Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതോ ഗുല്മനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
ഇഹ ഖലു പഞ്ച ഗുല്മാ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- വാതഗുല്മഃ, പിത്തഗുല്മഃ, ശ്ലേഷ്മഗുല്മോ, നിചയഗുല്മഃ, ശോണിതഗുല്മ ഇതി||൩||
View original
अथातो गुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
इह खलु पञ्च गुल्मा भवन्ति; तद्यथा- वातगुल्मः, पित्तगुल्मः, श्लेष्मगुल्मो, निचयगुल्मः, शोणितगुल्म इति||३||
ദക്ഷാധ്വരോദ്ധ്വംസേ രക്തപിത്തമനു ഗുല്മ ഉത്പന്ന ഇതി രക്തപിത്തമനു ഗുല്മനിദാനമ്| ഇഹ പഞ്ചേതിവചനാച്ചികിത്സിതേऽധികാന് ഗുല്മാന് സൂചയതി; വക്ഷ്യതി ഹി- “വ്യാമിശ്രലിങ്ഗാനപരാംസ്തു ഗുല്മാംസ്ത്രീനാദിശേദൌഷധകല്പനാര്ഥമ്” (ചി.അ.൫) ഇതി| നിചയഃ സന്നിപാതഃ, തത്കൃതോ ഗുല്മോ നിചയഗുല്മഃ| ഇഹ പ്രത്യേകവാതാദിഗുല്മക്രിയാമേലകാദേവ ദ്വന്ദ്വജഗുല്മാഃ സാധ്യന്ത ഇതി കൃത്വാ ന പൃഥഗുക്താഃ| സന്നിപാതഗുല്മസ്തു വാതാദിഗുല്മക്രിയാമേലകേന സാധ്യോ ന ഭവത്യേവ വാതാദിസംയോഗമഹിമ്നാ; തേന, അതിരിക്താസാധ്യത്വയോഗാന്നിചയഗുല്മഃ പൃഥഗുക്തഃ| ഏതദേവ ഗുല്മേऽസ്മിന്നസാധ്യത്വം പ്രതിപാദയിതും സന്നിപാതശബ്ദം സാധ്യജ്വരാദിസന്നിപാതേऽപി വര്തമാനം പരിത്യജ്യ നിചയശബ്ദഃ കൃതഃ; അത്യര്ഥം ഹി അസാധ്യരൂപശ്ചായം നിചയഃ||൧-൩||
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
ഏവംവാദിനം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- കഥമിഹ ഭഗവന് പഞ്ചാനാം ഗുല്മാനാം വിശേഷമഭിജാനീമഹേ; നഹ്യവിശേഷവിദ്രോഗാണാമൌഷധവിദപി ഭിഷക് പ്രശമനസമര്ഥോ ഭവതീതി||൪||
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- സമുത്ഥാനപൂര്വരൂപലിങ്ഗവേദനോപശയവിശേഷേഭ്യോ വിശേഷവിജ്ഞാനം ഗുല്മാനാം ഭവത്യന്യേഷാം ച രോഗാണാമഗ്നിവേശ! തത്തു ഖലു ഗുല്മേഷൂച്യമാനം നിബോധ||൫||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन् पञ्चानां गुल्मानां विशेषमभिजानीमहे; नह्यविशेषविद्रोगाणामौषधविदपि भिषक् प्रशमनसमर्थो भवतीति||४||
तमुवाच भगवानात्रेयः- समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषेभ्यो विशेषविज्ञानं गुल्मानां भवत्यन्येषां च रोगाणामग्निवेश! तत्तु खलु गुल्मेषूच्यमानं निबोध||५||
സമുത്ഥാനേത്യാദൌ ലിങ്ഗാന്തര്നിവിഷ്ടാ വേദനാ പൃഥഗുച്യതേ, ഗുല്മാദിഷ്വന്തര്ഗതേഷു വേദനാപ്രധാനവികാരേഷു പ്രായോ വേദനയൈവ വിശേഷാവധാരണം ഭവതീതി ദര്ശയിതുമ്| സമ്പ്രാപ്തേസ്ത്വിഹാകഥനം ഗുല്മവിശേഷാഗമകത്വേനൈവ ബോദ്ധവ്യം, ഗുല്മവിജ്ഞാനം ചേഹാധികൃതം; സങ്ഖ്യാദിഭേദഭിന്നാ തു സാമാന്യസമ്പ്രാപ്തിഃ സര്വരോഗനിദാനപ്രസ്താവ ഏവോക്തേതി ഭാവഃ| ബലകാലഭിന്നാ തു സമ്പ്രാപ്തിര്യദ്യപി വാതികത്വാദിവിശേഷം ഗമയത്യപി, തഥാऽപ്യല്പത്വാത്തഥാ ലിങ്ഗഗൃഹീതത്വാച്ച സാ നാദ്രിയതേ| ദിവസാന്തജരണാന്താദിബലസമ്പ്രാപ്തിര്ഹി വാതാദേര്ലിങ്ഗമധ്യ ഏവ പഠ്യതേ തത്ര തത്ര; തേന ലിങ്ഗഗ്രഹണേനൈവ തത് സുസ്ഥമ്| പ്രാഗ്രൂപം ച യദ്യപി പൃഥഗ്വാതാദിഗുല്മഗമകം സാക്ഷാന്ന പഠിതം, തഥാऽപി വിശേഷലിങ്ഗാവ്യക്തതാരൂപം വിശിഷ്ടം പ്രാഗ്രൂപം വിശേഷലിങ്ഗകഥനേനൈവോക്തമേവ; തേന, വാതാദിഗുല്മവിശേഷഗമകനിദാനാദിമധ്യേ പൂര്വരൂപപാഠോ ന്യായ്യ ഏവ; കിംവാ, പൂര്വരൂപവിശേഷോऽപ്യത്ര രക്തപിത്താദിരോഗാന്തരാപേക്ഷയാ സാമാന്യോക്തോऽപി വിശേഷോ ജ്ഞേയഃ||൪-൫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
യദാ പുരുഷോ വാതലോ വിശേഷേണ ജ്വരവമനവിരേചനാതീസാരാണാമന്യതമേന കര്ശനേന കര്ശിതോ വാതലമാഹാരമാഹരതി, ശീതം വാ വിശേഷേണാതിമാത്രമ് , അസ്നേഹപൂര്വേ വാ വമനവിരേചനേ പിബതി, അനുദീര്ണാം വാ ഛര്ദിമുദീരയതി, ഉദീര്ണാന് വാതമൂത്രപുരീഷവേഗാന്നിരുണദ്ധി, അത്യശിതോ വാ പിബതി നവോദകമതിമാത്രമ്, അതിസങ്ക്ഷോഭിണാ വാ യാനേന യാതി, അതിവ്യവായവ്യായാമമദ്യശോകരുചിര്വാ, അഭിഘാതമൃച്ഛതി വാ, വിഷമാസനശയനസ്ഥാനചങ്ക്രമണസേവീ വാ ഭവതി, അന്യദ്വാ കിഞ്ചിദേവംവിധം വിഷമമതിമാത്രം വ്യായാമജാതമാരഭതേ, തസ്യാപചാരാദ്വാതഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ||൬||
View original
यदा पुरुषो वातलो विशेषेण ज्वरवमनविरेचनातीसाराणामन्यतमेन कर्शनेन कर्शितो वातलमाहारमाहरति, शीतं वा विशेषेणातिमात्रम् , अस्नेहपूर्वे वा वमनविरेचने पिबति, अनुदीर्णां वा छर्दिमुदीरयति, उदीर्णान् वातमूत्रपुरीषवेगान्निरुणद्धि, अत्यशितो वा पिबति नवोदकमतिमात्रम्, अतिसङ्क्षोभिणा वा यानेन याति, अतिव्यवायव्यायाममद्यशोकरुचिर्वा, अभिघातमृच्छति वा, विषमासनशयनस्थानचङ्क्रमणसेवी वा भवति, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं विषममतिमात्रं व्यायामजातमारभते, तस्यापचाराद्वातः प्रकोपमापद्यते||६||
വാതലോ വിശേഷേണേതി വചനാത് പിത്തലാദേരപി യഥോക്തമാചരതോ വാതഗുല്മോ ഭവതി, വാതലസ്യ ത്വത്യര്ഥമിതി ദര്ശയതി| ശീതം വാ വിശേഷേണേതി അത്യര്ഥശീതമിത്യര്ഥഃ| അതിമാത്രമിതി ച്ഛേദഃ| അതിവ്യവായവ്യായാമാദിരുചിര്വാ ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ; വ്യവായാദിരുച്യാ വ്യവായാദ്യാചരണം ലക്ഷയതി||൬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
സ പ്രകുപിതോ വായുര്മഹാസ്രോതോऽനുപ്രവിശ്യ രൌക്ഷ്യാത് കഠിനീഭൂതമാപ്ലുത്യ പിണ്ഡിതോऽവസ്ഥാനം കരോതി ഹൃദി ബസ്തൌ പാര്ശ്വയോര്നാഭ്യാം വാ; സ ശൂലമുപജനയതി ഗ്രന്ഥീംശ്ചാനേകവിധാന്, പിണ്ഡിതശ്ചാവതിഷ്ഠതേ, സ പിണ്ഡിതത്വാദ് ‘ഗുല്മ’ ഇത്യഭിധീയതേ; സ മുഹുരാധമതി , മുഹുരല്പത്വമാപദ്യതേ; അനിയതവിപുലാണുവേദനശ്ച ഭവതി ചലത്വാദ്വായോഃ, മുഹുഃ പിപീലികാസമ്പ്രചാര ഇവാങ്ഗേഷു, തോദഭേദസ്ഫുരണായാമസങ്കോചസുപ്തിഹര്ഷപ്രലയോദയബഹുലഃ; തദാതുരഃ സൂച്യേവ ശങ്കുനേവ ചാഭിസംവിദ്ധമാത്മാനം മന്യതേ, അപി ച ദിവസാന്തേ ജ്വര്യതേ , ശുഷ്യതി ചാസ്യാസ്യമ്, ഉച്ഛ്വാസശ്ചോപരുധ്യതേ, ഹൃഷ്യന്തി ചാസ്യ രോമാണി വേദനായാഃ പ്രാദുര്ഭാവേ; പ്ലീഹാടോപാന്ത്രകൂജനാവിപാകോദാവര്താങ്ഗമര്ദമന്യാശിരഃശങ്ഖശൂലബ്രധ്നരോഗാശ്ചൈനമുപദ്രവന്തി; കൃഷ്ണാരുണപരുഷത്വങ്നഖനയനവദനമൂത്രപുരീഷശ്ച ഭവതി, നിദാനോക്താനി ചാസ്യ നോപശേരതേ, വിപരീതാനി ചോപശേരത ഇതി വാതഗുല്മഃ||൭||
View original
स प्रकुपितो वायुर्महास्रोतोऽनुप्रविश्य रौक्ष्यात् कठिनीभूतमाप्लुत्य पिण्डितोऽवस्थानं करोति हृदि बस्तौ पार्श्वयोर्नाभ्यां वा; स शूलमुपजनयति ग्रन्थींश्चानेकविधान्, पिण्डितश्चावतिष्ठते, स पिण्डितत्वाद् ‘गुल्म’ इत्यभिधीयते; स मुहुराधमति , मुहुरल्पत्वमापद्यते; अनियतविपुलाणुवेदनश्च भवति चलत्वाद्वायोः, मुहुः पिपीलिकासम्प्रचार इवाङ्गेषु, तोदभेदस्फुरणायामसङ्कोचसुप्तिहर्षप्रलयोदयबहुलः; तदातुरः सूच्येव शङ्कुनेव चाभिसंविद्धमात्मानं मन्यते, अपि च दिवसान्ते ज्वर्यते , शुष्यति चास्यास्यम्, उच्छ्वासश्चोपरुध्यते, हृष्यन्ति चास्य रोमाणि वेदनायाः प्रादुर्भावे; प्लीहाटोपान्त्रकूजनाविपाकोदावर्ताङ्गमर्दमन्याशिरःशङ्खशूलब्रध्नरोगाश्चैनमुपद्रवन्ति; कृष्णारुणपरुषत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति वातगुल्मः||७||
രൌക്ഷ്യാത് കഠിനീഭൂതമിതി മഹാസ്രോതോവിശേഷണം; തച്ച പ്രകുപിതസ്യ വായോ രൌക്ഷ്യേണ തഥോക്തജ്വരകര്ശനാദിഹേതുകൃതാച്ച രൌക്ഷ്യാത് കോഷ്ഠസ്യ കഠിനത്വമുപപന്നമ്| ആപ്ലുത്യേതി വ്യാപ്യ, കോഷ്ഠമേവ| അന്യത്രാപ്യുക്തമ്- “ആപ്ലുതം മാരുതേനേഹ ശരീരം യസ്യ കേവലമ്” (ഇം. അ. ൧൦) ഇതി; ആപ്ലുതം വ്യാപ്തമിത്യര്ഥഃ| യദാ തു ‘രൌക്ഷ്യാത് കഠിനീഭൂത’ ഇതി പാഠസ്തദാ വാതവിശേഷണം, വാതസ്യ കഠിനത്വമത്യര്ഥം പ്രകോപേണ ഘനത്വമേവ ബോദ്ധവ്യമ്| പിണ്ഡിത ഇതി കുണ്ഡലീഭൂതഃ| നാഭ്യാം വേതി ച്ഛേദഃ| പിണ്ഡിതശ്ചേതി ദ്വിതീയപിണ്ഡിതശബ്ദേന മാംസാദ്യുത്തുണ്ഡനേന ഗുല്മപ്രദേശസ്യാപി പിണ്ഡിതത്വമുച്യതേ; പൂര്വേണ പിണ്ഡിതശബ്ദേന തു വായോഃ പിണ്ഡിതത്വമിതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| അനേകവിധാനിതി ച്ഛേദഃ| ഗ്രന്ഥീംശ്ചാനേകവിധാനിതി ദീര്ഘവൃത്തസ്ഥൂലാദിഭേദേന ഭിന്നാന്| പിണ്ഡിതത്വാദ് ‘ഗുല്മ’ ഇത്യുച്യതേ ഇത്യനേന ലതാദിഗുല്മസാദൃശ്യനിബന്ധനാം ഗുല്മസഞ്ജ്ഞാം ദര്ശയതി| ആധമതി വിസ്താരീഭവതി| അനിയതവിപുലാണുവേദന ഇതി കദാചിദ്വിപുലവേദനഃ കദാചിദല്പവേദനശ്ചാനിയമേന ഭവതി| അത്രൈവ ഹേതുമാഹ- ചലത്വാദ്വായോരിതി| ആയാമഃ വിസ്തരണം, ഹര്ഷഃ രോമഹര്ഷഃ, പ്രലയഃ നാശഃ, ഉദയഃ ജന്മ; സ്ഫുരണാദീനാം ജന്മനാശൌ ബഹുധാ ഭവത ഇത്യര്ഥഃ| അത്രാപി ചലത്വമേവ വായോര്ഹേതുര്ബോദ്ധവ്യഃ| ഹൃഷ്യന്തി ചാസ്യ രോമാണീതി വേദനാപ്രാദുര്ഭാവേ പ്രതിനിയമേന, സ്ഫുരണാദൌ തു ഹര്ഷോ വിനാऽപി വേദനാമിതി ജ്ഞേയമ്||൭||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
തൈരേവ തു കര്ശനൈഃ കര്ശിതസ്യാമ്ലലവണകടുകക്ഷാരോഷ്ണതീക്ഷ്ണശുക്തവ്യാപന്നമദ്യഹരിതകഫലാമ്ലാനാം വിദാഹിനാം ച ശാകധാന്യമാംസാദീനാമുപയോഗാദജീര്ണാധ്യശനാദ്രൌക്ഷ്യാനുഗതേ ചാമാശയേ വമനമതിവേലം സന്ധാരണം വാതാതപൌ ചാതിസേവമാനസ്യ പിത്തം സഹ മാരുതേന പ്രകോപമാപദ്യതേ||൮||
തത് പ്രകുപിതം മാരുത ആമാശയൈകദേശേ സംവര്ത്യ താനേവ വേദനാപ്രകാരാനുപജനയതി, യ ഉക്താ വാതഗുല്മേ; പിത്തം ത്വേനം വിദഹതി കുക്ഷൌ ഹൃദ്യുരസി കണ്ഠേ ച; സ വിദഹ്യമാനഃ സധൂമമിവോദ്ഗാരമുദ്ഗിരത്യമ്ലാന്വിതം, ഗുല്മാവകാശശ്ചാസ്യ ദഹ്യതേ ദൂയതേ ധൂപ്യതേ ഊഷ്മായതേ സ്വിദ്യതി ക്ലിദ്യതി ശിഥില ഇവ സ്പര്ശാസഹോऽല്പരോമാഞ്ചശ്ച ഭവതി; ജ്വരഭ്രമദവഥുപിപാസാഗലതാലുമുഖശോഷപ്രമോഹവിഡ്ഭേദാശ്ചൈനമുപദ്രവന്തി; ഹരിതഹാരിദ്രത്വങ്നഖനയനവദനമൂത്രപുരീഷശ്ച ഭവതി; നിദാനോക്താനി ചാസ്യ നോപശേരതേ, വിപരീതാന്യുപശേരത ഇതി പിത്തഗുല്മഃ||൯||
View original
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्याम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णशुक्तव्यापन्नमद्यहरितकफलाम्लानां विदाहिनां च शाकधान्यमांसादीनामुपयोगादजीर्णाध्यशनाद्रौक्ष्यानुगते चामाशये वमनमतिवेलं सन्धारणं वातातपौ चातिसेवमानस्य पित्तं सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||८||
तत् प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति, य उक्ता वातगुल्मे; पित्तं त्वेनं विदहति कुक्षौ हृद्युरसि कण्ठे च; स विदह्यमानः सधूममिवोद्गारमुद्गिरत्यम्लान्वितं, गुल्मावकाशश्चास्य दह्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यति क्लिद्यति शिथिल इव स्पर्शासहोऽल्परोमाञ्चश्च भवति; ज्वरभ्रमदवथुपिपासागलतालुमुखशोषप्रमोहविड्भेदाश्चैनमुपद्रवन्ति; हरितहारिद्रत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति; निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतान्युपशेरत इति पित्तगुल्मः||९||
രൌക്ഷ്യാനുഗതേ ചാമാശയേ ഇതി രൂക്ഷണഹേതുഭീ രൂക്ഷീകൃതേ ഇത്യര്ഥഃ; കിംവാ രൌക്ഷ്യാനുഗതേ ചാമാശയേ സതി വമനം സേവമാനസ്യേതി യോജനീയമ്| ആമാശയൈകദേശേ സംവര്ത്യേതിവചനാത് പിത്തഗുല്മസ്യ കഫഗുല്മസ്യ ച ബസ്തിഃ സ്ഥാനം ന ഭവതീതി ദര്ശയതി; വചനം ഹി- “നാഭിസ്തനാന്തരം ജന്തോരാമാശയ ഇതി സ്മൃതഃ” (വി.അ.൨) ഇതി; വാതഗുല്മസ്യ തു ബസ്തിരപി സ്ഥാനം ഭവതി, അത ഏവ തത്ര സാമാന്യേന മഹാസ്രോത ഇതി കൃതം, മഹാസ്രോതോഗ്രഹണേന ച ബസ്തിരപി ഗൃഹ്യതേ; തഥാ വാതഗുല്മ ഏവ ‘ഹൃദി ബസ്തൌ’ ഇത്യാദി കൃതമ്| ദാഹദൂയനാദയഃ പിത്തവേദനാവിശേഷാ അസകൃദ്വ്യാഖ്യാതാഃ| ദവഥുഃ ‘ധക്ധക്’ ഇതി ലോകേ കഥ്യതേ||൮-൯||
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
തൈരേവ തു കര്ശനൈഃ കര്ശിതസ്യാത്യശനാദതിസ്നിഗ്ധഗുരുമധുരശീതാശനാത് പിഷ്ടേക്ഷുക്ഷീരതിലമാഷഗുഡവികൃതിസേവനാന്മന്ദകമദ്യാതിപാനാദ്ധരിതകാതിപ്രണനയാദാനൂപൌദകഗ്രാമ്യമാംസാതിഭക്ഷണാത് സന്ധാരണാദബുഭുക്ഷസ്യ ചാതിപ്രഗാഢമുദപാനാത് സങ്ക്ഷോഭണാദ്വാ ശരീരസ്യ ശ്ലേഷ്മാ സഹ മാരുതേന പ്രകോപമാപദ്യതേ||൧൦||
തം പ്രകുപിതം മാരുത ആമാശയൈകദേശേ സംവര്ത്യ താനേവ വേദനാപ്രകാരാനുപജനയതി യ ഉക്താ വാതഗുല്മേ; ശ്ലേഷ്മാ ത്വസ്യ ശീതജ്വരാരോചകാവിപാകാങ്ഗമര്ദഹര്ഷഹൃദ്രോഗച്ഛര്ദിനിദ്രാലസ്യസ്തൈമിത്യഗൌരവശിരോഭിതാപാനുപജനയതി, അപി ച ഗുല്മസ്യ സ്ഥൈര്യഗൌരവകാഠിന്യാവഗാഢസുപ്തതാഃ, തഥാ കാസശ്വാസപ്രതിശ്യായാന് രാജയക്ഷ്മാണം ചാതിപ്രവൃദ്ധഃ, ശ്വൈത്യം ത്വങ്നഖനയനവദനമൂത്രപുരീഷേഷൂപജനയതി, നിദാനോക്താനി ചാസ്യ നോപശേരതേ, വിപരീതാനി ചോപശേരത ഇതി ശ്ലേഷ്മഗുല്മഃ||൧൧||
View original
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्यात्यशनादतिस्निग्धगुरुमधुरशीताशनात् पिष्टेक्षुक्षीरतिलमाषगुडविकृतिसेवनान्मन्दकमद्यातिपानाद्धरितकातिप्रणनयादानूपौदकग्राम्यमांसातिभक्षणात् सन्धारणादबुभुक्षस्य चातिप्रगाढमुदपानात् सङ्क्षोभणाद्वा शरीरस्य श्लेष्मा सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||१०||
तं प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति य उक्ता वातगुल्मे; श्लेष्मा त्वस्य शीतज्वरारोचकाविपाकाङ्गमर्दहर्षहृद्रोगच्छर्दिनिद्रालस्यस्तैमित्यगौरवशिरोभितापानुपजनयति, अपि च गुल्मस्य स्थैर्यगौरवकाठिन्यावगाढसुप्तताः, तथा कासश्वासप्रतिश्यायान् राजयक्ष्माणं चातिप्रवृद्धः, श्वैत्यं त्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषेषूपजनयति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मगुल्मः||११||
ശ്ലേഷ്മഗുല്മേ അബുഭുക്ഷസ്യേതി അബുഭുക്ഷിതസ്യ; ‘അതിസുഹിതസ്യ’ ഇതി വാ പാഠഃ| യദ്യപി രാജയക്ഷ്മാ ത്രിദോഷജഃ, തഥാऽപി കഫഗുല്മ ഏവ രോഗമഹിമ്നാ അജനിതദോഷത്രയേണ ജന്യത ഇതി ബോദ്ധവ്യമ്||൧൦-൧൧||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
ത്രിദോഷഹേതുലിങ്ഗസന്നിപാതേ തു സാന്നിപാതികം ഗുല്മമുപദിശന്തി കുശലാഃ|
സ വിപ്രതിഷിദ്ധോപക്രമത്വാദസാധ്യോ നിചയഗുല്മഃ||൧൨||
View original
त्रिदोषहेतुलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं गुल्ममुपदिशन्ति कुशलाः|
स विप्रतिषिद्धोपक्रमत्वादसाध्यो निचयगुल्मः||१२||
വിപ്രതിഷിദ്ധോപക്രമത്വാദിതി പരസ്പരം വാതാദിവിരുദ്ധോപക്രമത്വാത്| ഇഹ ച വിപ്രതിഷിദ്ധോപക്രമത്വം വികൃതിവിഷമസന്നിപാതേന ബോദ്ധവ്യമ്| തേന, സാധ്യത്രിദോഷജ്വരാദൌ വാതാദിവിരുദ്ധോപക്രമത്വം സദപി നാസാധ്യതാമാപാദയതി||൧൨||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
ശോണിതഗുല്മസ്തു ഖലു സ്ത്രിയാ ഏവ ഭവതി ന പുരുഷസ്യ, ഗര്ഭകോഷ്ഠാര്തവാഗമനവൈശേഷ്യാത്|
പാരതന്ത്ര്യാദവൈശാരദ്യാത് സതതമുപചാരാനുരോധാദ്വാ വേഗാനുദീര്ണാനുപരുന്ധത്യാ ആമഗര്ഭേ വാऽപ്യചിരപതിതേऽഥവാऽപ്യചിരപ്രജാതായാ ഋതൌ വാ വാതപ്രകോപണാന്യാസേവമാനായാഃ ക്ഷിപ്രം വാതഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ||൧൩||
സ പ്രകുപിതോ യോനിമുഖമനുപ്രവിശ്യാര്തവമുപരുണദ്ധി, മാസി മാസി തദാര്തവമുപരുധ്യമാനം കുക്ഷിമഭിവര്ധയതി|
തസ്യാഃ ശൂലകാസാതീസാരച്ഛര്ദ്യരോചകാവിപാകാങ്ഗമര്ദനിദ്രാലസ്യസ്തൈമിത്യകഫപ്രസേകാഃ സമുപജായന്തേ, സ്തനയോശ്ച സ്തന്യമ്, ഓഷ്ഠയോഃ സ്തനമണ്ഡലയോശ്ച കാര്ഷ്ണ്യമ്, അത്യര്ഥം ഗ്ലാനിശ്ചക്ഷുഷോഃ, മൂര്ച്ഛാ, ഹൃല്ലാസഃ, ദോഹദഃ, ശ്വയഥുശ്ച പാദയോഃ, ഈഷച്ചോദ്ഗമോ രോമരാജ്യാഃ, യോന്യാശ്ചാടാലത്വമ്, അപി ച യോന്യാ ദൌര്ഗന്ധ്യമാസ്രാവശ്ചോപജായതേ, കേവലശ്ചാസ്യാ ഗുല്മഃ പിണ്ഡിത ഏവ സ്പന്ദതേ, താമഗര്ഭാം ഗര്ഭിണീമിത്യാഹുര്മൂഢാഃ||൧൪||
View original
शोणितगुल्मस्तु खलु स्त्रिया एव भवति न पुरुषस्य, गर्भकोष्ठार्तवागमनवैशेष्यात्|
पारतन्त्र्यादवैशारद्यात् सततमुपचारानुरोधाद्वा वेगानुदीर्णानुपरुन्धत्या आमगर्भे वाऽप्यचिरपतितेऽथवाऽप्यचिरप्रजाताया ऋतौ वा वातप्रकोपणान्यासेवमानायाः क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||१३||
स प्रकुपितो योनिमुखमनुप्रविश्यार्तवमुपरुणद्धि, मासि मासि तदार्तवमुपरुध्यमानं कुक्षिमभिवर्धयति|
तस्याः शूलकासातीसारच्छर्द्यरोचकाविपाकाङ्गमर्दनिद्रालस्यस्तैमित्यकफप्रसेकाः समुपजायन्ते, स्तनयोश्च स्तन्यम्, ओष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्ष्ण्यम्, अत्यर्थं ग्लानिश्चक्षुषोः, मूर्च्छा, हृल्लासः, दोहदः, श्वयथुश्च पादयोः, ईषच्चोद्गमो रोमराज्याः, योन्याश्चाटालत्वम्, अपि च योन्या दौर्गन्ध्यमास्रावश्चोपजायते, केवलश्चास्या गुल्मः पिण्डित एव स्पन्दते, तामगर्भां गर्भिणीमित्याहुर्मूढाः||१४||
ശോണിതഗുല്മേ സ്ത്രിയാ ഏവേതി വചനാദേവ ന പുരുഷസ്യേതി ലബ്ധേ പുനര്ന പുരുഷസ്യേതി വചനം സ്പഷ്ടാര്ഥമ്| ഗര്ഭാര്ഥഃ കോഷ്ഠോ ഗര്ഭകോഷ്ഠസ്തസ്മിന് ഗര്ഭകോഷ്ഠേ യ ആര്തവസ്യാഗമനരൂപോ വിശേഷോ രക്തഗുല്മകാരണം, സ സ്ത്രിയാ ഏവ ഭവതി; തേനൈവംരൂപ ആര്തവപ്രതിബന്ധജന്യഃ ശോണിതഗുല്മഃ പുരുഷസ്യ ന ഭവതി| സാമാന്യശോണിതദുഷ്ടിജന്യസ്തു പുരുഷസ്യാപി ഭവതി; തഥാഹി വക്ഷ്യതി- “കഫോ വാതേ ജിതപ്രായേ പിത്തം ശോണിതമേവ ച| യദി കുപ്യതി വാ തസ്യ ക്രിയമാണേ ചികിത്സിതേ” (ചി.അ.൫) ഇത്യാദി; തഥാ ‘ഗുല്മോപകുശവീസര്പ’ (സൂ.അ.൨൪) ഇത്യാദയോ ‘രക്തജാ ഗദാഃ’ ഇത്യുക്തമ്| പാരതന്ത്ര്യാദിഹേതുത്രയം വേഗവിധാരണേ, പാരതന്ത്ര്യാദേവ സ്ത്രിയോ വേഗം വിധാരയന്തി| അവൈശാരദ്യമ് അജ്ഞാനം; തേന, വേഗവിധാരണേന മഹാന് വ്യാധിര്ഭവതീത്യജ്ഞാനാദ്വേഗം വിധാരയന്തി| ഉപചാരാനുരോധാദിതി ഭര്ത്രാദ്യുപചാരപരത്വാത്| യോനിമുഖമിതി ഗര്ഭാശയദ്വാരമ്| സ്തനയോഃ സ്തന്യമിതി രോഗപ്രഭാവാദേവ ബോദ്ധവ്യമ്| ആര്തവരോധലക്ഷണസ്യ വ്യാധേരയം പ്രഭാവോ യത് സ്തന്യം കരോതി, ദൃഷ്ടത്വാത്| തേന, യദുച്യതേ- “സ്ത്രിയാ ഹ്യാപന്നസത്ത്വായാസ്ത്രിധാ രസഃ സമ്പദ്യതേ- സ്വശരീരപുഷ്ടയേ, സ്തന്യായ, ഗര്ഭാഭിവൃദ്ധയേ ച” (ശാ.അ.൬) ഇതി വചനാദ് “ഗര്ഭ ഏവ സ്തന്യം ഭവതി” തന്നിരസ്തം മന്തവ്യമ്| ദോഹദശബ്ദേനേഹ നാര്യാ ഉച്ചാവചഭാവതൃഷ്ണായോഗോ ദോഹദാഭിധാനോ ജ്ഞേയഃ| യദുക്തം ക്ഷാരപാണിനാ- “ദോഹദിനീ വാ സ്യാന്നാരീ ശോണിതഗുല്മിനീ” ഇതി| ന ത്വിഹ ദ്വൈഹൃദ്യകൃതോ ദോഹദോऽഭിപ്രേതഃ, സ ഹി ഗര്ഭഹൃദയസ്യ മാതൃഹൃദയേന സമ്ബന്ധാദ്ഭവതി; വചനം ഹി- “മാതൃജം ഹ്യസ്യ ഹൃദയം, തദസ്യ മാതൃഹൃദയേന സമ്ബദ്ധം ഭവതി രസവാഹിനീഭിഃ സംവാഹിനീഭിഃ, തസ്മാത്തയോസ്താഭിര്ഭക്തിഃ സമ്പദ്യതേ” (ശാ.അ.൪) ഇതി; ശോണിതഗുല്മേ ച ചേതനാ നാസ്തി, തേന നൈവംരൂപമിഹ ദ്വൈഹൃദ്യം ദോഹദമ്| തേന ഗര്ഭഭ്രാന്ത്യാ യത്കിഞ്ചിദഭ്യവഹാരേച്ഛാദിലക്ഷണം ദോഹദം തസ്യാ ഭവതി, അസത്യപി വിഷസമ്ബന്ധേ യഥാ ശങ്കാവിഷാദ്വിഷലിങ്ഗാനി ഭവന്തി; വചനം ഹി- “ശങ്കാവിഷേണോപഹതാഃ കുര്വന്തി വിഷലക്ഷണമ്” ഇതി| ആടാലത്വം വിസ്തൃതത്വം; യോനിവിസ്താരേണ ച രോമരാജ്യാ അപി വിസ്തരണം വിതന്യമാനചര്മരോമ്ണാ ചൈവോപപന്നമ്| കേവലഃ സ്പന്ദത ഇതി നൈകദേശേന; ഗര്ഭോ ഹ്യേകദേശേനാപി സ്പന്ദതേ, തേനൈതല്ലക്ഷണം ഗര്ഭശങ്കാവ്യാവര്തകമ്| നനു യദുക്തം രക്തഗുല്മേ- “സമഗര്ഭലിങ്ഗഃ” ഇതി, തഥാ “മാസേ വ്യതീതേ ദശമേ ചികിത്സ്യഃ” (ചി.അ.൫) ഇതി; തദനുപപന്നം, യതോ ഗര്ഭാദ്വിശിഷ്ടം പിണ്ഡിതസ്പന്ദനം വിദ്യത ഏവ; തഥാ നവത്വം സുഖസാധ്യതാഹേതുത്വേനോക്തമ്, ഇഹ ച കഥം കാലാതിക്രമേണോപക്രമണീയത്വമുച്യതേ? ബ്രൂമഃ- സമഗര്ഭലിങ്ഗത്വം താവദ്ഭൂരിഗര്ഭസമലിങ്ഗതാഭിപ്രായേണോക്തം; കിംവാ, സമസ്യാവൈകാരികസ്യ ദശമാസികപര്യന്തസ്യ ഗര്ഭസ്യ ലിങ്ഗാനി യസ്യ സ സമഗര്ഭലിങ്ഗഃ, തേന വൈകാരികസുപ്തനാഗോദരാദേര്ലക്ഷണം നേഹ ഭവതീതി ദര്ശയതി| ദശമമാസചികിത്സ്യത്വം ചേഹ വ്യാധിമഹിമ്നാ ബോദ്ധവ്യം, ദശമമാസ ഏവായം ശിഥിലീഭൂതഃ സന് ചികിത്സ്യോ ഭവതീതി വ്യാധിപ്രഭാവഃ| ദൃഷ്ടാ ച വ്യാധിപ്രഭാവകൃതാ കാലാപേക്ഷാ- “ജ്വരേ പേയാഃ കഷായാശ്ച സര്പിഃ ക്ഷീരം വിരേചനമ്| ഷഡഹേ ഷഡഹേ ദേയമ്” ഇത്യാദിഷു| യത്തു സമഗര്ഭലിങ്ഗത്വേന ഗര്ഭശങ്കാനിരാസാര്ഥം രക്തഗുല്മസ്യ ദശമമാസാപേക്ഷണം; തന്ന, ദശമമാസാദര്വാഗപി പിണ്ഡിതസ്പന്ദനേന രക്തഗുല്മസ്യാവധാരണമ്, തഥാ ദശമമാസാദൂര്ധ്വമപി ഗര്ഭാവസ്ഥാനസ്യ ദൃഷ്ടത്വേന ഗര്ഭശങ്കാനപഗമാച്ച; വക്ഷ്യതി ഹി ദശമമാസാദൂര്ധ്വമവസ്ഥാനം ഗര്ഭസ്യ- “വൈകാരികമത ഊര്ധ്വമവസ്ഥാനം” (ശാ.അ.൪) ഇതി||൧൩-൧൪||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
ഏഷാം തു ഖലു പഞ്ചാനാം ഗുല്മാനാം പ്രാഗഭിനിര്വൃത്തേരിമാനി പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- അനന്നാഭിലഷണമ്, അരോചകാവിപാകൌ, അഗ്നിവൈഷമ്യം, വിദാഹോ ഭുക്തസ്യ, പാകകാലേ ചായുക്ത്യാ ഛര്ദ്യുദ്ഗാരൌ, വാതമൂത്രപുരീഷവേഗാനാം ചാപ്രാദുര്ഭാവഃ, പ്രാദുര്ഭൂതാനാം ചാപ്രവൃത്തിരീഷദാഗമനം വാ, വാതശൂലാടോപാന്ത്രകൂജനാപരിഹര്ഷണാതിവൃത്തപുരീഷതാഃ, അബുഭുക്ഷാ, ദൌര്ബല്യം, സൌഹിത്യസ്യ ചാസഹത്വമിതി||൧൫||
View original
एषां तु खलु पञ्चानां गुल्मानां प्रागभिनिर्वृत्तेरिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणम्, अरोचकाविपाकौ, अग्निवैषम्यं, विदाहो भुक्तस्य, पाककाले चायुक्त्या छर्द्युद्गारौ, वातमूत्रपुरीषवेगानां चाप्रादुर्भावः, प्रादुर्भूतानां चाप्रवृत्तिरीषदागमनं वा, वातशूलाटोपान्त्रकूजनापरिहर्षणातिवृत्तपुरीषताः, अबुभुक्षा, दौर्बल्यं, सौहित्यस्य चासहत्वमिति||१५||
തദ്യഥേത്യാദിനാ പൂര്വരൂപാണ്യാഹ| അയുക്ത്യേതി ഛര്ദ്യുദ്ഗാരകാരണമന്തരേണ വ്യാധിപ്രഭാവാദേവേത്യര്ഥഃ| അതിവൃത്തപുരീഷതാ ഉദാവര്തഃ||൧൫||
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17
സര്വേഷ്വപി ഖല്വേതേഷു ഗുല്മേഷു ന കശ്ചിദ്വാതാദൃതേ സമ്ഭവതി ഗുല്മഃ|
തേഷാം സാന്നിപാതികമസാധ്യം ജ്ഞാത്വാ നൈവോപക്രമേത, ഏകദോഷജേ തു യഥാസ്വമാരമ്ഭം പ്രണയേത്, സംസൃഷ്ടാംസ്തു സാധാരണേന കര്മണോപചരേത്|
യച്ചാന്യദപ്യവിരുദ്ധം മന്യേത തദപ്യവചാരയേദ്വിഭജ്യ ഗുരുലാഘവമുപദ്രവാണാം, ഗുരൂനുപദ്രവാംസ്ത്വരമാണശ്ചികിത്സേജ്ജഘന്യമിതരാന്|
ത്വരമാണസ്തു വിശേഷമനുപലഭമാനോ ഗുല്മേഷ്വാത്യയികേ കര്മണി വാതചികിത്സിതം പ്രണയേത്, സ്നേഹസ്വേദൌ വാതഹരൌ സ്നേഹോപസംഹിതം ച മൃദു വിരേചനം ബസ്തീംശ്ച; അമ്ലലവണമധുരാംശ്ച രസാന് യുക്ത്യാऽവചാരയേത്|
മാരുതേ ഹ്യുപശാന്തേ സ്വല്പേനാപി പ്രയത്നേന ശക്യോऽന്യോऽപി ദോഷോ നിയന്തും ഗുല്മേഷ്വിതി||൧൬||
ഭവതി ചാത്ര- ഗുല്മിനാമനിലശാന്തിരുപായൈഃ സര്വശോ വിധിവദാചരിതവ്യാ|
മാരുതേ ഹ്യവജിതേऽന്യമുദീര്ണം ദോഷമല്പമപി കര്മ നിഹന്യാത്||൧൭||
View original
सर्वेष्वपि खल्वेतेषु गुल्मेषु न कश्चिद्वातादृते सम्भवति गुल्मः|
तेषां सान्निपातिकमसाध्यं ज्ञात्वा नैवोपक्रमेत, एकदोषजे तु यथास्वमारम्भं प्रणयेत्, संसृष्टांस्तु साधारणेन कर्मणोपचरेत्|
यच्चान्यदप्यविरुद्धं मन्येत तदप्यवचारयेद्विभज्य गुरुलाघवमुपद्रवाणां, गुरूनुपद्रवांस्त्वरमाणश्चिकित्सेज्जघन्यमितरान्|
त्वरमाणस्तु विशेषमनुपलभमानो गुल्मेष्वात्ययिके कर्मणि वातचिकित्सितं प्रणयेत्, स्नेहस्वेदौ वातहरौ स्नेहोपसंहितं च मृदु विरेचनं बस्तींश्च; अम्ललवणमधुरांश्च रसान् युक्त्याऽवचारयेत्|
मारुते ह्युपशान्ते स्वल्पेनापि प्रयत्नेन शक्योऽन्योऽपि दोषो नियन्तुं गुल्मेष्विति||१६||
भवति चात्र- गुल्मिनामनिलशान्तिरुपायैः सर्वशो विधिवदाचरितव्या|
मारुते ह्यवजितेऽन्यमुदीर्णं दोषमल्पमपि कर्म निहन्यात्||१७||
പിത്താദികൃതേഷ്വപി തു ഗുല്മേഷു സമ്പ്രാപ്തിസിദ്ധസ്യ വാതസ്യ പ്രാധാന്യമാഹ- സര്വേഷ്വപീത്യാദി| സാധാരണേനേതി സംസൃഷ്ടോഭയദോഷപ്രത്യനീകേന| യച്ചാന്യദപീതി സംസര്ഗേ ഏകദോഷോപശമകമപി| അവിരുദ്ധമിതി ഉപദ്രവാണാം ഗുരൂണാമവിരുദ്ധമ്| വിഭജ്യേതി ഗുരുലാഘവം വിഭജ്യ| തേനൈകദോഷപ്രശമനമപി തദേവ കര്തവ്യം യദ്ഗുരൂപദ്രവപ്രശമനം ഭവതീതി ഭാവഃ| ഏതദേവാഹ- ഗുരൂനിത്യാദി| സര്വഗുല്മാനാം വാതമൂലത്വേന വാതനിരപേക്ഷചികിത്സാവിശേഷാനുപലമ്ഭേ വാതചികിത്സൈവ ത്വരയാ കര്തവ്യേത്യാഹ- ത്വരമാണസ്ത്വിത്യാദി| ആത്യയികേ കര്മണി ‘ക്രിയമാണേ’ ഇതി ശേഷഃ| അല്പമപീതി കര്മവിശേഷണമ്||൧൬-൧൭||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
തത്ര ശ്ലോകഃ- സങ്ഖ്യാ നിമിത്തം രൂപാണി പൂര്വരൂപമഥാപി ച|
ദിഷ്ടം നിദാനേ ഗുല്മാനാമേകദേശശ്ച കര്മണാമ്||൧൮||
View original
तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं रूपाणि पूर्वरूपमथापि च|
दिष्टं निदाने गुल्मानामेकदेशश्च कर्मणाम्||१८||
സങ്ഗ്രഹേ ഏകദേശശ്ച കര്മണാമിതി ചികിത്സിതാനാമ്||൧൮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ നിദാനസ്ഥാനേ ഗുല്മനിദാനം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने गुल्मनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം നിദാനസ്ഥാനേ ഗുല്മനിദാനം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||