7. śyāmātrivr̥tkalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શ્યામાત્રિવૃત્કલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

વમનાર્થકલ્પનાનન્તરં વિરેચનકલ્પેષુ વક્તવ્યેષુ ત્રિવૃતાયા વિરેચનદ્રવ્યેષુ સુખવિરેચનતયા પ્રધાનત્વાત્ ત્રિવૃત્કલ્પ એવાભિધીયતે| ત્રિવૃતાભેદ એવ ચ શ્યામા, તેન શ્યામાયાસ્ત્રિવૃતાયાશ્ચ કલ્પઃ શ્યામાત્રિવૃત્કલ્પઃ| યદ્યપિ ચારુણમૂલૈવ ત્રિવૃદત્રોત્કૃષ્ટા વક્તવ્યા, તથાઽપ્યધ્યાયસઞ્જ્ઞાયાં શ્યામાયા અગ્રે પાઠેનાશુદોષહન્તૃતયા શ્યામાયાઃ પ્રકર્ષં દર્શયતિ| યે ચાત્ર યોગા વક્તવ્યાસ્તેઽરુણયા વા શ્યામયા વા ઉભાભ્યાં વા દોષશરીરાદિબલાબલમવેક્ષ્ય કર્તવ્યાઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વિરેચને ત્રિવૃન્મૂલં શ્રેષ્ઠમાહુર્મનીષિણઃ | તસ્યાઃ સઞ્જ્ઞા ગુણાઃ કર્મ ભેદઃ કલ્પશ્ચ વક્ષ્યતે||૩||

વિરેચને ઇત્યાદૌ ત્રિવૃન્મૂલશબ્દેન શ્યામમૂલાયા અરુણમૂલાયાશ્ચ સામાન્યેન મૂલં ગૃહ્યતે||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ત્રિભણ્ડી ત્રિવૃતા ચૈવ શ્યામા કૂટરણા તથા| સર્વાનુભૂતિઃ સુવહા શબ્દૈઃ પર્યાયવાચકૈઃ||૪||

પર્યાયત્વેન વાચકૈઃ પર્યાયવાચકૈઃ||૪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

કષાયા મધુરા રૂક્ષા વિપાકે કટુકા ચ સા| કફપિત્તપ્રશમની રૌક્ષ્યાચ્ચાનિલકોપની||૫|| સેદાનીમૌષધૈર્યુક્તા વાતપિત્તકફાપહૈઃ| કલ્પવૈશેષ્યમાસાદ્ય સર્વરોગહરા ભવેત્||૬||

સેદાનીમિત્યાદિ| વાતાપહૌષધયોગેન વાતહન્તૃત્વમવિદ્યમાનં ભવતિ, કફપિત્તહન્તૃત્વં વિદ્યમાનમધિકં ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| કલ્પવૈશેષ્યમિતિ કલ્પનાવિશેષમ્| સર્વરોગહરેતિ વ્યસ્તસમસ્તસર્વદોષારબ્ધરોગહરા||૫-૬||

Adhikarana 5 (7-9) · Śloka 9

મૂલં તુ દ્વિવિધં તસ્યાઃ શ્યામં ચારુણમેવ ચ| તયોર્મુખ્યતરં વિદ્ધિ મૂલં યદરુણપ્રભમ્||૭|| સુકુમારે શિશૌ વૃદ્ધે મૃદુકોષ્ઠે ચ તચ્છુભમ્ | મોહયેદાશુકારિત્વાચ્છ્યામા ક્ષિણ્વીત મૂર્ચ્છયેત્ ||૮|| તૈક્ષ્ણ્યાત્ કર્ષતિ હૃત્કણ્ઠમાશુ દોષં હરત્યપિ| શસ્યતે બહુદોષાણાં ક્રૂરકોષ્ઠાશ્ચ યે નરાઃ||૯||

ત્રિવૃતયોર્ભેદમાહ- મૂલં તુ દ્વિવિધમિત્યાદિ| મુખ્યતરમિતિ વિરેચનક્રિયાયામેવાવ્યાપત્તિકરત્વાચ્છ્રેષ્ઠતરમ્| સુકુમારાઃ શિશવશ્ચ યદ્યપ્યવિરેચનીયા ઉક્તાસ્તથાઽપિ તેષાં વિધીયમાનવિરેચને હિતમિતિ જ્ઞેયમ્| મોહયેદિત્યાદિના શ્યામમૂલાયા ગુણકર્મણી બ્રૂતે| ક્ષિણ્વીતેતિ ધાતુક્ષયં કુર્યાત્||૭-૯||

Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11

ગુણવત્યાં તયોર્ભૂમૌ જાતં મૂલં સમુદ્ધરેત્| ઉપોષ્ય પ્રયતઃ શુક્લે શુક્લવાસાઃ સમાહિતઃ||૧૦|| ગમ્ભીરાનુગતં શ્લક્ષ્ણમતિર્યગ્વિસૃતં ચ યત્| તદ્વિપાટ્યોદ્ધરેદ્ગર્ભં ત્વચં શુષ્કાં નિધાપયેત્||૧૧||

યદ્યપિ મદનકલ્પ એવ ગુણવદ્ભૂમિજાતત્વાદિ સામાન્યેન ભેષજાનામુક્તમેવ, તથાઽપિ ગમ્ભીરાનુગતત્વાદિવિશેષસ્ય તત્રાનુક્તસ્યેહાભિધાને સતિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ તત્કિઞ્ચિદુચ્યતે- ગુણવત્યામિત્યાદિ| શુક્લે ઇતિ શુક્લપક્ષે| ગમ્ભીરાનુગમિતિ દૂરપ્રવિષ્ટમ્| ઉદ્ધરેદ્ગર્ભમિતિ મૂલસ્યાસ્થિ ઉદ્ધરેત્| નિધાપયેદિતિ યથોક્તભૈષજ્યસ્થાપનવિધાનેન સ્થાપયેત્||૧૦-૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

સ્નિગ્ધસ્વિન્નો વિરેચ્યસ્તુ પેયામાત્રોષિતઃ સુખમ્|૧૨|

પેયામાત્રોષિત ઇતિ પૂર્વદિને પેયામાત્રાહારતયા ઉષિતઃ; યદ્યપિ ચાન્યત્ર વિરેચનપૂર્વદિનેષુ તથૈવાહારો નિયમિતઃ- “સ્નેહવદ્દ્રવમુષ્ણં ચ ત્ર્યહં ભુક્ત્વા રસૌદનમ્” (સૂ.અ.૧૩) ઇત્યનેન, તથાઽપિ ત્રિવૃદ્વિરેચનપ્રયોગે પૂર્વદિને વિશેષવિધાનાત્ પેયાદાનં જ્ઞેયમ્| કિઞ્ચેયમેવ તદ્વચનાત્ સ્નિગ્ધોષ્ણમાંસરસસાધિતા ચ ક્રિયમાણા ન પૂર્વોક્તસ્નેહવદ્દ્રવૌષ્ણમાંસરસૌદનવિરુદ્ધા ભવતિ|૧૨|

Adhikarana 8 (12-13) · Śloka 13

અક્ષમાત્રં તયોઃ પિણ્ડં વિનીયામ્લેન ના પિબેત્||૧૨|| ગોઽવ્યજામહિષીમૂત્રસૌવીરકતુષોદકૈઃ| પ્રસન્નયા ત્રિફલયા શૃતયા ચ પૃથક્ પિબેત્||૧૩||

અક્ષમાત્રમિત્યાદિના નવભિરમ્લાદિભિર્દ્રવ્યૈર્નવયોગાનાહ| તયોરિતિ શ્યામાત્રિવૃદરુણત્રિવૃતયોઃ| એતયોશ્ચ મિલિતયોઃ પ્રત્યેકં ચ પ્રયોગા ઇતિ પ્રાગેવ પ્રતિપાદિતમ્| અમ્લેનેતિ કાઞ્જિકેન||૧૨-૧૩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

એકૈકં સૈન્ધવાદીનાં દ્વાદશાનાં સનાગરમ્| ત્રિવૃદ્દ્વિગુણસંયુક્તં ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્||૧૪||

એકૈકમિત્યાદિના સૈન્ધવાદિભિર્દ્વાદશયોગાનાહ| સૈન્ધવાદયશ્ચ દ્વાદશ રોગભિષગ્જિતીયે (વિ.અ.૮) લવણસ્કન્ધોક્તા જ્ઞેયાઃ| સનાગરમિતિ નાગરસહિતં સત્ પ્રત્યેકં સૈન્ધવાદીનાં ચૂર્ણં દ્વિગુણત્રિવૃતાચૂર્ણયુક્તં પાતવ્યમ્||૧૪||

Adhikarana 10 (15-16) · Śloka 17

પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં મરિચં ગજપિપ્પલી| સરલઃ કિલિમં હિઙ્ગુ ભાર્ગી તેજોવતી તથા||૧૫|| મુસ્તં હૈમવતી પથ્યા ચિત્રકો રજની વચા| સ્વર્ણક્ષીર્યજમોદા ચ શૃઙ્ગવેરં ચ તૈઃ પૃથક્||૧૬|| એકૈકાર્ધાંશસંયુક્તં પિબેદ્ગોમૂત્રસંયુતમ્|૧૭|

પિપ્પલીત્યાદિના પિપ્પલ્યાદિદ્રવ્યભેદેન મૂત્રેઽષ્ટાદશયોગાનાહ||૧૫-૧૬||-

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

મધુકાર્ધાંશસંયુક્તં શર્કરામ્બુયુતં પિબેત્||૧૭||

મધુકેત્યાદિનૈકઃ પ્રયોગઃ| અયં ચ સઙ્ગ્રહોક્તયોઃ ‘યષ્ટ્યાં દ્વૌ’ ઇત્યનયોરેકતરઃ||૧૭||

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 20

જીવકર્ષભકૌ મેદાં શ્રાવણીં કર્કાટાહ્વયામ્| મુદ્ગમાષાખ્યપર્ણ્યૌ ચ મહતીં શ્રાવણીં તથા||૧૮|| કાકોલીં ક્ષીરકાકોલીમિન્દ્રાં છિન્નરુહાં તથા| ક્ષીરશુક્લાં પયસ્યાં ચ યષ્ટ્યાહ્વં વિધિના પિબેત્||૧૯|| વાતપિત્તહિતાન્યેતાન્યન્યાનિ તુ કફાનિલે|૨૦|

જીવકેત્યાદિના ચતુર્દશયોગાન્ તથા યષ્ટ્યાહ્વમિત્યેકં ચાહ| અયં ચ સઙ્ગ્રહોક્તયોઃ ‘યષ્ટ્યાં દ્વૌ’ ઇતિ દ્વયોરન્યતરઃ| ક્ષીરશુક્લા ક્ષીરવિદારી| ઇન્દ્રા કોકિલાક્ષઃ| પયસ્યા અર્કપુષ્પી||૧૮-૧૯||-

Adhikarana 13 (20) · Śloka 21

ક્ષીરમાંસેક્ષુકાશ્મર્યદ્રાક્ષાપીલુરસૈઃ પૃથક્||૨૦|| સર્પિષા વા તયોશ્ચૂર્ણમભયાર્ધાંશિકં પિબેત્|૨૧|

ક્ષીરેત્યાદિના ક્ષીરાદૌ સપ્ત યોગાનાહ| પીલુ ઔત્તરપથિકં ફલમ્||૨૦||-

Adhikarana 14 (21-32) · Śloka 32

લિહ્યાદ્વા મધુસર્પિર્ભ્યાં સંયુક્તં સસિતોપલમ્||૨૧|| અજગન્ધા તુગાક્ષીરી વિદારી શર્કરા ત્રિવૃત્| ચૂર્ણિતં ક્ષૌદ્રસર્પિર્ભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે||૨૨|| સન્નિપાતજ્વરસ્તમ્ભદાહતૃષ્ણાર્દિતો નરઃ| શ્યામાત્રિવૃત્કષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરમ્||૨૩|| સાધયેદ્વિધિવલ્લેહં લિહ્યાત્ પાણિતલં તતઃ| સક્ષૌદ્રાં શર્કરાં પક્ત્વા કુર્યાન્મૃદ્ભાજને નવે||૨૪|| ક્ષિપેચ્છીતે ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં ત્વક્પત્રમરિચૈઃ સહ| માત્રયા લેહયેદેતદીશ્વરાણાં વિરેચનમ્||૨૫|| કુડવાંશાન્ રસાનિક્ષુદ્રાક્ષાપીલુપરુષકાત્| સિતોપલાપલં ક્ષૌદ્રાત્ કુડવાર્ધં ચ સાધયેત્||૨૬|| તં લેહં યોજયેચ્છીતં ત્રિવૃચ્ચૂર્ણેન શાસ્ત્રવિત્| એતદુત્સન્નપિત્તાનામીશ્વરાણાં વિરેચનમ્||૨૭|| શર્કરામોદકાન્ વર્તીર્ગુલિકામાંસપૂપકાન્| અનેન વિધિના કુર્યાત્ પૈત્તિકાનાં વિરેચનમ્||૨૮|| પિપ્પલીં નાગરં ક્ષારં શ્યામાં ત્રિવૃતયા સહ| લેહયેન્મધુના સાર્ધં શ્લેષ્મલાનાં વિરેચનમ્||૨૯|| માતુલુઙ્ગાભયાધાત્રીશ્રીપર્ણીકોલદાડિમાત્| સુભૃષ્ટાન્ સ્વરસાંસ્તૈલે સાધયેત્તત્ર ચાવપેત્||૩૦|| સહકારાત્ કપિત્થાચ્ચ મધ્યમમ્લં ચ યત્ ફલમ્| પૂર્વવદ્બહલીભૂતે ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં સમાવપેત્||૩૧|| ત્વક્પત્રકેશરૈલાનાં ચૂર્ણં મધુ ચ માત્રયા| લેહોઽયં કફપૂર્ણાનામીશ્વરાણાં વિરેચનમ્||૩૨||

લિહ્યાદ્વા મધ્વિત્યાદિનાઽષ્ટૌ લેહાનાહ| લિહ્યાદ્વેત્યાદિના પ્રથમો લેહઃ| અજગન્ધેત્યાદિના દ્વિતીયઃ| અજગન્ધા અજમોદા| શ્યામાત્રિવૃદિત્યાદિના તૃતીયો લેહઃ| અત્ર શર્કરાત્રિવૃચ્ચૂર્ણાભ્યાં સમાભ્યાં ક્વાથપાદિકાભ્યાં લેહઃ| સક્ષૌદ્રામિત્યાદિના ચતુર્થઃ| અત્ર ક્ષૌદ્રપાકો યોગમહિમ્ના| ત્રિવૃચ્ચૂર્ણમાત્રાપાદિકત્વં ત્વક્પત્રાદીનાં, સૌગન્ધમાત્રપ્રયોજનત્વાત્ | ઈશ્વરાણાં વિરેચનમિતિ વચનેન સુકુમારત્વાદસ્નિગ્ધવિષયતામસ્ય દર્શયતિ, ઈશ્વરા હિ પ્રાયેણ સુકુમારાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ ભવન્તિ| કુડવાંશાનિત્યાદિઃ પઞ્ચમઃ| અત્ર ત્રિવૃચ્ચૂર્ણમનિર્દિષ્ટમાનં, તચ્ચ પ્રક્ષેપન્યાયાલ્લેહાત્ પાદિકં કર્તવ્યમ્| ઉત્સન્નપિત્તાનામ્ ઉદ્ભૂતપિત્તાનામ્| શર્કરેત્યાદિના સિતાયોગાંશ્ચતુરોઽતિદેશાનુગુણ્યાલ્લેહાનાં મધ્ય એવાહ| અત્ર વર્ત્યાદયોઽપિ શર્કરાકૃતા એવ જ્ઞેયાઃ| અનેન વિધિનેતિ ઇક્ષ્વાદિરસસંસ્કારેણ ત્રિવૃચ્ચૂર્ણયોગેન ચ| પિપ્પલીં નાગરમિત્યાદિના ષષ્ઠો લેહઃ| મધ્યમિતિ અમ્લકપિત્થસ્ય મધ્યં ભાગમ્| અમ્લં ચ યત્ ફલમિતિ માતુલુઙ્ગાદિ| પૂર્વવદિતિ કૌડવિકત્વં માતુલુઙ્ગાદિરસાનાં દર્શયતિ||૨૧-૩૨||

Adhikarana 15 (33) · Śloka 33

પાનકાનિ રસાન્ યૂષાન્મોદકાન્ રાગષાડવાન્| અનેન વિધિના કુર્યાદ્વિરેકાર્થં કફાધિકે||૩૩||

પાનકાનીત્યાદિનાઽતિદેશાનુગુણ્યાત્ પાનકાદિપઞ્ચયોગાનાહ| રાગપ્રધાનઃ ષાડવો રાગષાડવઃ| અનેન વિધિનેતિ પૂર્વલેહોક્તવિધિના||૩૩||

Adhikarana 16 (34-35) · Śloka 35

ભૃઙ્ગૈલાભ્યાં સમા નીલી તૈસ્ત્રિવૃત્તૈશ્ચ શર્કરા| ચૂર્ણં ફલરસક્ષૌદ્રશક્તુભિસ્તર્પણં પિબેત્||૩૪|| વાતપિત્તકફોત્થેષુ રોગેષ્વલ્પાનલેષુ ચ| નરેષુ સુકુમારેષુ નિરપાયં વિરેચનમ્||૩૫||

ભૃઙ્ગૈલાભ્યામિત્યાદિના તર્પણયોગં પ્રથમમેવાહ, દ્વિતીયસ્તુ તર્પણયોગો ભવિષ્યતીતિ| ભૃઙ્ગં ગુડત્વક્| તૈશ્ચ શર્કરેતિ ભૃઙ્ગલાનીલીત્રિવૃદ્ભિઃ| ફલરસઃ દાડિમરસઃ||૩૪-૩૫||

Adhikarana 17 (36) · Śloka 36

શર્કરાત્રિફલાશ્યામાત્રિવૃત્પિપ્પલિમાક્ષિકૈઃ| મોદકઃ સન્નિપાતોર્ધ્વરક્તપિત્તજ્વરાપહઃ||૩૬||

શર્કરેત્યાદિના મોદકઃ પ્રથમઃ| તત્ર ચ “મોદકે દ્વિગુણો ગુડઃ” ઇતિ વચનાત્ ગુડશર્કરાં ચૂર્ણાદ્દ્વિગુણામિચ્છન્તિ||૩૬||

Adhikarana 18 (37-39) · Śloka 39

ત્રિવૃચ્છાણા મતાસ્તિસ્રસ્તિસ્રશ્ચ ત્રિફલાત્વચઃ| વિડઙ્ગપિપ્પલીક્ષારશાણાસ્તિસ્રશ્ચ ચૂર્ણિતાઃ||૩૭|| લિહ્યાત્ સર્પિર્મધુભ્યાં ચ મોદકં વા ગુડેન તુ| ભક્ષયેન્નિષ્પરીહારમેતચ્છોધનમુત્તમમ્ ||૩૮|| ગુલ્મં પ્લીહોદરં શ્વાસં હલીમકમરોચકમ્| કફવાતકૃતાંશ્ચાન્યાન્ વ્યાધીનેતહ્યપોહતિ||૩૯||

ત્રિવૃચ્છાણા ઇત્યાદિનેહ મોદકે ચ યદ્યપિ પઠ્યતે યોગઃ, તથાઽપ્યસ્ય લેહેનૈવ ગ્રહણાદયમષ્ટમો લેહો ભવતિ||૩૭-૩૯||

Adhikarana 19 (40-45) · Śloka 46

વિડઙ્ગપિપ્પલીમૂલત્રિફલાધાન્યચિત્રકાન્| મરિચેન્દ્રયવાજાજીપિપ્પલીહસ્તિપિપ્પલીઃ||૪૦|| લવણાન્યજમોદાં ચ ચૂર્ણિતં કાર્ષિકં પૃથક્| તિલતૈલત્રિવૃચ્ચૂર્ણભાગૌ ચાષ્ટપલોન્મિતૌ||૪૧|| ધાત્રીફલરસપ્રસ્થાંસ્ત્રીન્ ગુડાર્ધતુલાં તથા| પક્ત્વા મૃદ્વગ્નિના ખાદેદ્બદરોદુમ્બરોપમાન્||૪૨|| ગુડાન્ કૃત્વા ન ચાત્ર સ્યાદ્વિહારાહારયન્ત્રણા| મન્દાગ્નિત્વં જ્વરં મૂર્ચ્છાં મૂત્રકૃચ્છ્રમરોચકમ્||૪૩|| અસ્વપ્નં ગાત્રશૂલં ચ કાસં શ્વાસં ભ્રમં ક્ષયમ્| કુષ્ઠાર્શઃકામલામેહગુલ્મોદરભગન્દરાન્||૪૪|| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાંશ્ચ હન્યુઃ પુંસવનાશ્ચ તે| કલ્યાણકા ઇતિ ખ્યાતાઃ સર્વેષ્વૃતુષુ યૌગિકાઃ||૪૫|| ઇતિ કલ્યાણકગુડઃ|૪૬|

વિડઙ્ગેત્યાદિના દ્વિતીયો મોદકઃ||૪૦-૪૫||

Adhikarana 20 (46-49) · Śloka 50

વ્યોષત્વક્પત્રમુસ્તૈલાવિડઙ્ગામલકાભયાઃ | સમભાગા ભિષગ્દદ્યાદ્દ્વિગુણં ચ મુકૂલકમ્||૪૬|| ત્રિવૃતોઽષ્ટગુણં ભાગં શર્કરાયાશ્ચ ષડ્ગુણમ્| ચૂર્ણિતં ગુડિકાઃ કૃત્વા ક્ષૌદ્રેણ પલસમ્મિતાઃ||૪૭|| ભક્ષયેત્ કલ્યમુત્થાય શીતં ચાનુ પિબેજ્જલમ્| મૂત્રકૃચ્છ્રે જ્વરે વમ્યાં કાસે શ્વાસે ભ્રમે ક્ષયે||૪૮|| તાપે પાણ્ડ્વામયેઽલ્પેઽગ્નૌ શસ્તા નિર્યન્ત્રણાશિનઃ| યોગઃ સર્વવિષાણાં ચ મતઃ શ્રેષ્ઠો વિરેચને||૪૯|| મૂત્રજાનાં ચ રોગાણાં વિધિજ્ઞેનાવચારિતઃ|૫૦|

વ્યોષેત્યાદિના તૃતીયો મોદકઃ| અયં મોદકસ્તન્ત્રાન્તરે ‘અભયાદ્ય’ ઇતિ ખ્યાતઃ| મુકૂલકં દન્તી| અત્ર મુકૂલાદીનામેકૈકદ્રવ્યાપેક્ષયા દ્વૈગુણ્યાદિ ભવતિ| મધુ ચ તાવન્માત્રં યાવતા મોદકો ભવતિ| કેચિદત્ર વ્યોષાદિમિલિતચૂર્ણાદ્દન્ત્યાદીનાં દ્વૈગુણ્યં વદન્તિ||૪૬-૪૯||-

Adhikarana 21 (50) · Śloka 51

પથ્યાધાત્ર્યુરુબૂકાણાં પ્રસૃતૌ દ્વૌ ત્રિવૃત્પલમ્||૫૦|| દશ તાન્મોદકાન્ કુર્યાદીશ્વરાણાં વિરેચનમ્|૫૧|

પથ્યેત્યાદિના ચતુર્થઃ||૫૦||-

Adhikarana 22 (51-55) · Śloka 55

ત્રિવૃદ્ધૈમવતી શ્યામા નીલિની હસ્તિપિપ્પલી||૫૧|| સમૂલા પિપ્પલી મુસ્તમજમોદા દુરાલભા| કાર્ષિકં નાગરપલં ગુડસ્ય પલવિંશતિમ્||૫૨|| ચૂર્ણિતં મોદકાન્ કુર્યાદુદુમ્બરફલોપમાન્| હિઙ્ગુસૌવર્ચલવ્યોષયવાનીબિડજીરકૈઃ||૫૩|| વચાજગન્ધાત્રિફલાચવ્યચિત્રકધાન્યકૈઃ| મોદકાન્ વેષ્ટયેચ્ચૂર્ણૈસ્તાન્ સતુમ્બુરુદાડિમૈઃ||૫૪|| ત્રિકવઙ્ક્ષણહૃદ્બસ્તિકોષ્ઠાર્શઃપ્લીહશૂલિનામ્| હિક્કાકાસારુચિશ્વાસકફોદાવર્તિનાં શુભાઃ ||૫૫||

ત્રિવૃદ્ધૈમવતીત્યાદિના પઞ્ચમો મોદકઃ પૂર્યતે| વેષ્ટયેદિતિ અવચૂર્ણયેત્||૫૧-૫૫||

Adhikarana 23 (56-64) · Śloka 64

ત્રિવૃતાં કૌટજં બીજં પિપ્પલીં વિશ્વભેષજમ્| ક્ષૌદ્રદ્રાક્ષારસોપેતં વર્ષાસ્વેતદ્વિરેચનમ્||૫૬|| ત્રિવૃદ્દુરાલભામુસ્તશર્કરોદીચ્યચન્દનમ્| દ્રાક્ષામ્બુના સયષ્ટ્યાહ્વસાતલં જલદાત્યયે||૫૭|| ત્રિવૃતાં ચિત્રકં પાઠામજાજીં સરલં વચામ્| સ્વર્ણક્ષીરીં ચ હેમન્તે પિષ્ટ્વા તૂષ્ણામ્બુના પિબેત્||૫૮|| શર્કરા ત્રિવૃતા તુલ્યા ગ્રીષ્મકાલે વિરેચનમ્| ત્રિવૃત્ત્રાયન્તિહપુષાઃ સાતલાં કટુરોહિણીમ્ ||૫૯|| સ્વર્ણક્ષીરીં ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય ગોમૂત્રે ભાવયેત્ત્ર્યહમ્| એષ સર્વર્તુકો યોગઃ સ્નિગ્ધાનાં મલદોષહૃત્||૬૦|| ત્રિવૃચ્છ્યામા દુરાલમ્ભા વત્સકં હસ્તિપિપ્પલી| નીલિની ત્રિફલા મુસ્તં કટુકા ચ સુચૂર્ણિતમ્||૬૧|| સર્પિર્માંસરસોષ્ણામ્બુયુક્તં પાણિતલં તતઃ| પિબેત્ સુખતમં હ્યેતદ્રૂક્ષાણામપિ શસ્યતે||૬૨|| ત્ર્યૂષણં ત્રિફલા હિઙ્ગુ કાર્ષિકં ત્રિવૃતાપલમ્| સૌવર્ચલાર્ધકર્ષં ચ પલાર્ધં ચામ્લવેતસાત્||૬૩|| તચ્ચૂર્ણં શર્કરાતુલ્યં મદ્યેનામ્લેન વા પિબેત્| ગુલ્મપાર્શ્વાર્તિનુત્સિદ્ધં જીર્ણે ચાદ્યાદ્રસૌદનમ્||૬૪||

ત્રિવૃતાં કૌટજમિત્યાદિના ષડૃતુવિહિતાન્ યોગાન્ રૂક્ષાણામપિ શસ્યતે ઇત્યન્તેનાહ| સાતલા ચર્મકશા| જલદાત્યયે શરદિ| હેમન્તે યદ્યપિ પ્રબલશીતવાતે વિરેચનં નિષિદ્ધં, તથાઽપિ વ્યાધિવિષયવિહિતં વિરેચનમેતજ્જ્ઞેયમ્| સર્વર્તુકયોગૌ અનુક્તે ઋતૌ વસન્તાદૌ ચ જ્ઞેયૌ| ત્રિવૃચ્છ્યામેત્યાદિકોઽપિ સર્વર્તુકો યોગઃ| ત્ર્યૂષણમિત્યાદિશ્ચૂર્ણયોગો દ્વિતીયઃ||૫૬-૬૪||

Adhikarana 24 (65) · Śloka 66

ત્રિવૃતાં ત્રિફલાં દન્તીં સપ્તલાં વ્યોષસૈન્ધવમ્| કૃત્વા ચૂર્ણં તુ સપ્તાહં ભાવ્યમામલકીરસે||૬૫|| તદ્યોજ્યં તર્પણે યૂષે પિશિતે રાગયુક્તિષુ|૬૬|

ત્રિવૃતાં ત્રિફલામિત્યાદિકસ્તર્પણયોગઃ| એવં સર્વર્તુકયોગેન સમં દ્વૌ તર્પણયોગૌ ભવતઃ||૬૫||-

Adhikarana 25 (66-68) · Śloka 68

તુલ્યામ્લં ત્રિવૃતાકલ્કસિદ્ધં ગુલ્મહરં ઘૃતમ્||૬૬|| શ્યામાત્રિવૃતયોર્મૂલં પચેદામલકૈઃ સહ| જલે તેન કષાયેણ પક્ત્વા સર્પિઃ પિબેન્નરઃ||૬૭|| શ્યામાત્રિવૃત્કષાયેણ સિદ્ધં સર્પિઃ પિબેત્તથા| સાધિતં વા પયસ્તાભ્યાં સુખં તેન વિરિચ્યતે||૬૮||

તુલ્યામ્લમિત્યેકં ઘૃતં, શ્યામેત્યાદિ દ્વિતીયં, શ્યામાત્રિવૃત્કષાયેણેત્યાદિ તૃતીયમ્| સાધિતં ચેત્યાદિના ક્ષીરયોગમેકમાહ| ઘૃતેન ક્ષીરેણ ચ ઘૃતેન ક્ષીરેણ વૈકેન મિલિત્વા ચત્વારો ઘૃતક્ષીરૈર્ભવન્તિ||૬૬-૬૮||

Adhikarana 26 (69-71) · Śloka 71

ત્રિવૃન્મુષ્ટીંસ્તુ સનખાનષ્ટૌ દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્ | પાદશેષં કષાયં તં પૂતં ગુડતુલાયુતમ્||૬૯|| સ્નિગ્ધે સ્થાપ્યં ઘટે ક્ષૌદ્રપિપ્પલીફલચિત્રકૈઃ| પ્રલિપ્તે મધુના માસં જાતં તન્માત્રયા પિબેત્||૭૦|| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગઘ્નં ગુલ્મશ્વયથુનાશનમ્| સુરાં વા ત્રિવૃતાયોગકિણ્વાં તત્ક્વાથસંયુતામ્||૭૧||

ત્રિવૃન્મુષ્ટીનિત્યાદિના પ્રથમા સુરા, સુરાં વેત્યાદિના દ્વિતીયા, એવં દ્વૌ સુરાયોગૌ ભવતઃ| ત્રિવૃદ્યોગયુક્તં કિણ્વં યસ્યાં સા તથા||૬૯-૭૧||

Adhikarana 27 (72-73) · Śloka 73

યવૈઃ શ્યામાત્રિવૃત્ક્વાથસ્વિન્નૈઃ કુલ્માષમમ્ભસા| આસુતં ષડહં પલ્લે જાતં સૌવીરકં પિબેત્||૭૨|| ભૃષ્ટાન્ વા સતુષાઞ્છુદ્ધાન્ યવાંસ્તચ્ચૂર્ણસંયુતાન્| આસુતાનમ્ભસા તદ્વત્ પિબેજ્જાતં તુષોદકમ્||૭૩||

યવૈરિત્યાદિના સૌવીરકતુષોદકે પ્રાહ| એતૌ દ્વૌ કાઞ્જિકયોગૌ| કુલ્માષ ઉત્સ્વિન્નયવપિષ્ટકમ્| પલ્લે ઇતિ ધાન્યાદિરાશૌ| તચ્ચૂર્ણસંયુતાનિતિ ત્રિવૃચ્ચૂર્ણસંયુતાન્| તદ્વદિતિ ષડહં પલ્લે સ્થિતાન||૭૨-૭૩||

Adhikarana 28 (74) · Śloka 74

તથા મદનકલ્પોક્તાન્ ષાડવાદીન્ પૃથગ્દશ| ત્રિવૃચ્ચૂર્ણેન સંયોજ્ય વિરેકાર્થં પ્રયોજયેત્||૭૪||

તથેત્યાદિના ષાડવાદિયોગાન્ દશાહ| દશ ષાડવાદયો “બદરષાડવરાગલેહમોદકોત્કારિકાતર્પણશાકમાંસરસયૂષમદ્યાનાં” (ક.અ.૧) ઇતિ ગ્રન્થેન મદનકલ્પોક્તાઃ||૭૪||

Adhikarana 29 (75-76) · Śloka 76

ભવતશ્ચાત્ર- ત્વક્કેશરામ્રાતકદાડિમૈલાસિતોપલામાક્ષિકમાતુલુઙ્ગૈઃ| મદ્યૈસ્તથાઽમ્લૈશ્ચ મનોનુકૂલૈર્યુક્તાનિ દેયાનિ વિરેચનાનિ||૭૫|| શીતામ્બુના પીતવતશ્ચ તસ્ય સિઞ્ચેન્મુખં છર્દિવિઘાતહેતોઃ| હૃદ્યાંશ્ચ મૃત્પુષ્પફલપ્રવાલાનમ્લં ચ દદ્યાદુપજિઘ્રણાર્થમ્||૭૬||

સમ્પ્રતિ દશોત્તરં યોગશતમભિધાય વાન્તિનિરાસાર્થં કૃત્યત્રયેણ સમં વિરેચનપ્રયોગાનાહ- ત્વક્કેશરેત્યાદિ||૭૫-૭૬||

Adhikarana 30 (77-80) · Śloka 80

તત્ર શ્લોકાઃ- એકોઽમ્લાદિભિરષ્ટૌ ચ દશ દ્વૌ સૈન્ધવાદિભિઃ| મૂત્રેઽષ્ટાદશ યષ્ટ્યાં દ્વૌ જીવકાદૌ ચતુર્દશ||૭૭|| ક્ષીરાદૌ સપ્ત લેહેઽષ્ટૌ ચત્વારઃ સિતયાઽપિ ચ| પાનકાદિષુ પઞ્ચૈવ ષડૃતૌ પઞ્ચ મોદકાઃ||૭૮|| ચત્વારશ્ચ ઘૃતે ક્ષીરે દ્વૌ ચૂર્ણે તર્પણે તથા| દ્વૌ મદ્યે કાઞ્જિકે દ્વૌ ચ દશાન્યે ષાડવાદિષુ||૭૯|| શ્યામાયાસ્ત્રિવૃતાયાશ્ચ કલ્પેઽસ્મિન્ સમુદાહૃતમ્| શતં દશોત્તરં સિદ્ધં યોગાનાં પરમર્ષિણા||૮૦||

એકોઽમ્લાદિભિરિત્યાદિસઙ્ગ્રહો વ્યક્તાર્થઃ| યષ્ટ્યાં દ્વાવિતિ ‘યષ્ટ્યાહ્વં વિધિના’ ઇતિ જીવકાદાવેકઃ, મધુકેત્યાદિના ચાપરઃ||૭૭-૮૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે કલ્પસ્થાને શ્યામાત્રિવૃત્કલ્પો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં કલ્પસ્થાને શ્યામાત્રિવૃત્કલ્પો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||