కర్తవ్యమాహ- దీప్తాగ్నిమిత్యాది| దృఢస్నేహగుణమిత్యనేన స్నేహలక్షణో గుణో దేహే యదా దృఢో నాస్తి తదాఽస్య భేషజం న దాతవ్యం, కింతు స్నేహ ఏవ తావత్ కర్తవ్యః; అసమ్యక్స్నిగ్ధే హి పునరపి క్రియమాణం విరేచనమసమ్యగ్యోగాయైవ భవతి| దుఃశుద్ధమితి అయోగేనావిశుద్ధం | శ్వోభూతే, దినాంతరే భూతే, కింవా ‘శ్వో భూయః’ ఇతి పాఠః| దోషపాకేనేతి పక్వదోషేఽవిబద్ధత్వాద్బహుత్వాచ్చ శనైర్విరిచ్యతే| భోజ్యైరితి అనులోమనైః| అత్ర చ ప్రవృత్తదోషేఽతియోగభయాన్న పునర్విరేచనప్రయోగమనుజానీతే||64-65||
Adhikarana 27 (66) · Śloka 66
వమనైశ్చ విరేకైశ్చ విశుద్ధస్యాప్రమాణతః | భోజనాంతరపానాభ్యాం దోషశేషం శమం నయేత్||66||
वमनैश्च विरेकैश्च विशुद्धस्याप्रमाणतः | भोजनान्तरपानाभ्यां दोषशेषं शमं नयेत्||६६||
🔊 Audio coming soon
వమనవిరేచనాభ్యాం కించిచ్ఛేషీకృతదోషప్రతీకారార్థమాహ- వమనైశ్చేత్యాది| అత్ర బహువచనం వేగబహుత్వాపేక్షయా| అప్రమాణత ఇతి న నిఃశేషేణ| తత్ర భోజనం పాచనం యవాగ్వాదిభోజనం| అంతరపానం కషాయపానం| యే తు ‘ప్రమాణతః’ ఇతి పఠంతి, తే సమ్యక్శుద్ధావపి కోష్ఠోపలేపకదోషప్రశమనార్థం భోజనాంతరపానం వ్యాఖ్యానయంతి||66||
Adhikarana 28 (67) · Śloka 67
దుర్బలం శోధితం పూర్వమల్పదోషం చ మానవం| అపరిజ్ఞాతకోష్ఠం చ పాయయేతౌషధం మృదు||67||
दुर्बलं शोधितं पूर्वमल्पदोषं च मानवम्| अपरिज्ञातकोष्ठं च पाययेतौषधं मृदु||६७||
🔊 Audio coming soon
మృదుశోధనోపపాదనీయమాహ- దుర్బలమిత్యాది| శోధితం పూర్వమితి పూర్వశోధితస్య దుర్బలతయా మృదు భేషజం దేయం, తీక్ష్ణేన హి బలభ్రంశోఽతియోగశ్చ స్యాత్||67||
Adhikarana 29 (68) · Śloka 68
శ్రేయో మృద్వసకృత్పీతమల్పబాధం నిరత్యయం| న చాతితీక్ష్ణం యత్ క్షిప్రం జనయేత్ప్రాణసంశయం||68||
श्रेयो मृद्वसकृत्पीतमल्पबाधं निरत्ययम्| न चातितीक्ष्णं यत् क्षिप्रं जनयेत्प्राणसंशयम्||६८||
🔊 Audio coming soon
మృదుభేషజప్రయోగోపపత్తిమాహ- శ్రేయ ఇత్యాది| అసకృత్పీతమితి అసకృత్పీతమల్పబాధం భవతీత్యర్థః| శ్రేయ ఇతి శ్రేయస్త్వం చాస్యాతివ్యాపత్తికరతీక్ష్ణాపేక్షయా జ్ఞేయం| న చాతితీక్ష్ణమితి న చాతితీక్ష్ణం దుర్బలాదీనాం దేయం; యస్మాదతితీక్ష్ణం దుర్బలాదీన్ ప్రాప్య క్షిప్రం ప్రాణసంశయం జనయేత్||68||
Adhikarana 30 (69) · Śloka 69
దుర్బలోఽపి మహాదోషో విరేచ్యో బహుశోఽల్పశః| మృదుభిర్భేషజైర్దోషా హన్యుర్హ్యేనమనిర్హృతాః||69||
दुर्बलोऽपि महादोषो विरेच्यो बहुशोऽल्पशः| मृदुभिर्भेषजैर्दोषा हन्युर्ह्येनमनिर्हृताः||६९||
🔊 Audio coming soon
దుర్బలే బహుదోషే కర్తవ్యమాహ- దుర్బలోఽపీత్యాది| బహుశోఽల్పశ ఇతి పునః పునః స్తోకమాత్రయా| ఏవంభూతానాం మహాదోషనిర్హరణే హేతుమాహ- దోషా హన్యుర్హ్యేనమనిర్హృతా ఇతి||69||
Adhikarana 31 (70-72) · Śloka 72
యస్యోర్ధ్వం కఫసంసృష్టం పీతం యాత్యానులోమికం| వమితం కవలైః శుద్ధం లంఘితం పాయయేత్తు తం||70|| విబద్ధేఽల్పే చిరాద్దోషే స్రవత్యుష్ణం పిబేజ్జలం| తేనాధ్మానం తృషా చ్ఛర్దిర్విబంధశ్చైవ శామ్యతి||71|| భేషజం దోషరుద్ధం చేన్నోర్ధ్వం నాధః ప్రవర్తతే| సోద్గారం సాంగశూలం చ స్వేదం తత్రావచారయేత్||72||
यस्योर्ध्वं कफसंसृष्टं पीतं यात्यानुलोमिकम्| वमितं कवलैः शुद्धं लङ्घितं पाययेत्तु तम्||७०|| विबद्धेऽल्पे चिराद्दोषे स्रवत्युष्णं पिबेज्जलम्| तेनाध्मानं तृषा च्छर्दिर्विबन्धश्चैव शाम्यति||७१|| भेषजं दोषरुद्धं चेन्नोर्ध्वं नाधः प्रवर्तते| सोद्गारं साङ्गशूलं च स्वेदं तत्रावचारयेत्||७२||
🔊 Audio coming soon
యస్యేత్యాదావానులోమికం విరేచనమౌషధమూర్ధ్వం యాతి యస్య, తం పాయయేత్ ‘విరేచనమౌషధం’ ఇతి శేషః| కవలైః శుద్ధమితి కవలైః శోధితముఖకంఠం| తేనేతి ఉష్ణజలేన పీతేన||70-72||
Adhikarana 32 (73) · Śloka 73
సువిరిక్తే తు సోద్గారమాశ్వేవౌషధముల్లిఖేత్| అతిప్రవర్తనం జీర్ణే సుశీతైః స్తంభయేద్భిషక్||73||
सुविरिक्ते तु सोद्गारमाश्वेवौषधमुल्लिखेत्| अतिप्रवर्तनं जीर्णे सुशीतैः स्तम्भयेद्भिषक्||७३||
🔊 Audio coming soon
అతియోగశంకాయాం కర్తవ్యమాహ- సువిరిక్తే ఇత్యాది| సువిరిక్తే ఇతి సమ్యక్ప్రమాణేన నిర్హృతే ఇత్యర్థః| సోద్గారమితి ఉద్గారేణ పచ్యమానావస్థాఽభిహితా | ఏతేన సమ్యగ్విరేచనే భూతేఽపి యదౌషధం తిష్ఠతి తత్తద్దినే ఏవోల్లిఖేత్| తస్యాప్యౌషధైకదేశస్యాపచ్యమానతాయాం విరేచనాతియోగః స్యాదితి దర్శయతి||73||
Adhikarana 33 (74) · Śloka 74
కదాచిచ్ఛ్లేష్మణా రుద్ధం తిష్ఠత్యురసి భేషజం| క్షీణే శ్లేష్మణి సాయాహ్నే రాత్రౌ వా తత్ప్రవర్తతే||74||
कदाचिच्छ्लेष्मणा रुद्धं तिष्ठत्युरसि भेषजम्| क्षीणे श्लेष्मणि सायाह्ने रात्रौ वा तत्प्रवर्तते||७४||
🔊 Audio coming soon
కదాచిదిత్యాదినా విరేచనస్యావిక్రమత్వే హేతుమాహ| అత్ర కర్తవ్యం యద్యపి నోక్తం, తథాఽపి శ్లేష్మణా నిరోధం భేషజస్య గౌరవాదిభిరుపలభ్య రాత్రిపర్యంతం భేషజస్యాయోగప్రవృత్తిరుపేక్షణీయేతి కర్తవ్యమూహనీయం| ప్రవర్తతే ఇతి దోషసహితం భేషజం ప్రవర్తతే||74||
Adhikarana 34 (75) · Śloka 75
రూక్షానాహారయోర్జీర్ణే విష్టభ్యోర్ధ్వం గతేఽపి వా| వాయునా భేషజే త్వన్యత్ సస్నేహలవణం పిబేత్||75||
रूक्षानाहारयोर्जीर्णे विष्टभ्योर्ध्वं गतेऽपि वा| वायुना भेषजे त्वन्यत् सस्नेहलवणं पिबेत्||७५||
🔊 Audio coming soon
రూక్షేత్యాదావయోగాజ్జీర్ణే విష్టభ్య ఊర్ధ్వం గతే వా భేషజే అన్యద్విరేచనం సస్నేహలవణం దాతవ్యం|75||
Adhikarana 35 (76) · Śloka 76
తృణ్మోహభ్రమమూర్చ్ఛాయాః స్యుశ్చేజ్జీర్యతి భేషజే| పిత్తఘ్నం స్వాదు శీతం చ భేషజం తత్ర శస్యతే||76||
तृण्मोहभ्रममूर्च्छायाः स्युश्चेज्जीर्यति भेषजे| पित्तघ्नं स्वादु शीतं च भेषजं तत्र शस्यते||७६||
🔊 Audio coming soon
తృణ్మోహేత్యాదినా పిత్తావృతభేషజస్య లక్షణం చికిత్సితం చాహ| స్యుర్జీర్యతీతి జీర్యతి భేషజే తృడాదయో భవంతీత్యర్థః||76||
Adhikarana 36 (77) · Śloka 77
లాలాహృల్లాసవిష్టంభలోమహర్షాః కఫావృతే| భేషజం తత్ర తీక్ష్ణోష్ణం కట్వాది కఫనుద్ధితం||77||
लालाहृल्लासविष्टम्भलोमहर्षाः कफावृते| भेषजं तत्र तीक्ष्णोष्णं कट्वादि कफनुद्धितम्||७७||
🔊 Audio coming soon
లాలేత్యాదినా కఫావృతభేషజస్య లక్షణం చికిత్సితం చాహ||77||
Adhikarana 37 (78) · Śloka 78
సుస్నిగ్ధం క్రూరకోష్ఠం చ లంఘయేదవిరేచితం| తేనాస్య స్నేహజః శ్లేష్మా సంగశ్చైవోపశామ్యతి||78||
सुस्निग्धं क्रूरकोष्ठं च लङ्घयेदविरेचितम्| तेनास्य स्नेहजः श्लेष्मा सङ्गश्चैवोपशाम्यति||७८||
🔊 Audio coming soon
సుస్నిగ్ధమిత్యాదౌ అవిరేచితమితి ఈషద్విరేచితం| స్నేహజ ఇతి స్నేహప్రయోగజనితః శ్లేష్మా| సంగః దోషసంగః| తేన లంఘనేన దోషపాకాదేవ ప్రబలశ్లేష్మోపశమో దోషసంగోపశమశ్చ క్రియత ఇత్యర్థః||78||
Adhikarana 38 (79-80) · Śloka 80
రూక్ష-బహ్వనిల-క్రూరకోష్ఠ-వ్యాయామశాలినాం | దీప్తాగ్నీనాం చ భైషజ్యమవిరిచ్యైవ జీర్యతి||79|| తేభ్యో బస్తిం పురా దత్త్వా పశ్చాద్దద్యాద్విరేచనం| బస్తిప్రవర్తితం దోషం హరేచ్ఛీఘ్రం విరేచనం||80||
रूक्ष-बह्वनिल-क्रूरकोष्ठ-व्यायामशालिनाम् | दीप्ताग्नीनां च भैषज्यमविरिच्यैव जीर्यति||७९|| तेभ्यो बस्तिं पुरा दत्त्वा पश्चाद्दद्याद्विरेचनम्| बस्तिप्रवर्तितं दोषं हरेच्छीघ्रं विरेचनम्||८०||
🔊 Audio coming soon
రూక్షాదీనాం విరేచనప్రయోగే క్రమవిశేషం సోపపత్తికమాహ- రూక్షేత్యాది| బస్తిం పురా దత్త్వేత్యత్ర బస్తిశబ్దేన స్నేహబస్తిమిచ్ఛంతి, నిరూహస్తు వాతకోపకతయా తథా నిరూహానంతరం విరేచనస్య నిషిద్ధత్వాదిహ నేష్యతే; ఉక్తం హి “నిరూహదానాత్ పవనాద్భయం స్యాత్” (సి.అ.1) ఇతి, తథా “నరో విరిక్తస్తు నిరూహదానం వివర్జయేత్ సప్తదినాన్యవశ్యం| శుద్ధో నిరూహేన విరేచనం తు” (సి.అ.1) ఇతి; కింతు బస్తిశబ్దేన నిరూహః స్నేహబస్తిశ్చ గృహ్యతే; నిరూహస్య యద్వాతకర్తృత్వముక్తం తదేకస్యైవ స్నేహబస్తిరహితస్యాభ్యాసాత్, ఉత్సర్గతస్తు వాతహంతృత్వం “బస్తిర్వాతహరాణాం” (సూ.అ.25) ఇత్యనేనైవోక్తం| నిరూహానంతరం విరేచననిషేధస్త్వౌత్సర్గికః, తేన విశేషవిధినా తస్యాపవాదో యుజ్యత ఏవ; కించ, ఇహ బస్త్యనంతరం యద్విరేచనం విధీయతే తచ్చ బస్తిదానాదూర్ధ్వం సప్తాహానంతరమేవ భవిష్యతీతి న కశ్చిద్విరోధః| ప్రవర్తితమితి ప్రవృత్త్యున్ముఖీకృతం||79-80||
Adhikarana 39 (81-82) · Śloka 82
రూక్షాశనాః కర్మనిత్యా యే నరా దీప్తపావకాః| తేషాం దోషాః క్షయం యాంతి కర్మవాతాతపాగ్నిభిః ||81|| విరుద్ధాధ్యశనాజీర్ణదోషానపి సహంతి తే| స్నేహ్యాస్తే మారుతాద్రక్ష్యా నావ్యాధౌ తాన్ విశోధయేత్ ||82||
रूक्षाशनाः कर्मनित्या ये नरा दीप्तपावकाः| तेषां दोषाः क्षयं यान्ति कर्मवातातपाग्निभिः ||८१|| विरुद्धाध्यशनाजीर्णदोषानपि सहन्ति ते| स्नेह्यास्ते मारुताद्रक्ष्या नाव्याधौ तान् विशोधयेत् ||८२||
🔊 Audio coming soon
రూక్షాశనా ఇత్యాదినా స్నేహ్యా అపి న వ్యాధివ్యతిరేకేణ శోధనీయా ఇత్యాహ| కర్మనిత్యా ఇతి నిత్యం వ్యాయామాదికర్మకరాః| విరుద్ధాధ్యశనాజీర్ణాన్ దోషాన్ సహంతీతి విరుద్ధాశనాదయో దోషరూపా న తేషాం వికారం జనయంతీత్యర్థః; విరుద్ధాధ్యశనాదయశ్చ దోషజనకతయా దోషశబ్దేనోచ్యంతే| నావ్యాధావితి అవిద్యమానసంశోధనైకసాధ్యే వ్యాధౌ న తాన్ విశోధయేదితి; అన్యత్రాప్యుక్తోఽయమర్థః “అనీరితానాం దోషాణామీరణం న ప్రశస్యతే| ఉపర్యుపరి సక్తానామశ్మనామివ తాడనం ” ఇతి||81-82||
Adhikarana 40 (83-85) · Śloka 85
నాతిస్నిగ్ధశరీరాయ దద్యాత్ స్నేహవిరేచనం| స్నేహోత్క్లిష్టశరీరాయ రూక్షం దద్యాద్విరేచనం||83|| ఏవం జ్ఞాత్వా విధిం ధీరో దేశకాలప్రమాణవిత్| విరేచనం విరేచ్యేభ్యః ప్రయచ్ఛన్నాపరాధ్యతి||84|| విభ్రంశో విషవద్యస్య సమ్యగ్యోగో యథాఽమృతం| కాలేష్వవశ్యం పేయం చ తస్మాద్యత్నాత్ ప్రయోజయేత్||85||
नातिस्निग्धशरीराय दद्यात् स्नेहविरेचनम्| स्नेहोत्क्लिष्टशरीराय रूक्षं दद्याद्विरेचनम्||८३|| एवं ज्ञात्वा विधिं धीरो देशकालप्रमाणवित्| विरेचनं विरेच्येभ्यः प्रयच्छन्नापराध्यति||८४|| विभ्रंशो विषवद्यस्य सम्यग्योगो यथाऽमृतम्| कालेष्ववश्यं पेयं च तस्माद्यत्नात् प्रयोजयेत्||८५||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తం విధిముపసంహరన్నాహ- ఏవం జ్ఞాత్వేత్యాది| విరేచ్యేభ్య ఇతి విరేచనార్హేభ్యః| విభ్రంశ ఇత్యాదౌ యస్యేతి సంశోధనస్య| నను విషతుల్యవిభ్రంశమేతచ్ఛోధనం తత్కిమనేనాచరితేనేత్యాహ- కాలేష్వవశ్యం పేయం చేతి; సంశోధనసాధ్యవ్యాధావవశ్యం పేయం| తేన, అవస్థావిశేషేఽవశ్యకర్తవ్యతయా న శోధనం పరిహర్తుం పార్యత ఇతి భావః||83-85||
Adhikarana 41 (86) · Śloka 86
ద్రవ్యప్రమాణం తు యదుక్తమస్మిన్మధ్యేషు తత్ కోష్ఠవయోబలేషు| తన్మూలమాలంబ్య భవేద్వికల్ప్యం తేషాం వికల్ప్యోఽభ్యధికోనభావః||86||
द्रव्यप्रमाणं तु यदुक्तमस्मिन्मध्येषु तत् कोष्ठवयोबलेषु| तन्मूलमालम्ब्य भवेद्विकल्प्यं तेषां विकल्प्योऽभ्यधिकोनभावः||८६||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి యదేతచ్ఛోధనస్య క్వచిత్ కర్షాదిమానముక్తం న తత్ సర్వపురుషవిషయం, కింతు మధ్యేషు కోష్ఠవయోబలేషు తన్మానం జ్ఞేయమితి దర్శయన్నాహ- ద్రవ్యేత్యాది| తన్మూలమాలంబ్యేతి ఉక్తప్రమాణమనుక్తప్రమాణానుమానబీజం కృత్వా| వికల్పార్థమాహ- తేషాం వికల్ప్యోఽభ్యధికోనభావ ఇతి; భేషజప్రమాణస్యాధికభావ ఊనభావశ్చ వికల్ప్య ఇత్యర్థః||86||
Adhikarana 42 (87-97) · Śloka 98
షడ్ ధ్వంశ్యస్తు మరీచిః స్యాత్ షణ్మరీచ్యస్తు సర్షపః| అష్టౌ తే సర్షపా రక్తాస్తండులశ్చాపి తద్ద్వయం||87|| ధాన్యమాషో భవేదేకో ధాన్యమాషద్వయం యవః| అండికా తే తు చత్వారస్తాశ్చతస్రస్తు మాషకః||88|| హేమశ్చ ధాన్యకశ్చోక్తో భవేచ్ఛాణస్తు తే త్రయః| శాణౌ ద్వౌ ద్రంక్షణం విద్యాత్ కోలం బదరమేవ చ||89|| విద్యాద్ద్వౌ ద్రంక్షణౌ కర్షం సువర్ణం చాక్షమేవ చ| బిడాలపదకం చైవ పిచుం పాణితలం తథా||90|| తిందుకం చ విజానీయాత్ కవలగ్రహమేవ చ| ద్వే సువర్ణే పలార్ధం స్యాచ్ఛుక్తిరష్టమికా తథా||91|| ద్వే పలార్ధే పలం ముష్టిః ప్రకుంచోఽథ చతుర్థికా| బిల్వం షోడశికా చామ్రం ద్వే పలే ప్రసృతం విదుః||92|| అష్టమానం తు విజ్ఞేయం కుడవౌ ద్వౌ తు మానికా| పలం చతుర్గుణం విద్యాదంజలిం కుడవం తథా||93|| చత్వారః కుడవాః ప్రస్థశ్చతుఃప్రస్థమథాఢకం| పాత్రం తదేవ విజ్ఞేయం కంసః ప్రస్థాష్టకం తథా||94|| కంసశ్చతుర్గుణో ద్రోణశ్చార్మణం నల్వణం చ తత్| స ఏవ కలశః ఖ్యాతో ఘటమున్మానమేవ చ||95|| ద్రోణస్తు ద్విగుణః శూర్పో విజ్ఞేయః కుంభ ఏవ చ| గోణీం శూర్పద్వయం విద్యాత్ ఖారీం భారం తథైవ చ||96|| ద్వాత్రింశతం విజానీయాద్వాహం శూర్పాణి బుద్ధిమాన్| తులాం శతపలం విద్యాత్ పరిమాణవిశారదః||97|| శుష్కద్రవ్యేష్విదం మానమేవమాది ప్రకీర్తితం|98|
षड् ध्वंश्यस्तु मरीचिः स्यात् षण्मरीच्यस्तु सर्षपः| अष्टौ ते सर्षपा रक्तास्तण्डुलश्चापि तद्द्वयम्||८७|| धान्यमाषो भवेदेको धान्यमाषद्वयं यवः| अण्डिका ते तु चत्वारस्ताश्चतस्रस्तु माषकः||८८|| हेमश्च धान्यकश्चोक्तो भवेच्छाणस्तु ते त्रयः| शाणौ द्वौ द्रङ्क्षणं विद्यात् कोलं बदरमेव च||८९|| विद्याद्द्वौ द्रङ्क्षणौ कर्षं सुवर्णं चाक्षमेव च| बिडालपदकं चैव पिचुं पाणितलं तथा||९०|| तिन्दुकं च विजानीयात् कवलग्रहमेव च| द्वे सुवर्णे पलार्धं स्याच्छुक्तिरष्टमिका तथा||९१|| द्वे पलार्धे पलं मुष्टिः प्रकुञ्चोऽथ चतुर्थिका| बिल्वं षोडशिका चाम्रं द्वे पले प्रसृतं विदुः||९२|| अष्टमानं तु विज्ञेयं कुडवौ द्वौ तु मानिका| पलं चतुर्गुणं विद्यादञ्जलिं कुडवं तथा||९३|| चत्वारः कुडवाः प्रस्थश्चतुःप्रस्थमथाढकम्| पात्रं तदेव विज्ञेयं कंसः प्रस्थाष्टकं तथा||९४|| कंसश्चतुर्गुणो द्रोणश्चार्मणं नल्वणं च तत्| स एव कलशः ख्यातो घटमुन्मानमेव च||९५|| द्रोणस्तु द्विगुणः शूर्पो विज्ञेयः कुम्भ एव च| गोणीं शूर्पद्वयं विद्यात् खारीं भारं तथैव च||९६|| द्वात्रिंशतं विजानीयाद्वाहं शूर्पाणि बुद्धिमान्| तुलां शतपलं विद्यात् परिमाणविशारदः||९७|| शुष्कद्रव्येष्विदं मानमेवमादि प्रकीर्तितम्|९८|
🔊 Audio coming soon
ప్రమాణోపోద్ఘాతాత్ సర్వశాస్త్రవ్యవహ్రియమాణం ప్రమాణం నిరూపయన్నాహ- షడ్ ధ్వంశ్య ఇత్యాది| ధ్వంశీం త్రసరేణుకం వదంతి; అన్యే తు ధ్వంశీం ధూలిమాహుః| అష్టౌ తే సర్షపా రక్తాస్తండులా ఇత్యత్ర రక్తా ఇతి సర్షపాణాం విశేషణం| తద్ద్వయం ధాన్యమాష ఇతి తండులద్వయం ధాన్యమాషో భవేత్| తే తు చత్వార ఇతి యవచత్వారః; అన్యే తు మాషాశ్చత్వారః అండికా ఇతి వదంతి| త్రయో మాషకాః శాణః| అత్ర మానే అష్టచత్వారింశన్మాషకమానం పలం భవతి, తదేవ దశరక్తిమానేన చతుఃషష్టిమాషకపలేన తుల్యం భవతి, యతశ్చతుర్వింశతిధాన్యమాషైర్దశరక్తికాస్తుల్యా భవంతి; తతశ్చ దశరక్తిమానాశ్చతుఃషష్టిమాషకాశ్చతుర్వింశతిధాన్యమాషైర్గుణితాః షట్త్రింశదధికపంచదశశతధాన్యమాషా ఏవ భవంతి; తేన దశరక్తికచతుఃషష్టిధాన్యమాషపలమానేన సహ ద్వాత్రింశద్ధాన్యమాషప్రమాణాష్టచత్వారింశన్మాషకృతపలమానస్య తుల్యతా| సుశ్రుతేఽపి “తత్ర ద్వాదశ ధాన్యమాషాః స్వర్ణమాషకః, తే చ చతుఃషష్టిః పలం” (సు. చి. అ. 31) ఇతి వ్యవస్థాపితం| తేన చతుఃషష్టిమాషకా ద్వాదశధాన్యమాషైర్గుణితాః సంతోఽష్టషష్ట్యధికసప్తశతధాన్యమాషా భవంతి; ఏవం దృఢబలోక్తమానాదర్ధేన సుశ్రుతపలాదిమానం భవతి; ఏవం సుశ్రుతేఽపి పంచరక్తికమాషో భవతి| దృఢబలమానం మాగధం, సుశ్రుతమానం కాలింగమితి బ్రువతే| జతూకర్ణే తు షడ్గుంజకో మాషక ఉక్తః||87-97||-
Adhikarana 43 (98-99) · Śloka 99
ద్విగుణం తద్ద్రవేష్విష్టం తథా సద్యోద్ధృతేషు చ||98|| యద్ధి మానం తులా ప్రోక్తా పలం వా తత్ ప్రయోజయేత్| అనుక్తే పరిమాణే తు తుల్యం మానం ప్రకీర్తితం||99||
द्विगुणं तद्द्रवेष्विष्टं तथा सद्योद्धृतेषु च||९८|| यद्धि मानं तुला प्रोक्ता पलं वा तत् प्रयोजयेत्| अनुक्ते परिमाणे तु तुल्यं मानं प्रकीर्तितम्||९९||
🔊 Audio coming soon
ద్విగుణం తద్ద్రవేష్విష్టమిత్యాది| అత్ర యద్యపి సామాన్యేనైవ ద్రవస్య ద్వైగుణ్యముక్తం, తథాఽపి తంత్రాంతరదర్శనాత్ కుడవాదావేవ ద్రవస్య ద్వైగుణ్యం| ఉక్తం హి “రక్తికాదిషు మానేషు యావన్న కుడవో భవేత్| శుష్కే ద్రవార్ద్రయోశ్చైవ తుల్యం మానం ప్రకీర్తితం” ఇతి| జతూకర్ణేఽప్యుక్తం “ద్విగుణాః కుడవాదయో ద్రవాణాం” ఇతి| ఇహాపి సునిషణ్ణకచాంగేరీఘృతే “త్రింశత్పలాని ప్రస్థోఽత్ర విజ్ఞేయో ద్విపలాధికః” (చి.అ.14) ఇతి వచనేన ద్రవద్వైగుణ్యం పారిభాషికప్రస్థే ద్రఢయతాఽఽచార్యేణ రక్తికాదౌ ద్వైగుణ్యపరిభాషావ్యభిచారః సూచ్యత ఇత్యుపపాదితమేవ ప్రాక్| ఆర్ద్రద్వైగుణ్యం చ తస్యైవ భవతి యస్య ద్రవ్యస్య శుష్కస్య చార్ద్రస్య చోపయోగః సంభవతి, యచ్చ నిత్యమార్ద్రమేవోపయుజ్యతే న తత్ర ద్వైగుణ్యం| ఉక్తం హ్యన్యత్ర- “వాసాకుటజకూష్మాండశతపత్రీసహామృతాః| ప్రసారణ్యశ్వగంధా చ శతపుష్పాసహాచరాః|| నిత్యమార్ద్రాః ప్రయోక్తవ్యా న తేషాం ద్విగుణం భవేత్” ఇతి| అన్యేషాం చ ద్వైగుణ్యం కృత్వా మానస్య వారద్వయగ్రహణం కర్తవ్యమిత్యర్థః||98-99||
Adhikarana 44 (100) · Śloka 100
ద్రవకార్యేఽపి చానుక్తే సర్వత్ర సలిలం స్మృతం| యతశ్చ పాదనిర్దేశశ్చతుర్భాగస్తతశ్చ సః||100||
द्रवकार्येऽपि चानुक्ते सर्वत्र सलिलं स्मृतम्| यतश्च पादनिर्देशश्चतुर्भागस्ततश्च सः||१००||
🔊 Audio coming soon
పరిభాషాంతరమాహ- ద్రవకార్యేఽపీత్యాది| స్నేహాదిసాధనే ద్రవసంపాద్యే యత్ర ద్రవం నోక్తం తత్ర సలిలం దేయమిత్యర్థః| యతశ్చ పాదనిర్దేశశ్చతుర్భాగస్తతశ్చ స ఇతి అస్యార్థో లోకత ఏవ సిద్ధః, తథాఽపి స్పష్టార్థం పునరభిధీయతే||100||
Adhikarana 45 (101) · Śloka 101
జలస్నేహౌషధానాం తు ప్రమాణం యత్ర నేరితం | తత్ర స్యాదౌషధాత్ స్నేహః స్నేహాత్తోయం చతుర్గుణం||101||
जलस्नेहौषधानां तु प्रमाणं यत्र नेरितम् | तत्र स्यादौषधात् स्नेहः स्नेहात्तोयं चतुर्गुणम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
జలస్నేహౌషధానామిత్యాదౌ ఔషధాత్ స్నేహశ్చతుర్గుణ ఇతి కల్కాత్ స్నేహశ్చతుర్గుణః| స్నేహాత్తోయం చతుర్గుణమితి తోయశబ్దస్య ద్రవోపలక్షణత్వాద్ద్రవం చతుర్గుణమిత్యర్థః| యత్ర తు విశిష్టం మానం జలాదీనాముక్తం తత్ర తథైవ కర్తవ్యం, “నిర్దిష్టే తత్తదేవ తు” (సు.చి.అ.31) ఇతివచనాత్||101||
Adhikarana 46 (102-103) · Śloka 103
స్నేహపాకస్త్రిధా జ్ఞేయో మృదుర్మధ్యః ఖరస్తథా| తుల్యే కల్కేన నిర్యాసే భేషజానాం మృదుః స్మృతః||102|| సంయావ ఇవ నిర్యాసే మధ్యో దర్వీం విముంచతి| శీర్యమాణే తు నిర్యాసే వర్తమానే ఖరస్తథా||103||
स्नेहपाकस्त्रिधा ज्ञेयो मृदुर्मध्यः खरस्तथा| तुल्ये कल्केन निर्यासे भेषजानां मृदुः स्मृतः||१०२|| संयाव इव निर्यासे मध्यो दर्वीं विमुञ्चति| शीर्यमाणे तु निर्यासे वर्तमाने खरस्तथा||१०३||
🔊 Audio coming soon
స్నేహపాకత్రైవిధ్యలక్షణమాహ- స్నేహపాక ఇత్యాది| తుల్యే కల్కేన నిర్యాస ఇతి ప్రథమప్రక్షిప్తకల్కతుల్యతాం గతే పాకేన నిర్యాసే సతి| సంయావ ఇవేతి అత్ర సంయావశబ్దేన సమఘృతగుడగోధూమకణికాకృతపిండ ఉచ్యతే| శీర్యమాణే ఇత్యాది ఖరపాకలక్షణం| శీర్యమాణే ఇతి అవసీదతి| వర్తమానే అంగులిపీడనాద్వర్తితాం గచ్ఛతి||102-103||
Adhikarana 47 (104) · Śloka 104
ఖరోఽభ్యంగే స్మృతః పాకో, మృదుర్నస్తఃక్రియాసు చ| మధ్యపాకం తు పానార్థే బస్తౌ చ వినియోజయేత్||104||
खरोऽभ्यङ्गे स्मृतः पाको, मृदुर्नस्तःक्रियासु च| मध्यपाकं तु पानार्थे बस्तौ च विनियोजयेत्||१०४||
🔊 Audio coming soon
ఖరపాకాదివిషయమాహ- ఖర ఇత్యాది||104||
Adhikarana 48 (105) · Śloka 105
మానం చ ద్వివిధం ప్రాహుః కాలింగం మాగధం తథా| కాలింగాన్మాగధం శ్రేష్ఠమేవం మానవిదో విదుః||105||
मानं च द्विविधं प्राहुः कालिङ्गं मागधं तथा| कालिङ्गान्मागधं श्रेष्ठमेवं मानविदो विदुः||१०५||
🔊 Audio coming soon
కాలింగమిత్యాదికం శ్లోకం కేచిత్ పఠంతి, తం చానార్షం వదంతి||105||
Adhikarana 49 (106-107) · Śloka 107
తత్ర శ్లోకౌ- కల్పార్థః శోధనం సంజ్ఞా పృథగ్ఘేతుః ప్రవర్తనే| దేశాదీనాం ఫలాదీనాం గుణా యోగశతాని షట్||106|| వికల్పహేతుర్నామాని తీక్ష్ణమధ్యాల్పలక్షణం| విధిశ్చావస్థికో మానం స్నేహపాకశ్చ దర్శితః||107||
तत्र श्लोकौ- कल्पार्थः शोधनं सञ्ज्ञा पृथग्घेतुः प्रवर्तने| देशादीनां फलादीनां गुणा योगशतानि षट्||१०६|| विकल्पहेतुर्नामानि तीक्ष्णमध्याल्पलक्षणम्| विधिश्चावस्थिको मानं स्नेहपाकश्च दर्शितः||१०७||
🔊 Audio coming soon
కల్పార్థ ఇత్యాదిః స్థానార్థసంగ్రహః| కల్పార్థః “కల్పార్థం భేదార్థం” (క.అ.1) ఇత్యాదినోక్తః| శోధనసంజ్ఞా- “ఉభయం వా శరీరమలవిరేచనాత్” (క.అ.1) ఇత్యాదినోక్తా| పృథగ్ఘేతుః ప్రవర్తనే ఇతి “తత్రోష్ణతీక్ష్ణవికాశీ” (క.అ.1) ఇత్యాదినోక్తః| దేశాదీనాం గుణాః “తత్ర దేశస్తు” (క.అ.1) ఇత్యాదినోక్తాః| ఫలాదీనాం గుణాః మదనఫలాదికల్ప ఏవోక్తాః| యోగశతాని షడితి “త్రిశతం పంచపంచాశత్” ఇత్యాదినోక్తం| వికల్పహేతుః “ఉపభోగసుఖార్థం” (క.అ.1) ఇత్యాదినా ప్రథమాధ్యాయే ప్రోక్తః| నామాని మదనఫలాదీనామేవ, తాని చ ప్రత్యధ్యాయముక్తాని| తీక్ష్ణమధ్యాల్పలక్షణమితి “సుఖం క్షిప్రం మహావేగం” (క.అ.12) ఇత్యాదినోక్తం| విధిశ్చావస్థికః “దేయం హ్యనిర్గతే పూర్వం” (క.అ.12) ఇత్యాదినోక్తః| శేషం సుగమం||106-107||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే కల్పస్థానే దంతీద్రవంతీకల్పో నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12|| ఇతి చరకసంహితాయాం సప్తమం కల్పస్థానం సంపూర్ణం|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते कल्पस्थाने दन्तीद्रवन्तीकल्पो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२|| इति चरकसंहितायां सप्तमं कल्पस्थानं सम्पूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం కల్పస్థానే దంతీద్రవంతీకల్పో నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||