Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽపస్మారనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातोऽपस्मारनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ఉన్మాదానంతరం ప్రాగుత్పత్తావపస్మారోత్పాదాదపస్మారనిదానముచ్యతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఇహ ఖలు చత్వారోఽపస్మారా భవంతి వాతపిత్తకఫసన్నిపాతనిమిత్తాః||3||
इह खलु चत्वारोऽपस्मारा भवन्ति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः||३||
🔊 Audio coming soon
చత్వార ఇతి వచనమాగంతుసంబంధేఽప్యపస్మారాణాం చతుష్కప్రతిపాదనార్థం; అపస్మారో హి నోన్మాదవత్ స్వతంత్రేణాగంతునా క్రియతే||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
త ఏవంవిధానాం ప్రాణభృతాం క్షిప్రమభినిర్వర్తంతే; తద్యథా- రజస్తమోభ్యాముపహతచేతసాముద్భ్రాంతవిషమబహుదోషాణాం సమలవికృతోపహితాన్యశుచీన్యభ్యవహారజాతాని వైషమ్యయుక్తేనోపయోగవిధినోపయుంజానానాం తంత్రప్రయోగమపి చ విషమమాచరతామన్యాశ్చ శరీరచేష్టా విషమాః సమాచరతామత్యుపక్షయాద్వా దోషాః ప్రకుపితా రజస్తమోభ్యాముపహతచేతసామంతరాత్మనః శ్రేష్ఠతమమాయతనం హృదయముపసృత్యోపరి తిష్ఠంతే, తథేంద్రియాయతనాని చ| తత్ర చావస్థితాః సంతో యదా హృదయమింద్రియాయతనాని చేరితాః కామక్రోధభయలోభమోహహర్షశోకచింతోద్వేగాదిభిః సహసాఽభిపూరయంతి, తదా జంతురపస్మరతి||4||
त एवंविधानां प्राणभृतां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते; तद्यथा- रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामुद्भ्रान्तविषमबहुदोषाणां समलविकृतोपहितान्यशुचीन्यभ्यवहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि च विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षयाद्वा दोषाः प्रकुपिता रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामन्तरात्मनः श्रेष्ठतममायतनं हृदयमुपसृत्योपरि तिष्ठन्ते, तथेन्द्रियायतनानि च| तत्र चावस्थिताः सन्तो यदा हृदयमिन्द्रियायतनानि चेरिताः कामक्रोधभयलोभमोहहर्षशोकचिन्तोद्वेगादिभिः सहसाऽभिपूरयन्ति, तदा जन्तुरपस्मरति||४||
🔊 Audio coming soon
ఉద్భ్రాంతవిషమబహుదోషాణామితి అత్రోద్భ్రాంతత్వేనోన్మార్గిత్వం, విషమత్వేన కదాచిదపస్మారవేగకర్తృత్వం దర్శ్యతే| సమలేత్యాది ఉన్మాదవ్యాఖ్యానతుల్యం| అత్యుపక్షయాద్వేతి అత్యుపక్షీణదేహత్వాదిత్యర్థః; ఉన్మాదనిదానేఽపి సమలవికృతేత్యాదిగ్రంథే ‘అత్యుపక్షీణదేహానాం’ (ని.అ.7) ఇత్యుక్తం| శ్రేష్ఠతమాయతనమితి అనేనాన్యోఽపి శరీరదేశోఽంతరాత్మనః స్థానం, హృదయం తు శ్రేష్ఠతమం, తత్రైవ చేతనావిశేషనిబంధనాదితి దర్శయతి| ఉపసృత్యేతి వ్యాప్య| ఉపరి తిష్ఠంతే ఇతి హృదయస్యోపరి ఇంద్రియాయతనాని చోపసృత్య తిష్ఠంతే ఇతి యోజనా| ‘పర్యవతిష్ఠంతే’ ఇతి పాఠో వ్యక్త ఏవ| తత్రావస్థితా ఇతి హృదయే ఇంద్రియాయతనేషు చ లీనత్వేనావస్థితాః| తే చ లీనాః సంతః కామాదిభిరీరితాః పునర్హృదయమింద్రియాయతనాని చ విశేషేణ పూరయంతి యదా, తదా అపస్మరతి అపస్మారవేగయుక్తో భవతీతి వాక్యార్థః||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
అపస్మారం పునః స్మృతిబుద్ధిసత్త్వసంప్లవాద్బీభత్సచేష్టమావస్థికం తమః ప్రవేశమాచక్షతే||5||
अपस्मारं पुनः स्मृतिबुद्धिसत्त्वसम्प्लवाद्बीभत्सचेष्टमावस्थिकं तमः प्रवेशमाचक्षते||५||
🔊 Audio coming soon
అపస్మారప్రత్యాత్మలక్షణమాహ- అపస్మారం పునరిత్యాది| సంప్లవాదితి వికృతిగమనాత్| బీభత్సా ఫేనవమనాంగభంగాదిరూపా చేష్టా యస్మిన్ తద్బీభత్సచేష్టం| ఆవస్థికం తమఃప్రవేశమితి కాదాచిత్కం తమఃప్రవేశం; తమఃప్రవేశోఽజ్ఞానసాధర్మ్యాత్, అపస్మారవేగవాన్ హి తమఃప్రవేశే ఇవ న కించిద్బుధ్యతే||5||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
తస్యేమాని పూర్వరూపాణి భవంతి; తద్యథా- భ్రూవ్యుదాసః సతతమక్ష్ణోర్వైకృతమశబ్దశ్రవణం లాలాసింఘాణప్రస్రవణమనన్నాభిలషణమరోచకావిపాకౌ హృదయగ్రహః కుక్షేరాటోపో దౌర్బల్యమస్థిభేదోఽంగమర్దో మోహస్తమసో దర్శనం మూర్చ్ఛా భ్రమశ్చాభీక్ష్ణం స్వప్నే చ మదనర్తనవ్యధనవ్యథనవేపనపతనాదీనీతి||6|| తతోఽనంతరమపస్మారాభినిర్వృత్తిరేవ||7||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- भ्रूव्युदासः सततमक्ष्णोर्वैकृतमशब्दश्रवणं लालासिङ्घाणप्रस्रवणमनन्नाभिलषणमरोचकाविपाकौ हृदयग्रहः कुक्षेराटोपो दौर्बल्यमस्थिभेदोऽङ्गमर्दो मोहस्तमसो दर्शनं मूर्च्छा भ्रमश्चाभीक्ष्णं स्वप्ने च मदनर्तनव्यधनव्यथनवेपनपतनादीनीति||६|| ततोऽनन्तरमपस्माराभिनिर्वृत्तिरेव||७||
🔊 Audio coming soon
అశబ్దశ్రవణమితి అవిద్యమానశబ్దశ్రవణశబ్దం| ఆటోపః గుడగుడాశబ్దవిశేషో వాతజన్యః శ్రూయత ఇత్యర్థః||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
తత్రేదమపస్మారవిశేషవిజ్ఞానం భవతి; తద్యథా- అభీక్ష్ణమపస్మరంతం, క్షణేన సంజ్ఞాం ప్రతిలభమానం, ఉత్పిండితాక్షం, అసామ్నా విలపంతం, ఉద్వమంతం ఫేనం, అతీవాధ్మాతగ్రీవం, ఆవిద్ధశిరస్కం, విషమవినతాంగులిం, అనవస్థితపాణిపాదం, అరుణపరుషశ్యావనఖనయనవదనత్వచం, అనవస్థితచపలపరుషరూక్షరూపదర్శినం, వాతలానుపశయం, విపరీతోపశయం చ వాతేనాపస్మరంతం విద్యాత్ (1)||8|| అభీక్ష్ణమపస్మరంతం క్షణేన సంజ్ఞాం ప్రతిలభమానం, అవకూజంతం, ఆస్ఫాలయంతం భూమిం, హరితహారిద్రతామ్రనఖనయనవదనత్వచం, రుధిరోక్షితోగ్రభైరవాదీప్తరుషితరూపదర్శినం, పిత్తలానుపశయం,విపరీతోపశయం చ పిత్తేనాపస్మరంతం విద్యాత్ (2)||8|| చిరాదపస్మరంతం, చిరాచ్చ సంజ్ఞాం ప్రతిలభమానం, పతంతం, అనతివికృతచేష్టం, లాలాముద్వమంతం, శుక్లనఖనయనవదనత్వచం, శుక్లగురుస్నిగ్ధరూపదర్శినం, శ్లేష్మలానుపశయం, విపరీతోపశయం చ శ్లేష్మణాఽపస్మరంతం విద్యాత్ (3)||8|| సమవేతసర్వలింగమపస్మారం సాన్నిపాతికం విద్యాత్, తమసాధ్యమాచక్షతే (4)||8|| ఇతి చత్వారోఽపస్మారా వ్యాఖ్యాతాః||8||
तत्रेदमपस्मारविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अभीक्ष्णमपस्मरन्तं, क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, उत्पिण्डिताक्षम्, असाम्ना विलपन्तम्, उद्वमन्तं फेनम्, अतीवाध्मातग्रीवम्, आविद्धशिरस्कं, विषमविनताङ्गुलिम्, अनवस्थितपाणिपादम्, अरुणपरुषश्यावनखनयनवदनत्वचम्, अनवस्थितचपलपरुषरूक्षरूपदर्शिनं, वातलानुपशयं, विपरीतोपशयं च वातेनापस्मरन्तं विद्यात् (१)||८|| अभीक्ष्णमपस्मरन्तं क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, अवकूजन्तम्, आस्फालयन्तं भूमिं, हरितहारिद्रताम्रनखनयनवदनत्वचं, रुधिरोक्षितोग्रभैरवादीप्तरुषितरूपदर्शिनं, पित्तलानुपशयं,विपरीतोपशयं च पित्तेनापस्मरन्तं विद्यात् (२)||८|| चिरादपस्मरन्तं, चिराच्च सञ्ज्ञां प्रतिलभमानं, पतन्तम्, अनतिविकृतचेष्टं, लालामुद्वमन्तं, शुक्लनखनयनवदनत्वचं, शुक्लगुरुस्निग्धरूपदर्शिनं, श्लेष्मलानुपशयं, विपरीतोपशयं च श्लेष्मणाऽपस्मरन्तं विद्यात् (३)||८|| समवेतसर्वलिङ्गमपस्मारं सान्निपातिकं विद्यात्, तमसाध्यमाचक्षते (४)||८|| इति चत्वारोऽपस्मारा व्याख्याताः||८||
🔊 Audio coming soon
తత్రేదమిత్యాది| విశేషవిజ్ఞానం వాతాద్యపస్మారలింగమిత్యర్థః| క్షణేన సంజ్ఞాం ప్రతిలభమానమితి వాతాపస్మారే శీఘ్రం ప్రబోధో భవతీతి దర్శయతి| ఆధ్మాతగ్రీవమితి పూరితస్తబ్ధగ్రీవం| ఆవిద్ధశిరస్కమితి వక్రశిరస్కం| అనవస్థితచపలరూపదర్శనం పతనకాలే జ్ఞేయం, పతితస్తు న బుధ్యత ఏవ| ఏవమన్యత్రాపి రూపదర్శనం బోద్ధవ్యం| సుశ్రుతేఽపి పతనకాల ఏవ రూపదర్శనముక్తం; యథా- “యో బ్రూయాద్వికృతం సత్త్వం కృష్ణం మామనుధావతి| తతో మే చిత్తనాశః స్యాత్ సోఽపస్మారోఽనిలాత్మకః” (సు.ఉ.అ.61) ఇత్యాది| పిత్తాపస్మారే యద్యపి విశేషలక్షణే క్షణేన సంజ్ఞాం ప్రతిలభమానమిత్యుక్తం, తథాఽపి వాతికాపేక్షయా కాలప్రకర్షోఽత్ర జ్ఞేయః; పిత్తాదపి హి వాయుః శీఘ్రకారీ భవతి| ఉగ్రం హింసకమివ, భైరవం తు అహింసకమపి భయజనకం శ్మశానాది, ఆదీప్తం జ్వలితం| చిరాదపస్మరంతమితి భూయసా కాలేనాపస్మారవేగవంతం||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
తేషామాగంతురనుబంధో భవత్యేవ కదాచిత్, తముత్తరకాలముపదేక్ష్యామః| తస్య విశేషవిజ్ఞానం యథోక్తలింగైర్లింగాధిక్యమదోషలింగానురూపం చ కించిత్||9||
तेषामागन्तुरनुबन्धो भवत्येव कदाचित्, तमुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः| तस्य विशेषविज्ञानं यथोक्तलिङ्गैर्लिङ्गाधिक्यमदोषलिङ्गानुरूपं च किञ्चित्||९||
🔊 Audio coming soon
భవత్యేవేత్యత్ర ఏవకారోఽత్యంతాయోగవ్యవచ్ఛేదే; యథా- నీలం సరోజం భవత్యేవ, న చ న భవతి| కదాచిదితి పదం త్వత్యంతాయోగవ్యవచ్ఛేదార్థతామేవ ద్యోతయతి| ఏతేన, సర్వాపస్మారే భూతసంబంధో భవతి, న చ స్వతంత్రోఽపస్మారో భౌతికో భవతీతి దర్శయతి| ఉత్తరకాలమితి చికిత్సితే, యద్యపి చాపస్మారచికిత్సితేఽపి ప్రపంచో న వక్తవ్యః, తథాఽపి తత్రోన్మాదవిధ్యతిదేశాదున్మాదోక్తవిస్తార ఏవేతి కృత్వా ఇహోక్తం- ‘తముత్తరకాలముపదేక్ష్యామః’ ఇతి; ఉక్తం హి- “యస్యానుబంధం త్వాగంతుం దోషలింగాధికాకృతిం| పశ్యేత్తస్య భిషక్కుర్యాదాగంతూన్మాదభేషజం” (చి.అ.10) ఇతి| యథోక్తలింగైరితి పంచమీస్థానే తృతీయా, తేన యథోక్తాపస్మారలింగేభ్యో లింగాధిక్యం లింగాతిరిక్తత్వం; తచ్చాదోషలింగానురూపం దోషలింగాసదృశమిత్యర్థః| కించిదితి న సర్వం, కింతు స్తోకం దోషలింగవిలక్షణం లింగమాగంత్వనుబంధే భవతి| ఏతేన చ స్వాతంత్ర్యేణాగంత్వపస్మారసంభవో న భవతీతి దర్శయతి; యది హి స్వతంత్ర ఏవాగంతుః స్యాత్తదా న స్తోకమాగంతులింగం స్యాత్, కింతు సర్వమేవ||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
హితాన్యపస్మారిభ్యస్తీక్ష్ణాని సంశోధనాన్యుపశమనాని చ యథాస్వం, మంత్రాదీని చాగంతుసంయోగే||10||
हितान्यपस्मारिभ्यस्तीक्ष्णानि संशोधनान्युपशमनानि च यथास्वं, मन्त्रादीनि चागन्तुसंयोगे||१०||
🔊 Audio coming soon
హితానీత్యాదినా చికిత్సాసూత్రమాహ| ఉపశమనాని చ హితానీతి యోజనా||10||
Adhikarana 9 (11-14) · Śloka 14
తస్మిన్ హి దక్షాధ్వరధ్వంసే దేహినాం నానాదిక్షు విద్రవతామభిద్రవణతరణధావనప్లవనలంఘనాద్యైర్దేహవిక్షోభణైః పురా గుల్మోత్పత్తిరభూత్, హవిష్ప్రాశాత్ ప్రమేహకుష్ఠానాం, భయత్రాసశోకైరున్మాదానాం, వివిధభూతాశుచిసంస్పర్శాదపస్మారాణాం, జ్వరస్తు ఖలు మహేశ్వరలలాటప్రభవః , తత్సంతాపాద్రక్తపిత్తం, అతివ్యవాయాత్ పునర్నక్షత్రరాజస్య రాజయక్ష్మేతి||11|| భవంతి చాత్ర- అపస్మారో హి వాతేన పిత్తేన చ కఫేన చ| చతుర్థః సన్నిపాతేన ప్రత్యాఖ్యేయస్తథావిధః||12|| సాధ్యాంస్తు భిషజః ప్రాజ్ఞాః సాధయంతి సమాహితాః| తీక్ష్ణైః సంశోధనైశ్చైవ యథాస్వం శమనైరపి||13|| యదా దోషనిమిత్తస్య భవత్యాగంతురన్వయః| తదా సాధారణం కర్మ ప్రవదంతి భిషగ్విదః||14||
तस्मिन् हि दक्षाध्वरध्वंसे देहिनां नानादिक्षु विद्रवतामभिद्रवणतरणधावनप्लवनलङ्घनाद्यैर्देहविक्षोभणैः पुरा गुल्मोत्पत्तिरभूत्, हविष्प्राशात् प्रमेहकुष्ठानां, भयत्रासशोकैरुन्मादानां, विविधभूताशुचिसंस्पर्शादपस्माराणां, ज्वरस्तु खलु महेश्वरललाटप्रभवः , तत्सन्तापाद्रक्तपित्तम्, अतिव्यवायात् पुनर्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मेति||११|| भवन्ति चात्र- अपस्मारो हि वातेन पित्तेन च कफेन च| चतुर्थः सन्निपातेन प्रत्याख्येयस्तथाविधः||१२|| साध्यांस्तु भिषजः प्राज्ञाः साधयन्ति समाहिताः| तीक्ष्णैः संशोधनैश्चैव यथास्वं शमनैरपि||१३|| यदा दोषनिमित्तस्य भवत्यागन्तुरन्वयः| तदा साधारणं कर्म प्रवदन्ति भिषग्विदः||१४||
🔊 Audio coming soon
సంప్రత్యుక్తానాం గదానాముత్పత్తిమాహ- తస్మిన్నిత్యాది| యద్యపి చ జ్వర ఏవ తత్ర ప్రథమ ఉత్పన్నస్తథాఽప్యసౌ పృథగేవ రుద్రక్రోధరూప ఉత్పన్న ఇతి కృత్వా పశ్చాదుచ్యతే, గుల్మాదయస్తు యజ్ఞధ్వంసానంతరకాలభూతా ఏకసామగ్రీజాతత్వేన ప్రథమముచ్యంతే; జ్వరస్య తు సర్వప్రథమోత్పత్తిర్జ్వరనిదాన ఏవోక్తేతి భావః| పురా ఇతి ఆద్యుత్పత్తౌ| లలాటప్రభవ ఇతి లలాటభవక్రోధాగ్నిప్రభవ ఇత్యర్థః| అన్వయః అనుబంధః| సాధారణమితి దోషప్రత్యనీకం వమనాది, దేవాదిప్రత్యనీకం చ బలిమంగలాది||11-14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
సర్వరోగవిశేషజ్ఞః సర్వౌషధవిశారదః| భిషక్ సర్వామయాన్ హంతి న చ మోహం నిగచ్ఛతి ||15||
सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वौषधविशारदः| भिषक् सर्वामयान् हन्ति न च मोहं निगच्छति ||१५||
🔊 Audio coming soon
నిదానస్థానోక్తసర్వరోగజ్ఞానఫలమాహ- సర్వేత్యాది| న చ మోహం నిగచ్ఛతీతి నిదానస్థానాద్యనుక్తేఽపి ప్రమేయే సూక్ష్మేఽపి బహుదృష్టత్వేన న మోహం గచ్ఛతి, కినంతు తదప్యూహ్యత ఇత్యర్థః||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
ఇత్యేతదఖిలేనోక్తం నిదానస్థానముత్తమం|16|
इत्येतदखिलेनोक्तं निदानस्थानमुत्तमम्|१६|
🔊 Audio coming soon
అఖిలేనేతి యావన్నిదానస్థానతయా వ్యాధ్యష్టకం ప్రతిజ్ఞాతం తావదఖిలేనోక్తం| తేన చికిత్సాస్థానవక్తవ్యనిదానాభిధానాన్న న్యూనత్వం; యచ్చ జ్వరాదినిదానమపి పునర్వక్తవ్యం తదస్యైవ ప్రపంచ ఇతి భావః|16|-
Adhikarana 12 (16-19) · Śloka 19
నిదానార్థకరో రోగో రోగస్యాప్యుపలభ్యతే||16|| తద్యథా- జ్వరసంతాపాద్రక్తపిత్తముదీర్యతే| రక్తపిత్తాజ్జ్వరస్తాభ్యాం శోషశ్చాప్యుపజాయతే ||17|| ప్లీహాభివృద్ధ్యా జఠరం జఠరాచ్ఛోథ ఏవ చ| అర్శోభ్యో జఠరం దుఃఖం గుల్మశ్చాప్యుపజాయతే||18|| ప్రతిశ్యాయాద్భవేత్ కాసః కాసాత్ సంజాయతే క్షయః| క్షయో రోగస్య హేతుత్వే శోషస్యాప్యుపలభ్యతే||19||
निदानार्थकरो रोगो रोगस्याप्युपलभ्यते||१६|| तद्यथा- ज्वरसन्तापाद्रक्तपित्तमुदीर्यते| रक्तपित्ताज्ज्वरस्ताभ्यां शोषश्चाप्युपजायते ||१७|| प्लीहाभिवृद्ध्या जठरं जठराच्छोथ एव च| अर्शोभ्यो जठरं दुःखं गुल्मश्चाप्युपजायते||१८|| प्रतिश्यायाद्भवेत् कासः कासात् सञ्जायते क्षयः| क्षयो रोगस्य हेतुत्वे शोषस्याप्युपलभ्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి నిదానప్రకరణాద్రోగాణామపి కేషాంచిద్వ్యాధిం ప్రతి కారణత్వం యత్ సంభవతి, తద్వక్తుమాహ- నిదానార్థేత్యాది| నిదానస్యార్థః ప్రయోజనం వ్యాధిజననం, తత్ కరోతీతి నిదానార్థకరః; వ్యాధిజనక ఇత్యర్థః| నిదానరూప ఇతి వక్తవ్యే యన్నిదానార్థకర ఇతి బ్రూతే, తేన వ్యాధినా వ్యాధ్యంతే క్రియమాణేఽపి మూలభూతవ్యాధిజనక ఏవ హేతుర్వ్యాధిజన్యేఽపి వ్యాధౌ మూలవ్యాధిజననావాంతరవ్యాపారో నిదానమితి దర్శయతి| తేన, రోగజన్యేఽపి రోగే మూలభూతాసాత్మ్యేంద్రియార్థాది కారణత్రయమేవ కారణం భవతీతి న చతుర్థకారణాంతరాపత్తిరిత్యతిప్రసంగో వాచ్యః; జ్వరకారణాన్యేవ హి ఉష్ణాదీన్యతిమాత్రాణి జ్వరమభినిర్వర్త్య రక్తపిత్తమపి కారణాంతరవర్ధితశక్తీని జనయంతీత్యాద్యనుసరణీయం| గుల్మశ్చాప్యుపజాయతే ఇతి అర్శోభ్య ఏవ| కాసాత్ సంజాయతే క్షయ ఇతి కాసాద్ధాతుక్షయో జాయతే, స చ ధాతుక్షయో రోగస్య శోషాభిధానస్య హేతురుపలభ్యత ఇతి యోజనా||16-19||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
తే పూర్వం కేవలా రోగాః పశ్చాద్ధేత్వర్థకారిణః| ఉభయార్థకరా దృష్టాస్తథైవైకార్థకారిణః ||20||
ते पूर्वं केवला रोगाः पश्चाद्धेत्वर्थकारिणः| उभयार्थकरा दृष्टास्तथैवैकार्थकारिणः ||२०||
🔊 Audio coming soon
నను యత్ర రోగస్య కారణం రోగో భవతి, తత్ర కిం కారణభూతరోగోఽప్రధానమేవేత్యాశంక్యాహ- తే పూర్వమిత్యాది|- తే జ్వరాదయో రక్తపిత్తాద్యుత్పాదాత్ పూర్వం కేవలాః సంతో రోగా ఏవ రుజాకర్తృత్వేన స్వయమేవ ప్రధానా ఇతి; పశ్చాద్ధేత్వర్థకారిణ ఇతి పశ్చాద్రక్తపిత్తాద్యుత్పాదకా భవంతీత్యర్థః| అథైవమపి రక్తపిత్తాదికం జనయిత్వా జ్వరాదయో హేతువదరోగరూపా భవంతి న వేత్యాహ- ఉభయేత్యాది| ఉభయార్థకరా ఇతి హేత్వర్థం రక్తపిత్తాదిజననరూపం, రోగార్థం చ పీడాలక్షణం కుర్వంతి; న వ్యాధ్యంతరజననమాత్రం కృత్వా నివర్తంత ఇత్యర్థః| ప్రకారాంతరమాహ- తథైవైకార్థకారిణ ఇతి| ఏకస్యైవ హేతోరర్థం కుర్వంతీతి ఏకార్థకారిణః||20||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
కశ్చిద్ధి రోగో రోగస్య హేతుర్భూత్వా ప్రశామ్యతి| న ప్రశామ్యతి చాప్యన్యో హేత్వర్థం కురుతేఽపి చ||21||
कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा प्रशाम्यति| न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेत्वर्थं कुरुतेऽपि च||२१||
🔊 Audio coming soon
ఏతదేవ పక్షద్వయం ప్రాతిలోమ్యేన వివృణోతి- కశ్చిద్ధీత్యాది| అత్ర యో హేత్వర్థం వ్యాధిజననం కృత్వా ప్రశామ్యతి, స ఏకార్థకారీ; యస్తు హేత్వర్థం వ్యాధ్యంతరజననం కృత్వా స్వయమప్యనువర్తతే, స ఉభయార్థకారీ; యదా కాసం సమారభ్యాపి స్వయమనువర్తతే, తదా ప్రతిశ్యాయః స్వయం చ రుజాకర్తృత్వేన రోగార్థకరః, కాసజనకత్వేన హేత్వర్థకరశ్చ భవతి; యదా తు కాసం జనయిత్వా స్వయం నివర్తతే, తదా కాసకాలే నివృత్తత్వాత్ హేత్వర్థమాత్రం కరోతీత్యుదాహార్యం||21||
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
ఏవం కృచ్ఛ్రతమా నౄణాం దృశ్యంతే వ్యాధిసంకరాః| ప్రయోగాపరిశుద్ధత్వాత్తథా చాన్యోన్యసంభవాత్||22||
एवं कृच्छ्रतमा नॄणां दृश्यन्ते व्याधिसङ्कराः| प्रयोगापरिशुद्धत्वात्तथा चान्योन्यसम्भवात्||२२||
🔊 Audio coming soon
వ్యాధిసంకరా వ్యాధిమేలకాః| కుతః పునరేవం భవతీత్యాహ- ప్రయోగేత్యాది|- ప్రయోగాపరిశుద్ధత్వం యథా- ఆమాతీసారే స్తంభనం కృతం దోషం సంస్తభ్య శూలానాహాధ్మానాది జనయతి| హేత్వంతరమాహ- అన్యోన్యసంభవాదితి; పరస్పరకారణరూపత్వాదిత్యర్థః| ప్రతిశ్యాయో హి స్వరూపేణైవ కాసస్య కారణం, స చ రాజయక్ష్మణ ఇత్యాది||22||
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
ప్రయోగః శమయేద్వ్యాధిం యోఽన్యమన్యముదీరయేత్| నాసౌ విశుద్ధః, శుద్ధస్తు శమయేద్యో న కోపయేత్||23||
प्रयोगः शमयेद्व्याधिं योऽन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः, शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
ప్రయోగాపరిశుద్ధిం వివృణోతి- ప్రయోగ ఇత్యాది| న కోపయేదితి వ్యాధ్యంతరం న కుర్యాదిత్యర్థః| అన్యోన్యసంభవశ్చ జ్వరసంతాపాద్రక్తపిత్తముదీర్యత ఇత్యాదినైవోక్త ఇతి న పునర్వివ్రియతే||23||
Adhikarana 17 (24-26) · Śloka 26
ఏకో హేతురనేకస్య తథైకస్యైక ఏవ హి| వ్యాధేరేకస్య చానేకో బహూనాం బహవోఽపి చ||24|| జ్వరభ్రమప్రలాపాద్యా దృశ్యంతే రూక్షహేతుజాః| రూక్షేణైకేన చాప్యేకో జ్వర ఏవోపజాయతే||25|| హేతుభిర్బహుభిశ్చైకో జ్వరో రూక్షాదిభిర్భవేత్| రూక్షాదిభిర్జ్వరాద్యాశ్చ వ్యాధయః సంభవంతి హి||26||
एको हेतुरनेकस्य तथैकस्यैक एव हि| व्याधेरेकस्य चानेको बहूनां बहवोऽपि च||२४|| ज्वरभ्रमप्रलापाद्या दृश्यन्ते रूक्षहेतुजाः| रूक्षेणैकेन चाप्येको ज्वर एवोपजायते||२५|| हेतुभिर्बहुभिश्चैको ज्वरो रूक्षादिभिर्भवेत्| रूक्षादिभिर्ज्वराद्याश्च व्याधयः सम्भवन्ति हि||२६||
🔊 Audio coming soon
హేతుప్రకరణాద్ధేతుధర్మాంతరమాహ- ఏకో హేతురిత్యాది| ఏతత్పక్షచతుష్టయోదాహరణాన్యాహ- జ్వరేత్యాది| యద్యపి రూక్షం బహూనాం కారణం, తథాఽపి దేశకాలాదివశాత్ కదాచిదేకస్యైవ జ్వరస్య కారణం భవతీతి జ్ఞేయం| రూక్షాదిభిరితి రూక్షోష్ణలవణాదిభిః | జ్వరాద్యా ఇతి జ్వరరక్తపిత్తగుల్మాద్యాః||24-26||
Adhikarana 18 (27-29) · Śloka 29
లింగం చైకమనేకస్య తథైవైకస్య లక్ష్యతే| బహూన్యేకస్య చ వ్యాధేర్బహూనాం స్యుర్బహూని చ||27|| విషమారంభమూలానాం లింగమేకం జ్వరో మతః| జ్వరస్యైకస్య చాప్యేకః సంతాపో లింగముచ్యతే||28|| విషమారంభమూలైశ్చ జ్వర ఏకో నిరుచ్యతే| లింగైరేతైర్జ్వరశ్వాసహిక్కాద్యాః సంతి చామయాః||29||
लिङ्गं चैकमनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते| बहून्येकस्य च व्याधेर्बहूनां स्युर्बहूनि च||२७|| विषमारम्भमूलानां लिङ्गमेकं ज्वरो मतः| ज्वरस्यैकस्य चाप्येकः सन्तापो लिङ्गमुच्यते||२८|| विषमारम्भमूलैश्च ज्वर एको निरुच्यते| लिङ्गैरेतैर्ज्वरश्वासहिक्काद्याः सन्ति चामयाः||२९||
🔊 Audio coming soon
లింగస్యాపి హేతోరివ చాతుర్విధ్యమాహ- లింగమిత్యాది| తథైవైకస్య లక్ష్యత ఇతి ఏకం లింగమితి సంబంధః| విషమారంభమూలానామితి విషమారంభప్రథమానాం; విషమారంభవిసర్గిత్వమూష్మణో వైషమ్యమిత్యాద్యుక్తజ్వరలింగానామిత్యర్థః| జ్వరం హ్యేకం (సంతాపాత్మకం ) దృష్ట్వా విషమారంభవిసర్గిత్వాదయోఽస్య భూతా భవిష్యంతి వర్తంత ఇతి వా లింగ్యతే| జ్వర ఏకో నిరుచ్యత ఇతి జ్ఞాయత ఇత్యర్థః| లింగైరేతైరిత్యాది| ఏతైర్విషమారంభవిసర్గిత్వాద్యైర్జ్వరాదయః సంతి ‘యుక్తా’ ఇతి శేషః| విషమారంభాదయో హి వాతజ్వరే తథా వాతశ్వాసే వాతహిక్కాయాం వా యథాసంభవం దృశ్యంత ఏవ||27-29||
Adhikarana 19 (30-32) · Śloka 32
ఏకా శాంతిరనేకస్య తథైవైకస్య లక్ష్యతే| వ్యాధేరేకస్య చానేకా బహూనాం బహ్వ్య ఏవ చ||30|| శాంతిరామాశయోత్థానాం వ్యాధీనాం లంఘనక్రియా| జ్వరస్యైకస్య చాప్యేకా శాంతిర్లంఘనముచ్యతే||31|| తథా లఘ్వశనాద్యాశ్చ జ్వరస్యైకస్య శాంతయః| ఏతాశ్చైవ జ్వరశ్వాసహిక్కాదీనాం ప్రశాంతయః||32||
एका शान्तिरनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते| व्याधेरेकस्य चानेका बहूनां बह्व्य एव च||३०|| शान्तिरामाशयोत्थानां व्याधीनां लङ्घनक्रिया| ज्वरस्यैकस्य चाप्येका शान्तिर्लङ्घनमुच्यते||३१|| तथा लघ्वशनाद्याश्च ज्वरस्यैकस्य शान्तयः| एताश्चैव ज्वरश्वासहिक्कादीनां प्रशान्तयः||३२||
🔊 Audio coming soon
ఏతచ్చాతుర్విధ్యం చికిత్సాయామపి బ్రూతే- ఏకేత్యాది||30-32||
Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 35
సుఖసాధ్యః సుఖోపాయః కాలేనాల్పేన సాధ్యతే| సాధ్యతే కృచ్ఛ్రసాధ్యస్తు యత్నేన మహతా చిరాత్||33|| యాతి నాశేషతాం వ్యాధిరసాధ్యో యాప్యసంజ్ఞితః| పరోఽసాధ్యః క్రియాః సర్వాః ప్రత్యాఖ్యేయోఽతివర్తతే||34|| నాసాధ్యః సాధ్యతాం యాతి సాధ్యో యాతి త్వసాధ్యతాం| పాదాపచారాద్దైవాద్వా యాంతి భావాంతరం గదాః||35||
सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते| साध्यते कृच्छ्रसाध्यस्तु यत्नेन महता चिरात्||३३|| याति नाशेषतां व्याधिरसाध्यो याप्यसञ्ज्ञितः| परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्तते||३४|| नासाध्यः साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम्| पादापचाराद्दैवाद्वा यान्ति भावान्तरं गदाः||३५||
🔊 Audio coming soon
చికిత్సాభిధానప్రసంగేన చికిత్సాప్రవృత్తివిషయం సాధ్యభేదం తథా చికిత్సానివృత్తివిషయం చాసాధ్యభేదమాహ- సుఖేత్యాది|- సుఖోపాయ ఇతి సుఖలభ్యవైద్యాద్యుపాయః ; కింవా, సుఖోపాయః సన్ సాధ్యతే అల్పేనైవ యత్నేన సాధ్యత ఇత్యర్థః| యాతి నాశేషతామితి న సర్వథా నివర్తతే| పరోఽసాధ్య ఇతి యాప్యాపేక్షయా ఉత్కృష్టోఽసాధ్యః| అస్యైవ వివరణం- ప్రత్యాఖ్యేయ ఇతి| క్రియాః చికిత్సాః| భావాంతరమితి సుఖసాధ్యః కృచ్ఛ్రసాధ్యో భవతి, కృచ్ఛ్రశ్చ యాప్యః, యాప్యశ్చ ప్రత్యాఖ్యేయ ఇతి||33-35||
Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 37
వృద్ధిస్థానక్షయావస్థాం రోగాణాముపలక్షయేత్ | సుసూక్ష్మామపి చ ప్రాజ్ఞో దేహాగ్నిబలచేతసాం||36|| వ్యాధ్యవస్థావిశేషాన్ హి జ్ఞాత్వా జ్ఞాత్వా విచక్షణః| తస్యాం తస్యామవస్థాయాం చతుఃశ్రేయః ప్రపద్యతే||37||
वृद्धिस्थानक्षयावस्थां रोगाणामुपलक्षयेत् | सुसूक्ष्मामपि च प्राज्ञो देहाग्निबलचेतसाम्||३६|| व्याध्यवस्थाविशेषान् हि ज्ञात्वा ज्ञात्वा विचक्षणः| तस्यां तस्यामवस्थायां चतुःश्रेयः प्रपद्यते||३७||
🔊 Audio coming soon
వ్యాధేః సుఖసాధ్యత్వాభిధానప్రసంగేన వృద్ధ్యాద్యవస్థాంతరమాహ- వృద్ధీత్యాది| న కేవలం రోగాణాం కింతు దేహాగ్నిబలచేతసామపివృద్ధిస్థానక్షయావస్థాముపలక్షయేదితి యోజనా| ఏతద్వ్యాధ్యవస్థాజ్ఞానప్రయోజనమాహ- వ్యాధ్యవస్థేత్యాది| చతుఃశ్రేయ ఇతి చతుశ్రేయఃకారకం చికిత్సితం, ప్రపద్యతే బుధ్యత ఇత్యర్థః||36-37||
Adhikarana 22 (38-39) · Śloka 39
ప్రాయస్తిర్యగ్గతా దోషాః క్లేశయంత్యాతురాంశ్చిరం| తేషు న త్వరయా కుర్యాద్దేహాగ్నిబలవిత్ క్రియాం||38|| ప్రయోగైః క్షపయేద్వా తాన్ సుఖం వా కోష్ఠమానయేత్| జ్ఞాత్వా కోష్ఠప్రపన్నాంస్తాన్ యథాసన్నం హరేద్బుధః||39||
प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्| तेषु न त्वरया कुर्याद्देहाग्निबलवित् क्रियाम्||३८|| प्रयोगैः क्षपयेद्वा तान् सुखं वा कोष्ठमानयेत्| ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांस्तान् यथासन्नं हरेद्बुधः||३९||
🔊 Audio coming soon
వ్యాధిప్రకారానభిధాయ చికిత్సోపయుక్తాన్ దోషప్రకారానాహ- ప్రాయ ఇత్యాది| తిర్యగ్గతాశ్చ దోషా ఉన్మార్గగతత్వేన న సమ్యక్ శీఘ్రం వా భేషజేన యోజయితుం పార్యంతే, తేన చిరం క్లేశయంతీతి యుక్తం| దేహాగ్నిబలవిదిత్యనేన తిర్యగ్గతదోషే త్వరయా భూరి భేషజప్రయోగేణ క్రియమాణా చికిత్సా దేహమగ్నిబలం చ హంతీతి సూచయతి| ప్రయోగైరితి అల్పమాత్రదీర్ఘకాలప్రయోగైః| సుఖం వేతి సుఖం యథా భవతి తథా ఆసన్నం హరేదిత్యర్థః; యచ్ఛోధనం వమనాది యత్రామాశయాదిగతే దోషే ఆసన్నం హరణయోగ్యతయా భవతి, తేన హరేదిత్యర్థః||38-39||
Adhikarana 23 (40) · Śloka 40
జ్ఞానార్థం యాని చోక్తాని వ్యాధిలింగాని సంగ్రహే| వ్యాధయస్తే తదాత్వే తు లింగానీష్టాని నామయాః||40||
ज्ञानार्थं यानि चोक्तानि व्याधिलिङ्गानि सङ्ग्रहे| व्याधयस्ते तदात्वे तु लिङ्गानीष्टानि नामयाः||४०||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి నిదానే లింగత్వేనోక్తానాం వ్యాధీనాం పృథగ్వ్యాధిత్వమపి భవతీత్యాహ- జ్ఞానార్థమిత్యాది| సంగ్రహ ఇతి వ్యాధినిదానాదిసంగ్రహే| యే నిదానస్థానే జ్ఞానార్థం ప్రధానభూతజ్వరాదిజ్ఞానార్థం వ్యాధయః సంతి, తేఽవిపాకారుచ్యాదయః స్వాతంత్ర్యేణోత్పద్యమానా వ్యాధయ ఏవ వ్యాధిత్వేనైవ వ్యపదేష్టవ్యా ఇత్యర్థః| తదాత్వే తు లింగానీతి యదా జ్వరాదిపరతంత్రా జాయంతేఽరుచ్యాదయః, తదా పారతంత్ర్యాల్లింగాన్యేవ తే, నామయాః; ఆమయో హి స్వతంత్రః స్వచికిత్సాప్రశమనీయో భవతీత్యాయుర్వేదస్థితిః, జ్వరలింగరూపాస్త్వరుచ్యాదయో జ్వరచికిత్సాప్రశమనీయా ఏవేతి భావః||40||
Adhikarana 24 (41) · Śloka 41
వికారః ప్రకృతిశ్చైవ ద్వయం సర్వం సమాసతః| తద్ధేతువశగం హేతోరభావాన్నానువర్తతే||41||
विकारः प्रकृतिश्चैव द्वयं सर्वं समासतः| तद्धेतुवशगं हेतोरभावान्नानुवर्तते||४१||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి నిదానాధికృతస్య హేతోర్విభవమాహ- వికార ఇత్యాది| వికారః వైషమ్యం| ప్రకృతిః సామ్యం| సర్వమితి అనేన శారీరం తథాఽఽధ్యాత్మికం చోపసంగృహ్ణాతి| హేతువశగమితి హేత్వధీనోత్పాదం| ఏతేన, ఆరోగ్యరూపప్రకృత్యర్థినా సామ్యహేతుః సేవనీయః, తథా వికారరూపరోగపరిహారార్థినా చ వికారహేతుర్వర్జనీయః| న చ వాచ్యం- యద్- దధ్యాదిశోథజననహేతోరుపరమేఽపి తజ్జనితశోథానువృత్తిదర్శనాన్మృషైతద్వచనం- ‘హేతోరభావాన్నానువర్తతే’ ఇతి, యత ఉపరతేఽపి దధ్యాదౌ దధ్యాదిజనితో దోషసంతానః శోథాదిజనకస్తత్రానువర్తత ఏవ||41||
Adhikarana 25 (42-44) · Śloka 44
తత్ర శ్లోకాః- హేతవః పూర్వరూపాణి రూపాణ్యుపశయస్తథా| సంప్రాప్తిః పూర్వముత్పత్తిః సూత్రమాత్రం చికిత్సితాత్||42|| జ్వరాదీనాం వికారాణామష్టానాం సాధ్యతా న చ| పృథగేకైకశశ్చోక్తా హేతులింగోపశాంతయః||43|| హేతుపర్యాయనామాని వ్యాధీనాం లక్షణస్య చ| నిదానస్థానమేతావత్ సంగ్రహేణోపదిశ్యతే||44||
तत्र श्लोकाः- हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा| सम्प्राप्तिः पूर्वमुत्पत्तिः सूत्रमात्रं चिकित्सितात्||४२|| ज्वरादीनां विकाराणामष्टानां साध्यता न च| पृथगेकैकशश्चोक्ता हेतुलिङ्गोपशान्तयः||४३|| हेतुपर्यायनामानि व्याधीनां लक्षणस्य च| निदानस्थानमेतावत् सङ्ग्रहेणोपदिश्यते||४४||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే ‘సూత్రమాత్రం చికిత్సితాత్’ ఇత్యంతేనాపస్మారాధ్యాయార్థసంగ్రహ ఉక్త ఇతి బోద్ధవ్యం| ‘జ్వరాదీనాం’ ఇత్యాదిగ్రంథేన తు నిదానస్థానోక్తార్థసంగ్రహం కరోతి| యద్యపి జ్వరస్య జ్వరనిదానేఽసాధ్యతా నోక్తా, తథాఽపి ‘అష్టానాం’ ఇతిపదం ‘ఛత్రిణో గచ్ఛంతి’ ఇతి న్యాయేన బోద్ధవ్యం| కింవా, అష్టానాం హేతులింగోపశాంతయ ఇతి యోజనీయం; అసాధ్యతా యథాయోగ్యతయైవ బోద్ధవ్యా| పృథక్త్వేన చైకైకశశ్చేతి పృథగేకైకశః| తేన, పృథక్త్వేన సర్వసాధారణహేత్వాదయో నిదానస్థానాదావుక్తాః, తథైకైకశశ్చ జ్వరాదీనాం హేతులింగోపశాంతయః స్వే స్వే అధ్యాయే ఉక్తాః| అత్ర చ లింగగ్రహణేన పూర్వలింగగ్రహణం, ఉపశాంతిగ్రహణేన చోపశయగ్రహణం, సంప్రాప్తేస్తు ప్రతిరోగమభిధానాదగ్రహణం వ్యాఖ్యేయం| హేతుపర్యాయనామానీతి ‘హేతుర్నిమిత్తం’ (ని.అ.1) ఇత్యాదినా, వ్యాధిపర్యాయనామానీతి తథా లక్షణపర్యాయనామానీతి చాద్యాధ్యాయోక్తాన్యేవ జ్ఞేయాని; సంప్రాప్తేస్తు ‘సంప్రాప్తిర్జాతిరాగతిః’ (ని.అ.1) ఇతి నామకథనం లక్షణప్రయోజకమేవ ప్రాయః, తేనేహ న సంగృహీతం| కింవా హేతవ ఇత్యాదిస్థానసంగ్రహ ఏవ, అపస్మారాధ్యాయార్థసంగ్రహస్తు స్థానసంగ్రహేణైవావ్యవహితేన కృతత్వాన్న పునః పృథక్కృతః| తత్ర హేతవ ఇత్యాది సర్వరోగహేత్వాదిసంగ్రహణం| అస్మిన్ పక్షే పృథక్త్వేనేతి జ్వరాదీనామిత్యనేన సంబధ్యతే, ఏకైకశశ్చేతి హేతులింగోపశయశాంతిభిః సంబధ్యతే| సంగ్రహేణేతి వచనాచ్చికిత్సితప్రపంచనీయం నిదానం సూచయతి| కేచిదత్ర నిదీయతే నిబధ్యతే హేత్వాదిపంచకమనేనేతి నిదానమితి నిదానశబ్దవ్యుత్పత్తిం కుర్వంతి, నిదానశబ్దేన చ గవాం దోహనకాలనిబంధనరజ్జురుచ్యతే ఇతి బ్రువతే| జ్వరనిదానే చ నిదానశబ్దో వ్యాకృత ఏవ||42-44||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే నిదానస్థానే అపస్మారనిదానం నామాష్టమోఽధ్యాయః||8|| ఇతి చరకసంహితాయాం ద్వితీయం నిదానస్థానం సమాప్తం|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने अपस्मारनिदानं नामाष्टमोऽध्यायः||८|| इति चरकसंहितायां द्वितीयं निदानस्थानं समाप्तम्|
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం నిదానస్థానేఽపస్మారనిదానం నామాష్టమోఽధ్యాయః||8||