Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋಽಪಸ್ಮಾರನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
अथातोऽपस्मारनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ಉನ್ಮಾದಾನನ್ತರಂ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಾವಪಸ್ಮಾರೋತ್ಪಾದಾದಪಸ್ಮಾರನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಇಹ ಖಲು ಚತ್ವಾರೋಽಪಸ್ಮಾರಾ ಭವನ್ತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತನಿಮಿತ್ತಾಃ||೩||
इह खलु चत्वारोऽपस्मारा भवन्ति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः||३||
🔊 Audio coming soon
ಚತ್ವಾರ ಇತಿ ವಚನಮಾಗನ್ತುಸಮ್ಬನ್ಧೇಽಪ್ಯಪಸ್ಮಾರಾಣಾಂ ಚತುಷ್ಕಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್; ಅಪಸ್ಮಾರೋ ಹಿ ನೋನ್ಮಾದವತ್ ಸ್ವತನ್ತ್ರೇಣಾಗನ್ತುನಾ ಕ್ರಿಯತೇ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ತ ಏವಂವಿಧಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಭಿನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇ; ತದ್ಯಥಾ- ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಮುಪಹತಚೇತಸಾಮುದ್ಭ್ರಾನ್ತವಿಷಮಬಹುದೋಷಾಣಾಂ ಸಮಲವಿಕೃತೋಪಹಿತಾನ್ಯಶುಚೀನ್ಯಭ್ಯವಹಾರಜಾತಾನಿ ವೈಷಮ್ಯಯುಕ್ತೇನೋಪಯೋಗವಿಧಿನೋಪಯುಞ್ಜಾನಾನಾಂ ತನ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಮಪಿ ಚ ವಿಷಮಮಾಚರತಾಮನ್ಯಾಶ್ಚ ಶರೀರಚೇಷ್ಟಾ ವಿಷಮಾಃ ಸಮಾಚರತಾಮತ್ಯುಪಕ್ಷಯಾದ್ವಾ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಮುಪಹತಚೇತಸಾಮನ್ತರಾತ್ಮನಃ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಮಾಯತನಂ ಹೃದಯಮುಪಸೃತ್ಯೋಪರಿ ತಿಷ್ಠನ್ತೇ, ತಥೇನ್ದ್ರಿಯಾಯತನಾನಿ ಚ| ತತ್ರ ಚಾವಸ್ಥಿತಾಃ ಸನ್ತೋ ಯದಾ ಹೃದಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಯತನಾನಿ ಚೇರಿತಾಃ ಕಾಮಕ್ರೋಧಭಯಲೋಭಮೋಹಹರ್ಷಶೋಕಚಿನ್ತೋದ್ವೇಗಾದಿಭಿಃ ಸಹಸಾಽಭಿಪೂರಯನ್ತಿ, ತದಾ ಜನ್ತುರಪಸ್ಮರತಿ||೪||
त एवंविधानां प्राणभृतां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते; तद्यथा- रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामुद्भ्रान्तविषमबहुदोषाणां समलविकृतोपहितान्यशुचीन्यभ्यवहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि च विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षयाद्वा दोषाः प्रकुपिता रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामन्तरात्मनः श्रेष्ठतममायतनं हृदयमुपसृत्योपरि तिष्ठन्ते, तथेन्द्रियायतनानि च| तत्र चावस्थिताः सन्तो यदा हृदयमिन्द्रियायतनानि चेरिताः कामक्रोधभयलोभमोहहर्षशोकचिन्तोद्वेगादिभिः सहसाऽभिपूरयन्ति, तदा जन्तुरपस्मरति||४||
🔊 Audio coming soon
ಉದ್ಭ್ರಾನ್ತವಿಷಮಬಹುದೋಷಾಣಾಮಿತಿ ಅತ್ರೋದ್ಭ್ರಾನ್ತತ್ವೇನೋನ್ಮಾರ್ಗಿತ್ವಂ, ವಿಷಮತ್ವೇನ ಕದಾಚಿದಪಸ್ಮಾರವೇಗಕರ್ತೃತ್ವಂ ದರ್ಶ್ಯತೇ| ಸಮಲೇತ್ಯಾದಿ ಉನ್ಮಾದವ್ಯಾಖ್ಯಾನತುಲ್ಯಮ್| ಅತ್ಯುಪಕ್ಷಯಾದ್ವೇತಿ ಅತ್ಯುಪಕ್ಷೀಣದೇಹತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಉನ್ಮಾದನಿದಾನೇಽಪಿ ಸಮಲವಿಕೃತೇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇ ‘ಅತ್ಯುಪಕ್ಷೀಣದೇಹಾನಾಂ’ (ನಿ.ಅ.೭) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಾಯತನಮಿತಿ ಅನೇನಾನ್ಯೋಽಪಿ ಶರೀರದೇಶೋಽನ್ತರಾತ್ಮನಃ ಸ್ಥಾನಂ, ಹೃದಯಂ ತು ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಂ, ತತ್ರೈವ ಚೇತನಾವಿಶೇಷನಿಬನ್ಧನಾದಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಉಪಸೃತ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಪ್ಯ| ಉಪರಿ ತಿಷ್ಠನ್ತೇ ಇತಿ ಹೃದಯಸ್ಯೋಪರಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಯತನಾನಿ ಚೋಪಸೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠನ್ತೇ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ‘ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠನ್ತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠೋ ವ್ಯಕ್ತ ಏವ| ತತ್ರಾವಸ್ಥಿತಾ ಇತಿ ಹೃದಯೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಯತನೇಷು ಚ ಲೀನತ್ವೇನಾವಸ್ಥಿತಾಃ| ತೇ ಚ ಲೀನಾಃ ಸನ್ತಃ ಕಾಮಾದಿಭಿರೀರಿತಾಃ ಪುನರ್ಹೃದಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಯತನಾನಿ ಚ ವಿಶೇಷೇಣ ಪೂರಯನ್ತಿ ಯದಾ, ತದಾ ಅಪಸ್ಮರತಿ ಅಪಸ್ಮಾರವೇಗಯುಕ್ತೋ ಭವತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ಅಪಸ್ಮಾರಂ ಪುನಃ ಸ್ಮೃತಿಬುದ್ಧಿಸತ್ತ್ವಸಮ್ಪ್ಲವಾದ್ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಮಾವಸ್ಥಿಕಂ ತಮಃ ಪ್ರವೇಶಮಾಚಕ್ಷತೇ||೫||
अपस्मारं पुनः स्मृतिबुद्धिसत्त्वसम्प्लवाद्बीभत्सचेष्टमावस्थिकं तमः प्रवेशमाचक्षते||५||
🔊 Audio coming soon
ಅಪಸ್ಮಾರಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಅಪಸ್ಮಾರಂ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಪ್ಲವಾದಿತಿ ವಿಕೃತಿಗಮನಾತ್| ಬೀಭತ್ಸಾ ಫೇನವಮನಾಙ್ಗಭಙ್ಗಾದಿರೂಪಾ ಚೇಷ್ಟಾ ಯಸ್ಮಿನ್ ತದ್ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಮ್| ಆವಸ್ಥಿಕಂ ತಮಃಪ್ರವೇಶಮಿತಿ ಕಾದಾಚಿತ್ಕಂ ತಮಃಪ್ರವೇಶಂ; ತಮಃಪ್ರವೇಶೋಽಜ್ಞಾನಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್, ಅಪಸ್ಮಾರವೇಗವಾನ್ ಹಿ ತಮಃಪ್ರವೇಶೇ ಇವ ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಬುಧ್ಯತೇ||೫||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
ತಸ್ಯೇಮಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಭ್ರೂವ್ಯುದಾಸಃ ಸತತಮಕ್ಷ್ಣೋರ್ವೈಕೃತಮಶಬ್ದಶ್ರವಣಂ ಲಾಲಾಸಿಙ್ಘಾಣಪ್ರಸ್ರವಣಮನನ್ನಾಭಿಲಷಣಮರೋಚಕಾವಿಪಾಕೌ ಹೃದಯಗ್ರಹಃ ಕುಕ್ಷೇರಾಟೋಪೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಸ್ಥಿಭೇದೋಽಙ್ಗಮರ್ದೋ ಮೋಹಸ್ತಮಸೋ ದರ್ಶನಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಭ್ರಮಶ್ಚಾಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಸ್ವಪ್ನೇ ಚ ಮದನರ್ತನವ್ಯಧನವ್ಯಥನವೇಪನಪತನಾದೀನೀತಿ||೬|| ತತೋಽನನ್ತರಮಪಸ್ಮಾರಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರೇವ||೭||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- भ्रूव्युदासः सततमक्ष्णोर्वैकृतमशब्दश्रवणं लालासिङ्घाणप्रस्रवणमनन्नाभिलषणमरोचकाविपाकौ हृदयग्रहः कुक्षेराटोपो दौर्बल्यमस्थिभेदोऽङ्गमर्दो मोहस्तमसो दर्शनं मूर्च्छा भ्रमश्चाभीक्ष्णं स्वप्ने च मदनर्तनव्यधनव्यथनवेपनपतनादीनीति||६|| ततोऽनन्तरमपस्माराभिनिर्वृत्तिरेव||७||
🔊 Audio coming soon
ಅಶಬ್ದಶ್ರವಣಮಿತಿ ಅವಿದ್ಯಮಾನಶಬ್ದಶ್ರವಣಶಬ್ದಮ್| ಆಟೋಪಃ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದವಿಶೇಷೋ ವಾತಜನ್ಯಃ ಶ್ರೂಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೬-೭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ತತ್ರೇದಮಪಸ್ಮಾರವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಮಪಸ್ಮರನ್ತಂ, ಕ್ಷಣೇನ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಪ್ರತಿಲಭಮಾನಮ್, ಉತ್ಪಿಣ್ಡಿತಾಕ್ಷಮ್, ಅಸಾಮ್ನಾ ವಿಲಪನ್ತಮ್, ಉದ್ವಮನ್ತಂ ಫೇನಮ್, ಅತೀವಾಧ್ಮಾತಗ್ರೀವಮ್, ಆವಿದ್ಧಶಿರಸ್ಕಂ, ವಿಷಮವಿನತಾಙ್ಗುಲಿಮ್, ಅನವಸ್ಥಿತಪಾಣಿಪಾದಮ್, ಅರುಣಪರುಷಶ್ಯಾವನಖನಯನವದನತ್ವಚಮ್, ಅನವಸ್ಥಿತಚಪಲಪರುಷರೂಕ್ಷರೂಪದರ್ಶಿನಂ, ವಾತಲಾನುಪಶಯಂ, ವಿಪರೀತೋಪಶಯಂ ಚ ವಾತೇನಾಪಸ್ಮರನ್ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ (೧)||೮|| ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಮಪಸ್ಮರನ್ತಂ ಕ್ಷಣೇನ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಪ್ರತಿಲಭಮಾನಮ್, ಅವಕೂಜನ್ತಮ್, ಆಸ್ಫಾಲಯನ್ತಂ ಭೂಮಿಂ, ಹರಿತಹಾರಿದ್ರತಾಮ್ರನಖನಯನವದನತ್ವಚಂ, ರುಧಿರೋಕ್ಷಿತೋಗ್ರಭೈರವಾದೀಪ್ತರುಷಿತರೂಪದರ್ಶಿನಂ, ಪಿತ್ತಲಾನುಪಶಯಂ,ವಿಪರೀತೋಪಶಯಂ ಚ ಪಿತ್ತೇನಾಪಸ್ಮರನ್ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ (೨)||೮|| ಚಿರಾದಪಸ್ಮರನ್ತಂ, ಚಿರಾಚ್ಚ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಪ್ರತಿಲಭಮಾನಂ, ಪತನ್ತಮ್, ಅನತಿವಿಕೃತಚೇಷ್ಟಂ, ಲಾಲಾಮುದ್ವಮನ್ತಂ, ಶುಕ್ಲನಖನಯನವದನತ್ವಚಂ, ಶುಕ್ಲಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧರೂಪದರ್ಶಿನಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾನುಪಶಯಂ, ವಿಪರೀತೋಪಶಯಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಽಪಸ್ಮರನ್ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ (೩)||೮|| ಸಮವೇತಸರ್ವಲಿಙ್ಗಮಪಸ್ಮಾರಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಂ ವಿದ್ಯಾತ್, ತಮಸಾಧ್ಯಮಾಚಕ್ಷತೇ (೪)||೮|| ಇತಿ ಚತ್ವಾರೋಽಪಸ್ಮಾರಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ||೮||
तत्रेदमपस्मारविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अभीक्ष्णमपस्मरन्तं, क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, उत्पिण्डिताक्षम्, असाम्ना विलपन्तम्, उद्वमन्तं फेनम्, अतीवाध्मातग्रीवम्, आविद्धशिरस्कं, विषमविनताङ्गुलिम्, अनवस्थितपाणिपादम्, अरुणपरुषश्यावनखनयनवदनत्वचम्, अनवस्थितचपलपरुषरूक्षरूपदर्शिनं, वातलानुपशयं, विपरीतोपशयं च वातेनापस्मरन्तं विद्यात् (१)||८|| अभीक्ष्णमपस्मरन्तं क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, अवकूजन्तम्, आस्फालयन्तं भूमिं, हरितहारिद्रताम्रनखनयनवदनत्वचं, रुधिरोक्षितोग्रभैरवादीप्तरुषितरूपदर्शिनं, पित्तलानुपशयं,विपरीतोपशयं च पित्तेनापस्मरन्तं विद्यात् (२)||८|| चिरादपस्मरन्तं, चिराच्च सञ्ज्ञां प्रतिलभमानं, पतन्तम्, अनतिविकृतचेष्टं, लालामुद्वमन्तं, शुक्लनखनयनवदनत्वचं, शुक्लगुरुस्निग्धरूपदर्शिनं, श्लेष्मलानुपशयं, विपरीतोपशयं च श्लेष्मणाऽपस्मरन्तं विद्यात् (३)||८|| समवेतसर्वलिङ्गमपस्मारं सान्निपातिकं विद्यात्, तमसाध्यमाचक्षते (४)||८|| इति चत्वारोऽपस्मारा व्याख्याताः||८||
🔊 Audio coming soon
ತತ್ರೇದಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ವಾತಾದ್ಯಪಸ್ಮಾರಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷಣೇನ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಪ್ರತಿಲಭಮಾನಮಿತಿ ವಾತಾಪಸ್ಮಾರೇ ಶೀಘ್ರಂ ಪ್ರಬೋಧೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಆಧ್ಮಾತಗ್ರೀವಮಿತಿ ಪೂರಿತಸ್ತಬ್ಧಗ್ರೀವಮ್| ಆವಿದ್ಧಶಿರಸ್ಕಮಿತಿ ವಕ್ರಶಿರಸ್ಕಮ್| ಅನವಸ್ಥಿತಚಪಲರೂಪದರ್ಶನಂ ಪತನಕಾಲೇ ಜ್ಞೇಯಂ, ಪತಿತಸ್ತು ನ ಬುಧ್ಯತ ಏವ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ರೂಪದರ್ಶನಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ಪತನಕಾಲ ಏವ ರೂಪದರ್ಶನಮುಕ್ತಂ; ಯಥಾ- “ಯೋ ಬ್ರೂಯಾದ್ವಿಕೃತಂ ಸತ್ತ್ವಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಮಾಮನುಧಾವತಿ| ತತೋ ಮೇ ಚಿತ್ತನಾಶಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸೋಽಪಸ್ಮಾರೋಽನಿಲಾತ್ಮಕಃ” (ಸು.ಉ.ಅ.೬೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಾಪಸ್ಮಾರೇ ಯದ್ಯಪಿ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣೇ ಕ್ಷಣೇನ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಪ್ರತಿಲಭಮಾನಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ವಾತಿಕಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷೋಽತ್ರ ಜ್ಞೇಯಃ; ಪಿತ್ತಾದಪಿ ಹಿ ವಾಯುಃ ಶೀಘ್ರಕಾರೀ ಭವತಿ| ಉಗ್ರಂ ಹಿಂಸಕಮಿವ, ಭೈರವಂ ತು ಅಹಿಂಸಕಮಪಿ ಭಯಜನಕಂ ಶ್ಮಶಾನಾದಿ, ಆದೀಪ್ತಂ ಜ್ವಲಿತಮ್| ಚಿರಾದಪಸ್ಮರನ್ತಮಿತಿ ಭೂಯಸಾ ಕಾಲೇನಾಪಸ್ಮಾರವೇಗವನ್ತಮ್||೮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ತೇಷಾಮಾಗನ್ತುರನುಬನ್ಧೋ ಭವತ್ಯೇವ ಕದಾಚಿತ್, ತಮುತ್ತರಕಾಲಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಯಥೋಕ್ತಲಿಙ್ಗೈರ್ಲಿಙ್ಗಾಧಿಕ್ಯಮದೋಷಲಿಙ್ಗಾನುರೂಪಂ ಚ ಕಿಞ್ಚಿತ್||೯||
तेषामागन्तुरनुबन्धो भवत्येव कदाचित्, तमुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः| तस्य विशेषविज्ञानं यथोक्तलिङ्गैर्लिङ्गाधिक्यमदोषलिङ्गानुरूपं च किञ्चित्||९||
🔊 Audio coming soon
ಭವತ್ಯೇವೇತ್ಯತ್ರ ಏವಕಾರೋಽತ್ಯನ್ತಾಯೋಗವ್ಯವಚ್ಛೇದೇ; ಯಥಾ- ನೀಲಂ ಸರೋಜಂ ಭವತ್ಯೇವ, ನ ಚ ನ ಭವತಿ| ಕದಾಚಿದಿತಿ ಪದಂ ತ್ವತ್ಯನ್ತಾಯೋಗವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥತಾಮೇವ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಏತೇನ, ಸರ್ವಾಪಸ್ಮಾರೇ ಭೂತಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಭವತಿ, ನ ಚ ಸ್ವತನ್ತ್ರೋಽಪಸ್ಮಾರೋ ಭೌತಿಕೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಉತ್ತರಕಾಲಮಿತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ, ಯದ್ಯಪಿ ಚಾಪಸ್ಮಾರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽಪಿ ಪ್ರಪಞ್ಚೋ ನ ವಕ್ತವ್ಯಃ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ರೋನ್ಮಾದವಿಧ್ಯತಿದೇಶಾದುನ್ಮಾದೋಕ್ತವಿಸ್ತಾರ ಏವೇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಇಹೋಕ್ತಂ- ‘ತಮುತ್ತರಕಾಲಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ’ ಇತಿ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಯಸ್ಯಾನುಬನ್ಧಂ ತ್ವಾಗನ್ತುಂ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾಧಿಕಾಕೃತಿಮ್| ಪಶ್ಯೇತ್ತಸ್ಯ ಭಿಷಕ್ಕುರ್ಯಾದಾಗನ್ತೂನ್ಮಾದಭೇಷಜಮ್” (ಚಿ.ಅ.೧೦) ಇತಿ| ಯಥೋಕ್ತಲಿಙ್ಗೈರಿತಿ ಪಞ್ಚಮೀಸ್ಥಾನೇ ತೃತೀಯಾ, ತೇನ ಯಥೋಕ್ತಾಪಸ್ಮಾರಲಿಙ್ಗೇಭ್ಯೋ ಲಿಙ್ಗಾಧಿಕ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗಾತಿರಿಕ್ತತ್ವಂ; ತಚ್ಚಾದೋಷಲಿಙ್ಗಾನುರೂಪಂ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾಸದೃಶಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಞ್ಚಿದಿತಿ ನ ಸರ್ವಂ, ಕಿನ್ತು ಸ್ತೋಕಂ ದೋಷಲಿಙ್ಗವಿಲಕ್ಷಣಂ ಲಿಙ್ಗಮಾಗನ್ತ್ವನುಬನ್ಧೇ ಭವತಿ| ಏತೇನ ಚ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇಣಾಗನ್ತ್ವಪಸ್ಮಾರಸಮ್ಭವೋ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಯದಿ ಹಿ ಸ್ವತನ್ತ್ರ ಏವಾಗನ್ತುಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ನ ಸ್ತೋಕಮಾಗನ್ತುಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ಯಾತ್, ಕಿನ್ತು ಸರ್ವಮೇವ||೯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ಹಿತಾನ್ಯಪಸ್ಮಾರಿಭ್ಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ಸಂಶೋಧನಾನ್ಯುಪಶಮನಾನಿ ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ, ಮನ್ತ್ರಾದೀನಿ ಚಾಗನ್ತುಸಂಯೋಗೇ||೧೦||
हितान्यपस्मारिभ्यस्तीक्ष्णानि संशोधनान्युपशमनानि च यथास्वं, मन्त्रादीनि चागन्तुसंयोगे||१०||
🔊 Audio coming soon
ಹಿತಾನೀತ್ಯಾದಿನಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಾಹ| ಉಪಶಮನಾನಿ ಚ ಹಿತಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ||೧೦||
Adhikarana 9 (11-14) · Śloka 14
ತಸ್ಮಿನ್ ಹಿ ದಕ್ಷಾಧ್ವರಧ್ವಂಸೇ ದೇಹಿನಾಂ ನಾನಾದಿಕ್ಷು ವಿದ್ರವತಾಮಭಿದ್ರವಣತರಣಧಾವನಪ್ಲವನಲಙ್ಘನಾದ್ಯೈರ್ದೇಹವಿಕ್ಷೋಭಣೈಃ ಪುರಾ ಗುಲ್ಮೋತ್ಪತ್ತಿರಭೂತ್, ಹವಿಷ್ಪ್ರಾಶಾತ್ ಪ್ರಮೇಹಕುಷ್ಠಾನಾಂ, ಭಯತ್ರಾಸಶೋಕೈರುನ್ಮಾದಾನಾಂ, ವಿವಿಧಭೂತಾಶುಚಿಸಂಸ್ಪರ್ಶಾದಪಸ್ಮಾರಾಣಾಂ, ಜ್ವರಸ್ತು ಖಲು ಮಹೇಶ್ವರಲಲಾಟಪ್ರಭವಃ , ತತ್ಸನ್ತಾಪಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್, ಅತಿವ್ಯವಾಯಾತ್ ಪುನರ್ನಕ್ಷತ್ರರಾಜಸ್ಯ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೇತಿ||೧೧|| ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಅಪಸ್ಮಾರೋ ಹಿ ವಾತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಚ ಕಫೇನ ಚ| ಚತುರ್ಥಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಸ್ತಥಾವಿಧಃ||೧೨|| ಸಾಧ್ಯಾಂಸ್ತು ಭಿಷಜಃ ಪ್ರಾಜ್ಞಾಃ ಸಾಧಯನ್ತಿ ಸಮಾಹಿತಾಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ ಸಂಶೋಧನೈಶ್ಚೈವ ಯಥಾಸ್ವಂ ಶಮನೈರಪಿ||೧೩|| ಯದಾ ದೋಷನಿಮಿತ್ತಸ್ಯ ಭವತ್ಯಾಗನ್ತುರನ್ವಯಃ| ತದಾ ಸಾಧಾರಣಂ ಕರ್ಮ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಭಿಷಗ್ವಿದಃ||೧೪||
तस्मिन् हि दक्षाध्वरध्वंसे देहिनां नानादिक्षु विद्रवतामभिद्रवणतरणधावनप्लवनलङ्घनाद्यैर्देहविक्षोभणैः पुरा गुल्मोत्पत्तिरभूत्, हविष्प्राशात् प्रमेहकुष्ठानां, भयत्रासशोकैरुन्मादानां, विविधभूताशुचिसंस्पर्शादपस्माराणां, ज्वरस्तु खलु महेश्वरललाटप्रभवः , तत्सन्तापाद्रक्तपित्तम्, अतिव्यवायात् पुनर्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मेति||११|| भवन्ति चात्र- अपस्मारो हि वातेन पित्तेन च कफेन च| चतुर्थः सन्निपातेन प्रत्याख्येयस्तथाविधः||१२|| साध्यांस्तु भिषजः प्राज्ञाः साधयन्ति समाहिताः| तीक्ष्णैः संशोधनैश्चैव यथास्वं शमनैरपि||१३|| यदा दोषनिमित्तस्य भवत्यागन्तुरन्वयः| तदा साधारणं कर्म प्रवदन्ति भिषग्विदः||१४||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಾನಾಂ ಗದಾನಾಮುತ್ಪತ್ತಿಮಾಹ- ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಜ್ವರ ಏವ ತತ್ರ ಪ್ರಥಮ ಉತ್ಪನ್ನಸ್ತಥಾಽಪ್ಯಸೌ ಪೃಥಗೇವ ರುದ್ರಕ್ರೋಧರೂಪ ಉತ್ಪನ್ನ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾದುಚ್ಯತೇ, ಗುಲ್ಮಾದಯಸ್ತು ಯಜ್ಞಧ್ವಂಸಾನನ್ತರಕಾಲಭೂತಾ ಏಕಸಾಮಗ್ರೀಜಾತತ್ವೇನ ಪ್ರಥಮಮುಚ್ಯನ್ತೇ; ಜ್ವರಸ್ಯ ತು ಸರ್ವಪ್ರಥಮೋತ್ಪತ್ತಿರ್ಜ್ವರನಿದಾನ ಏವೋಕ್ತೇತಿ ಭಾವಃ| ಪುರಾ ಇತಿ ಆದ್ಯುತ್ಪತ್ತೌ| ಲಲಾಟಪ್ರಭವ ಇತಿ ಲಲಾಟಭವಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿಪ್ರಭವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ವಯಃ ಅನುಬನ್ಧಃ| ಸಾಧಾರಣಮಿತಿ ದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ವಮನಾದಿ, ದೇವಾದಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ಚ ಬಲಿಮಙ್ಗಲಾದಿ||೧೧-೧೪||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
ಸರ್ವರೋಗವಿಶೇಷಜ್ಞಃ ಸರ್ವೌಷಧವಿಶಾರದಃ| ಭಿಷಕ್ ಸರ್ವಾಮಯಾನ್ ಹನ್ತಿ ನ ಚ ಮೋಹಂ ನಿಗಚ್ಛತಿ ||೧೫||
सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वौषधविशारदः| भिषक् सर्वामयान् हन्ति न च मोहं निगच्छति ||१५||
🔊 Audio coming soon
ನಿದಾನಸ್ಥಾನೋಕ್ತಸರ್ವರೋಗಜ್ಞಾನಫಲಮಾಹ- ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ನ ಚ ಮೋಹಂ ನಿಗಚ್ಛತೀತಿ ನಿದಾನಸ್ಥಾನಾದ್ಯನುಕ್ತೇಽಪಿ ಪ್ರಮೇಯೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಽಪಿ ಬಹುದೃಷ್ಟತ್ವೇನ ನ ಮೋಹಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಿನ್ನ್ತು ತದಪ್ಯೂಹ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೫||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
ಇತ್ಯೇತದಖಿಲೇನೋಕ್ತಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನಮುತ್ತಮಮ್|೧೬|
इत्येतदखिलेनोक्तं निदानस्थानमुत्तमम्|१६|
🔊 Audio coming soon
ಅಖಿಲೇನೇತಿ ಯಾವನ್ನಿದಾನಸ್ಥಾನತಯಾ ವ್ಯಾಧ್ಯಷ್ಟಕಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ತಾವದಖಿಲೇನೋಕ್ತಮ್| ತೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನವಕ್ತವ್ಯನಿದಾನಾಭಿಧಾನಾನ್ನ ನ್ಯೂನತ್ವಂ; ಯಚ್ಚ ಜ್ವರಾದಿನಿದಾನಮಪಿ ಪುನರ್ವಕ್ತವ್ಯಂ ತದಸ್ಯೈವ ಪ್ರಪಞ್ಚ ಇತಿ ಭಾವಃ|೧೬|-
Adhikarana 12 (16-19) · Śloka 19
ನಿದಾನಾರ್ಥಕರೋ ರೋಗೋ ರೋಗಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಲಭ್ಯತೇ||೧೬|| ತದ್ಯಥಾ- ಜ್ವರಸನ್ತಾಪಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಮುದೀರ್ಯತೇ| ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಶೋಷಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಜಾಯತೇ ||೧೭|| ಪ್ಲೀಹಾಭಿವೃದ್ಧ್ಯಾ ಜಠರಂ ಜಠರಾಚ್ಛೋಥ ಏವ ಚ| ಅರ್ಶೋಭ್ಯೋ ಜಠರಂ ದುಃಖಂ ಗುಲ್ಮಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಜಾಯತೇ||೧೮|| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾದ್ಭವೇತ್ ಕಾಸಃ ಕಾಸಾತ್ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಕ್ಷಯಃ| ಕ್ಷಯೋ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವೇ ಶೋಷಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಲಭ್ಯತೇ||೧೯||
निदानार्थकरो रोगो रोगस्याप्युपलभ्यते||१६|| तद्यथा- ज्वरसन्तापाद्रक्तपित्तमुदीर्यते| रक्तपित्ताज्ज्वरस्ताभ्यां शोषश्चाप्युपजायते ||१७|| प्लीहाभिवृद्ध्या जठरं जठराच्छोथ एव च| अर्शोभ्यो जठरं दुःखं गुल्मश्चाप्युपजायते||१८|| प्रतिश्यायाद्भवेत् कासः कासात् सञ्जायते क्षयः| क्षयो रोगस्य हेतुत्वे शोषस्याप्युपलभ्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ನಿದಾನಪ್ರಕರಣಾದ್ರೋಗಾಣಾಮಪಿ ಕೇಷಾಞ್ಚಿದ್ವ್ಯಾಧಿಂ ಪ್ರತಿ ಕಾರಣತ್ವಂ ಯತ್ ಸಮ್ಭವತಿ, ತದ್ವಕ್ತುಮಾಹ- ನಿದಾನಾರ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ನಿದಾನಸ್ಯಾರ್ಥಃ ಪ್ರಯೋಜನಂ ವ್ಯಾಧಿಜನನಂ, ತತ್ ಕರೋತೀತಿ ನಿದಾನಾರ್ಥಕರಃ; ವ್ಯಾಧಿಜನಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿದಾನರೂಪ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಯನ್ನಿದಾನಾರ್ಥಕರ ಇತಿ ಬ್ರೂತೇ, ತೇನ ವ್ಯಾಧಿನಾ ವ್ಯಾಧ್ಯನ್ತೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇಽಪಿ ಮೂಲಭೂತವ್ಯಾಧಿಜನಕ ಏವ ಹೇತುರ್ವ್ಯಾಧಿಜನ್ಯೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧೌ ಮೂಲವ್ಯಾಧಿಜನನಾವಾನ್ತರವ್ಯಾಪಾರೋ ನಿದಾನಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ತೇನ, ರೋಗಜನ್ಯೇಽಪಿ ರೋಗೇ ಮೂಲಭೂತಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾದಿ ಕಾರಣತ್ರಯಮೇವ ಕಾರಣಂ ಭವತೀತಿ ನ ಚತುರ್ಥಕಾರಣಾನ್ತರಾಪತ್ತಿರಿತ್ಯತಿಪ್ರಸಙ್ಗೋ ವಾಚ್ಯಃ; ಜ್ವರಕಾರಣಾನ್ಯೇವ ಹಿ ಉಷ್ಣಾದೀನ್ಯತಿಮಾತ್ರಾಣಿ ಜ್ವರಮಭಿನಿರ್ವರ್ತ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಪಿ ಕಾರಣಾನ್ತರವರ್ಧಿತಶಕ್ತೀನಿ ಜನಯನ್ತೀತ್ಯಾದ್ಯನುಸರಣೀಯಮ್| ಗುಲ್ಮಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಜಾಯತೇ ಇತಿ ಅರ್ಶೋಭ್ಯ ಏವ| ಕಾಸಾತ್ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಕ್ಷಯ ಇತಿ ಕಾಸಾದ್ಧಾತುಕ್ಷಯೋ ಜಾಯತೇ, ಸ ಚ ಧಾತುಕ್ಷಯೋ ರೋಗಸ್ಯ ಶೋಷಾಭಿಧಾನಸ್ಯ ಹೇತುರುಪಲಭ್ಯತ ಇತಿ ಯೋಜನಾ||೧೬-೧೯||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
ತೇ ಪೂರ್ವಂ ಕೇವಲಾ ರೋಗಾಃ ಪಶ್ಚಾದ್ಧೇತ್ವರ್ಥಕಾರಿಣಃ| ಉಭಯಾರ್ಥಕರಾ ದೃಷ್ಟಾಸ್ತಥೈವೈಕಾರ್ಥಕಾರಿಣಃ ||೨೦||
ते पूर्वं केवला रोगाः पश्चाद्धेत्वर्थकारिणः| उभयार्थकरा दृष्टास्तथैवैकार्थकारिणः ||२०||
🔊 Audio coming soon
ನನು ಯತ್ರ ರೋಗಸ್ಯ ಕಾರಣಂ ರೋಗೋ ಭವತಿ, ತತ್ರ ಕಿಂ ಕಾರಣಭೂತರೋಗೋಽಪ್ರಧಾನಮೇವೇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ತೇ ಪೂರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ|- ತೇ ಜ್ವರಾದಯೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದ್ಯುತ್ಪಾದಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ಕೇವಲಾಃ ಸನ್ತೋ ರೋಗಾ ಏವ ರುಜಾಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಸ್ವಯಮೇವ ಪ್ರಧಾನಾ ಇತಿ; ಪಶ್ಚಾದ್ಧೇತ್ವರ್ಥಕಾರಿಣ ಇತಿ ಪಶ್ಚಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದ್ಯುತ್ಪಾದಕಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥೈವಮಪಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿಕಂ ಜನಯಿತ್ವಾ ಜ್ವರಾದಯೋ ಹೇತುವದರೋಗರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ ನ ವೇತ್ಯಾಹ- ಉಭಯೇತ್ಯಾದಿ| ಉಭಯಾರ್ಥಕರಾ ಇತಿ ಹೇತ್ವರ್ಥಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿಜನನರೂಪಂ, ರೋಗಾರ್ಥಂ ಚ ಪೀಡಾಲಕ್ಷಣಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ; ನ ವ್ಯಾಧ್ಯನ್ತರಜನನಮಾತ್ರಂ ಕೃತ್ವಾ ನಿವರ್ತನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಮಾಹ- ತಥೈವೈಕಾರ್ಥಕಾರಿಣ ಇತಿ| ಏಕಸ್ಯೈವ ಹೇತೋರರ್ಥಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಏಕಾರ್ಥಕಾರಿಣಃ||೨೦||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
ಕಶ್ಚಿದ್ಧಿ ರೋಗೋ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತುರ್ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ| ನ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ಚಾಪ್ಯನ್ಯೋ ಹೇತ್ವರ್ಥಂ ಕುರುತೇಽಪಿ ಚ||೨೧||
कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा प्रशाम्यति| न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेत्वर्थं कुरुतेऽपि च||२१||
🔊 Audio coming soon
ಏತದೇವ ಪಕ್ಷದ್ವಯಂ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯೇನ ವಿವೃಣೋತಿ- ಕಶ್ಚಿದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಯೋ ಹೇತ್ವರ್ಥಂ ವ್ಯಾಧಿಜನನಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ, ಸ ಏಕಾರ್ಥಕಾರೀ; ಯಸ್ತು ಹೇತ್ವರ್ಥಂ ವ್ಯಾಧ್ಯನ್ತರಜನನಂ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ವಯಮಪ್ಯನುವರ್ತತೇ, ಸ ಉಭಯಾರ್ಥಕಾರೀ; ಯದಾ ಕಾಸಂ ಸಮಾರಭ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಯಮನುವರ್ತತೇ, ತದಾ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ ಸ್ವಯಂ ಚ ರುಜಾಕರ್ತೃತ್ವೇನ ರೋಗಾರ್ಥಕರಃ, ಕಾಸಜನಕತ್ವೇನ ಹೇತ್ವರ್ಥಕರಶ್ಚ ಭವತಿ; ಯದಾ ತು ಕಾಸಂ ಜನಯಿತ್ವಾ ಸ್ವಯಂ ನಿವರ್ತತೇ, ತದಾ ಕಾಸಕಾಲೇ ನಿವೃತ್ತತ್ವಾತ್ ಹೇತ್ವರ್ಥಮಾತ್ರಂ ಕರೋತೀತ್ಯುದಾಹಾರ್ಯಮ್||೨೧||
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
ಏವಂ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಾ ನೄಣಾಂ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ವ್ಯಾಧಿಸಙ್ಕರಾಃ| ಪ್ರಯೋಗಾಪರಿಶುದ್ಧತ್ವಾತ್ತಥಾ ಚಾನ್ಯೋನ್ಯಸಮ್ಭವಾತ್||೨೨||
एवं कृच्छ्रतमा नॄणां दृश्यन्ते व्याधिसङ्कराः| प्रयोगापरिशुद्धत्वात्तथा चान्योन्यसम्भवात्||२२||
🔊 Audio coming soon
ವ್ಯಾಧಿಸಙ್ಕರಾ ವ್ಯಾಧಿಮೇಲಕಾಃ| ಕುತಃ ಪುನರೇವಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಯೋಗೇತ್ಯಾದಿ|- ಪ್ರಯೋಗಾಪರಿಶುದ್ಧತ್ವಂ ಯಥಾ- ಆಮಾತೀಸಾರೇ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಕೃತಂ ದೋಷಂ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ ಶೂಲಾನಾಹಾಧ್ಮಾನಾದಿ ಜನಯತಿ| ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ- ಅನ್ಯೋನ್ಯಸಮ್ಭವಾದಿತಿ; ಪರಸ್ಪರಕಾರಣರೂಪತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಹಿ ಸ್ವರೂಪೇಣೈವ ಕಾಸಸ್ಯ ಕಾರಣಂ, ಸ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣ ಇತ್ಯಾದಿ||೨೨||
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
ಪ್ರಯೋಗಃ ಶಮಯೇದ್ವ್ಯಾಧಿಂ ಯೋಽನ್ಯಮನ್ಯಮುದೀರಯೇತ್| ನಾಸೌ ವಿಶುದ್ಧಃ, ಶುದ್ಧಸ್ತು ಶಮಯೇದ್ಯೋ ನ ಕೋಪಯೇತ್||೨೩||
प्रयोगः शमयेद्व्याधिं योऽन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः, शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರಯೋಗಾಪರಿಶುದ್ಧಿಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ಪ್ರಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ಕೋಪಯೇದಿತಿ ವ್ಯಾಧ್ಯನ್ತರಂ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೋನ್ಯಸಮ್ಭವಶ್ಚ ಜ್ವರಸನ್ತಾಪಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಮುದೀರ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿನೈವೋಕ್ತ ಇತಿ ನ ಪುನರ್ವಿವ್ರಿಯತೇ||೨೩||
Adhikarana 17 (24-26) · Śloka 26
ಏಕೋ ಹೇತುರನೇಕಸ್ಯ ತಥೈಕಸ್ಯೈಕ ಏವ ಹಿ| ವ್ಯಾಧೇರೇಕಸ್ಯ ಚಾನೇಕೋ ಬಹೂನಾಂ ಬಹವೋಽಪಿ ಚ||೨೪|| ಜ್ವರಭ್ರಮಪ್ರಲಾಪಾದ್ಯಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ರೂಕ್ಷಹೇತುಜಾಃ| ರೂಕ್ಷೇಣೈಕೇನ ಚಾಪ್ಯೇಕೋ ಜ್ವರ ಏವೋಪಜಾಯತೇ||೨೫|| ಹೇತುಭಿರ್ಬಹುಭಿಶ್ಚೈಕೋ ಜ್ವರೋ ರೂಕ್ಷಾದಿಭಿರ್ಭವೇತ್| ರೂಕ್ಷಾದಿಭಿರ್ಜ್ವರಾದ್ಯಾಶ್ಚ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಹಿ||೨೬||
एको हेतुरनेकस्य तथैकस्यैक एव हि| व्याधेरेकस्य चानेको बहूनां बहवोऽपि च||२४|| ज्वरभ्रमप्रलापाद्या दृश्यन्ते रूक्षहेतुजाः| रूक्षेणैकेन चाप्येको ज्वर एवोपजायते||२५|| हेतुभिर्बहुभिश्चैको ज्वरो रूक्षादिभिर्भवेत्| रूक्षादिभिर्ज्वराद्याश्च व्याधयः सम्भवन्ति हि||२६||
🔊 Audio coming soon
ಹೇತುಪ್ರಕರಣಾದ್ಧೇತುಧರ್ಮಾನ್ತರಮಾಹ- ಏಕೋ ಹೇತುರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತತ್ಪಕ್ಷಚತುಷ್ಟಯೋದಾಹರಣಾನ್ಯಾಹ- ಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ರೂಕ್ಷಂ ಬಹೂನಾಂ ಕಾರಣಂ, ತಥಾಽಪಿ ದೇಶಕಾಲಾದಿವಶಾತ್ ಕದಾಚಿದೇಕಸ್ಯೈವ ಜ್ವರಸ್ಯ ಕಾರಣಂ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ರೂಕ್ಷಾದಿಭಿರಿತಿ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಲವಣಾದಿಭಿಃ | ಜ್ವರಾದ್ಯಾ ಇತಿ ಜ್ವರರಕ್ತಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಾದ್ಯಾಃ||೨೪-೨೬||
Adhikarana 18 (27-29) · Śloka 29
ಲಿಙ್ಗಂ ಚೈಕಮನೇಕಸ್ಯ ತಥೈವೈಕಸ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಬಹೂನ್ಯೇಕಸ್ಯ ಚ ವ್ಯಾಧೇರ್ಬಹೂನಾಂ ಸ್ಯುರ್ಬಹೂನಿ ಚ||೨೭|| ವಿಷಮಾರಮ್ಭಮೂಲಾನಾಂ ಲಿಙ್ಗಮೇಕಂ ಜ್ವರೋ ಮತಃ| ಜ್ವರಸ್ಯೈಕಸ್ಯ ಚಾಪ್ಯೇಕಃ ಸನ್ತಾಪೋ ಲಿಙ್ಗಮುಚ್ಯತೇ||೨೮|| ವಿಷಮಾರಮ್ಭಮೂಲೈಶ್ಚ ಜ್ವರ ಏಕೋ ನಿರುಚ್ಯತೇ| ಲಿಙ್ಗೈರೇತೈರ್ಜ್ವರಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾದ್ಯಾಃ ಸನ್ತಿ ಚಾಮಯಾಃ||೨೯||
लिङ्गं चैकमनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते| बहून्येकस्य च व्याधेर्बहूनां स्युर्बहूनि च||२७|| विषमारम्भमूलानां लिङ्गमेकं ज्वरो मतः| ज्वरस्यैकस्य चाप्येकः सन्तापो लिङ्गमुच्यते||२८|| विषमारम्भमूलैश्च ज्वर एको निरुच्यते| लिङ्गैरेतैर्ज्वरश्वासहिक्काद्याः सन्ति चामयाः||२९||
🔊 Audio coming soon
ಲಿಙ್ಗಸ್ಯಾಪಿ ಹೇತೋರಿವ ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯಮಾಹ- ಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಥೈವೈಕಸ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತಿ ಏಕಂ ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಿಷಮಾರಮ್ಭಮೂಲಾನಾಮಿತಿ ವಿಷಮಾರಮ್ಭಪ್ರಥಮಾನಾಂ; ವಿಷಮಾರಮ್ಭವಿಸರ್ಗಿತ್ವಮೂಷ್ಮಣೋ ವೈಷಮ್ಯಮಿತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಜ್ವರಂ ಹ್ಯೇಕಂ (ಸನ್ತಾಪಾತ್ಮಕಂ ) ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವಿಷಮಾರಮ್ಭವಿಸರ್ಗಿತ್ವಾದಯೋಽಸ್ಯ ಭೂತಾ ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ ವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ವಾ ಲಿಙ್ಗ್ಯತೇ| ಜ್ವರ ಏಕೋ ನಿರುಚ್ಯತ ಇತಿ ಜ್ಞಾಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಲಿಙ್ಗೈರೇತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೈರ್ವಿಷಮಾರಮ್ಭವಿಸರ್ಗಿತ್ವಾದ್ಯೈರ್ಜ್ವರಾದಯಃ ಸನ್ತಿ ‘ಯುಕ್ತಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಿಷಮಾರಮ್ಭಾದಯೋ ಹಿ ವಾತಜ್ವರೇ ತಥಾ ವಾತಶ್ವಾಸೇ ವಾತಹಿಕ್ಕಾಯಾಂ ವಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ದೃಶ್ಯನ್ತ ಏವ||೨೭-೨೯||
Adhikarana 19 (30-32) · Śloka 32
ಏಕಾ ಶಾನ್ತಿರನೇಕಸ್ಯ ತಥೈವೈಕಸ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ವ್ಯಾಧೇರೇಕಸ್ಯ ಚಾನೇಕಾ ಬಹೂನಾಂ ಬಹ್ವ್ಯ ಏವ ಚ||೩೦|| ಶಾನ್ತಿರಾಮಾಶಯೋತ್ಥಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಲಙ್ಘನಕ್ರಿಯಾ| ಜ್ವರಸ್ಯೈಕಸ್ಯ ಚಾಪ್ಯೇಕಾ ಶಾನ್ತಿರ್ಲಙ್ಘನಮುಚ್ಯತೇ||೩೧|| ತಥಾ ಲಘ್ವಶನಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಜ್ವರಸ್ಯೈಕಸ್ಯ ಶಾನ್ತಯಃ| ಏತಾಶ್ಚೈವ ಜ್ವರಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾದೀನಾಂ ಪ್ರಶಾನ್ತಯಃ||೩೨||
एका शान्तिरनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते| व्याधेरेकस्य चानेका बहूनां बह्व्य एव च||३०|| शान्तिरामाशयोत्थानां व्याधीनां लङ्घनक्रिया| ज्वरस्यैकस्य चाप्येका शान्तिर्लङ्घनमुच्यते||३१|| तथा लघ्वशनाद्याश्च ज्वरस्यैकस्य शान्तयः| एताश्चैव ज्वरश्वासहिक्कादीनां प्रशान्तयः||३२||
🔊 Audio coming soon
ಏತಚ್ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮಪಿ ಬ್ರೂತೇ- ಏಕೇತ್ಯಾದಿ||೩೦-೩೨||
Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 35
ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ ಸುಖೋಪಾಯಃ ಕಾಲೇನಾಲ್ಪೇನ ಸಾಧ್ಯತೇ| ಸಾಧ್ಯತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಸ್ತು ಯತ್ನೇನ ಮಹತಾ ಚಿರಾತ್||೩೩|| ಯಾತಿ ನಾಶೇಷತಾಂ ವ್ಯಾಧಿರಸಾಧ್ಯೋ ಯಾಪ್ಯಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ| ಪರೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯೋಽತಿವರ್ತತೇ||೩೪|| ನಾಸಾಧ್ಯಃ ಸಾಧ್ಯತಾಂ ಯಾತಿ ಸಾಧ್ಯೋ ಯಾತಿ ತ್ವಸಾಧ್ಯತಾಮ್| ಪಾದಾಪಚಾರಾದ್ದೈವಾದ್ವಾ ಯಾನ್ತಿ ಭಾವಾನ್ತರಂ ಗದಾಃ||೩೫||
सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते| साध्यते कृच्छ्रसाध्यस्तु यत्नेन महता चिरात्||३३|| याति नाशेषतां व्याधिरसाध्यो याप्यसञ्ज्ञितः| परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्तते||३४|| नासाध्यः साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम्| पादापचाराद्दैवाद्वा यान्ति भावान्तरं गदाः||३५||
🔊 Audio coming soon
ಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧಾನಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರವೃತ್ತಿವಿಷಯಂ ಸಾಧ್ಯಭೇದಂ ತಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾನಿವೃತ್ತಿವಿಷಯಂ ಚಾಸಾಧ್ಯಭೇದಮಾಹ- ಸುಖೇತ್ಯಾದಿ|- ಸುಖೋಪಾಯ ಇತಿ ಸುಖಲಭ್ಯವೈದ್ಯಾದ್ಯುಪಾಯಃ ; ಕಿಂವಾ, ಸುಖೋಪಾಯಃ ಸನ್ ಸಾಧ್ಯತೇ ಅಲ್ಪೇನೈವ ಯತ್ನೇನ ಸಾಧ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಾತಿ ನಾಶೇಷತಾಮಿತಿ ನ ಸರ್ವಥಾ ನಿವರ್ತತೇ| ಪರೋಽಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ಯಾಪ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಉತ್ಕೃಷ್ಟೋಽಸಾಧ್ಯಃ| ಅಸ್ಯೈವ ವಿವರಣಂ- ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯ ಇತಿ| ಕ್ರಿಯಾಃ ಚಿಕಿತ್ಸಾಃ| ಭಾವಾನ್ತರಮಿತಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ, ಕೃಚ್ಛ್ರಶ್ಚ ಯಾಪ್ಯಃ, ಯಾಪ್ಯಶ್ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯ ಇತಿ||೩೩-೩೫||
Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 37
ವೃದ್ಧಿಸ್ಥಾನಕ್ಷಯಾವಸ್ಥಾಂ ರೋಗಾಣಾಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್ | ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಾಮಪಿ ಚ ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ದೇಹಾಗ್ನಿಬಲಚೇತಸಾಮ್||೩೬|| ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಾನ್ ಹಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಚಕ್ಷಣಃ| ತಸ್ಯಾಂ ತಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಚತುಃಶ್ರೇಯಃ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ||೩೭||
वृद्धिस्थानक्षयावस्थां रोगाणामुपलक्षयेत् | सुसूक्ष्मामपि च प्राज्ञो देहाग्निबलचेतसाम्||३६|| व्याध्यवस्थाविशेषान् हि ज्ञात्वा ज्ञात्वा विचक्षणः| तस्यां तस्यामवस्थायां चतुःश्रेयः प्रपद्यते||३७||
🔊 Audio coming soon
ವ್ಯಾಧೇಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾಭಿಧಾನಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ವೃದ್ಧ್ಯಾದ್ಯವಸ್ಥಾನ್ತರಮಾಹ- ವೃದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ನ ಕೇವಲಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಕಿನ್ತು ದೇಹಾಗ್ನಿಬಲಚೇತಸಾಮಪಿವೃದ್ಧಿಸ್ಥಾನಕ್ಷಯಾವಸ್ಥಾಮುಪಲಕ್ಷಯೇದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಏತದ್ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾಜ್ಞಾನಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ- ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ಚತುಃಶ್ರೇಯ ಇತಿ ಚತುಶ್ರೇಯಃಕಾರಕಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ, ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ಬುಧ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೬-೩೭||
Adhikarana 22 (38-39) · Śloka 39
ಪ್ರಾಯಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗತಾ ದೋಷಾಃ ಕ್ಲೇಶಯನ್ತ್ಯಾತುರಾಂಶ್ಚಿರಮ್| ತೇಷು ನ ತ್ವರಯಾ ಕುರ್ಯಾದ್ದೇಹಾಗ್ನಿಬಲವಿತ್ ಕ್ರಿಯಾಮ್||೩೮|| ಪ್ರಯೋಗೈಃ ಕ್ಷಪಯೇದ್ವಾ ತಾನ್ ಸುಖಂ ವಾ ಕೋಷ್ಠಮಾನಯೇತ್| ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೋಷ್ಠಪ್ರಪನ್ನಾಂಸ್ತಾನ್ ಯಥಾಸನ್ನಂ ಹರೇದ್ಬುಧಃ||೩೯||
प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्| तेषु न त्वरया कुर्याद्देहाग्निबलवित् क्रियाम्||३८|| प्रयोगैः क्षपयेद्वा तान् सुखं वा कोष्ठमानयेत्| ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांस्तान् यथासन्नं हरेद्बुधः||३९||
🔊 Audio coming soon
ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಕಾರಾನಭಿಧಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯುಕ್ತಾನ್ ದೋಷಪ್ರಕಾರಾನಾಹ- ಪ್ರಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಿರ್ಯಗ್ಗತಾಶ್ಚ ದೋಷಾ ಉನ್ಮಾರ್ಗಗತತ್ವೇನ ನ ಸಮ್ಯಕ್ ಶೀಘ್ರಂ ವಾ ಭೇಷಜೇನ ಯೋಜಯಿತುಂ ಪಾರ್ಯನ್ತೇ, ತೇನ ಚಿರಂ ಕ್ಲೇಶಯನ್ತೀತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ದೇಹಾಗ್ನಿಬಲವಿದಿತ್ಯನೇನ ತಿರ್ಯಗ್ಗತದೋಷೇ ತ್ವರಯಾ ಭೂರಿ ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗೇಣ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ದೇಹಮಗ್ನಿಬಲಂ ಚ ಹನ್ತೀತಿ ಸೂಚಯತಿ| ಪ್ರಯೋಗೈರಿತಿ ಅಲ್ಪಮಾತ್ರದೀರ್ಘಕಾಲಪ್ರಯೋಗೈಃ| ಸುಖಂ ವೇತಿ ಸುಖಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಆಸನ್ನಂ ಹರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯಚ್ಛೋಧನಂ ವಮನಾದಿ ಯತ್ರಾಮಾಶಯಾದಿಗತೇ ದೋಷೇ ಆಸನ್ನಂ ಹರಣಯೋಗ್ಯತಯಾ ಭವತಿ, ತೇನ ಹರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೮-೩೯||
Adhikarana 23 (40) · Śloka 40
ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಯಾನಿ ಚೋಕ್ತಾನಿ ವ್ಯಾಧಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ| ವ್ಯಾಧಯಸ್ತೇ ತದಾತ್ವೇ ತು ಲಿಙ್ಗಾನೀಷ್ಟಾನಿ ನಾಮಯಾಃ||೪೦||
ज्ञानार्थं यानि चोक्तानि व्याधिलिङ्गानि सङ्ग्रहे| व्याधयस्ते तदात्वे तु लिङ्गानीष्टानि नामयाः||४०||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ನಿದಾನೇ ಲಿಙ್ಗತ್ವೇನೋಕ್ತಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಪೃಥಗ್ವ್ಯಾಧಿತ್ವಮಪಿ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ ವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಾದಿಸಙ್ಗ್ರಹೇ| ಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಧಾನಭೂತಜ್ವರಾದಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸನ್ತಿ, ತೇಽವಿಪಾಕಾರುಚ್ಯಾದಯಃ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇಣೋತ್ಪದ್ಯಮಾನಾ ವ್ಯಾಧಯ ಏವ ವ್ಯಾಧಿತ್ವೇನೈವ ವ್ಯಪದೇಷ್ಟವ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತದಾತ್ವೇ ತು ಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ಯದಾ ಜ್ವರಾದಿಪರತನ್ತ್ರಾ ಜಾಯನ್ತೇಽರುಚ್ಯಾದಯಃ, ತದಾ ಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯೇವ ತೇ, ನಾಮಯಾಃ; ಆಮಯೋ ಹಿ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಸ್ವಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಶಮನೀಯೋ ಭವತೀತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಥಿತಿಃ, ಜ್ವರಲಿಙ್ಗರೂಪಾಸ್ತ್ವರುಚ್ಯಾದಯೋ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಶಮನೀಯಾ ಏವೇತಿ ಭಾವಃ||೪೦||
Adhikarana 24 (41) · Śloka 41
ವಿಕಾರಃ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚೈವ ದ್ವಯಂ ಸರ್ವಂ ಸಮಾಸತಃ| ತದ್ಧೇತುವಶಗಂ ಹೇತೋರಭಾವಾನ್ನಾನುವರ್ತತೇ||೪೧||
विकारः प्रकृतिश्चैव द्वयं सर्वं समासतः| तद्धेतुवशगं हेतोरभावान्नानुवर्तते||४१||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ನಿದಾನಾಧಿಕೃತಸ್ಯ ಹೇತೋರ್ವಿಭವಮಾಹ- ವಿಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಾರಃ ವೈಷಮ್ಯಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸಾಮ್ಯಮ್| ಸರ್ವಮಿತಿ ಅನೇನ ಶಾರೀರಂ ತಥಾಽಽಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಂ ಚೋಪಸಙ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಹೇತುವಶಗಮಿತಿ ಹೇತ್ವಧೀನೋತ್ಪಾದಮ್| ಏತೇನ, ಆರೋಗ್ಯರೂಪಪ್ರಕೃತ್ಯರ್ಥಿನಾ ಸಾಮ್ಯಹೇತುಃ ಸೇವನೀಯಃ, ತಥಾ ವಿಕಾರರೂಪರೋಗಪರಿಹಾರಾರ್ಥಿನಾ ಚ ವಿಕಾರಹೇತುರ್ವರ್ಜನೀಯಃ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ- ಯದ್- ದಧ್ಯಾದಿಶೋಥಜನನಹೇತೋರುಪರಮೇಽಪಿ ತಜ್ಜನಿತಶೋಥಾನುವೃತ್ತಿದರ್ಶನಾನ್ಮೃಷೈತದ್ವಚನಂ- ‘ಹೇತೋರಭಾವಾನ್ನಾನುವರ್ತತೇ’ ಇತಿ, ಯತ ಉಪರತೇಽಪಿ ದಧ್ಯಾದೌ ದಧ್ಯಾದಿಜನಿತೋ ದೋಷಸನ್ತಾನಃ ಶೋಥಾದಿಜನಕಸ್ತತ್ರಾನುವರ್ತತ ಏವ||೪೧||
Adhikarana 25 (42-44) · Śloka 44
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಹೇತವಃ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ರೂಪಾಣ್ಯುಪಶಯಸ್ತಥಾ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪೂರ್ವಮುತ್ಪತ್ತಿಃ ಸೂತ್ರಮಾತ್ರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾತ್||೪೨|| ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಮಷ್ಟಾನಾಂ ಸಾಧ್ಯತಾ ನ ಚ| ಪೃಥಗೇಕೈಕಶಶ್ಚೋಕ್ತಾ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೋಪಶಾನ್ತಯಃ||೪೩|| ಹೇತುಪರ್ಯಾಯನಾಮಾನಿ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಚ| ನಿದಾನಸ್ಥಾನಮೇತಾವತ್ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೋಪದಿಶ್ಯತೇ||೪೪||
तत्र श्लोकाः- हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा| सम्प्राप्तिः पूर्वमुत्पत्तिः सूत्रमात्रं चिकित्सितात्||४२|| ज्वरादीनां विकाराणामष्टानां साध्यता न च| पृथगेकैकशश्चोक्ता हेतुलिङ्गोपशान्तयः||४३|| हेतुपर्यायनामानि व्याधीनां लक्षणस्य च| निदानस्थानमेतावत् सङ्ग्रहेणोपदिश्यते||४४||
🔊 Audio coming soon
ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ‘ಸೂತ್ರಮಾತ್ರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾತ್’ ಇತ್ಯನ್ತೇನಾಪಸ್ಮಾರಾಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹ ಉಕ್ತ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ‘ಜ್ವರಾದೀನಾಂ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇನ ತು ನಿದಾನಸ್ಥಾನೋಕ್ತಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಜ್ವರಸ್ಯ ಜ್ವರನಿದಾನೇಽಸಾಧ್ಯತಾ ನೋಕ್ತಾ, ತಥಾಽಪಿ ‘ಅಷ್ಟಾನಾಂ’ ಇತಿಪದಂ ‘ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತಿ’ ಇತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಕಿಂವಾ, ಅಷ್ಟಾನಾಂ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೋಪಶಾನ್ತಯ ಇತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್; ಅಸಾಧ್ಯತಾ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯೈವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಚೈಕೈಕಶಶ್ಚೇತಿ ಪೃಥಗೇಕೈಕಶಃ| ತೇನ, ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣಹೇತ್ವಾದಯೋ ನಿದಾನಸ್ಥಾನಾದಾವುಕ್ತಾಃ, ತಥೈಕೈಕಶಶ್ಚ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೋಪಶಾನ್ತಯಃ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಅಧ್ಯಾಯೇ ಉಕ್ತಾಃ| ಅತ್ರ ಚ ಲಿಙ್ಗಗ್ರಹಣೇನ ಪೂರ್ವಲಿಙ್ಗಗ್ರಹಣಮ್, ಉಪಶಾನ್ತಿಗ್ರಹಣೇನ ಚೋಪಶಯಗ್ರಹಣಂ, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಸ್ತು ಪ್ರತಿರೋಗಮಭಿಧಾನಾದಗ್ರಹಣಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಹೇತುಪರ್ಯಾಯನಾಮಾನೀತಿ ‘ಹೇತುರ್ನಿಮಿತ್ತಂ’ (ನಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ವ್ಯಾಧಿಪರ್ಯಾಯನಾಮಾನೀತಿ ತಥಾ ಲಕ್ಷಣಪರ್ಯಾಯನಾಮಾನೀತಿ ಚಾದ್ಯಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಾನ್ಯೇವ ಜ್ಞೇಯಾನಿ; ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಸ್ತು ‘ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಜಾತಿರಾಗತಿಃ’ (ನಿ.ಅ.೧) ಇತಿ ನಾಮಕಥನಂ ಲಕ್ಷಣಪ್ರಯೋಜಕಮೇವ ಪ್ರಾಯಃ, ತೇನೇಹ ನ ಸಙ್ಗೃಹೀತಮ್| ಕಿಂವಾ ಹೇತವ ಇತ್ಯಾದಿಸ್ಥಾನಸಙ್ಗ್ರಹ ಏವ, ಅಪಸ್ಮಾರಾಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಸ್ತು ಸ್ಥಾನಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೈವಾವ್ಯವಹಿತೇನ ಕೃತತ್ವಾನ್ನ ಪುನಃ ಪೃಥಕ್ಕೃತಃ| ತತ್ರ ಹೇತವ ಇತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವರೋಗಹೇತ್ವಾದಿಸಙ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಅಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನೇತಿ ಜ್ವರಾದೀನಾಮಿತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಏಕೈಕಶಶ್ಚೇತಿ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೋಪಶಯಶಾನ್ತಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೇತಿ ವಚನಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಪ್ರಪಞ್ಚನೀಯಂ ನಿದಾನಂ ಸೂಚಯತಿ| ಕೇಚಿದತ್ರ ನಿದೀಯತೇ ನಿಬಧ್ಯತೇ ಹೇತ್ವಾದಿಪಞ್ಚಕಮನೇನೇತಿ ನಿದಾನಮಿತಿ ನಿದಾನಶಬ್ದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ನಿದಾನಶಬ್ದೇನ ಚ ಗವಾಂ ದೋಹನಕಾಲನಿಬನ್ಧನರಜ್ಜುರುಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಬ್ರುವತೇ| ಜ್ವರನಿದಾನೇ ಚ ನಿದಾನಶಬ್ದೋ ವ್ಯಾಕೃತ ಏವ||೪೨-೪೪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಅಪಸ್ಮಾರನಿದಾನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮|| ಇತಿ ಚರಕಸಂಹಿತಾಯಾಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने अपस्मारनिदानं नामाष्टमोऽध्यायः||८|| इति चरकसंहितायां द्वितीयं निदानस्थानं समाप्तम्|
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇಽಪಸ್ಮಾರನಿದಾನಂ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮||