Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ಅಥಾತೋ ಗುಲ್ಮನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧||
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
ಇಹ ಖಲು ಪಞ್ಚ ಗುಲ್ಮಾ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಗುಲ್ಮಃ, ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಗುಲ್ಮೋ, ನಿಚಯಗುಲ್ಮಃ, ಶೋಣಿತಗುಲ್ಮ ಇತಿ||೩||
View original
अथातो गुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
इह खलु पञ्च गुल्मा भवन्ति; तद्यथा- वातगुल्मः, पित्तगुल्मः, श्लेष्मगुल्मो, निचयगुल्मः, शोणितगुल्म इति||३||
ದಕ್ಷಾಧ್ವರೋದ್ಧ್ವಂಸೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮನು ಗುಲ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನ ಇತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮನು ಗುಲ್ಮನಿದಾನಮ್| ಇಹ ಪಞ್ಚೇತಿವಚನಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽಧಿಕಾನ್ ಗುಲ್ಮಾನ್ ಸೂಚಯತಿ; ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಿಙ್ಗಾನಪರಾಂಸ್ತು ಗುಲ್ಮಾಂಸ್ತ್ರೀನಾದಿಶೇದೌಷಧಕಲ್ಪನಾರ್ಥಮ್” (ಚಿ.ಅ.೫) ಇತಿ| ನಿಚಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತಃ, ತತ್ಕೃತೋ ಗುಲ್ಮೋ ನಿಚಯಗುಲ್ಮಃ| ಇಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾತಾದಿಗುಲ್ಮಕ್ರಿಯಾಮೇಲಕಾದೇವ ದ್ವನ್ದ್ವಜಗುಲ್ಮಾಃ ಸಾಧ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ನ ಪೃಥಗುಕ್ತಾಃ| ಸನ್ನಿಪಾತಗುಲ್ಮಸ್ತು ವಾತಾದಿಗುಲ್ಮಕ್ರಿಯಾಮೇಲಕೇನ ಸಾಧ್ಯೋ ನ ಭವತ್ಯೇವ ವಾತಾದಿಸಂಯೋಗಮಹಿಮ್ನಾ; ತೇನ, ಅತಿರಿಕ್ತಾಸಾಧ್ಯತ್ವಯೋಗಾನ್ನಿಚಯಗುಲ್ಮಃ ಪೃಥಗುಕ್ತಃ| ಏತದೇವ ಗುಲ್ಮೇಽಸ್ಮಿನ್ನಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಂ ಸನ್ನಿಪಾತಶಬ್ದಂ ಸಾಧ್ಯಜ್ವರಾದಿಸನ್ನಿಪಾತೇಽಪಿ ವರ್ತಮಾನಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ನಿಚಯಶಬ್ದಃ ಕೃತಃ; ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಹಿ ಅಸಾಧ್ಯರೂಪಶ್ಚಾಯಂ ನಿಚಯಃ||೧-೩||
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
ಏವಂವಾದಿನಂ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ- ಕಥಮಿಹ ಭಗವನ್ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಗುಲ್ಮಾನಾಂ ವಿಶೇಷಮಭಿಜಾನೀಮಹೇ; ನಹ್ಯವಿಶೇಷವಿದ್ರೋಗಾಣಾಮೌಷಧವಿದಪಿ ಭಿಷಕ್ ಪ್ರಶಮನಸಮರ್ಥೋ ಭವತೀತಿ||೪||
ತಮುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ- ಸಮುತ್ಥಾನಪೂರ್ವರೂಪಲಿಙ್ಗವೇದನೋಪಶಯವಿಶೇಷೇಭ್ಯೋ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಗುಲ್ಮಾನಾಂ ಭವತ್ಯನ್ಯೇಷಾಂ ಚ ರೋಗಾಣಾಮಗ್ನಿವೇಶ! ತತ್ತು ಖಲು ಗುಲ್ಮೇಷೂಚ್ಯಮಾನಂ ನಿಬೋಧ||೫||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन् पञ्चानां गुल्मानां विशेषमभिजानीमहे; नह्यविशेषविद्रोगाणामौषधविदपि भिषक् प्रशमनसमर्थो भवतीति||४||
तमुवाच भगवानात्रेयः- समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषेभ्यो विशेषविज्ञानं गुल्मानां भवत्यन्येषां च रोगाणामग्निवेश! तत्तु खलु गुल्मेषूच्यमानं निबोध||५||
ಸಮುತ್ಥಾನೇತ್ಯಾದೌ ಲಿಙ್ಗಾನ್ತರ್ನಿವಿಷ್ಟಾ ವೇದನಾ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ, ಗುಲ್ಮಾದಿಷ್ವನ್ತರ್ಗತೇಷು ವೇದನಾಪ್ರಧಾನವಿಕಾರೇಷು ಪ್ರಾಯೋ ವೇದನಯೈವ ವಿಶೇಷಾವಧಾರಣಂ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯಿತುಮ್| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಸ್ತ್ವಿಹಾಕಥನಂ ಗುಲ್ಮವಿಶೇಷಾಗಮಕತ್ವೇನೈವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಗುಲ್ಮವಿಜ್ಞಾನಂ ಚೇಹಾಧಿಕೃತಂ; ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ ತು ಸಾಮಾನ್ಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಪ್ರಸ್ತಾವ ಏವೋಕ್ತೇತಿ ಭಾವಃ| ಬಲಕಾಲಭಿನ್ನಾ ತು ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಯದ್ಯಪಿ ವಾತಿಕತ್ವಾದಿವಿಶೇಷಂ ಗಮಯತ್ಯಪಿ, ತಥಾಽಪ್ಯಲ್ಪತ್ವಾತ್ತಥಾ ಲಿಙ್ಗಗೃಹೀತತ್ವಾಚ್ಚ ಸಾ ನಾದ್ರಿಯತೇ| ದಿವಸಾನ್ತಜರಣಾನ್ತಾದಿಬಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಹಿ ವಾತಾದೇರ್ಲಿಙ್ಗಮಧ್ಯ ಏವ ಪಠ್ಯತೇ ತತ್ರ ತತ್ರ; ತೇನ ಲಿಙ್ಗಗ್ರಹಣೇನೈವ ತತ್ ಸುಸ್ಥಮ್| ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಪೃಥಗ್ವಾತಾದಿಗುಲ್ಮಗಮಕಂ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನ ಪಠಿತಂ, ತಥಾಽಪಿ ವಿಶೇಷಲಿಙ್ಗಾವ್ಯಕ್ತತಾರೂಪಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ವಿಶೇಷಲಿಙ್ಗಕಥನೇನೈವೋಕ್ತಮೇವ; ತೇನ, ವಾತಾದಿಗುಲ್ಮವಿಶೇಷಗಮಕನಿದಾನಾದಿಮಧ್ಯೇ ಪೂರ್ವರೂಪಪಾಠೋ ನ್ಯಾಯ್ಯ ಏವ; ಕಿಂವಾ, ಪೂರ್ವರೂಪವಿಶೇಷೋಽಪ್ಯತ್ರ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿರೋಗಾನ್ತರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತೋಽಪಿ ವಿಶೇಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೪-೫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
ಯದಾ ಪುರುಷೋ ವಾತಲೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಜ್ವರವಮನವಿರೇಚನಾತೀಸಾರಾಣಾಮನ್ಯತಮೇನ ಕರ್ಶನೇನ ಕರ್ಶಿತೋ ವಾತಲಮಾಹಾರಮಾಹರತಿ, ಶೀತಂ ವಾ ವಿಶೇಷೇಣಾತಿಮಾತ್ರಮ್ , ಅಸ್ನೇಹಪೂರ್ವೇ ವಾ ವಮನವಿರೇಚನೇ ಪಿಬತಿ, ಅನುದೀರ್ಣಾಂ ವಾ ಛರ್ದಿಮುದೀರಯತಿ, ಉದೀರ್ಣಾನ್ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷವೇಗಾನ್ನಿರುಣದ್ಧಿ, ಅತ್ಯಶಿತೋ ವಾ ಪಿಬತಿ ನವೋದಕಮತಿಮಾತ್ರಮ್, ಅತಿಸಙ್ಕ್ಷೋಭಿಣಾ ವಾ ಯಾನೇನ ಯಾತಿ, ಅತಿವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಮದ್ಯಶೋಕರುಚಿರ್ವಾ, ಅಭಿಘಾತಮೃಚ್ಛತಿ ವಾ, ವಿಷಮಾಸನಶಯನಸ್ಥಾನಚಙ್ಕ್ರಮಣಸೇವೀ ವಾ ಭವತಿ, ಅನ್ಯದ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವಂವಿಧಂ ವಿಷಮಮತಿಮಾತ್ರಂ ವ್ಯಾಯಾಮಜಾತಮಾರಭತೇ, ತಸ್ಯಾಪಚಾರಾದ್ವಾತಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ||೬||
View original
यदा पुरुषो वातलो विशेषेण ज्वरवमनविरेचनातीसाराणामन्यतमेन कर्शनेन कर्शितो वातलमाहारमाहरति, शीतं वा विशेषेणातिमात्रम् , अस्नेहपूर्वे वा वमनविरेचने पिबति, अनुदीर्णां वा छर्दिमुदीरयति, उदीर्णान् वातमूत्रपुरीषवेगान्निरुणद्धि, अत्यशितो वा पिबति नवोदकमतिमात्रम्, अतिसङ्क्षोभिणा वा यानेन याति, अतिव्यवायव्यायाममद्यशोकरुचिर्वा, अभिघातमृच्छति वा, विषमासनशयनस्थानचङ्क्रमणसेवी वा भवति, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं विषममतिमात्रं व्यायामजातमारभते, तस्यापचाराद्वातः प्रकोपमापद्यते||६||
ವಾತಲೋ ವಿಶೇಷೇಣೇತಿ ವಚನಾತ್ ಪಿತ್ತಲಾದೇರಪಿ ಯಥೋಕ್ತಮಾಚರತೋ ವಾತಗುಲ್ಮೋ ಭವತಿ, ವಾತಲಸ್ಯ ತ್ವತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಶೀತಂ ವಾ ವಿಶೇಷೇಣೇತಿ ಅತ್ಯರ್ಥಶೀತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಿಮಾತ್ರಮಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಅತಿವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಾದಿರುಚಿರ್ವಾ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ವ್ಯವಾಯಾದಿರುಚ್ಯಾ ವ್ಯವಾಯಾದ್ಯಾಚರಣಂ ಲಕ್ಷಯತಿ||೬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ಸ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ವಾಯುರ್ಮಹಾಸ್ರೋತೋಽನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ ಕಠಿನೀಭೂತಮಾಪ್ಲುತ್ಯ ಪಿಣ್ಡಿತೋಽವಸ್ಥಾನಂ ಕರೋತಿ ಹೃದಿ ಬಸ್ತೌ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ನಾಭ್ಯಾಂ ವಾ; ಸ ಶೂಲಮುಪಜನಯತಿ ಗ್ರನ್ಥೀಂಶ್ಚಾನೇಕವಿಧಾನ್, ಪಿಣ್ಡಿತಶ್ಚಾವತಿಷ್ಠತೇ, ಸ ಪಿಣ್ಡಿತತ್ವಾದ್ ‘ಗುಲ್ಮ’ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ; ಸ ಮುಹುರಾಧಮತಿ , ಮುಹುರಲ್ಪತ್ವಮಾಪದ್ಯತೇ; ಅನಿಯತವಿಪುಲಾಣುವೇದನಶ್ಚ ಭವತಿ ಚಲತ್ವಾದ್ವಾಯೋಃ, ಮುಹುಃ ಪಿಪೀಲಿಕಾಸಮ್ಪ್ರಚಾರ ಇವಾಙ್ಗೇಷು, ತೋದಭೇದಸ್ಫುರಣಾಯಾಮಸಙ್ಕೋಚಸುಪ್ತಿಹರ್ಷಪ್ರಲಯೋದಯಬಹುಲಃ; ತದಾತುರಃ ಸೂಚ್ಯೇವ ಶಙ್ಕುನೇವ ಚಾಭಿಸಂವಿದ್ಧಮಾತ್ಮಾನಂ ಮನ್ಯತೇ, ಅಪಿ ಚ ದಿವಸಾನ್ತೇ ಜ್ವರ್ಯತೇ , ಶುಷ್ಯತಿ ಚಾಸ್ಯಾಸ್ಯಮ್, ಉಚ್ಛ್ವಾಸಶ್ಚೋಪರುಧ್ಯತೇ, ಹೃಷ್ಯನ್ತಿ ಚಾಸ್ಯ ರೋಮಾಣಿ ವೇದನಾಯಾಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೇ; ಪ್ಲೀಹಾಟೋಪಾನ್ತ್ರಕೂಜನಾವಿಪಾಕೋದಾವರ್ತಾಙ್ಗಮರ್ದಮನ್ಯಾಶಿರಃಶಙ್ಖಶೂಲಬ್ರಧ್ನರೋಗಾಶ್ಚೈನಮುಪದ್ರವನ್ತಿ; ಕೃಷ್ಣಾರುಣಪರುಷತ್ವಙ್ನಖನಯನವದನಮೂತ್ರಪುರೀಷಶ್ಚ ಭವತಿ, ನಿದಾನೋಕ್ತಾನಿ ಚಾಸ್ಯ ನೋಪಶೇರತೇ, ವಿಪರೀತಾನಿ ಚೋಪಶೇರತ ಇತಿ ವಾತಗುಲ್ಮಃ||೭||
View original
स प्रकुपितो वायुर्महास्रोतोऽनुप्रविश्य रौक्ष्यात् कठिनीभूतमाप्लुत्य पिण्डितोऽवस्थानं करोति हृदि बस्तौ पार्श्वयोर्नाभ्यां वा; स शूलमुपजनयति ग्रन्थींश्चानेकविधान्, पिण्डितश्चावतिष्ठते, स पिण्डितत्वाद् ‘गुल्म’ इत्यभिधीयते; स मुहुराधमति , मुहुरल्पत्वमापद्यते; अनियतविपुलाणुवेदनश्च भवति चलत्वाद्वायोः, मुहुः पिपीलिकासम्प्रचार इवाङ्गेषु, तोदभेदस्फुरणायामसङ्कोचसुप्तिहर्षप्रलयोदयबहुलः; तदातुरः सूच्येव शङ्कुनेव चाभिसंविद्धमात्मानं मन्यते, अपि च दिवसान्ते ज्वर्यते , शुष्यति चास्यास्यम्, उच्छ्वासश्चोपरुध्यते, हृष्यन्ति चास्य रोमाणि वेदनायाः प्रादुर्भावे; प्लीहाटोपान्त्रकूजनाविपाकोदावर्ताङ्गमर्दमन्याशिरःशङ्खशूलब्रध्नरोगाश्चैनमुपद्रवन्ति; कृष्णारुणपरुषत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति वातगुल्मः||७||
ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ ಕಠಿನೀಭೂತಮಿತಿ ಮಹಾಸ್ರೋತೋವಿಶೇಷಣಂ; ತಚ್ಚ ಪ್ರಕುಪಿತಸ್ಯ ವಾಯೋ ರೌಕ್ಷ್ಯೇಣ ತಥೋಕ್ತಜ್ವರಕರ್ಶನಾದಿಹೇತುಕೃತಾಚ್ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಕಠಿನತ್ವಮುಪಪನ್ನಮ್| ಆಪ್ಲುತ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಪ್ಯ, ಕೋಷ್ಠಮೇವ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್- “ಆಪ್ಲುತಂ ಮಾರುತೇನೇಹ ಶರೀರಂ ಯಸ್ಯ ಕೇವಲಮ್” (ಇಂ. ಅ. ೧೦) ಇತಿ; ಆಪ್ಲುತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದಾ ತು ‘ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ ಕಠಿನೀಭೂತ’ ಇತಿ ಪಾಠಸ್ತದಾ ವಾತವಿಶೇಷಣಂ, ವಾತಸ್ಯ ಕಠಿನತ್ವಮತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಕೋಪೇಣ ಘನತ್ವಮೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಪಿಣ್ಡಿತ ಇತಿ ಕುಣ್ಡಲೀಭೂತಃ| ನಾಭ್ಯಾಂ ವೇತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಪಿಣ್ಡಿತಶ್ಚೇತಿ ದ್ವಿತೀಯಪಿಣ್ಡಿತಶಬ್ದೇನ ಮಾಂಸಾದ್ಯುತ್ತುಣ್ಡನೇನ ಗುಲ್ಮಪ್ರದೇಶಸ್ಯಾಪಿ ಪಿಣ್ಡಿತತ್ವಮುಚ್ಯತೇ; ಪೂರ್ವೇಣ ಪಿಣ್ಡಿತಶಬ್ದೇನ ತು ವಾಯೋಃ ಪಿಣ್ಡಿತತ್ವಮಿತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಅನೇಕವಿಧಾನಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಗ್ರನ್ಥೀಂಶ್ಚಾನೇಕವಿಧಾನಿತಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಸ್ಥೂಲಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾನ್| ಪಿಣ್ಡಿತತ್ವಾದ್ ‘ಗುಲ್ಮ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯನೇನ ಲತಾದಿಗುಲ್ಮಸಾದೃಶ್ಯನಿಬನ್ಧನಾಂ ಗುಲ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಆಧಮತಿ ವಿಸ್ತಾರೀಭವತಿ| ಅನಿಯತವಿಪುಲಾಣುವೇದನ ಇತಿ ಕದಾಚಿದ್ವಿಪುಲವೇದನಃ ಕದಾಚಿದಲ್ಪವೇದನಶ್ಚಾನಿಯಮೇನ ಭವತಿ| ಅತ್ರೈವ ಹೇತುಮಾಹ- ಚಲತ್ವಾದ್ವಾಯೋರಿತಿ| ಆಯಾಮಃ ವಿಸ್ತರಣಂ, ಹರ್ಷಃ ರೋಮಹರ್ಷಃ, ಪ್ರಲಯಃ ನಾಶಃ, ಉದಯಃ ಜನ್ಮ; ಸ್ಫುರಣಾದೀನಾಂ ಜನ್ಮನಾಶೌ ಬಹುಧಾ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ಚಲತ್ವಮೇವ ವಾಯೋರ್ಹೇತುರ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಹೃಷ್ಯನ್ತಿ ಚಾಸ್ಯ ರೋಮಾಣೀತಿ ವೇದನಾಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೇ ಪ್ರತಿನಿಯಮೇನ, ಸ್ಫುರಣಾದೌ ತು ಹರ್ಷೋ ವಿನಾಽಪಿ ವೇದನಾಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೭||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
ತೈರೇವ ತು ಕರ್ಶನೈಃ ಕರ್ಶಿತಸ್ಯಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಕ್ಷಾರೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಶುಕ್ತವ್ಯಾಪನ್ನಮದ್ಯಹರಿತಕಫಲಾಮ್ಲಾನಾಂ ವಿದಾಹಿನಾಂ ಚ ಶಾಕಧಾನ್ಯಮಾಂಸಾದೀನಾಮುಪಯೋಗಾದಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶನಾದ್ರೌಕ್ಷ್ಯಾನುಗತೇ ಚಾಮಾಶಯೇ ವಮನಮತಿವೇಲಂ ಸನ್ಧಾರಣಂ ವಾತಾತಪೌ ಚಾತಿಸೇವಮಾನಸ್ಯ ಪಿತ್ತಂ ಸಹ ಮಾರುತೇನ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ||೮||
ತತ್ ಪ್ರಕುಪಿತಂ ಮಾರುತ ಆಮಾಶಯೈಕದೇಶೇ ಸಂವರ್ತ್ಯ ತಾನೇವ ವೇದನಾಪ್ರಕಾರಾನುಪಜನಯತಿ, ಯ ಉಕ್ತಾ ವಾತಗುಲ್ಮೇ; ಪಿತ್ತಂ ತ್ವೇನಂ ವಿದಹತಿ ಕುಕ್ಷೌ ಹೃದ್ಯುರಸಿ ಕಣ್ಠೇ ಚ; ಸ ವಿದಹ್ಯಮಾನಃ ಸಧೂಮಮಿವೋದ್ಗಾರಮುದ್ಗಿರತ್ಯಮ್ಲಾನ್ವಿತಂ, ಗುಲ್ಮಾವಕಾಶಶ್ಚಾಸ್ಯ ದಹ್ಯತೇ ದೂಯತೇ ಧೂಪ್ಯತೇ ಊಷ್ಮಾಯತೇ ಸ್ವಿದ್ಯತಿ ಕ್ಲಿದ್ಯತಿ ಶಿಥಿಲ ಇವ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹೋಽಲ್ಪರೋಮಾಞ್ಚಶ್ಚ ಭವತಿ; ಜ್ವರಭ್ರಮದವಥುಪಿಪಾಸಾಗಲತಾಲುಮುಖಶೋಷಪ್ರಮೋಹವಿಡ್ಭೇದಾಶ್ಚೈನಮುಪದ್ರವನ್ತಿ; ಹರಿತಹಾರಿದ್ರತ್ವಙ್ನಖನಯನವದನಮೂತ್ರಪುರೀಷಶ್ಚ ಭವತಿ; ನಿದಾನೋಕ್ತಾನಿ ಚಾಸ್ಯ ನೋಪಶೇರತೇ, ವಿಪರೀತಾನ್ಯುಪಶೇರತ ಇತಿ ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಃ||೯||
View original
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्याम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णशुक्तव्यापन्नमद्यहरितकफलाम्लानां विदाहिनां च शाकधान्यमांसादीनामुपयोगादजीर्णाध्यशनाद्रौक्ष्यानुगते चामाशये वमनमतिवेलं सन्धारणं वातातपौ चातिसेवमानस्य पित्तं सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||८||
तत् प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति, य उक्ता वातगुल्मे; पित्तं त्वेनं विदहति कुक्षौ हृद्युरसि कण्ठे च; स विदह्यमानः सधूममिवोद्गारमुद्गिरत्यम्लान्वितं, गुल्मावकाशश्चास्य दह्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यति क्लिद्यति शिथिल इव स्पर्शासहोऽल्परोमाञ्चश्च भवति; ज्वरभ्रमदवथुपिपासागलतालुमुखशोषप्रमोहविड्भेदाश्चैनमुपद्रवन्ति; हरितहारिद्रत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति; निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतान्युपशेरत इति पित्तगुल्मः||९||
ರೌಕ್ಷ್ಯಾನುಗತೇ ಚಾಮಾಶಯೇ ಇತಿ ರೂಕ್ಷಣಹೇತುಭೀ ರೂಕ್ಷೀಕೃತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಾನುಗತೇ ಚಾಮಾಶಯೇ ಸತಿ ವಮನಂ ಸೇವಮಾನಸ್ಯೇತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಆಮಾಶಯೈಕದೇಶೇ ಸಂವರ್ತ್ಯೇತಿವಚನಾತ್ ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಕಫಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಚ ಬಸ್ತಿಃ ಸ್ಥಾನಂ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ವಚನಂ ಹಿ- “ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರಂ ಜನ್ತೋರಾಮಾಶಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ” (ವಿ.ಅ.೨) ಇತಿ; ವಾತಗುಲ್ಮಸ್ಯ ತು ಬಸ್ತಿರಪಿ ಸ್ಥಾನಂ ಭವತಿ, ಅತ ಏವ ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಮಹಾಸ್ರೋತ ಇತಿ ಕೃತಂ, ಮಹಾಸ್ರೋತೋಗ್ರಹಣೇನ ಚ ಬಸ್ತಿರಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ; ತಥಾ ವಾತಗುಲ್ಮ ಏವ ‘ಹೃದಿ ಬಸ್ತೌ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಕೃತಮ್| ದಾಹದೂಯನಾದಯಃ ಪಿತ್ತವೇದನಾವಿಶೇಷಾ ಅಸಕೃದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ| ದವಥುಃ ‘ಧಕ್ಧಕ್’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಕಥ್ಯತೇ||೮-೯||
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
ತೈರೇವ ತು ಕರ್ಶನೈಃ ಕರ್ಶಿತಸ್ಯಾತ್ಯಶನಾದತಿಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಮಧುರಶೀತಾಶನಾತ್ ಪಿಷ್ಟೇಕ್ಷುಕ್ಷೀರತಿಲಮಾಷಗುಡವಿಕೃತಿಸೇವನಾನ್ಮನ್ದಕಮದ್ಯಾತಿಪಾನಾದ್ಧರಿತಕಾತಿಪ್ರಣನಯಾದಾನೂಪೌದಕಗ್ರಾಮ್ಯಮಾಂಸಾತಿಭಕ್ಷಣಾತ್ ಸನ್ಧಾರಣಾದಬುಭುಕ್ಷಸ್ಯ ಚಾತಿಪ್ರಗಾಢಮುದಪಾನಾತ್ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಣಾದ್ವಾ ಶರೀರಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಹ ಮಾರುತೇನ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ||೧೦||
ತಂ ಪ್ರಕುಪಿತಂ ಮಾರುತ ಆಮಾಶಯೈಕದೇಶೇ ಸಂವರ್ತ್ಯ ತಾನೇವ ವೇದನಾಪ್ರಕಾರಾನುಪಜನಯತಿ ಯ ಉಕ್ತಾ ವಾತಗುಲ್ಮೇ; ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತ್ವಸ್ಯ ಶೀತಜ್ವರಾರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಙ್ಗಮರ್ದಹರ್ಷಹೃದ್ರೋಗಚ್ಛರ್ದಿನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಸ್ತೈಮಿತ್ಯಗೌರವಶಿರೋಭಿತಾಪಾನುಪಜನಯತಿ, ಅಪಿ ಚ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಸ್ಥೈರ್ಯಗೌರವಕಾಠಿನ್ಯಾವಗಾಢಸುಪ್ತತಾಃ, ತಥಾ ಕಾಸಶ್ವಾಸಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾನ್ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾಣಂ ಚಾತಿಪ್ರವೃದ್ಧಃ, ಶ್ವೈತ್ಯಂ ತ್ವಙ್ನಖನಯನವದನಮೂತ್ರಪುರೀಷೇಷೂಪಜನಯತಿ, ನಿದಾನೋಕ್ತಾನಿ ಚಾಸ್ಯ ನೋಪಶೇರತೇ, ವಿಪರೀತಾನಿ ಚೋಪಶೇರತ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಗುಲ್ಮಃ||೧೧||
View original
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्यात्यशनादतिस्निग्धगुरुमधुरशीताशनात् पिष्टेक्षुक्षीरतिलमाषगुडविकृतिसेवनान्मन्दकमद्यातिपानाद्धरितकातिप्रणनयादानूपौदकग्राम्यमांसातिभक्षणात् सन्धारणादबुभुक्षस्य चातिप्रगाढमुदपानात् सङ्क्षोभणाद्वा शरीरस्य श्लेष्मा सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||१०||
तं प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति य उक्ता वातगुल्मे; श्लेष्मा त्वस्य शीतज्वरारोचकाविपाकाङ्गमर्दहर्षहृद्रोगच्छर्दिनिद्रालस्यस्तैमित्यगौरवशिरोभितापानुपजनयति, अपि च गुल्मस्य स्थैर्यगौरवकाठिन्यावगाढसुप्तताः, तथा कासश्वासप्रतिश्यायान् राजयक्ष्माणं चातिप्रवृद्धः, श्वैत्यं त्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषेषूपजनयति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मगुल्मः||११||
ಶ್ಲೇಷ್ಮಗುಲ್ಮೇ ಅಬುಭುಕ್ಷಸ್ಯೇತಿ ಅಬುಭುಕ್ಷಿತಸ್ಯ; ‘ಅತಿಸುಹಿತಸ್ಯ’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ| ಯದ್ಯಪಿ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ತ್ರಿದೋಷಜಃ, ತಥಾಽಪಿ ಕಫಗುಲ್ಮ ಏವ ರೋಗಮಹಿಮ್ನಾ ಅಜನಿತದೋಷತ್ರಯೇಣ ಜನ್ಯತ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೧೦-೧೧||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
ತ್ರಿದೋಷಹೇತುಲಿಙ್ಗಸನ್ನಿಪಾತೇ ತು ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಂ ಗುಲ್ಮಮುಪದಿಶನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ|
ಸ ವಿಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾದಸಾಧ್ಯೋ ನಿಚಯಗುಲ್ಮಃ||೧೨||
View original
त्रिदोषहेतुलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं गुल्ममुपदिशन्ति कुशलाः|
स विप्रतिषिद्धोपक्रमत्वादसाध्यो निचयगुल्मः||१२||
ವಿಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾದಿತಿ ಪರಸ್ಪರಂ ವಾತಾದಿವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾತ್| ಇಹ ಚ ವಿಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಂ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತೇನ, ಸಾಧ್ಯತ್ರಿದೋಷಜ್ವರಾದೌ ವಾತಾದಿವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಂ ಸದಪಿ ನಾಸಾಧ್ಯತಾಮಾಪಾದಯತಿ||೧೨||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
ಶೋಣಿತಗುಲ್ಮಸ್ತು ಖಲು ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಏವ ಭವತಿ ನ ಪುರುಷಸ್ಯ, ಗರ್ಭಕೋಷ್ಠಾರ್ತವಾಗಮನವೈಶೇಷ್ಯಾತ್|
ಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾದವೈಶಾರದ್ಯಾತ್ ಸತತಮುಪಚಾರಾನುರೋಧಾದ್ವಾ ವೇಗಾನುದೀರ್ಣಾನುಪರುನ್ಧತ್ಯಾ ಆಮಗರ್ಭೇ ವಾಽಪ್ಯಚಿರಪತಿತೇಽಥವಾಽಪ್ಯಚಿರಪ್ರಜಾತಾಯಾ ಋತೌ ವಾ ವಾತಪ್ರಕೋಪಣಾನ್ಯಾಸೇವಮಾನಾಯಾಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ವಾತಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ||೧೩||
ಸ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ಯೋನಿಮುಖಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯಾರ್ತವಮುಪರುಣದ್ಧಿ, ಮಾಸಿ ಮಾಸಿ ತದಾರ್ತವಮುಪರುಧ್ಯಮಾನಂ ಕುಕ್ಷಿಮಭಿವರ್ಧಯತಿ|
ತಸ್ಯಾಃ ಶೂಲಕಾಸಾತೀಸಾರಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಙ್ಗಮರ್ದನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಸ್ತೈಮಿತ್ಯಕಫಪ್ರಸೇಕಾಃ ಸಮುಪಜಾಯನ್ತೇ, ಸ್ತನಯೋಶ್ಚ ಸ್ತನ್ಯಮ್, ಓಷ್ಠಯೋಃ ಸ್ತನಮಣ್ಡಲಯೋಶ್ಚ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಮ್, ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಗ್ಲಾನಿಶ್ಚಕ್ಷುಷೋಃ, ಮೂರ್ಚ್ಛಾ, ಹೃಲ್ಲಾಸಃ, ದೋಹದಃ, ಶ್ವಯಥುಶ್ಚ ಪಾದಯೋಃ, ಈಷಚ್ಚೋದ್ಗಮೋ ರೋಮರಾಜ್ಯಾಃ, ಯೋನ್ಯಾಶ್ಚಾಟಾಲತ್ವಮ್, ಅಪಿ ಚ ಯೋನ್ಯಾ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಮಾಸ್ರಾವಶ್ಚೋಪಜಾಯತೇ, ಕೇವಲಶ್ಚಾಸ್ಯಾ ಗುಲ್ಮಃ ಪಿಣ್ಡಿತ ಏವ ಸ್ಪನ್ದತೇ, ತಾಮಗರ್ಭಾಂ ಗರ್ಭಿಣೀಮಿತ್ಯಾಹುರ್ಮೂಢಾಃ||೧೪||
View original
शोणितगुल्मस्तु खलु स्त्रिया एव भवति न पुरुषस्य, गर्भकोष्ठार्तवागमनवैशेष्यात्|
पारतन्त्र्यादवैशारद्यात् सततमुपचारानुरोधाद्वा वेगानुदीर्णानुपरुन्धत्या आमगर्भे वाऽप्यचिरपतितेऽथवाऽप्यचिरप्रजाताया ऋतौ वा वातप्रकोपणान्यासेवमानायाः क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||१३||
स प्रकुपितो योनिमुखमनुप्रविश्यार्तवमुपरुणद्धि, मासि मासि तदार्तवमुपरुध्यमानं कुक्षिमभिवर्धयति|
तस्याः शूलकासातीसारच्छर्द्यरोचकाविपाकाङ्गमर्दनिद्रालस्यस्तैमित्यकफप्रसेकाः समुपजायन्ते, स्तनयोश्च स्तन्यम्, ओष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्ष्ण्यम्, अत्यर्थं ग्लानिश्चक्षुषोः, मूर्च्छा, हृल्लासः, दोहदः, श्वयथुश्च पादयोः, ईषच्चोद्गमो रोमराज्याः, योन्याश्चाटालत्वम्, अपि च योन्या दौर्गन्ध्यमास्रावश्चोपजायते, केवलश्चास्या गुल्मः पिण्डित एव स्पन्दते, तामगर्भां गर्भिणीमित्याहुर्मूढाः||१४||
ಶೋಣಿತಗುಲ್ಮೇ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಏವೇತಿ ವಚನಾದೇವ ನ ಪುರುಷಸ್ಯೇತಿ ಲಬ್ಧೇ ಪುನರ್ನ ಪುರುಷಸ್ಯೇತಿ ವಚನಂ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮ್| ಗರ್ಭಾರ್ಥಃ ಕೋಷ್ಠೋ ಗರ್ಭಕೋಷ್ಠಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಗರ್ಭಕೋಷ್ಠೇ ಯ ಆರ್ತವಸ್ಯಾಗಮನರೂಪೋ ವಿಶೇಷೋ ರಕ್ತಗುಲ್ಮಕಾರಣಂ, ಸ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಏವ ಭವತಿ; ತೇನೈವಂರೂಪ ಆರ್ತವಪ್ರತಿಬನ್ಧಜನ್ಯಃ ಶೋಣಿತಗುಲ್ಮಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ನ ಭವತಿ| ಸಾಮಾನ್ಯಶೋಣಿತದುಷ್ಟಿಜನ್ಯಸ್ತು ಪುರುಷಸ್ಯಾಪಿ ಭವತಿ; ತಥಾಹಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಕಫೋ ವಾತೇ ಜಿತಪ್ರಾಯೇ ಪಿತ್ತಂ ಶೋಣಿತಮೇವ ಚ| ಯದಿ ಕುಪ್ಯತಿ ವಾ ತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ” (ಚಿ.ಅ.೫) ಇತ್ಯಾದಿ; ತಥಾ ‘ಗುಲ್ಮೋಪಕುಶವೀಸರ್ಪ’ (ಸೂ.ಅ.೨೪) ಇತ್ಯಾದಯೋ ‘ರಕ್ತಜಾ ಗದಾಃ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾದಿಹೇತುತ್ರಯಂ ವೇಗವಿಧಾರಣೇ, ಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾದೇವ ಸ್ತ್ರಿಯೋ ವೇಗಂ ವಿಧಾರಯನ್ತಿ| ಅವೈಶಾರದ್ಯಮ್ ಅಜ್ಞಾನಂ; ತೇನ, ವೇಗವಿಧಾರಣೇನ ಮಹಾನ್ ವ್ಯಾಧಿರ್ಭವತೀತ್ಯಜ್ಞಾನಾದ್ವೇಗಂ ವಿಧಾರಯನ್ತಿ| ಉಪಚಾರಾನುರೋಧಾದಿತಿ ಭರ್ತ್ರಾದ್ಯುಪಚಾರಪರತ್ವಾತ್| ಯೋನಿಮುಖಮಿತಿ ಗರ್ಭಾಶಯದ್ವಾರಮ್| ಸ್ತನಯೋಃ ಸ್ತನ್ಯಮಿತಿ ರೋಗಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಆರ್ತವರೋಧಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಯಂ ಪ್ರಭಾವೋ ಯತ್ ಸ್ತನ್ಯಂ ಕರೋತಿ, ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್| ತೇನ, ಯದುಚ್ಯತೇ- “ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಹ್ಯಾಪನ್ನಸತ್ತ್ವಾಯಾಸ್ತ್ರಿಧಾ ರಸಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ- ಸ್ವಶರೀರಪುಷ್ಟಯೇ, ಸ್ತನ್ಯಾಯ, ಗರ್ಭಾಭಿವೃದ್ಧಯೇ ಚ” (ಶಾ.ಅ.೬) ಇತಿ ವಚನಾದ್ “ಗರ್ಭ ಏವ ಸ್ತನ್ಯಂ ಭವತಿ” ತನ್ನಿರಸ್ತಂ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ದೋಹದಶಬ್ದೇನೇಹ ನಾರ್ಯಾ ಉಚ್ಚಾವಚಭಾವತೃಷ್ಣಾಯೋಗೋ ದೋಹದಾಭಿಧಾನೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಕ್ಷಾರಪಾಣಿನಾ- “ದೋಹದಿನೀ ವಾ ಸ್ಯಾನ್ನಾರೀ ಶೋಣಿತಗುಲ್ಮಿನೀ” ಇತಿ| ನ ತ್ವಿಹ ದ್ವೈಹೃದ್ಯಕೃತೋ ದೋಹದೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ, ಸ ಹಿ ಗರ್ಭಹೃದಯಸ್ಯ ಮಾತೃಹೃದಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಭವತಿ; ವಚನಂ ಹಿ- “ಮಾತೃಜಂ ಹ್ಯಸ್ಯ ಹೃದಯಂ, ತದಸ್ಯ ಮಾತೃಹೃದಯೇನ ಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಭವತಿ ರಸವಾಹಿನೀಭಿಃ ಸಂವಾಹಿನೀಭಿಃ, ತಸ್ಮಾತ್ತಯೋಸ್ತಾಭಿರ್ಭಕ್ತಿಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ” (ಶಾ.ಅ.೪) ಇತಿ; ಶೋಣಿತಗುಲ್ಮೇ ಚ ಚೇತನಾ ನಾಸ್ತಿ, ತೇನ ನೈವಂರೂಪಮಿಹ ದ್ವೈಹೃದ್ಯಂ ದೋಹದಮ್| ತೇನ ಗರ್ಭಭ್ರಾನ್ತ್ಯಾ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದಭ್ಯವಹಾರೇಚ್ಛಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ದೋಹದಂ ತಸ್ಯಾ ಭವತಿ, ಅಸತ್ಯಪಿ ವಿಷಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಯಥಾ ಶಙ್ಕಾವಿಷಾದ್ವಿಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ವಚನಂ ಹಿ- “ಶಙ್ಕಾವಿಷೇಣೋಪಹತಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ವಿಷಲಕ್ಷಣಮ್” ಇತಿ| ಆಟಾಲತ್ವಂ ವಿಸ್ತೃತತ್ವಂ; ಯೋನಿವಿಸ್ತಾರೇಣ ಚ ರೋಮರಾಜ್ಯಾ ಅಪಿ ವಿಸ್ತರಣಂ ವಿತನ್ಯಮಾನಚರ್ಮರೋಮ್ಣಾ ಚೈವೋಪಪನ್ನಮ್| ಕೇವಲಃ ಸ್ಪನ್ದತ ಇತಿ ನೈಕದೇಶೇನ; ಗರ್ಭೋ ಹ್ಯೇಕದೇಶೇನಾಪಿ ಸ್ಪನ್ದತೇ, ತೇನೈತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಗರ್ಭಶಙ್ಕಾವ್ಯಾವರ್ತಕಮ್| ನನು ಯದುಕ್ತಂ ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ- “ಸಮಗರ್ಭಲಿಙ್ಗಃ” ಇತಿ, ತಥಾ “ಮಾಸೇ ವ್ಯತೀತೇ ದಶಮೇ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ” (ಚಿ.ಅ.೫) ಇತಿ; ತದನುಪಪನ್ನಂ, ಯತೋ ಗರ್ಭಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪಿಣ್ಡಿತಸ್ಪನ್ದನಂ ವಿದ್ಯತ ಏವ; ತಥಾ ನವತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯತಾಹೇತುತ್ವೇನೋಕ್ತಮ್, ಇಹ ಚ ಕಥಂ ಕಾಲಾತಿಕ್ರಮೇಣೋಪಕ್ರಮಣೀಯತ್ವಮುಚ್ಯತೇ? ಬ್ರೂಮಃ- ಸಮಗರ್ಭಲಿಙ್ಗತ್ವಂ ತಾವದ್ಭೂರಿಗರ್ಭಸಮಲಿಙ್ಗತಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೋಕ್ತಂ; ಕಿಂವಾ, ಸಮಸ್ಯಾವೈಕಾರಿಕಸ್ಯ ದಶಮಾಸಿಕಪರ್ಯನ್ತಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಸಮಗರ್ಭಲಿಙ್ಗಃ, ತೇನ ವೈಕಾರಿಕಸುಪ್ತನಾಗೋದರಾದೇರ್ಲಕ್ಷಣಂ ನೇಹ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ದಶಮಮಾಸಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಂ ಚೇಹ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ದಶಮಮಾಸ ಏವಾಯಂ ಶಿಥಿಲೀಭೂತಃ ಸನ್ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯೋ ಭವತೀತಿ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಃ| ದೃಷ್ಟಾ ಚ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಕೃತಾ ಕಾಲಾಪೇಕ್ಷಾ- “ಜ್ವರೇ ಪೇಯಾಃ ಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಸರ್ಪಿಃ ಕ್ಷೀರಂ ವಿರೇಚನಮ್| ಷಡಹೇ ಷಡಹೇ ದೇಯಮ್” ಇತ್ಯಾದಿಷು| ಯತ್ತು ಸಮಗರ್ಭಲಿಙ್ಗತ್ವೇನ ಗರ್ಭಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಂ ರಕ್ತಗುಲ್ಮಸ್ಯ ದಶಮಮಾಸಾಪೇಕ್ಷಣಂ; ತನ್ನ, ದಶಮಮಾಸಾದರ್ವಾಗಪಿ ಪಿಣ್ಡಿತಸ್ಪನ್ದನೇನ ರಕ್ತಗುಲ್ಮಸ್ಯಾವಧಾರಣಮ್, ತಥಾ ದಶಮಮಾಸಾದೂರ್ಧ್ವಮಪಿ ಗರ್ಭಾವಸ್ಥಾನಸ್ಯ ದೃಷ್ಟತ್ವೇನ ಗರ್ಭಶಙ್ಕಾನಪಗಮಾಚ್ಚ; ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ ದಶಮಮಾಸಾದೂರ್ಧ್ವಮವಸ್ಥಾನಂ ಗರ್ಭಸ್ಯ- “ವೈಕಾರಿಕಮತ ಊರ್ಧ್ವಮವಸ್ಥಾನಂ” (ಶಾ.ಅ.೪) ಇತಿ||೧೩-೧೪||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
ಏಷಾಂ ತು ಖಲು ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಗುಲ್ಮಾನಾಂ ಪ್ರಾಗಭಿನಿರ್ವೃತ್ತೇರಿಮಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಅನನ್ನಾಭಿಲಷಣಮ್, ಅರೋಚಕಾವಿಪಾಕೌ, ಅಗ್ನಿವೈಷಮ್ಯಂ, ವಿದಾಹೋ ಭುಕ್ತಸ್ಯ, ಪಾಕಕಾಲೇ ಚಾಯುಕ್ತ್ಯಾ ಛರ್ದ್ಯುದ್ಗಾರೌ, ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷವೇಗಾನಾಂ ಚಾಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ, ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಾನಾಂ ಚಾಪ್ರವೃತ್ತಿರೀಷದಾಗಮನಂ ವಾ, ವಾತಶೂಲಾಟೋಪಾನ್ತ್ರಕೂಜನಾಪರಿಹರ್ಷಣಾತಿವೃತ್ತಪುರೀಷತಾಃ, ಅಬುಭುಕ್ಷಾ, ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ, ಸೌಹಿತ್ಯಸ್ಯ ಚಾಸಹತ್ವಮಿತಿ||೧೫||
View original
एषां तु खलु पञ्चानां गुल्मानां प्रागभिनिर्वृत्तेरिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणम्, अरोचकाविपाकौ, अग्निवैषम्यं, विदाहो भुक्तस्य, पाककाले चायुक्त्या छर्द्युद्गारौ, वातमूत्रपुरीषवेगानां चाप्रादुर्भावः, प्रादुर्भूतानां चाप्रवृत्तिरीषदागमनं वा, वातशूलाटोपान्त्रकूजनापरिहर्षणातिवृत्तपुरीषताः, अबुभुक्षा, दौर्बल्यं, सौहित्यस्य चासहत्वमिति||१५||
ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣ್ಯಾಹ| ಅಯುಕ್ತ್ಯೇತಿ ಛರ್ದ್ಯುದ್ಗಾರಕಾರಣಮನ್ತರೇಣ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾದೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಿವೃತ್ತಪುರೀಷತಾ ಉದಾವರ್ತಃ||೧೫||
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17
ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ಖಲ್ವೇತೇಷು ಗುಲ್ಮೇಷು ನ ಕಶ್ಚಿದ್ವಾತಾದೃತೇ ಸಮ್ಭವತಿ ಗುಲ್ಮಃ|
ತೇಷಾಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಸಾಧ್ಯಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನೈವೋಪಕ್ರಮೇತ, ಏಕದೋಷಜೇ ತು ಯಥಾಸ್ವಮಾರಮ್ಭಂ ಪ್ರಣಯೇತ್, ಸಂಸೃಷ್ಟಾಂಸ್ತು ಸಾಧಾರಣೇನ ಕರ್ಮಣೋಪಚರೇತ್|
ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪ್ಯವಿರುದ್ಧಂ ಮನ್ಯೇತ ತದಪ್ಯವಚಾರಯೇದ್ವಿಭಜ್ಯ ಗುರುಲಾಘವಮುಪದ್ರವಾಣಾಂ, ಗುರೂನುಪದ್ರವಾಂಸ್ತ್ವರಮಾಣಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೇಜ್ಜಘನ್ಯಮಿತರಾನ್|
ತ್ವರಮಾಣಸ್ತು ವಿಶೇಷಮನುಪಲಭಮಾನೋ ಗುಲ್ಮೇಷ್ವಾತ್ಯಯಿಕೇ ಕರ್ಮಣಿ ವಾತಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಪ್ರಣಯೇತ್, ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ವಾತಹರೌ ಸ್ನೇಹೋಪಸಂಹಿತಂ ಚ ಮೃದು ವಿರೇಚನಂ ಬಸ್ತೀಂಶ್ಚ; ಅಮ್ಲಲವಣಮಧುರಾಂಶ್ಚ ರಸಾನ್ ಯುಕ್ತ್ಯಾಽವಚಾರಯೇತ್|
ಮಾರುತೇ ಹ್ಯುಪಶಾನ್ತೇ ಸ್ವಲ್ಪೇನಾಪಿ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಶಕ್ಯೋಽನ್ಯೋಽಪಿ ದೋಷೋ ನಿಯನ್ತುಂ ಗುಲ್ಮೇಷ್ವಿತಿ||೧೬||
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಗುಲ್ಮಿನಾಮನಿಲಶಾನ್ತಿರುಪಾಯೈಃ ಸರ್ವಶೋ ವಿಧಿವದಾಚರಿತವ್ಯಾ|
ಮಾರುತೇ ಹ್ಯವಜಿತೇಽನ್ಯಮುದೀರ್ಣಂ ದೋಷಮಲ್ಪಮಪಿ ಕರ್ಮ ನಿಹನ್ಯಾತ್||೧೭||
View original
सर्वेष्वपि खल्वेतेषु गुल्मेषु न कश्चिद्वातादृते सम्भवति गुल्मः|
तेषां सान्निपातिकमसाध्यं ज्ञात्वा नैवोपक्रमेत, एकदोषजे तु यथास्वमारम्भं प्रणयेत्, संसृष्टांस्तु साधारणेन कर्मणोपचरेत्|
यच्चान्यदप्यविरुद्धं मन्येत तदप्यवचारयेद्विभज्य गुरुलाघवमुपद्रवाणां, गुरूनुपद्रवांस्त्वरमाणश्चिकित्सेज्जघन्यमितरान्|
त्वरमाणस्तु विशेषमनुपलभमानो गुल्मेष्वात्ययिके कर्मणि वातचिकित्सितं प्रणयेत्, स्नेहस्वेदौ वातहरौ स्नेहोपसंहितं च मृदु विरेचनं बस्तींश्च; अम्ललवणमधुरांश्च रसान् युक्त्याऽवचारयेत्|
मारुते ह्युपशान्ते स्वल्पेनापि प्रयत्नेन शक्योऽन्योऽपि दोषो नियन्तुं गुल्मेष्विति||१६||
भवति चात्र- गुल्मिनामनिलशान्तिरुपायैः सर्वशो विधिवदाचरितव्या|
मारुते ह्यवजितेऽन्यमुदीर्णं दोषमल्पमपि कर्म निहन्यात्||१७||
ಪಿತ್ತಾದಿಕೃತೇಷ್ವಪಿ ತು ಗುಲ್ಮೇಷು ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಸಿದ್ಧಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾಹ- ಸರ್ವೇಷ್ವಪೀತ್ಯಾದಿ| ಸಾಧಾರಣೇನೇತಿ ಸಂಸೃಷ್ಟೋಭಯದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕೇನ| ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪೀತಿ ಸಂಸರ್ಗೇ ಏಕದೋಷೋಪಶಮಕಮಪಿ| ಅವಿರುದ್ಧಮಿತಿ ಉಪದ್ರವಾಣಾಂ ಗುರೂಣಾಮವಿರುದ್ಧಮ್| ವಿಭಜ್ಯೇತಿ ಗುರುಲಾಘವಂ ವಿಭಜ್ಯ| ತೇನೈಕದೋಷಪ್ರಶಮನಮಪಿ ತದೇವ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಯದ್ಗುರೂಪದ್ರವಪ್ರಶಮನಂ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಏತದೇವಾಹ- ಗುರೂನಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಗುಲ್ಮಾನಾಂ ವಾತಮೂಲತ್ವೇನ ವಾತನಿರಪೇಕ್ಷಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಾನುಪಲಮ್ಭೇ ವಾತಚಿಕಿತ್ಸೈವ ತ್ವರಯಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯಾಹ- ತ್ವರಮಾಣಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಯಯಿಕೇ ಕರ್ಮಣಿ ‘ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಲ್ಪಮಪೀತಿ ಕರ್ಮವಿಶೇಷಣಮ್||೧೬-೧೭||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಸಙ್ಖ್ಯಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ರೂಪಾಣಿ ಪೂರ್ವರೂಪಮಥಾಪಿ ಚ|
ದಿಷ್ಟಂ ನಿದಾನೇ ಗುಲ್ಮಾನಾಮೇಕದೇಶಶ್ಚ ಕರ್ಮಣಾಮ್||೧೮||
View original
तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं रूपाणि पूर्वरूपमथापि च|
दिष्टं निदाने गुल्मानामेकदेशश्च कर्मणाम्||१८||
ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಏಕದೇಶಶ್ಚ ಕರ್ಮಣಾಮಿತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾನಾಮ್||೧೮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಗುಲ್ಮನಿದಾನಂ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने गुल्मनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಗುಲ್ಮನಿದಾನಂ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩||