Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātaḥ saptalāśaṅkhinīkalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
saptalā carmasāhvā ca bahuphēnarasā ca sā|
śaṅkhinī tiktalā caiva yavatiktā'kṣi(kṣa)pīḍakaḥ||3||
View original
अथातः सप्तलाशङ्खिनीकल्पं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
सप्तला चर्मसाह्वा च बहुफेनरसा च सा|
शङ्खिनी तिक्तला चैव यवतिक्ताऽक्षि(क्ष)पीडकः||३||
pūrvādhyāyōktasambandhādēva saptalāśaṅkhinīkalpō'bhidhīyatē| iha cādhyāyē yē yōgā abhidhīyantē tē saptalayā vā śaṅkhinyā vā ubhābhyāṁ vā sampādyantē śyāmātrivr̥dyōgavat||1-3||
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
tē gulmagarahr̥drōgakuṣṭhaśōphōdarādiṣu|
vikāsitīkṣṇarūkṣatvādyōjyē ślēṣmādhikēṣu tu||4||
nātiśuṣkaṁ phalaṁ grāhyaṁ śaṅkhinyā nistuṣīkr̥tam|
saptalāyāśca mūlāni gr̥hītvā bhājanē kṣipēt||5||
View original
ते गुल्मगरहृद्रोगकुष्ठशोफोदरादिषु|
विकासितीक्ष्णरूक्षत्वाद्योज्ये श्लेष्माधिकेषु तु||४||
नातिशुष्कं फलं ग्राह्यं शङ्खिन्या निस्तुषीकृतम्|
सप्तलायाश्च मूलानि गृहीत्वा भाजने क्षिपेत्||५||
tē gulmētyādi| tē saptalāśaṅkhinyau||4-5||
Adhikarana 3 (6-8) · Śloka 8
akṣamātraṁ tayōḥ piṇḍaṁ prasannālavaṇāyutam|
hr̥drōgē kaphavātōtthē gulmē caiva prayōjayēt||6||
priyālapīlukarkandhukōlāmrātakadāḍimaiḥ|
drākṣāpanasakharjūrabadarāmlaparūṣakaiḥ||7||
mairēyē dadhimaṇḍē'mlē sauvīrakatuṣōdakē|
sīdhau cāpyēṣa kalpaḥ syāt sukhaṁ śīghravirēcanaḥ||8||
View original
अक्षमात्रं तयोः पिण्डं प्रसन्नालवणायुतम्|
हृद्रोगे कफवातोत्थे गुल्मे चैव प्रयोजयेत्||६||
प्रियालपीलुकर्कन्धुकोलाम्रातकदाडिमैः|
द्राक्षापनसखर्जूरबदराम्लपरूषकैः||७||
मैरेये दधिमण्डेऽम्ले सौवीरकतुषोदके|
सीधौ चाप्येष कल्पः स्यात् सुखं शीघ्रविरेचनः||८||
akṣamātramityādinā kalkasya prasannālavaṇayuktasya priyālādikaṣāyēṣu ṣōḍaśayōgā bhavanti| atra yadyapi mairēyaikṣavau na kaṣāyau tathā'pi bahukaṣāyāntargatatvāt kaṣāyāvēva vaktavyau, saṅgrahē ‘kaṣāyā daśa ṣaṭ’ ityanēna vyapadiṣṭau| kaṣāyaśabdēna kalkakaṣāyō'bhiprētaḥ| karkandhūkōlabadaraśabdēna triprakārabadaragrahaṇam||6-8||
Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11
tailaṁ vidārigandhādyaiḥ payasi kvathitē pacēt|
saptalāśaṅkhinīkalkē trivr̥cchyāmārdhabhāgikē||9||
dadhimaṇḍēna sannīya siddhaṁ tat pāyayēta ca|
śaṅkhinīcūrṇabhāgau dvau tilacūrṇasya cāparaḥ||10||
harītakīkaṣāyēṇa tailaṁ tatpīḍitaṁ pibēt|
atasīsarṣapairaṇḍakarañjaṣvēṣa saṁvidhiḥ||11||
View original
तैलं विदारिगन्धाद्यैः पयसि क्वथिते पचेत्|
सप्तलाशङ्खिनीकल्के त्रिवृच्छ्यामार्धभागिके||९||
दधिमण्डेन सन्नीय सिद्धं तत् पाययेत च|
शङ्खिनीचूर्णभागौ द्वौ तिलचूर्णस्य चापरः||१०||
हरीतकीकषायेण तैलं तत्पीडितं पिबेत्|
अतसीसर्षपैरण्डकरञ्जष्वेष संविधिः||११||
tailamityādinā prathamastailayōgaḥ| trivr̥cchyāmārdhabhāgikē iti saptalāśaṅkhinīkalkayōrardhabhāgēna trivr̥cchyāmākalkō dēyaḥ| śaṅkhinītyādinā pañcatailayōgānāha, ēvaṁ ṣaṭtailayōgā bhavanti| tailaṁ tatpīḍitamiti śaṅkhinīcūrṇaṁ tilacūrṇaṁ ca harītakīkaṣāyēṇa sandhāya pīḍitaṁ tat tailaṁ pibēditi| atasyādiṣvēṣa saṁvidhiriti vacanēna tilasthānē'tasyādīnāṁ prayōgaṁ vidhattē||9-11||
Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16
śaṅkhinīsaptalāsiddhāt kṣīrādyadudiyādghr̥tam|
kalkabhāgē tayōrēva trivr̥cchyāmārdhasaṁyutē||12||
kṣīrēṇālōḍya sampakvaṁ pibēttacca virēcanam|
dantīdravantyōḥ kalpō'yamajaśr̥ṅgyajagandhayōḥ||13||
kṣīriṇyā nīlikāyāśca tathaiva ca karañjayōḥ|
masūravidalāyāśca pratyakparṇyāstathaiva ca||14||
dvivargārdhāṁśakalkēna tadvat sādhyaṁ ghr̥taṁ punaḥ|
śaṅkhinīsaptalādhātrīkaṣāyē sādhayēdghr̥tam ||15||
trivr̥tkalpēna sarpiśca trayō lēhāśca lōdhravat |
surākampillayōryōgaḥ kāryō lōdhravadēva ca||16||
View original
शङ्खिनीसप्तलासिद्धात् क्षीराद्यदुदियाद्घृतम्|
कल्कभागे तयोरेव त्रिवृच्छ्यामार्धसंयुते||१२||
क्षीरेणालोड्य सम्पक्वं पिबेत्तच्च विरेचनम्|
दन्तीद्रवन्त्योः कल्पोऽयमजशृङ्ग्यजगन्धयोः||१३||
क्षीरिण्या नीलिकायाश्च तथैव च करञ्जयोः|
मसूरविदलायाश्च प्रत्यक्पर्ण्यास्तथैव च||१४||
द्विवर्गार्धांशकल्केन तद्वत् साध्यं घृतं पुनः|
शङ्खिनीसप्तलाधात्रीकषाये साधयेद्घृतम् ||१५||
त्रिवृत्कल्पेन सर्पिश्च त्रयो लेहाश्च लोध्रवत् |
सुराकम्पिल्लयोर्योगः कार्यो लोध्रवदेव च||१६||
śaṅkhinīsaptalētyādi prathamaṁ ghr̥tam| dantīdravantyōrityādinā dvidvidravyakalkēna saptalāśaṅkhinīkalkārdhēna pūrvaghr̥tavatpākācca pañcaghr̥tayōgā aparē| dravantī dantībhēdaḥ| ajaśr̥ṅgī viṣāṇikā| kṣīriṇī dugdhikā| masūravidalā śyāmalatā| pratyakparṇī mūṣikaparṇī| dvivargārdhāṁśakalkēnēti dantyādidvivargaśaṅkhinīsaptalārdhabhāgikēna kalkēna| śaṅkhinītyādinā saptamaṁ ghr̥taṁ, trivr̥tkalkēnētyādyaṣṭamaṁ ghr̥tam| atra tvadhikr̥tatvāt saptalāśaṅkhinyōrdviguṇaḥ kaṣāyō vidhīyatē| lōdhravaditi lōdhrakalpavat; lōdhrakalpē yathā trayō lēhāḥ “caturaṅgulakalpēna” (ka.a.9) ityādinōktāḥ, tēna lōdhrasthānē saptalāśaṅkhinīyōgaḥ kartavyaḥ| tathā surāyōgaḥ kampillayōgaśca lōdhravaditi atrāpi lōdhrasthānē saptalāśaṅkhinīprakṣēpaḥ kartavyaḥ||12-16||
Adhikarana 6 (17) · Śloka 17
dantīdravantyōḥ kalpēna sauvīrakatuṣōdakē|
ajagandhājaśr̥ṅgyōśca tadvat syātāṁ virēcanē||17||
View original
दन्तीद्रवन्त्योः कल्पेन सौवीरकतुषोदके|
अजगन्धाजशृङ्ग्योश्च तद्वत् स्यातां विरेचने||१७||
dantīdravantyōrityādinā sandhānacatuṣṭayamāha| ētat sandhānacatuṣṭayaṁ pūrvasurāyōgēna samaṁ ‘pañca madyē” iti vacanēna saṅgrahagr̥hītaṁ; sauvīrakādīnāṁ ca madyaśabdēnābhidhānamihāsūtatvasāmānyājjñēyam| dantīdravantyōḥ kalpēnēti anāgatāvēkṣaṇēna dantīdravantīkalpē sauvīrakatuṣōdakē yē vaktavyē tadvidhānamihāpyatidiśati| tatra “ajagandhākaṣāyēṇa sauvīrakatuṣōdakē” (ka.a.12) iti vaktavyaṁ, tēnēhāpyajagandhākaṣāyayuktasaptalāśaṅkhinyōḥ sauvīrakatuṣōdakē kartavyē| atra “tathā dantīdravantyōśca kaṣāyē sājagandhayōḥ| gauḍaḥ kāryō'jaśr̥ṅgyā ca sa vai sukhavirēcanaḥ” (ka.a.12) ityanēnōktasya gauḍāriṣṭasya dantīdravantīkalpōktasya vidhānamatidiśati||17||
Adhikarana 7 (18-19) · Śloka 19
tatra ślōkau- kaṣāyā daśa ṣaṭ caiva ṣaṭ tailē'ṣṭau ca sarpiṣi|
pañca madyē trayō lēhā yōgaḥ kampillakē tathā||18||
saptalāśaṅkhinībhyāṁ tē triṁśaduktā navādhikāḥ|
yōgāḥ siddhāḥ samastābhyāmēkaśō'pi ca tē hitāḥ||19||
View original
तत्र श्लोकौ- कषाया दश षट् चैव षट् तैलेऽष्टौ च सर्पिषि|
पञ्च मद्ये त्रयो लेहा योगः कम्पिल्लके तथा||१८||
सप्तलाशङ्खिनीभ्यां ते त्रिंशदुक्ता नवाधिकाः|
योगाः सिद्धाः समस्ताभ्यामेकशोऽपि च ते हिताः||१९||
kaṣāyā ityādisaṅgrahō vyākr̥taḥ||18-19||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē kalpasthānē saptalāśaṅkhinīkalpō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते कल्पस्थाने सप्तलाशङ्खिनीकल्पो नामैकादशोऽध्यायः||११||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ kalpasthānē saptalāśaṅkhinīkalpō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||