Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ sudhākalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः सुधाकल्पं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ṣōḍaśasaṅkhyaprayōgābhidhāyakatilvakakalpānantaraṁ yathākramamadhikasaṅkhyāprayōgābhidhānakramādviṁśatiyōgābhidhāyakasudhākalpō'bhidhīyatē; itaścānantaramatiriktasaṅkhyābhidhānakramēṇaiva ūnacatvāriṁśatprayōgābhidhāyakasaptalāśaṅkhinīkalpō'bhidhāsyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
virēcanānāṁ sarvēṣāṁ sudhā tīkṣṇatamā matā| saṅghātaṁ hi bhinattyāśu dōṣāṇāṁ kaṣṭavibhramā||3|| tasmānnaiṣā mr̥dau kōṣṭhē prayōktavyā kadācana| na dōṣanicayē cālpē sati mārgaparikramē ||4||
विरेचनानां सर्वेषां सुधा तीक्ष्णतमा मता| सङ्घातं हि भिनत्त्याशु दोषाणां कष्टविभ्रमा||३|| तस्मान्नैषा मृदौ कोष्ठे प्रयोक्तव्या कदाचन| न दोषनिचये चाल्पे सति मार्गपरिक्रमे ||४||
🔊 Audio coming soon
virēcanānāmiti virēcanadravyāṇām| kaṣṭavibhramēti duḥkhasādhyavibhramajanikā| tasmāditi atitīkṣṇatvāt kaṣṭavibhramatvācca| sati mārgaparikrama iti upakramamārgāntarē sati na sudhā prayōktavyā, tēna gatyantarāsambhava ēva sudhā prayōktavyētyarthaḥ||3-4||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7
pāṇḍurōgōdarē gulmē kuṣṭhē dūṣīviṣārditē| śvayathau madhumēhē ca dōṣavibhrāntacētasi||5|| rōgairēvaṁvidhairgrastaṁ jñātvā saprāṇamāturam| prayōjayēnmahāvr̥kṣaṁ samyak sa hyavacāritaḥ||6|| sadyō harati dōṣāṇāṁ mahāntamapi sañcayam|7|
पाण्डुरोगोदरे गुल्मे कुष्ठे दूषीविषार्दिते| श्वयथौ मधुमेहे च दोषविभ्रान्तचेतसि||५|| रोगैरेवंविधैर्ग्रस्तं ज्ञात्वा सप्राणमातुरम्| प्रयोजयेन्महावृक्षं सम्यक् स ह्यवचारितः||६|| सद्यो हरति दोषाणां महान्तमपि सञ्चयम्|७|
🔊 Audio coming soon
pāṇḍurōgētyādau madhumēhaśabdēna pramēhā ēvōcyantē; viśiṣṭastu vātikamadhumēhō'sādhya ēva, tēna taṁ prati virēcanōpadēśō'narthaka ēva syāt; madhumēhaśabdaśca yathā pramōhamātra ēva vartatē tat pratipāditamēva pramēhacikitsitē| dōṣavr̥ddhyā vibhrāntaṁ cētō yasmin tasmin dōṣavibhrāntacētasi unmādē| saprāṇamiti balavantam||5-6||-
Adhikarana 4 (7-9) · Śloka 9
dvividhaḥ sa matō'lpaiśca bahubhiścaiva kaṇṭakaiḥ||7|| sutīkṣṇaiḥ kaṇṭakairalpaiḥ pravarō bahukaṇṭakaḥ| sa nāmnā snugguḍā nandā sudhā nistriṁśapatrakaḥ||8|| tau vipāṭyāharēt kṣīraṁ śastrēṇa matimān bhiṣak| dvivarṣaṁ vā trivarṣaṁ vā śiśirāntē viśēṣataḥ||9||
द्विविधः स मतोऽल्पैश्च बहुभिश्चैव कण्टकैः||७|| सुतीक्ष्णैः कण्टकैरल्पैः प्रवरो बहुकण्टकः| स नाम्ना स्नुग्गुडा नन्दा सुधा निस्त्रिंशपत्रकः||८|| तौ विपाट्याहरेत् क्षीरं शस्त्रेण मतिमान् भिषक्| द्विवर्षं वा त्रिवर्षं वा शिशिरान्ते विशेषतः||९||
🔊 Audio coming soon
pravarō bahukaṇṭaka iti anatitīkṣṇatayā'lpakaṇṭakamahāvr̥kṣataḥ śrēṣṭha ityarthaḥ| tāviti svalpakaṇṭakabahukaṇṭakau mahāvr̥kṣau| yadyapi madanakalpē “śaradi tvakkandakṣīrāṇi” (ka.a.1) ityuktaṁ, tathā'pi sudhāyā atra śiśirāntē kṣīragrahaṇamapavādarūpaṁ jñēyam| śiśirasya śēṣā divasāḥ śiśirāntāḥ||7-9||
Adhikarana 5 (10-11) · Śloka 12
bilvādīnāṁ br̥hatyā vā kaṇṭakāryāstathaikaśaḥ| kaṣāyēṇa samāṁśaṁ taṁ kr̥tvā'ṅgārēṣu śōṣayēt||10|| tataḥ kōlasamāṁ mātrāṁ pibēt sauvīrakēṇa vā| tuṣōdakēna kōlānāṁ rasēnāmalakasya vā||11|| surayā dadhimaṇḍēna mātuluṅgarasēna vā|12|
बिल्वादीनां बृहत्या वा कण्टकार्यास्तथैकशः| कषायेण समांशं तं कृत्वाऽङ्गारेषु शोषयेत्||१०|| ततः कोलसमां मात्रां पिबेत् सौवीरकेण वा| तुषोदकेन कोलानां रसेनामलकस्य वा||११|| सुरया दधिमण्डेन मातुलुङ्गरसेन वा|१२|
🔊 Audio coming soon
bilvādīnāmiti bilvādipañcamūlasya| aṅgārēṣu śōṣayēditi aṅgārōparisthitapātrasthaṁ tat sudhākṣīraṁ bilvādīnāmanyatamasya kaṣāyēṇa samānaṁ śōṣaṇēna kaṭhinaṁ kuryāt; tataḥ kōlamātrā guṭikāḥ kāryāḥ, tataḥ sauvīrakādīnāmanyatamēna pātavyā| ēvaṁ sauvīrakādibhēdāt sapta yōgā bhavanti; tathā'tra bilvādikaṣāyasya bhēdēna bhēdō na vivakṣitaḥ||10-11||-
Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13
sātalāṁ kāñcanakṣīrīṁ śyāmādīni kaṭutrikam ||12|| yathōpapatti saptāhaṁ sudhākṣīrēṇa bhāvayēt| kōlamātrāṁ ghr̥tēnātaḥ pibēnmāṁsarasēna vā||13||
सातलां काञ्चनक्षीरीं श्यामादीनि कटुत्रिकम् ||१२|| यथोपपत्ति सप्ताहं सुधाक्षीरेण भावयेत्| कोलमात्रां घृतेनातः पिबेन्मांसरसेन वा||१३||
🔊 Audio coming soon
sātalāmityādinā vātasādhanaghr̥tamāṁsarasabhēdādyōgadvayamāha| sātalā carmakaśā| śyāmādigrahaṇēnaiva sātalāyāmapi labdhāyāṁ pr̥thak sātalābhidhānamēkayā'pi sātalayā kr̥tasudhāyōgasya prādhānyakhyāpanārtham||12-13||
Adhikarana 7 (14) · Śloka 14
tryūṣaṇaṁ triphalāṁ dantīṁ citrakaṁ trivr̥tāṁ tathā| snukkṣīrabhāvitaṁ samyagvidadhyādguḍapānakam||14||
त्र्यूषणं त्रिफलां दन्तीं चित्रकं त्रिवृतां तथा| स्नुक्क्षीरभावितं सम्यग्विदध्याद्गुडपानकम्||१४||
🔊 Audio coming soon
tryūṣaṇamityādinā pānakayōgamāha| guḍapānakamiti guḍasaṁskr̥tapānakam||14||
Adhikarana 8 (15-17) · Śloka 17
trivr̥tāragvadhaṁ dantīṁ śaṅkhinīṁ saptalāṁ samam| gōmūtrē rajanīṁ kr̥tvā śōṣayēdātapē tataḥ||15|| saptāhaṁ bhāvayitvaivaṁ snukkṣīrēṇāparaṁ punaḥ| saptāhaṁ bhāvayēcchuṣkaṁ tatastēnāpi bhāvitam||16|| gandhamālyaṁ tadāghrāya prāvr̥tya paṭamēva ca| sukhamāśu viricyantē mr̥dukōṣṭhā narādhipāḥ||17||
त्रिवृतारग्वधं दन्तीं शङ्खिनीं सप्तलां समम्| गोमूत्रे रजनीं कृत्वा शोषयेदातपे ततः||१५|| सप्ताहं भावयित्वैवं स्नुक्क्षीरेणापरं पुनः| सप्ताहं भावयेच्छुष्कं ततस्तेनापि भावितम्||१६|| गन्धमाल्यं तदाघ्राय प्रावृत्य पटमेव च| सुखमाशु विरिच्यन्ते मृदुकोष्ठा नराधिपाः||१७||
🔊 Audio coming soon
trivr̥tētyādinā ghrēyayōgamāha| gōmūtrē rajanīṁ kr̥tvēti rajanīṁ vyāpya gōmūtrē sthāpayitvā| paṭamēvēti yathōktavidhibhāvitaṁ paṭamāvr̥tyētyarthaḥ||15-17||
Adhikarana 9 (18) · Śloka 18
śyāmātrivr̥tkaṣāyēṇa snukkṣīraghr̥taphāṇitaiḥ| lēhaṁ paktvā virēkārthaṁ lēhayēnmātrayā naram||18||
श्यामात्रिवृत्कषायेण स्नुक्क्षीरघृतफाणितैः| लेहं पक्त्वा विरेकार्थं लेहयेन्मात्रया नरम्||१८||
🔊 Audio coming soon
śyāmētyādinā lēhayōgamāha| mātrayēti anapāyimātrayā||18||
Adhikarana 10 (19) · Śloka 19
pāyayēttu sudhākṣīraṁ yūṣairmāṁsarasairghr̥taiḥ|19|
पाययेत्तु सुधाक्षीरं यूषैर्मांसरसैर्घृतैः|१९|
🔊 Audio coming soon
pāyayēdityādinā pr̥thagyūṣamāṁsarasaghr̥tairyōgatrayamāha|19|
Adhikarana 11 (19) · Śloka 19
bhāvitāñchuṣkamatsyān vā māṁsaṁ vā bhakṣayēnnaraḥ||19||
भाविताञ्छुष्कमत्स्यान् वा मांसं वा भक्षयेन्नरः||१९||
🔊 Audio coming soon
bhāvitānityādinā śuṣkamatsyamāṁsayōgāvāha||19||
Adhikarana 12 (20) · Śloka 20
kṣīrēṇāmalakaiḥ sarpiścaturaṅgulavat pacēt| surāṁ vā kārayēt kṣīrē ghr̥taṁ vā pūrvavat pacēt||20||
क्षीरेणामलकैः सर्पिश्चतुरङ्गुलवत् पचेत्| सुरां वा कारयेत् क्षीरे घृतं वा पूर्ववत् पचेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
kṣīrēṇētyādinā ēkaṁ ghr̥tam| ghr̥taṁ vētyādinā ēkaṁ vakṣyati| āmalakaiścaturaṅgulavaditi vacanādāmalakarasayuktaṁ yaccaturaṅgulakalpē “caturaṅgulasiddhādvā” (ka.a.8) ityādinōktaṁ tasya vidhānamatidiśati| surāṁ vā kārayēt kṣīrē iti snukkṣīrabhāvitamityādividhinā surāṁ kuryāt| ghr̥taṁ vā pūrvavat pacēdityatra pūrvavadityanēna tilvakakalpē pūrvaṁ yat “lōdhrakalkēna” (ka.a.9) ityādigranthavihitaṁ, tadvidhirēva pratyāsannatvādatidiśyatē||20||
Adhikarana 13 (21-22) · Śloka 22
tatra ślōkau- sauvīrakādibhiḥ sapta sarpiṣā ca rasēna ca| pānakaṁ ghrēyalēhau ca yōgā yūṣādibhistrayaḥ||21|| dvau śuṣkamatsyamāṁsābhyāṁ suraikā dvē ca sarpiṣī| mahāvr̥kṣasya yōgāstē viṁśatiḥ samudāhr̥tāḥ||22||
तत्र श्लोकौ- सौवीरकादिभिः सप्त सर्पिषा च रसेन च| पानकं घ्रेयलेहौ च योगा यूषादिभिस्त्रयः||२१|| द्वौ शुष्कमत्स्यमांसाभ्यां सुरैका द्वे च सर्पिषी| महावृक्षस्य योगास्ते विंशतिः समुदाहृताः||२२||
🔊 Audio coming soon
sauvīrakētyādiḥ saṅgrahō vyākr̥ta ēva||21-22||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē kalpasthānē sudhākalpō nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते कल्पस्थाने सुधाकल्पो नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ kalpasthānē sudhākalpō nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||