athātō dhāmārgavakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो धामार्गवकल्पं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
uktasambandhāddhāmārgavakalpō'bhidhīyatē||1-2||
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
4. dhāmārgavakalpaḥ
karkōṭakī kōṭhaphalā mahājālinirēva ca| dhāmārgavasya paryāyā rājakōśātakī tathā||3||
View original
कर्कोटकी कोठफला महाजालिनिरेव च| धामार्गवस्य पर्याया राजकोशातकी तथा||३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
tatra karkōṭakītyādinā paryāyakathanam| dhāmārgavaḥ pītaghōṣakaḥ||3||
garē gulmōdarē kāsē vātē ślēṣmāśayasthitē| kaphē ca kaṇṭhavakrasthē kaphasañcayajēṣu ca||4|| rōgēṣvēṣu prayōjyaṁ syāt sthirāśca guravaśca yē|5|
View original
गरे गुल्मोदरे कासे वाते श्लेष्माशयस्थिते| कफे च कण्ठवक्रस्थे कफसञ्चयजेषु च||४|| रोगेष्वेषु प्रयोज्यं स्यात् स्थिराश्च गुरवश्च ये|५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
sthirāśca guravaśca yē ityatra ‘gadāḥ’ iti śēṣaḥ||4||-
phalaṁ puṣpaṁ pravālaṁ ca vidhinā tasya saṁharēt||5||
View original
फलं पुष्पं प्रवालं च विधिना तस्य संहरेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
vidhinēti bhēṣajagrahaṇōktēna vidhinā||5||
pravālasvarasaṁ śuṣkaṁ kr̥tvā ca gulikāḥ pr̥thak| kōvidārādibhiḥ pēyāḥ kaṣāyairmadhukasya ca||6||
View original
प्रवालस्वरसं शुष्कं कृत्वा च गुलिकाः पृथक्| कोविदारादिभिः पेयाः कषायैर्मधुकस्य च||६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
pravālētyādinā navayōgānāha| pravālasya svarasaḥ pravālasvarasaḥ| atra kōvidārādikaṣāyairguḍikākaraṇaṁ pānaṁ ca jñēyam||6||
puṣpādiṣu payōyōgāścatvāraḥ pañcamī surā| pūrvavat...|7|
View original
पुष्पादिषु पयोयोगाश्चत्वारः पञ्चमी सुरा| पूर्ववत्...|७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
puṣpādiṣvityādinā jīmūtakakalpavidhānēna nirdiṣṭāścatvāraḥ kṣīraprayōgāḥ, pañcamaśca surāyōgō'tidiśyatē; tē ca ‘payaḥ puṣpē'sya’ (ka. a. 2) ityādinōktā jñēyāḥ| pūrvavaditi pūrvēṇa sambadhyatē|7|-
... jīrṇaśuṣkāṇāmataḥ kalpaḥ pravakṣyatē||7|| madhukasya kaṣāyēṇa bījakaṇṭhōddhr̥taṁ phalam| saguḍaṁ vyuṣitaṁ rātriṁ kōvidārādibhistathā||8|| dadyādgulmōdarārtēbhyō yē cāpyanyē kaphāmayāḥ|9|
View original
... जीर्णशुष्काणामतः कल्पः प्रवक्ष्यते||७|| मधुकस्य कषायेण बीजकण्ठोद्धृतं फलम्| सगुडं व्युषितं रात्रिं कोविदारादिभिस्तथा||८|| दद्याद्गुल्मोदरार्तेभ्यो ये चाप्यन्ये कफामयाः|९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
jīrṇaśuṣkāṇāmityādinā navakaṣāyayōgānāha, tathā ‘jātyāḥ’ ityādinā ēkādaśa kaṣāyayōgān vakṣyati; ēvaṁ viṁśatiḥ kaṣāyayōgāḥ saṅgrahē vakṣyamāṇāḥ pūryantē| bījakaṇṭhōddhr̥taṁ phalamiti yatra bījāni baddhāni santi sa bījakaṇṭha uddhr̥tō yasmin tadbījakaṇṭhōddhr̥taṁ phalam| atra ca pūrvanipātāniyama āhitāgnyādipūrvanipātavadbōdhyaḥ| ēvambhūtaṁ ca phalaṁ kaṣāyēṇa saguḍēna pūritaṁ rātrivyuṣitaṁ kartavyam| uktaṁ hi jatūkarṇē- dhāmārgavakalpē- “dhāmārgavaphalēṣūddhr̥tabījamadhyēṣu saguḍōṣitāḥ kōvidārādikaṣāyā nava” iti| gulmināṁ cāvasthāyāṁ vamanaṁ hitamēva, tēnēha gulmaviṣayatayā vamanōpadarśanaṁ na virōdhi||7-8||-
dadyādannēna saṁyuktaṁ chardihr̥drōgaśāntayē||9||
View original
दद्यादन्नेन संयुक्तं छर्दिहृद्रोगशान्तये||९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
dadyādityādinā ēkō'nnayōga ucyatē| annē ca dhāmārgavasya saṁyōgēnaikō yōgaḥ||9||
cūrṇairvā'pyutpalādīni bhāvitāni prabhūtaśaḥ| rasakṣīrayavāgvāditr̥ptō ghrātvā vamēt sukham||10||
View original
चूर्णैर्वाऽप्युत्पलादीनि भावितानि प्रभूतशः| रसक्षीरयवाग्वादितृप्तो घ्रात्वा वमेत् सुखम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
cūrṇairityādinā ghrēyē ēkayōgamāha| utpalādīnāṁ cātra bhēdō'vivakṣitaḥ utpalasyaika ēva ghrēyayōgaḥ| atra ādiśabdēna saugandhikapadmādīnāṁ grahaṇam| prabhūtaśaścūrṇairbhāvitānīti jñēyam||10||
cūrṇīkr̥tasya vartiṁ vā kr̥tvā badarasammitām| vinīyāñjalimātrē tu pibēdgō'śvaśakr̥drasē ||11|| pr̥ṣatarṣyakuraṅgāhvagajōṣṭrāśvatarāvikē| śvadaṁṣṭrakharakhaṅgānāṁ caivaṁ pēyā śakr̥drasē ||12||
View original
चूर्णीकृतस्य वर्तिं वा कृत्वा बदरसम्मिताम्| विनीयाञ्जलिमात्रे तु पिबेद्गोऽश्वशकृद्रसे ||११|| पृषतर्ष्यकुरङ्गाह्वगजोष्ट्राश्वतराविके| श्वदंष्ट्रखरखङ्गानां चैवं पेया शकृद्रसे ||१२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
cūrṇīkr̥tasyētyādinā gō'śvaśakr̥drasē iti dvau yōgau| tathā pr̥ṣatētyādidaśayōgaiḥ samaṁ śakr̥drasayōgasambandhāddvādaśa śakr̥dyōgā ucyantē| pr̥ṣataḥ binducitritahariṇaḥ; r̥ṣyaḥ nīlāṇḍaḥ, kuraṅgaḥ cañcalagatiḥ, aśvataraḥ vēgasaraḥ, śvadaṁṣṭraḥ caturdaṁṣṭrō mr̥gaviśēṣaḥ||11-12||
jīvakarṣabhakau vīrāmātmaguptāṁ śatāvarīm| kākōlīṁ śrāvaṇīṁ mēdāṁ mahāmēdāṁ madhūlikām||13|| ēkaikaśō'bhisañcūrṇya saha dhāmārgavēṇa tē| śarkarāmadhusaṁyuktā lēhā hr̥ddāhakāsinām||14|| sukhōdakānupānāḥ syuḥ pittōṣmasahitē kaphē|15|
View original
जीवकर्षभकौ वीरामात्मगुप्तां शतावरीम्| काकोलीं श्रावणीं मेदां महामेदां मधूलिकाम्||१३|| एकैकशोऽभिसञ्चूर्ण्य सह धामार्गवेण ते| शर्करामधुसंयुक्ता लेहा हृद्दाहकासिनाम्||१४|| सुखोदकानुपानाः स्युः पित्तोष्मसहिते कफे|१५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
jīvakētyādinā daśa lēhānāha| madhūlikā ‘markaṭahasta’ iti khyātā| atra lēhēṣu dhāmārgavāditaradravyacūrṇasya samānatvaṁ; madhuśarkarayōśca tāvatī mātrā yāvatyā lēhatvāpattirbhavati| pittōṣmasahitē kaphē iti udyatōṣmaguṇēna pittēna yuktē kaphē; anyē tu pittōṣmaśabdēna pittōṣmaṇā kr̥taṁ jvaramāhuḥ||13-14||-
dhānyatumburuyūṣēṇa kalkaḥ sarvaviṣāpahaḥ||15||
View original
धान्यतुम्बुरुयूषेण कल्कः सर्वविषापहः||१५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
dhānyētyādinaikaṁ kalkayōgamāha| dhānyatumbarukvātha ēva dhānyatumburuyūṣaḥ| uktaṁ hi jatūkaṇa “dhānyatumbururasēna kalkō viṣanut” iti||15|
jātyāḥ saumanasāyinyā rajanyāścōrakasya ca| vr̥ścīrasya mahākṣudrasahāhaimavatasya ca||16|| bimbyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā pr̥thak | ēkaṁ dhāmārgavaṁ dvē vā kaṣāyē parimr̥dya tu||17|| pūtaṁ manōvikārēṣu pibēdvamanamuttamam|18|
View original
जात्याः सौमनसायिन्या रजन्याश्चोरकस्य च| वृश्चीरस्य महाक्षुद्रसहाहैमवतस्य च||१६|| बिम्ब्याः पुनर्नवाया वा कासमर्दस्य वा पृथक् | एकं धामार्गवं द्वे वा कषाये परिमृद्य तु||१७|| पूतं मनोविकारेषु पिबेद्वमनमुत्तमम्|१८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
jātyā ityādinā ēkādaśakaṣāyayōgānāha| jātī saumanasyāyinī, anyē yūthikāṁ vadanti| vr̥ścīraḥ śvētapunarnavā| mahāsahā kṣudrasahā mudgamāṣaparṇyau| haimavatī vacā||16-17||-
tacchr̥takṣīrajaṁ sarpiḥ sādhitaṁ vā phalādibhiḥ||18||
View original
तच्छृतक्षीरजं सर्पिः साधितं वा फलादिभिः||१८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
tacchr̥tētyādinaikaṁ ghr̥tayōgamāha||18||
tatra ślōkau- pallavē nava catvāraḥ kṣīra ēkaḥ surāsavē| kaṣāyē viṁśatiḥ kalkē daśa dvau ca śakr̥drasē||19|| anna ēkastathā ghrēyē daśa lēhāstathā ghr̥tam| kalpē dhāmārgavasyōktāḥ ṣaṣṭiryōgā maharṣiṇā||20||
View original
तत्र श्लोकौ- पल्लवे नव चत्वारः क्षीर एकः सुरासवे| कषाये विंशतिः कल्के दश द्वौ च शकृद्रसे||१९|| अन्न एकस्तथा घ्रेये दश लेहास्तथा घृतम्| कल्पे धामार्गवस्योक्ताः षष्टिर्योगा महर्षिणा||२०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
pallavē navētyādisaṅgrahē vyutkramasaṅgrahābhidhānaṁ chandō'nurōdhāt| daśa dvau cēti dvādaśētyarthaḥ||19-20||
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē kalpasthānē dhāmārgavakalpō nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते कल्पस्थाने धामार्गवकल्पो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ kalpasthānē dhāmārgavakalpō nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||