7. śyāmātrivr̥tkalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શ્યામાત્રિવૃત્કલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વિરેચને ત્રિવૃન્મૂલં શ્રેષ્ઠમાહુર્મનીષિણઃ | તસ્યાઃ સઞ્જ્ઞા ગુણાઃ કર્મ ભેદઃ કલ્પશ્ચ વક્ષ્યતે||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ત્રિભણ્ડી ત્રિવૃતા ચૈવ શ્યામા કૂટરણા તથા| સર્વાનુભૂતિઃ સુવહા શબ્દૈઃ પર્યાયવાચકૈઃ||૪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

કષાયા મધુરા રૂક્ષા વિપાકે કટુકા ચ સા| કફપિત્તપ્રશમની રૌક્ષ્યાચ્ચાનિલકોપની||૫|| સેદાનીમૌષધૈર્યુક્તા વાતપિત્તકફાપહૈઃ| કલ્પવૈશેષ્યમાસાદ્ય સર્વરોગહરા ભવેત્||૬||

Adhikarana 5 (7-9) · Śloka 9

મૂલં તુ દ્વિવિધં તસ્યાઃ શ્યામં ચારુણમેવ ચ| તયોર્મુખ્યતરં વિદ્ધિ મૂલં યદરુણપ્રભમ્||૭|| સુકુમારે શિશૌ વૃદ્ધે મૃદુકોષ્ઠે ચ તચ્છુભમ્ | મોહયેદાશુકારિત્વાચ્છ્યામા ક્ષિણ્વીત મૂર્ચ્છયેત્ ||૮|| તૈક્ષ્ણ્યાત્ કર્ષતિ હૃત્કણ્ઠમાશુ દોષં હરત્યપિ| શસ્યતે બહુદોષાણાં ક્રૂરકોષ્ઠાશ્ચ યે નરાઃ||૯||

Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11

ગુણવત્યાં તયોર્ભૂમૌ જાતં મૂલં સમુદ્ધરેત્| ઉપોષ્ય પ્રયતઃ શુક્લે શુક્લવાસાઃ સમાહિતઃ||૧૦|| ગમ્ભીરાનુગતં શ્લક્ષ્ણમતિર્યગ્વિસૃતં ચ યત્| તદ્વિપાટ્યોદ્ધરેદ્ગર્ભં ત્વચં શુષ્કાં નિધાપયેત્||૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

સ્નિગ્ધસ્વિન્નો વિરેચ્યસ્તુ પેયામાત્રોષિતઃ સુખમ્|૧૨|

Adhikarana 8 (12-13) · Śloka 13

અક્ષમાત્રં તયોઃ પિણ્ડં વિનીયામ્લેન ના પિબેત્||૧૨|| ગોઽવ્યજામહિષીમૂત્રસૌવીરકતુષોદકૈઃ| પ્રસન્નયા ત્રિફલયા શૃતયા ચ પૃથક્ પિબેત્||૧૩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

એકૈકં સૈન્ધવાદીનાં દ્વાદશાનાં સનાગરમ્| ત્રિવૃદ્દ્વિગુણસંયુક્તં ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્||૧૪||

Adhikarana 10 (15-16) · Śloka 17

પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં મરિચં ગજપિપ્પલી| સરલઃ કિલિમં હિઙ્ગુ ભાર્ગી તેજોવતી તથા||૧૫|| મુસ્તં હૈમવતી પથ્યા ચિત્રકો રજની વચા| સ્વર્ણક્ષીર્યજમોદા ચ શૃઙ્ગવેરં ચ તૈઃ પૃથક્||૧૬|| એકૈકાર્ધાંશસંયુક્તં પિબેદ્ગોમૂત્રસંયુતમ્|૧૭|

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

મધુકાર્ધાંશસંયુક્તં શર્કરામ્બુયુતં પિબેત્||૧૭||

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 20

જીવકર્ષભકૌ મેદાં શ્રાવણીં કર્કાટાહ્વયામ્| મુદ્ગમાષાખ્યપર્ણ્યૌ ચ મહતીં શ્રાવણીં તથા||૧૮|| કાકોલીં ક્ષીરકાકોલીમિન્દ્રાં છિન્નરુહાં તથા| ક્ષીરશુક્લાં પયસ્યાં ચ યષ્ટ્યાહ્વં વિધિના પિબેત્||૧૯|| વાતપિત્તહિતાન્યેતાન્યન્યાનિ તુ કફાનિલે|૨૦|

Adhikarana 13 (20) · Śloka 21

ક્ષીરમાંસેક્ષુકાશ્મર્યદ્રાક્ષાપીલુરસૈઃ પૃથક્||૨૦|| સર્પિષા વા તયોશ્ચૂર્ણમભયાર્ધાંશિકં પિબેત્|૨૧|

Adhikarana 14 (21-32) · Śloka 32

લિહ્યાદ્વા મધુસર્પિર્ભ્યાં સંયુક્તં સસિતોપલમ્||૨૧|| અજગન્ધા તુગાક્ષીરી વિદારી શર્કરા ત્રિવૃત્| ચૂર્ણિતં ક્ષૌદ્રસર્પિર્ભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે||૨૨|| સન્નિપાતજ્વરસ્તમ્ભદાહતૃષ્ણાર્દિતો નરઃ| શ્યામાત્રિવૃત્કષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરમ્||૨૩|| સાધયેદ્વિધિવલ્લેહં લિહ્યાત્ પાણિતલં તતઃ| સક્ષૌદ્રાં શર્કરાં પક્ત્વા કુર્યાન્મૃદ્ભાજને નવે||૨૪|| ક્ષિપેચ્છીતે ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં ત્વક્પત્રમરિચૈઃ સહ| માત્રયા લેહયેદેતદીશ્વરાણાં વિરેચનમ્||૨૫|| કુડવાંશાન્ રસાનિક્ષુદ્રાક્ષાપીલુપરુષકાત્| સિતોપલાપલં ક્ષૌદ્રાત્ કુડવાર્ધં ચ સાધયેત્||૨૬|| તં લેહં યોજયેચ્છીતં ત્રિવૃચ્ચૂર્ણેન શાસ્ત્રવિત્| એતદુત્સન્નપિત્તાનામીશ્વરાણાં વિરેચનમ્||૨૭|| શર્કરામોદકાન્ વર્તીર્ગુલિકામાંસપૂપકાન્| અનેન વિધિના કુર્યાત્ પૈત્તિકાનાં વિરેચનમ્||૨૮|| પિપ્પલીં નાગરં ક્ષારં શ્યામાં ત્રિવૃતયા સહ| લેહયેન્મધુના સાર્ધં શ્લેષ્મલાનાં વિરેચનમ્||૨૯|| માતુલુઙ્ગાભયાધાત્રીશ્રીપર્ણીકોલદાડિમાત્| સુભૃષ્ટાન્ સ્વરસાંસ્તૈલે સાધયેત્તત્ર ચાવપેત્||૩૦|| સહકારાત્ કપિત્થાચ્ચ મધ્યમમ્લં ચ યત્ ફલમ્| પૂર્વવદ્બહલીભૂતે ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં સમાવપેત્||૩૧|| ત્વક્પત્રકેશરૈલાનાં ચૂર્ણં મધુ ચ માત્રયા| લેહોઽયં કફપૂર્ણાનામીશ્વરાણાં વિરેચનમ્||૩૨||

Adhikarana 15 (33) · Śloka 33

પાનકાનિ રસાન્ યૂષાન્મોદકાન્ રાગષાડવાન્| અનેન વિધિના કુર્યાદ્વિરેકાર્થં કફાધિકે||૩૩||

Adhikarana 16 (34-35) · Śloka 35

ભૃઙ્ગૈલાભ્યાં સમા નીલી તૈસ્ત્રિવૃત્તૈશ્ચ શર્કરા| ચૂર્ણં ફલરસક્ષૌદ્રશક્તુભિસ્તર્પણં પિબેત્||૩૪|| વાતપિત્તકફોત્થેષુ રોગેષ્વલ્પાનલેષુ ચ| નરેષુ સુકુમારેષુ નિરપાયં વિરેચનમ્||૩૫||

Adhikarana 17 (36) · Śloka 36

શર્કરાત્રિફલાશ્યામાત્રિવૃત્પિપ્પલિમાક્ષિકૈઃ| મોદકઃ સન્નિપાતોર્ધ્વરક્તપિત્તજ્વરાપહઃ||૩૬||

Adhikarana 18 (37-39) · Śloka 39

ત્રિવૃચ્છાણા મતાસ્તિસ્રસ્તિસ્રશ્ચ ત્રિફલાત્વચઃ| વિડઙ્ગપિપ્પલીક્ષારશાણાસ્તિસ્રશ્ચ ચૂર્ણિતાઃ||૩૭|| લિહ્યાત્ સર્પિર્મધુભ્યાં ચ મોદકં વા ગુડેન તુ| ભક્ષયેન્નિષ્પરીહારમેતચ્છોધનમુત્તમમ્ ||૩૮|| ગુલ્મં પ્લીહોદરં શ્વાસં હલીમકમરોચકમ્| કફવાતકૃતાંશ્ચાન્યાન્ વ્યાધીનેતહ્યપોહતિ||૩૯||

Adhikarana 19 (40-45) · Śloka 46

વિડઙ્ગપિપ્પલીમૂલત્રિફલાધાન્યચિત્રકાન્| મરિચેન્દ્રયવાજાજીપિપ્પલીહસ્તિપિપ્પલીઃ||૪૦|| લવણાન્યજમોદાં ચ ચૂર્ણિતં કાર્ષિકં પૃથક્| તિલતૈલત્રિવૃચ્ચૂર્ણભાગૌ ચાષ્ટપલોન્મિતૌ||૪૧|| ધાત્રીફલરસપ્રસ્થાંસ્ત્રીન્ ગુડાર્ધતુલાં તથા| પક્ત્વા મૃદ્વગ્નિના ખાદેદ્બદરોદુમ્બરોપમાન્||૪૨|| ગુડાન્ કૃત્વા ન ચાત્ર સ્યાદ્વિહારાહારયન્ત્રણા| મન્દાગ્નિત્વં જ્વરં મૂર્ચ્છાં મૂત્રકૃચ્છ્રમરોચકમ્||૪૩|| અસ્વપ્નં ગાત્રશૂલં ચ કાસં શ્વાસં ભ્રમં ક્ષયમ્| કુષ્ઠાર્શઃકામલામેહગુલ્મોદરભગન્દરાન્||૪૪|| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાંશ્ચ હન્યુઃ પુંસવનાશ્ચ તે| કલ્યાણકા ઇતિ ખ્યાતાઃ સર્વેષ્વૃતુષુ યૌગિકાઃ||૪૫|| ઇતિ કલ્યાણકગુડઃ|૪૬|

Adhikarana 20 (46-49) · Śloka 50

વ્યોષત્વક્પત્રમુસ્તૈલાવિડઙ્ગામલકાભયાઃ | સમભાગા ભિષગ્દદ્યાદ્દ્વિગુણં ચ મુકૂલકમ્||૪૬|| ત્રિવૃતોઽષ્ટગુણં ભાગં શર્કરાયાશ્ચ ષડ્ગુણમ્| ચૂર્ણિતં ગુડિકાઃ કૃત્વા ક્ષૌદ્રેણ પલસમ્મિતાઃ||૪૭|| ભક્ષયેત્ કલ્યમુત્થાય શીતં ચાનુ પિબેજ્જલમ્| મૂત્રકૃચ્છ્રે જ્વરે વમ્યાં કાસે શ્વાસે ભ્રમે ક્ષયે||૪૮|| તાપે પાણ્ડ્વામયેઽલ્પેઽગ્નૌ શસ્તા નિર્યન્ત્રણાશિનઃ| યોગઃ સર્વવિષાણાં ચ મતઃ શ્રેષ્ઠો વિરેચને||૪૯|| મૂત્રજાનાં ચ રોગાણાં વિધિજ્ઞેનાવચારિતઃ|૫૦|

Adhikarana 21 (50) · Śloka 51

પથ્યાધાત્ર્યુરુબૂકાણાં પ્રસૃતૌ દ્વૌ ત્રિવૃત્પલમ્||૫૦|| દશ તાન્મોદકાન્ કુર્યાદીશ્વરાણાં વિરેચનમ્|૫૧|

Adhikarana 22 (51-55) · Śloka 55

ત્રિવૃદ્ધૈમવતી શ્યામા નીલિની હસ્તિપિપ્પલી||૫૧|| સમૂલા પિપ્પલી મુસ્તમજમોદા દુરાલભા| કાર્ષિકં નાગરપલં ગુડસ્ય પલવિંશતિમ્||૫૨|| ચૂર્ણિતં મોદકાન્ કુર્યાદુદુમ્બરફલોપમાન્| હિઙ્ગુસૌવર્ચલવ્યોષયવાનીબિડજીરકૈઃ||૫૩|| વચાજગન્ધાત્રિફલાચવ્યચિત્રકધાન્યકૈઃ| મોદકાન્ વેષ્ટયેચ્ચૂર્ણૈસ્તાન્ સતુમ્બુરુદાડિમૈઃ||૫૪|| ત્રિકવઙ્ક્ષણહૃદ્બસ્તિકોષ્ઠાર્શઃપ્લીહશૂલિનામ્| હિક્કાકાસારુચિશ્વાસકફોદાવર્તિનાં શુભાઃ ||૫૫||

Adhikarana 23 (56-64) · Śloka 64

ત્રિવૃતાં કૌટજં બીજં પિપ્પલીં વિશ્વભેષજમ્| ક્ષૌદ્રદ્રાક્ષારસોપેતં વર્ષાસ્વેતદ્વિરેચનમ્||૫૬|| ત્રિવૃદ્દુરાલભામુસ્તશર્કરોદીચ્યચન્દનમ્| દ્રાક્ષામ્બુના સયષ્ટ્યાહ્વસાતલં જલદાત્યયે||૫૭|| ત્રિવૃતાં ચિત્રકં પાઠામજાજીં સરલં વચામ્| સ્વર્ણક્ષીરીં ચ હેમન્તે પિષ્ટ્વા તૂષ્ણામ્બુના પિબેત્||૫૮|| શર્કરા ત્રિવૃતા તુલ્યા ગ્રીષ્મકાલે વિરેચનમ્| ત્રિવૃત્ત્રાયન્તિહપુષાઃ સાતલાં કટુરોહિણીમ્ ||૫૯|| સ્વર્ણક્ષીરીં ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય ગોમૂત્રે ભાવયેત્ત્ર્યહમ્| એષ સર્વર્તુકો યોગઃ સ્નિગ્ધાનાં મલદોષહૃત્||૬૦|| ત્રિવૃચ્છ્યામા દુરાલમ્ભા વત્સકં હસ્તિપિપ્પલી| નીલિની ત્રિફલા મુસ્તં કટુકા ચ સુચૂર્ણિતમ્||૬૧|| સર્પિર્માંસરસોષ્ણામ્બુયુક્તં પાણિતલં તતઃ| પિબેત્ સુખતમં હ્યેતદ્રૂક્ષાણામપિ શસ્યતે||૬૨|| ત્ર્યૂષણં ત્રિફલા હિઙ્ગુ કાર્ષિકં ત્રિવૃતાપલમ્| સૌવર્ચલાર્ધકર્ષં ચ પલાર્ધં ચામ્લવેતસાત્||૬૩|| તચ્ચૂર્ણં શર્કરાતુલ્યં મદ્યેનામ્લેન વા પિબેત્| ગુલ્મપાર્શ્વાર્તિનુત્સિદ્ધં જીર્ણે ચાદ્યાદ્રસૌદનમ્||૬૪||

Adhikarana 24 (65) · Śloka 66

ત્રિવૃતાં ત્રિફલાં દન્તીં સપ્તલાં વ્યોષસૈન્ધવમ્| કૃત્વા ચૂર્ણં તુ સપ્તાહં ભાવ્યમામલકીરસે||૬૫|| તદ્યોજ્યં તર્પણે યૂષે પિશિતે રાગયુક્તિષુ|૬૬|

Adhikarana 25 (66-68) · Śloka 68

તુલ્યામ્લં ત્રિવૃતાકલ્કસિદ્ધં ગુલ્મહરં ઘૃતમ્||૬૬|| શ્યામાત્રિવૃતયોર્મૂલં પચેદામલકૈઃ સહ| જલે તેન કષાયેણ પક્ત્વા સર્પિઃ પિબેન્નરઃ||૬૭|| શ્યામાત્રિવૃત્કષાયેણ સિદ્ધં સર્પિઃ પિબેત્તથા| સાધિતં વા પયસ્તાભ્યાં સુખં તેન વિરિચ્યતે||૬૮||

Adhikarana 26 (69-71) · Śloka 71

ત્રિવૃન્મુષ્ટીંસ્તુ સનખાનષ્ટૌ દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્ | પાદશેષં કષાયં તં પૂતં ગુડતુલાયુતમ્||૬૯|| સ્નિગ્ધે સ્થાપ્યં ઘટે ક્ષૌદ્રપિપ્પલીફલચિત્રકૈઃ| પ્રલિપ્તે મધુના માસં જાતં તન્માત્રયા પિબેત્||૭૦|| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગઘ્નં ગુલ્મશ્વયથુનાશનમ્| સુરાં વા ત્રિવૃતાયોગકિણ્વાં તત્ક્વાથસંયુતામ્||૭૧||

Adhikarana 27 (72-73) · Śloka 73

યવૈઃ શ્યામાત્રિવૃત્ક્વાથસ્વિન્નૈઃ કુલ્માષમમ્ભસા| આસુતં ષડહં પલ્લે જાતં સૌવીરકં પિબેત્||૭૨|| ભૃષ્ટાન્ વા સતુષાઞ્છુદ્ધાન્ યવાંસ્તચ્ચૂર્ણસંયુતાન્| આસુતાનમ્ભસા તદ્વત્ પિબેજ્જાતં તુષોદકમ્||૭૩||

Adhikarana 28 (74) · Śloka 74

તથા મદનકલ્પોક્તાન્ ષાડવાદીન્ પૃથગ્દશ| ત્રિવૃચ્ચૂર્ણેન સંયોજ્ય વિરેકાર્થં પ્રયોજયેત્||૭૪||

Adhikarana 29 (75-76) · Śloka 76

ભવતશ્ચાત્ર- ત્વક્કેશરામ્રાતકદાડિમૈલાસિતોપલામાક્ષિકમાતુલુઙ્ગૈઃ| મદ્યૈસ્તથાઽમ્લૈશ્ચ મનોનુકૂલૈર્યુક્તાનિ દેયાનિ વિરેચનાનિ||૭૫|| શીતામ્બુના પીતવતશ્ચ તસ્ય સિઞ્ચેન્મુખં છર્દિવિઘાતહેતોઃ| હૃદ્યાંશ્ચ મૃત્પુષ્પફલપ્રવાલાનમ્લં ચ દદ્યાદુપજિઘ્રણાર્થમ્||૭૬||

Adhikarana 30 (77-80) · Śloka 80

તત્ર શ્લોકાઃ- એકોઽમ્લાદિભિરષ્ટૌ ચ દશ દ્વૌ સૈન્ધવાદિભિઃ| મૂત્રેઽષ્ટાદશ યષ્ટ્યાં દ્વૌ જીવકાદૌ ચતુર્દશ||૭૭|| ક્ષીરાદૌ સપ્ત લેહેઽષ્ટૌ ચત્વારઃ સિતયાઽપિ ચ| પાનકાદિષુ પઞ્ચૈવ ષડૃતૌ પઞ્ચ મોદકાઃ||૭૮|| ચત્વારશ્ચ ઘૃતે ક્ષીરે દ્વૌ ચૂર્ણે તર્પણે તથા| દ્વૌ મદ્યે કાઞ્જિકે દ્વૌ ચ દશાન્યે ષાડવાદિષુ||૭૯|| શ્યામાયાસ્ત્રિવૃતાયાશ્ચ કલ્પેઽસ્મિન્ સમુદાહૃતમ્| શતં દશોત્તરં સિદ્ધં યોગાનાં પરમર્ષિણા||૮૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે કલ્પસ્થાને શ્યામાત્રિવૃત્કલ્પો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||