1. jvaranidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો જ્વરનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

સઙ્ક્ષેપેણ હેતુલિઙ્ગાભિધાયકં સૂત્રસ્થાનમનુ પ્રપઞ્ચેન હેતુલિઙ્ગાભિધાયકં નિદાનસ્થાનમુચ્યતે; હેતુલિઙ્ગજ્ઞાનપૂર્વિકા હિ ચિકિત્સા સાધ્વી ભવતિ| યચ્ચ ચિકિત્સાસૂત્રમાત્રમભિધાતવ્યં, તદુપશયાન્તર્ગતમેવેતિ કૃત્વા; કિંવા, હેતુલિઙ્ગાભિધાનસ્યાપિ ચિકિત્સાર્થત્વાચ્ચિકિત્સાસૂત્રમાત્રાભિધાનમિહ | તત્રાપિ ચ શારીરવિકારેષુ પ્રધાનત્વાજ્જ્વરસ્યૈવ નિદાનમાદાવુચ્યતે| યથા ચ જ્વરઃ પ્રધાનં તથાઽત્રૈવ ‘જ્વરસ્તુ ખલુ’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યતિ; તથા ચિકિત્સિતેઽપિ વક્ષ્યતિ- “દેહેન્દ્રિયમનસ્તાપી સર્વરોગાગ્રજો બલી” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિ| યત્તુ વક્ષ્યતિ- “પુરા ગુલ્મોત્પત્તિરભૂત્” (નિ.અ.૮) ઇતિ; તત્ર પુરાશબ્દ આદ્યાવિર્ભાવે ગુલ્મસ્ય વર્તતે, નતુ જ્વરસ્ય પ્રાગ્ભાવે; દક્ષાધ્વરોદ્ધ્વંસે હિ જ્વરપરિગૃહીતાનાં પ્રાણિનાં દિક્ષુ વિદ્રાવણાદિના ગુલ્મોત્પત્તેરુક્તત્વાત્| નિદાનં કારણમિહોચ્યતે, તચ્ચેહ વ્યાધિજનકં વ્યાધિબોધકં ચ સામાન્યેનોચ્યતે| તત્ર વ્યાધિજનકં નિદાનં હેતુઃ, વ્યાધિબોધકં ચ કારણં નિદાનપૂર્વરૂપરૂપોપશયસમ્પ્રાપ્તિરૂપમ્| તત્ર હેતુરૂપં નિદાનં જનકં ચ ભવતિ, વ્યાધેર્બોધકં ચ ભવતિ| અત એવ પ્રથમમ્ ‘ઇહ ખલુ’ ઇત્યાદિના હેતુમભિધાય તસ્યોપલબ્ધિર્નિદાનેત્યાદિના પુનર્હેતુરપ્યુક્તઃ| જ્વરસ્ય નિદાનં જ્વરનિદાનમ્| કિંવા, નિદાનશબ્દો જનકકારણવચન એવ; તં જ્વરસ્ય જનકકારણં નિદાનમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો જ્વરનિદાનમ્| તેન પૂર્વરૂપાદીનામપિ જ્ઞપ્તિહેતૂનાં તથા ચિકિત્સાસૂત્રસ્ય ચ ગ્રહણમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલુ હેતુર્નિમિત્તમાયતનં કર્તા કારણં પ્રત્યયઃ સમુત્થાનં નિદાનમિત્યનર્થાન્તરમ્| તત્ત્રિવિધમ્- અસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ, પ્રજ્ઞાપરાધઃ, પરિણામશ્ચેતિ||૩||

તદેવં જ્વરનિદાને વક્તવ્યે સર્વવ્યાધિસાધારણમેવ નિદાનં વક્તુમુદ્યતઃ સામાન્યપૂર્વકત્વાદ્વિશેષસ્ય, તત્રાપ્યુત્પન્નસ્ય વ્યાધેર્લક્ષણં યુક્તમિતિ કૃત્વા ઉત્પત્તિહેતુમેવ વ્યવહારાર્થં લક્ષણાર્થં ચ પર્યાયૈરાહ- ઇહ ખલ્વિત્યાદિ| ઇહેતિ ઇહ પ્રકરણે કારણાભિધાયકે હેત્વાદયોઽનર્થાન્તરે ; પ્રકરણાન્તરે અર્થાન્તરેઽપિ હેત્વાદિશબ્દા ભવન્તીતિ દર્શયતિ; યથા- વક્ષ્યતિ- “હેતુરકૃતકત્વાત્” (વિ.અ.૮) ઇતિ, તથા “દશૈવાયતનાનિ સ્યુઃ” (સૂ.અ.૨૯), તથા “કર્તા, મન્તા, વેદિતા, બોદ્ધા” (શા.અ.૪) ઇત્યાદૌ, પ્રત્યયસ્ય લડાદૌ, ઉત્થાનસ્ય ઉદ્ગમનાદૌ| હેત્વાદિભૂરિપર્યાયકથનં શાસ્ત્રે વ્યવહારાર્થં, તથા હેત્વાદિશબ્દાનામર્થાન્તરેઽપિ વર્તમાનત્વે પર્યાયાન્તરેણ સમં સામાનાધિકરણ્યાત્ કારણ એવ વૃત્તિર્નિયમ્યતે; તેન, એકસ્મિન્નર્થે યસ્મિંસ્તે શબ્દાઃ પ્રવર્તન્તે તત્ કારણમિતરહેત્વાદ્યર્થેભ્યો વ્યવચ્છિદ્યતે; તેન, લક્ષણાર્થં ચ પર્યાયાભિધાનં ભવતિ| એવમન્યત્રાપિ વ્યાધ્યાદિપર્યાયાભિધાનેઽપિ વ્યાખ્યેયમ્| ઇહ ચાષ્ટસઙ્ખ્યાયા મઙ્ગલત્વેન, તથાઽષ્ટવિધવ્યાધિજ્વરાદ્યભિધાનાનુષઙ્ગાચ્ચાષ્ટાવેવ હેતુપર્યાયા ઉક્તાઃ; તેનાપરેઽપિ યોનિમૂલમુખપ્રકૃત્યાદયો હેતુપર્યાયા બોદ્ધવ્યાઃ, તે ચ તન્ત્રવિસ્તરભયાન્નોક્તાઃ| એવં રોગપર્યાયાન્તરાનભિધાનેઽપિ ગ્રન્થવિસ્તરભયાદ્યનુસરણીયમ્| હેતોર્ભેદમાહ- તત્ ત્રિવિધમિત્યાદિ| એતચ્ચાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગાદિ દીર્ઘઞ્જીવિતીયે તિસ્રૈષણીયે ચ પ્રપઞ્ચિતમિતિ નેહ પ્રપઞ્ચ્યતે| અત્ર પાઠાદેવ ત્રિત્વે સિદ્ધે ત્રિવિધમિતિવચનં બહુપ્રપઞ્ચસ્યાપ્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગાદેસ્ત્રૈવિધ્યાનતિક્રમોપદર્શનાર્થં, તથા પ્રત્યેકમયોગાતિયોગમિથ્યાયોગભેદાત્ત્રિવિધત્વદર્શનાર્થં ચ| એતચ્ચ હેતુત્રિતયમુક્તમપિ પુનઃ પ્રકરણવશાદુચ્યમાનમિહ ન પુનરુક્તં દોષમાવહતિ| એતચ્ચાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થાદેસ્ત્રૈવિધ્યં મૂલકારણં પ્રતિ નિયામકં, તેન “જ્વરસન્તાપાદ્રક્તપિત્તમુદીર્યતે” (નિ.અ.૮) ઇત્યાદ્યુક્તરોગાદિરૂપપ્રત્યાસન્નકારણાનવરોધો નોદ્ભાવનીયઃ| કિંવા, રક્તપિત્તાદિકારણે જ્વરાદાવપ્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગાદ્યેવ મૂલકારણં, તેન જ્વરાદિકાર્યે રક્તપિત્તાદૌ જ્વરાદિકારણમેવ મૂલકારણં ભવતિ| “કાલબુદ્ધીન્દ્રિયાર્થાનાં યોગો મિથ્યા ન ચાતિ ચ” (સૂ.અ.૧) ઇતિ પૂર્વોક્તક્રમભેદેનેહાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગસ્યાદાવભિધાનેન સર્વેષામેવૈષાં રોગકર્તૃત્વે પ્રાધાન્યં દર્શયતિ, મા ભૂદેકાન્તાભિધાનેન પ્રધાનતાનિયમઃ| યદ્યપિ ચ મૂલભૂતત્વેન પ્રજ્ઞાપરાધઃ પ્રધાનં ભવતિ , તથાઽપિ પ્રત્યાસન્નકારણત્વેન તથાઽબુદ્ધિપૂર્વકસ્યાપ્યુત્કટશબ્દમિથ્યાયોગાદેરપિ કારણત્વેનાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગોઽપિ પ્રધાનમ્| યદ્યપિ કાલો દુષ્પરિહરત્વેન પ્રધાનં, તથાઽપિ સોઽપીન્દ્રિયાર્થપરાધીનત્વેનાપ્રધાનં, કાલાતિયોગાદયો હીન્દ્રિયાર્થશીતાદ્યતિયોગાદિભ્ય એવ પ્રાયો ભવન્તિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અતસ્ત્રિવિધા વ્યાધયઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ- આગ્નેયાઃ, સૌમ્યાઃ, વાયવ્યાશ્ચ; દ્વિવિધાશ્ચાપરે- રાજસાઃ, તામસાશ્ચ||૪||

હેતોર્હેતુત્વં કાર્યે ભવતીતિ હેતુકાર્યં વ્યાધિમાહ- અતસ્ત્રિવિધા ઇત્યાદિ| ન ચાત્ર યથાસઙ્ખ્યમ્, એકરૂપાદપિ હેતોસ્ત્રિવિધવ્યાધ્યુત્પાદાત્| અત્રાપિ ત્રિવિધવચનમાનન્ત્યેઽપિ રોગાણામાગ્નેયત્વાદ્યનતિક્રમોપદર્શનાર્થમ્| આગ્નેયાઃ પૈત્તિકાઃ, સૌમ્યાઃ કફજાઃ, વાયવ્યાઃ વાતજાઃ| યદ્યપિ પ્રધાનત્વેન વાયવ્યા એવ પ્રથમં નિર્દેષ્ટું યુજ્યન્તે, તથાઽપીહ જ્વરે પિત્તસ્ય પ્રધાનત્વાદાગ્નેયાભિધાનમ્| આગ્નેયસૌમ્યવાયવ્યા ઇતિ સમાસેનૈકૈકસ્માદપ્યસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગાદેસ્ત્રિવિધરોગોત્પત્તિત્વં દર્શયતિ, અસમાસે હિ યથાસઙ્ખ્યમપિ શઙ્ક્યેત| અન્યથાઽપિ વ્યાધીનુક્તહેતુજાનાહ- દ્વિવિધાશ્ચાપરે ઇત્યાદિ| રાજસતામસાનાં ચ વિચ્છિદ્ય પાઠેનેહ તન્ત્રે શારીરવ્યાધ્યધિકારપ્રવૃત્તેઽનધિકારત્વેનાપ્રપઞ્ચનીયત્વં દર્શયતિ, અભિધાનં ચ રાજસતામસયોરિહ વ્યાધિકથનસ્ય ન્યૂનતાપરિહારાર્થમ્| આગન્તવશ્ચાભિઘાતાદિજા રોગા આગ્નેયાદિષ્વેવાન્તર્ભવન્તિ; યતસ્તત્રાપિ હિ દોષપ્રકોપોઽવ્યપદેશ્યોઽસ્ત્યેવ; કિંવા, અપરે ઇતિ અપ્રધાનાઃ, પરો હિ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે; અપ્રધાનત્વે ચોક્તૈવોપપત્તિઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર વ્યાધિરામયો ગદ આતઙ્કો યક્ષ્મા જ્વરો વિકારો રોગ ઇત્યનર્થાન્તરમ્||૫||

વ્યાધીનામાગ્નેયાદિવિભાગં દર્શયિત્વા વ્યવહારાર્થં લક્ષણાર્થં ચ પર્યાયાનાહ- તત્ર વ્યાધિરિત્યાદિ| અત્રાપિ પર્યાયાણામનર્થાન્તરેણાતઙ્કાદિશબ્દાનાં ભયાદ્યર્થતાવ્યુદાસાદ્વ્યાધિલક્ષણત્વં બોધ્યમ્| આતઙ્કશબ્દેન હિ ભયમપ્યુચ્યતે, વિકારશબ્દેન હિ ઇન્દ્રિયાદયોઽપિ ષોડશ વિકારા ઉચ્યન્તે| તથા વ્યાધ્યાદિશબ્દાનાં વ્યુત્પત્ત્યા રોગધર્મા લક્ષણીયાઃ| તથા હિ- વિવિધં દુઃખમાદધાતીતિ વ્યાધિઃ; પ્રાયેણામસમુત્થત્વેનામય ઇત્યુચ્યતે; આતઙ્ક ઇતિ દુઃખયુક્તત્વેન કૃચ્છ્રજીવનં કરોતિ, વચનં હિ- “આતઙ્કઃ કૃચ્છ્રજીવને” ઇતિ; યક્ષ્મશબ્દેન ચ રાજયક્ષ્મવદનેકરોગયુક્તત્વં વિકારાણાં દર્શયતિ; જ્વરશબ્દેન ચ દેહમનઃસન્તાપકરત્વં; વિકારશબ્દેન ચ શરીરમનસોરન્યથાકરણત્વં વ્યાધેર્દર્શયતિ; રોગશબ્દેન ચ રુજાકર્તૃત્વમ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તસ્યોપલબ્ધિર્નિદાનપૂર્વરૂપલિઙ્ગોપશયસમ્પ્રાપ્તિતઃ||૬||

ઇદાનીં વ્યાધેર્જનકહેતુમભિધાય તથા તદ્ધેતુજન્યં ચ વ્યાધિમુક્ત્વા તસ્ય વ્યાધેર્જ્ઞાનોપાયમાહ- તસ્યેત્યાદિ| અવિજ્ઞાતે હિ વ્યાધૌ ચિકિત્સા ન પ્રવર્તતે, અતઃ સામાન્યેન વ્યાધિજ્ઞાનોપાયનિદાનપઞ્ચકાભિધાનં યુક્તમ્||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્ર નિદાનં કારણમિત્યુક્તમગ્રે||૭||

નિદાનં વિવૃણોતિ- તત્રેત્યાદિ| અગ્રે ઉક્તમિતિ ‘ઇહ ખલુ’ ઇત્યાદિના ‘પરિણામશ્ચ’ ઇત્યન્તેન| કારણં ચ વ્યાધીનાં સન્નિકૃષ્ટં વાતાદિ, વિપ્રકૃષ્ટં ચાર્થાનામયોગાદિ; પુનર્વિપ્રકૃષ્ટં કારણં રક્તપિત્તસ્ય જ્વરસન્તાપ ઇત્યાદિ; પુનશ્ચ વ્યાધીનાં સામાન્યેન વિપ્રકૃષ્ટં કારણમુક્તં યથા- “પ્રાગપિ ચાધર્માદૃતે ન રોગોત્પત્તિરભૂત્” (વિ.અ.૩) ઇત્યાદિ; તદેતત્ સર્વમપિ કારણશબ્દેન ગ્રાહ્યમ્| તત્રાધર્મકાર્યત્વેન વ્યાધીનાં દૈવવ્યપાશ્રયપ્રાયશ્ચિત્તબલિમઙ્ગલેત્યાદિચિકિત્સાસાધ્યત્વં પ્રતીયતે, રુદ્રકોપભવત્વેન ચ જ્વરસ્ય મહાપ્રભાવત્વં તથાઽઽગ્નેયત્વં ચ પ્રતીયતે; ક્રોધો હ્યાગ્નેયઃ, તેન તન્મયો જ્વરોઽપ્યાગ્નેયઃ| તથાચ વચનમ્- “ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ જ્વરો નાસ્ત્યૂષ્મણા વિના| તસ્માત્ પિત્તવિરુદ્ધાનિ ત્યજેત્ પિત્તાધિકેઽધિકમ્” (વા.ચિ.અ.૧) ઇતિ| વાતાદિજન્યત્વજ્ઞાનેન ચ વાતાદિવિપરીતભેષજસાધ્યત્વં તથાઽનુદ્ભૂતવાતાદિવિકારાન્તરસમ્બન્ધોઽપિ ભાવી કલ્પ્યતે| અસાત્મ્યરૂક્ષાદિહેતુસેવાદર્શનેન ચ ભાવી વ્યાધિસ્તજ્જન્ય ઉન્નીયતે| વ્યાધિપરીક્ષાયાં ચ સન્દેહે જાતે યસ્ય વ્યાધેર્હેતુસેવા દૃશ્યતે, સ પરિકલ્પ્યતે; એવમાદિ હેતુના વ્યાધિપરીક્ષણમ્||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

પૂર્વરૂપં પ્રાગુત્પત્તિ લક્ષણં વ્યાધેઃ||૮||

નિદાનાનન્તરીયકત્વાત્ પૂર્વરૂપાદીનાં નિદાનાનન્તરં પૂર્વરૂપાદીન્યુચ્યન્તે , અતઃ પૂર્વરૂપલક્ષણમાહ- પૂર્વેત્યાદિ| ઉત્પત્તેઃ પ્રાક્ પ્રાગુત્પત્તિ| એતેન ઉત્પત્તેઃ પૂર્વં યદ્ભવિષ્યદ્વ્યાધેર્લક્ષણં તત્ પૂર્વરૂપમ્| નિદાનસેવા તુ ભાવિવ્યાધિબોધિકા ભવત્યપિ નિદાનશબ્દગૃહીતત્વાદેવ તથા લક્ષણશબ્દાનભિધેયત્વાચ્ચ ન પૂર્વરૂપશબ્દેનોચ્યતે| ઉક્તં હ્યન્યત્ર- “સ્થાનસંશ્રયિણઃ ક્રુદ્ધા ભાવિવ્યાધિપ્રબોધકમ્| લિઙ્ગં કુર્વન્તિ યદ્દોષાઃ પૂર્વરૂપં તદુચ્યતે” ઇતિ| ન ચ વાચ્યં યદનુત્પન્નસ્યાવિદ્યમાનસ્ય વ્યાધેઃ કથં લક્ષણં ભવતીતિ; યતો મેઘાદપિ ભાવિની વૃષ્ટિરનુમીયતે, તથા રોહિણ્યુદયં દૃષ્ટ્વા કૃત્તિકોદયોઽનુમીયતે| તચ્ચ પૂર્વરૂપં દ્વિવિધમ્- એકં ભાવિવ્યાધ્યવ્યક્તરૂપં, યદુક્તમ્- “અવ્યક્તં લક્ષણં તસ્ય પૂર્વરૂપમિતિ સ્મૃતમ્” (ચિ.અ.૧૧) ઇતિ, તથા “લિઙ્ગમવ્યક્તમલ્પત્વાદ્વ્યાધીનાં તદ્યથાયથમ્” (વા. નિ. અ.૧) ઇતિ ; દ્વિતીયં તુ દોષદૂષ્યસમ્મૂર્ચ્છનાવસ્થાજન્યમવ્યક્તલિઙ્ગાદન્યદેવ; યથા- જ્વરે બાલપ્રદ્વેષરોમહર્ષાદિ; ન હ્યેતત્ પૂર્વરૂપં જ્વરાવસ્થાયાં નિયમેન વ્યક્તં ભવતિ, કિન્તુ જ્વરપૂર્વકાલ એવ; યત્ર તુ વ્યક્તં ભવતિ, સ ચાસાધ્યો મતઃ| અત એવૈવમ્ભૂતપૂર્વરૂપાભિપ્રાયેણૈવારિષ્ટે વક્ષ્યતિ- “પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરોક્તાન્યતિમાત્રયા| યં વિશન્તિ વિશત્યેનં મૃત્યુર્જ્વરપુરસ્સરઃ” (ઇં.અ.૫) ઇતિ; તથા- “અન્યસ્યાપિ ચ રોગસ્ય પૂર્વરૂપાણિ યં નરમ્| વિશન્ત્યનેન કલ્પેન તસ્યાપિ મરણં ધ્રુવમ્” (ઇં.અ.૫) ઇતિ| એતદ્ધિ યદ્યવ્યક્તલક્ષણપૂર્વરૂપાભિપ્રાયેણ વચનં સ્યાત્તદા સર્વજ્વરાણામસાધ્યત્વં સ્યાત્, યતઃ પૂર્વરૂપાવસ્થાયામવ્યક્તાનિ લક્ષણાનિ જ્વરે જાતે વ્યક્તાનિ સર્વાણિ સર્વત્રૈવ ભવન્તિ; તસ્માત્ પૂર્વરૂપાવસ્થાપ્રતિનિયતપૂર્વરૂપાભિપ્રાયેણૈવૈતદ્વચનમ્| અવ્યક્તતા ચ લક્ષણાનામિયમેવ- યદલ્પત્વેનાસ્ફુટત્વમ્| યત્તુ પૂર્વરૂપં દોષદૂષ્યસમ્મૂર્ચ્છનાવસ્થાનિયતં તદ્ વ્યાધિમાત્રસ્ય ગમકં, ન તદ્દોષવિશેષં ગમયતિ| એતત્પૂર્વરૂપાભિપ્રાયેણ ચ વાગ્ભટેઽપ્યુક્તં યત્- “પ્રાગ્રૂપં યેન લક્ષ્યતે| ઉત્પિત્સુરામયો દોષવિશેષેણાનધિષ્ઠિતઃ ” (વા. નિ.અ.૧) ઇતિ| યત્તુ અવ્યક્તલિઙ્ગં રૂપં પૂર્વરૂપં, તદ્દોષવિશેષમપિ વ્યાધેર્ગમયતિ, યદુક્તં હારીતે- “ઇતિ પૂર્વરૂપમષ્ટાનાં જ્વરાણાં સામાન્યતઃ, વિશેષતસ્તુ જૃમ્ભાઙ્ગમર્દભૂયિષ્ઠં હૃદયોદ્વેગિ વાતજમ્” ઇત્યાદિ, તથા સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “સામાન્યતો, વિશેષાત્તુ જૃમ્ભાઽત્યર્થં સમીરણાત્| પિત્તાન્નયનયોર્દાહઃ કફાન્નાન્નાભિનન્દનમ્” (સુ.ઉ.અ.૩૯) ઇતિ, એતદ્ધિ પૂર્વરૂપં ભાવિજ્વરલિઙ્ગમેવાવ્યક્તમલ્પત્વેનેતિ જ્ઞેયમ્| વ્યક્તે હિ જ્વરે વાતાદિજે જૃમ્ભાદયઃ પૂર્વરૂપાપેક્ષયાઽત્યર્થં ભવન્તિ| એવં પૂર્વરૂપદ્વૈવિધ્યે યત્ર વિશિષ્ટં પૂર્વરૂપમસ્તિ તત્ર સાક્ષાદેવાભિધીયતે, યત્ર વિશિષ્ટં નાસ્તિ તત્ર લિઙ્ગમાત્રં વક્ષ્યતિ; તેનાવ્યક્તાન્યેવ લિઙ્ગાનિ પૂર્વરૂપમિતિ તત્ર જ્ઞાતવ્યમ્ ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

પ્રાદુર્ભૂતલક્ષણં પુનર્લિઙ્ગમ્| તત્ર લિઙ્ગમાકૃતિર્લક્ષણં ચિહ્નં સંસ્થાનં વ્યઞ્જનં રૂપમિત્યનર્થાન્તરમ્||૯||

લક્ષણમાહ- પ્રાદુર્ભૂતેત્યાદિ| ઉત્પન્નવ્યાધેઃ સ્વરૂપં, તથા વાતાદ્યામપક્વાદિવિશેષણવિશિષ્ટં વ્યાધિં નિદાનોપશયસમ્પ્રાપ્તિવ્યતિરિક્તં યદ્બોધયતિ, તલ્લિઙ્ગમ્| અનેન ચ વ્યાધિપ્રતિનિયતં લિઙ્ગં યથા- જ્વરસ્ય સન્તાપઃ, તથા અતિસરણમતીસારસ્યેત્યાદિ ગૃહ્યતે; તથા વાતાદિકૃતં ચ વાતાદિજ્વરસ્ય વિષમારમ્ભવિસર્ગિત્વાદિ ગૃહ્યતે; તથા આમપક્વજીર્ણજ્વરલક્ષણાદીનિ વિશિષ્ટવ્યાધિબોધકાનિ ગૃહ્યન્તે; તથા ઉપદ્રવાશ્ચાસાધ્યતાદ્યવસ્થાપન્નવ્યાધિબોધકત્વેન લક્ષણાન્યેવ| રિષ્ટં તુ મરણસ્ય પૂર્વરૂપમેવ| નિદાનાદયસ્તુ યદ્યપ્યુત્પન્નવ્યાધિગમકા અપિ ભવન્તિ, તથાઽપિ પૃથગ્લક્ષણાનિર્દેશાન્ન તે ઇહ લિઙ્ગશબ્દેનોચ્યન્તે| વ્યવહારાર્થં તથા લક્ષણાર્થં ચ લિઙ્ગપર્યાયાનાહ- તત્ર લિઙ્ગમિત્યાદિ| અસ્મિન્નર્થેઽનર્થાન્તરમિતિ લિઙ્ગલક્ષણેઽર્થેઽભિધેયેઽનર્થાન્તરં, પ્રકરણાન્તરે ત્વર્થાન્તરેઽપિ લિઙ્ગાદયો ભવન્તિ; યથા- “બલી લિઙ્ગં સમર્પયેત્” (ચિ.અ.૨) ઇત્યત્ર શેફ ઉચ્યતે, તથા “સંસ્થાનમાકૃતિર્જ્ઞેયા સુષમા વિષમા ચ યા” (ઇ.અ.૭); તથા “લક્ષણવચ્ચોદાહરણવચ્ચ” (વિ.અ.૮), તથા “તૈલસર્પિર્ભ્યાં વ્યઞ્જનાન્યુપકલ્પયેત્”, તથા “રૂપસ્ય સત્ત્વસ્ય ચ સન્તતિર્યા” (શા.અ.૨) ઇત્યાદૌ| નનુ, યથેહ ‘અસ્મિન્નર્થે’ ઇત્યુક્તં તથા હેતુવ્યાધિસમ્પ્રાપ્તિપર્યાયાભિધાનેઽપિ ‘અસ્મિન્નર્થે’ ઇતિ વક્તવ્યમ્| ન, હેતુપર્યાયાભિધાને તાવત્ ‘ઇહ ખલુ’ ઇત્યનેનૈવ તદર્થ ઉક્ત એવ, સમ્પ્રાપ્તિપર્યાયકથને ચ વ્યાધેરિતિ પદેનૈવ ‘અસ્મિન્નર્થે’ ઇતિપદસ્યાર્થો લભ્યત એવ, ગદપર્યાયેષુ તુ નાર્થાન્તરતા પ્રાયો દૃશ્યતે, તેન તત્ર ‘અસ્મિન્નર્થે’ ઇતિ ન કૃતમ્| અયં ચાચાર્યાભિપ્રાયો યત્- યત્રાન્યાર્થતાં શબ્દસ્ય પશ્યતિ, તત્રૈવ ‘અસ્મિન્નર્થે’ ઇતિ કરોતિ, યથા- ‘સમવેતાનાં પુનર્દોષાણામંશાંશવિકલ્પો વિકલ્પોઽસ્મિન્નર્થે’ ઇતિ| વિકલ્પશબ્દો હ્યયમન્યત્રાપિ વર્તતે, યથા- “અન્યૈશ્ચ વિકલ્પૈર્વિકલ્પિતાનાં” (વિ.અ.૧), તથા “વિકલ્પો ન ત્વસાધ્યાનાં” (સૂ.અ.૧૦) ઇત્યાદિ| નનુ પૂર્વરૂપોપશયયોઃ કિમિતિ પર્યાયાનભિધાનમ્? બ્રૂમઃ- પૂર્વરૂપસ્ય તાવત્ પર્યાયાભિધાનં યદેવ રૂપસ્ય તદેવ; યતઃ, રૂપાદય એવ હિ પૂર્વશબ્દયુક્તાઃ પૂર્વરૂપપર્યાયા ભવન્તિ; ઉપશયસ્તુ ચિકિત્સા, તસ્યાસ્તુ પર્યાયાશ્ચિકિત્સિત એવ સ્વાધિકારત્વેન વક્તવ્યા ઇતિ નેહ પુનરુક્તાઃ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ઉપશયઃ પુનર્હેતુવ્યાધિવિપરીતાનાં વિપરીતાર્થકારિણાં ચૌષધાહારવિહારાણામુપયોગઃ સુખાનુબન્ધઃ||૧૦||

ઉપશયમાહ- ઉપશય ઇત્યાદિ| ઉપશયનમુપશયઃ સુખાનુબન્ધ ઇત્યર્થઃ| હેતુના, તથા વ્યાધિના, તથા હેતુવ્યાધિભ્યાં ચ વિપરીતા હેતુવ્યાધિવિપરીતાઃ; તેષામૌષધાહારવિહારાણાં, તથા હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકારિણાં ચૌષધાન્નવિહારાણાં; સુખાનુબન્ધ ઇતિ સુખરૂપોઽનુબન્ધઃ, અનુબન્ધશ્ચ સુખકારણમિત્યર્થઃ | અયં ચોપશયો ગૂઢલિઙ્ગે ચ વ્યાધૌ જ્ઞાનોપાયો ભવતિ| યદુક્તં- “ગૂઢલિઙ્ગં વ્યાધિમુપશયાનુપશયાભ્યાં પરીક્ષેત” (વિ.અ.૪) ઇતિ; ઉક્તં ચ ત્રિશોથીયે- “સ્નેહોષ્ણમર્દનાભ્યાં ચ પ્રણશ્યેત્ સ ચ વાતિકઃ” (સૂ.અ.૧૮)| અત્ર ચ વિપરીતાર્થકારિ તદેવોચ્યતે યદવિપરીતતયાઽઽપાતતઃ પ્રતીયમાનં વિપરીતસ્યાર્થં પ્રશમલક્ષણં કરોતિ| અત્રોદાહરણાનિ લિખ્યન્તે- હેતુવિપરીતમૌષધં યથા- શીતકફજે જ્વરે શુણ્ઠ્યાદ્યુષ્ણં ભેષજં, હેતુવિપરીતમન્નં યથા- શ્રમાનિલજે જ્વરે રસૌદનઃ, હેતુવિપરીતો વિહારો યથા- દિવાસ્વપ્નોત્થકફે રાત્રૌ જાગરણં, વ્યાધિવિપરીતમૌષધં યથા- અતીસારે સ્તમ્ભનં પાઠાદિ, વ્યાધિવિપરીતમન્નં યથા- અતીસારે સ્તમ્ભનં મસૂરાદિ, વ્યાધિવિપરીતો વિહારો યથા- ઉદાવર્તે પ્રવાહણં, હેતુવ્યાધિવિપરીતમૌષધં યથા- વાતશોથે વાતહરં શોથહરં ચ દશમૂલં, હેતુવ્યાધિવિપરીતમન્નં યથા- શીતોત્થજ્વરે ઉષ્ણા જ્વરઘ્ની ચ યવાગૂઃ, હેતુવ્યાધિવિપરીતો વિહારો યથા- સ્નિગ્ધદિવાસ્વપ્નજાયાં તન્દ્રાયાં રૂક્ષં તન્દ્રાવિપરીતં ચ રાત્રિજાગરણં , હેતુવિપરીતાર્થકાર્યૌષધં યથા- પિત્તપ્રધાને પચ્યમાને શોથે પિત્તકર ઉષ્ણ ઉપનાહઃ, હેતુવિપરીતાર્થકાર્યન્નં યથા- પચ્યમાને પિત્તપ્રધાને શોથે વિદાહ્યન્નં, હેતુવિપરીતાર્થકારી વિહારો યથા- વાતોન્માદે સન્ત્રાસનં, વ્યાધિવિપરીતાર્થકાર્યૌષધં યથા- છર્દ્યાં વમનકારકં મદનફલાદિ; વ્યાધિવિપરીતાર્થકાર્યન્નં યથા- અતીસારે વિરેકકારકં ક્ષીરં, ઉક્તં હિ- “બહુદોષસ્ય દીપ્તાગ્નેઃ સપ્રાણસ્ય ન તિષ્ઠતિ| પૈત્તિકો યદ્યતીસારઃ પયસા તં વિરેચયેત્” (ચિ. અ.૧૯) ઇતિ; વ્યાધિવિપરીતાર્થકારી વિહારો યથા- છર્દ્યાં વમનસાધ્યાયાં વમનાર્થં પ્રવાહણં; હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકાર્યૌષધં યથા- અગ્નિના પ્લુષ્ટેઽગુર્વાદિના લેપઃ, ઉષ્ણં હિ હેતાવગ્નૌ વ્યાધૌ ચ દાહેઽનુગુણં પ્રતિભાતિ; હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકાર્યન્નં યથા- મદ્યપાનોત્થે મદાત્યયે મદકારકં મદ્યં; હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકારી વિહારો યથા- વ્યાયામજનિતસમ્મૂઢવાતે જલપ્રતરણાદિરૂપો વ્યાયામઃ, અયં હેતૌ વ્યાયામે વ્યાધૌ ચ સમ્મૂઢવાતેઽનુગુણઃ પ્રતિભાતિ| નનૂપશયવદનુપશયોઽપિ વ્યાધિપરીક્ષકોઽસ્તિ, ઉચ્યતે ચ- “ગૂઢલિઙ્ગં વ્યાધિમુપશયાનુપશયાભ્યાં પરીક્ષેત” (વિ. અ.૪), તથા વાગ્ભટેઽપ્યુક્તં- “વિપરીતોઽનુપશયઃ સ હ્યસાત્મ્યમિતિ સ્મૃતઃ” (વા. નિ. અ.૧) ઇતિ; સત્યમસ્તિ ચ, પરં નિદાનગ્રહણેનૈવ ગૃહીતત્વાન્ન પૃથગુચ્યતે; અનુપશયોઽપિ હેતુસેવયૈવ ભવતિ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

સમ્પ્રાપ્તિર્જાતિરાગતિરિત્યનર્થાન્તરં વ્યાધેઃ||૧૧||

યદ્યપિ સમ્પ્રાપ્ત્યનન્તરં લિઙ્ગપ્રાદુર્ભાવઃ, તથાઽપિ સમ્પ્રાપ્તેર્વ્યાધિનિરૂપણં પ્રત્યલ્પપ્રયોજનત્વાચ્છેષતઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ- સમ્પ્રાપ્તિરિત્યાદિ| જાતિઃ જન્મ; સમ્પ્રાત્પ્યાગતિજાતિશબ્દૈર્યોઽર્થોઽભિધીયતે સા વ્યાધેઃ સમ્પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ| અ(ત)ત્રૈકે વ્યાધિજન્મમાત્રમન્ત્યકારણવ્યાપારજન્યં સમ્પ્રાપ્તિમાહુઃ| ઇયં ચ સમ્પ્રાપ્તિર્યદ્યપિ નિદાનાદિવદ્ વ્યાધિબોધિકા ન ભવતિ, તથાઽપિ નાનુત્પન્નસ્ય વ્યાધેર્લક્ષણં ભવતીતિ કૃત્વા ઉપપત્તેર્વ્યાધ્યુપલમ્ભકત્વં વર્ણયન્તિ| એતચ્ચાન્યે ન મન્યન્તે, યતો નૈવં સતિ સમ્પ્રાપ્તિતઃ કશ્ચિદ્વિશેષો વ્યાધેરધિગમ્યતે| ન ચાયં નિયમઃ- યદુત્પન્ન એવ પરં વ્યાધિરુપલભ્યતે, યતો નિદાનપૂર્વરૂપાભ્યામનુત્પન્નોઽપિ વ્યાધિર્ભાવિત્વેન બુધ્યતે| તસ્માદ્ વ્યાધિજનકદોષવ્યાપારવિશેષયુક્તં વ્યાધિજન્મેહ સમ્પ્રાપ્તિશબ્દેન વાચ્યમ્, અત એવ પર્યાયે ‘આગતિઃ’ ઇત્યુક્તમ્| આગતિર્હિ ઉત્પાદકારણસ્ય વ્યાધિજનનપર્યન્તં ગમનમ્| ઇયં ચ સમ્પ્રાપ્તિર્વ્યાધિવિશેષં બોધયત્વેવ| યથા જ્વરે- ‘સ યદા પ્રકુપિતઃ પ્રવિશ્યામાશયમ્’ ઇત્યારભ્ય ‘તદા જ્વરમભિનિર્વર્તયતિ’ ઇત્યન્તેન યા સમ્પ્રાપ્તિરુચ્યતે, તયા જ્વરસ્યામાશયદૂષકત્વાગ્ન્યુપઘાતકત્વરસદૂષકત્વાદયો ધર્માઃ પ્રતીયન્તે| ન ચ વાચ્યં- દોષાણામયમામાશયદૂષકત્વાદિર્ધર્મઃ , તતશ્ચ કારણધર્માણાં નિદાનગ્રહણેનૈવ ગ્રહણં ભવતીતિ; યતઃ, કારણધર્મોઽપ્યયં વ્યાધિજનકદોષવ્યાપારરૂપઃ સમ્પ્રાપ્તિશબ્દેન વિશેષબોધનાર્થં પૃથક્ કૃત્વોચ્યતે; યથા- લિઙ્ગત્વાવિશેષેઽપિ ભાવિવ્યાધિબોધકત્વવિશેષાત્ પૂર્વરૂપં પૃથગુચ્યતે, અત એવ વાગ્ભટેઽપ્યેવમેવ સમ્પ્રાપ્તિલક્ષણમુક્તં- “યથાદુષ્ટેન દોષેણ યથા ચાનુવિસર્પતા| નિર્વૃત્તિરામયસ્યાસૌ સમ્પ્રાપ્તિર્જાતિરાગતિઃ ” (વા. નિ.અ.૧) ઇતિ||૧૧||

Adhikarana 11 (12(1)) · Śloka 12

સા સઙ્ખ્યાપ્રાધાન્યવિધિવિકલ્પબલકાલવિશેષૈર્ભિદ્યતે|૧૨|

સમ્પ્રતિ સમ્પ્રાપ્તેઃ પ્રતિવ્યાધિવ્યક્તિભિન્નાયાઃ સર્વત્ર વ્યાધૌ તત્પ્રયોજનાભાવાન્ન ભેદો વક્તવ્યઃ, યસ્તૂપયુક્તો ભવતિ સમ્પ્રાપ્તિવિશેષસ્તમભિધાસ્યત્યેવ, “સ યદા પ્રકુપિતઃ પ્રવિશ્યામાશયમ્” ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન; અતઃ સર્વસમ્પ્રાપ્ત્યનભિધાનાન્ન્યૂનતાદોષપરિહારાર્થં સર્વવ્યાધિસાધારણાન્ સમ્પ્રાપ્તિભેદાનાહ- સા સઙ્ખ્યેત્યાદિ|- સા સમ્પ્રાપ્તિઃ સઙ્ખ્યાદિભિર્ભિદ્યતે ઇતિ સઙ્ખ્યાદિભિન્ને વ્યાધૌ ભિન્ના ભવતીત્યર્થઃ; યતો ન ભિન્નાનાં ભાવાનામભિન્નોત્પત્તિર્ભવતિ, કિન્તર્હિ ભિન્નૈવ ભવતિ; યદ્યપિ ચ પ્રતિવ્યાધિ વ્યક્તાઽપિ સમ્પ્રાપ્તિર્ભિન્નૈવ ભવતિ, તથાઽપિ સ ભેદઃ સમ્પ્રાપ્તેરિહ પ્રયોજનાભાવાન્નોચ્યતે; યતઃ, સઙ્ખ્યાપ્રાધાન્યવિધ્યાદિતુલ્યાસુ જ્વરવ્યક્તિષુ એકરૂપનિદાનલિઙ્ગચિકિત્સિતાસુ ભેદપ્રતિપાદને ન કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમસ્તિ, સઙ્ખ્યાદિભિન્ને તુ જ્વરાદૌ નિદાનલિઙ્ગચિકિત્સાભેદોઽસ્તિ, અતઃ સઙ્ખ્યાદિભેદજનકાયાઃ સમ્પ્રાપ્તેર્ભેદકથનમુચિતમેવ||૧૨(૧)||

Adhikarana 12 (12(2)) · Śloka 12

સઙ્ખ્યા તાવદ્યથા- અષ્ટૌ જ્વરાઃ, પઞ્ચ ગુલ્માઃ, સપ્ત કુષ્ઠાન્યેવમાદિઃ|૧૨|

સઙ્ખ્યાભેદમુદાહરતિ- સઙ્ખ્યા તાવદિત્યાદિ| યદ્યપિ પ્રાધાન્યાદિભેદભિન્નેઽપિ વ્યાધૌ સઙ્ખ્યાભેદોઽસ્ત્યેવ, તથાઽપીહ યૈવ શાસ્ત્રસિદ્ધા અષ્ટૌદરીયાદિપ્રતિપાદિતા સઙ્ખ્યા સૈવ સઙ્ખ્યાશબ્દેન પ્રાપ્તા| અત એવાષ્ટૌ જ્વરા ઇત્યભિધાય દ્વિવિધં શોણિતપિત્તમિતિ ક્રમાત્ પ્રાપ્તં રક્તપિત્તં નોદાહૃતં; યતઃ દ્વિવિધત્વં હિ રક્તપિત્તસ્ય વિધિભેદે પ્રવિશતિ ન સઙ્ખ્યાયાં, ‘દ્વિવિધં શોણિતપિત્તમ્’ ઇતિ વિધિશબ્દેનૈવોક્તત્વાત્||૧૨(૨)||

Adhikarana 13 (12(3)) · Śloka 12

પ્રાધાન્યં પુનર્દોષાણાં તરતમાભ્યામુપલભ્યતે| તત્ર દ્વયોસ્તરઃ, ત્રિષુ તમ ઇતિ|૧૨|

પ્રાધાન્યં પુનરિત્યાદૌ તરતમાભ્યામિતિ તરતમશબ્દાભિધેયાભ્યાં વૃદ્ધિભ્યામ્| તરતમશબ્દયોર્વિષયં વિભજતે- દ્વયોરિત્યાદિ|- દ્વયોસ્તર ઇતિ દ્વયોર્દોષયોર્વૃદ્ધયોસ્તરપ્રયોગો ભવતિ- વૃદ્ધતર ઇતિ| એવં ત્રિષુ તમ ઇતિ ત્રિષુ દોષેષુ વૃદ્ધેષુ સત્સુ તમપ્રયોગો ભવતિ- વૃદ્ધતમ ઇતિ| તદેવં દ્વન્દ્વારબ્ધે વિકારેઽન્યતરદોષસ્ય તરશબ્દલક્ષિતેન પ્રાધાન્યેન સમ્પ્રાપ્તિર્ભિદ્યતે, તથા ત્રિદોષારબ્ધે વિકારે તમશબ્દલક્ષિતાન્યતમદોષપ્રાધાન્યાત્ સમ્પ્રાપ્તિર્ભિદ્યતે, ઇત્યુક્તં ભવતિ||૧૨(૩)||

Adhikarana 14 (12(4)) · Śloka 12

વિધિર્નામ- દ્વિવિધા વ્યાધયો નિજાગન્તુભેદેન, ત્રિવિધાસ્ત્રિદોષભેદેન, ચતુર્વિધાઃ સાધ્યાસાધ્યમૃદુદારુણભેદેન|૧૨|

સમ્પ્રાપ્તિભેદં ક્રમાગતં વિધિમાહ- વિધિર્નામ દ્વિવિધા વ્યાધયો નિજાગન્તુભેદેનેત્યાદિના| વિધિરિતિ વિધિકૃત ઇત્યર્થઃ| તેન દ્વિવિધત્વાદયો ભેદા યતો ભવન્તિ સ વિધિઃ; વિધિશ્ચ પ્રકારો ભેદ ઇત્યર્થઃ| સાધ્યાસાધ્યમૃદુદારુણભેદેનેતિ સાધ્યાસાધ્યગતેન મૃદુદારુણભેદેન; તેન, મૃદુસાધ્યં સુખસાધ્યં, દારુણસાધ્યં કૃચ્છ્રસાધ્યં રોહિણીવલયાદિ, તથા મૃદ્વસાધ્યં યાપ્યં, દારુણાસાધ્યં પ્રત્યાખ્યેયમિતિ ભેદચતુષ્ટમ્| યદ્યપિ ચ સઙ્ખ્યાપ્રાધાન્યાદિકૃતોઽપિ વ્યાધેર્વિધિભેદો ભવત્યેવ, તથાઽપિ સઙ્ખ્યાદિભેદાનાં સ્વસઞ્જ્ઞયૈવ ગૃહીતત્વાદ્ગોબલીવર્દન્યાયાત્ સઙ્ખ્યાદ્યગૃહીતે વ્યાધિપ્રકારેઽયં વિધિશબ્દો વર્તનીયઃ||૧૨(૪)||

Adhikarana 15 (12(5)) · Śloka 12

સમવેતાનાં પુનર્દોષાણામંશાંશબલવિકલ્પો વિકલ્પોઽસ્મિન્નર્થે|૧૨|

ક્રમાગતં વિકલ્પમાહ- સમવેતાનામિત્યાદિ|- સમવેતાનામિતિ સર્વેષાં; તેન, એકશો દ્વિશો મિલિતાનાં ચ દોષાણાં ગ્રહણમ્| અંશમંશં પ્રતિ બલમંશાંશબલં, તસ્ય વિકલ્પ ઉત્કર્ષાપકર્ષરૂપોંઽશાંશબલવિકલ્પઃ; એવમ્ભૂતો દોષાણામંશાંશબલવિકલ્પોઽસ્મિન્નર્થ ઇતિ અસ્મિન્ પ્રકરણે વિકલ્પ ઉચ્યતે| પ્રકરણાન્તરે તુ વિકલ્પશબ્દેન ભેદમાત્રમુચ્યતે; યથા- “વિકલ્પો ન ત્વસાધ્યાનાં” (સૂ.અ.૧૦) ઇત્યાદાવિતિ ભાવઃ| તત્ર દોષાણામંશાંશવિકલ્પો યથા- વાતે પ્રકુપિતેઽપિ કદાચિદ્વાતસ્ય શીતાંશો બલવાન્ ભવતિ, કદાચિલ્લઘ્વંશઃ, કદાચિદ્રૂક્ષાંશઃ, કદાચિલ્લઘુરૂક્ષાંશ ઇત્યાદિ; એવં પિત્તકફયોરપ્યુદાહાર્યોંઽશાંશવિકલ્પઃ; અયં ચાંશાંશબલવિકલ્પો દોષાણાં શીતાદિગુણોદ્ભૂતહેતુભેદાદ્ભવતિ||૧૨(૫)||

Adhikarana 16 (12) · Śloka 12

બલકાલવિશેષઃ પુનર્વ્યાધીનામૃત્વહોરાત્રાહારકાલવિધિવિનિયતો ભવતિ||૧૨||

બલકાલવિશેષમાહ- બલેત્યાદિ|- બલસ્ય કાલો બલકાલઃ, તસ્ય વિશેષો વસન્તપૂર્વાહ્ણાદિર્બલકાલવિશેષઃ| ઋતવશ્ચાહોરાત્રાહારયોઃ કાલાશ્ચ ઋત્વહોરાત્રાહારકાલાઃ, તેષાં ભેદો વિધિઃ, તત્ર વિશેષેણ નિયતો બલકાલવિશેષઃ ઋત્વહોરાત્રાહારકાલવિધિવિનિયતઃ; તત્ર ઋતુવિનિયતો બલકાલવિશેષો યથા- શ્લેષ્મજ્વરસ્ય વસન્તઃ, અહોરાત્રવિનિયતો યથા- શ્લેષ્મજ્વરસ્ય પૂર્વાહ્ણઃ પ્રદોષશ્ચ, આહારવિનિયતો યથા- શ્લેષ્મજ્વરસ્ય ભુક્તમાત્રકાલઃ, એવમાદ્યુન્નેયમ્| કેચિત્તુ વિધિશબ્દેન પૂર્વકૃતં કર્મ બ્રુવતે, તત્રાપિ કર્મનિયતો બલકાલવિશેષઃ પચ્યમાનકર્મકાલ એવ જ્ઞેયઃ| એષુ ચ બલકાલેષુ યદ્યપિ વ્યાધેરભૂતપ્રાદુર્ભાવરૂપા સમ્પ્રાપ્તિર્ન ભવતિ, તથાઽપિ વ્યાધિસન્તાને તત્કાલં વ્યાધ્યુત્પત્તૌ સમ્પ્રાપ્તિર્ભિન્નૈવ ભવતીતિ મન્તવ્યમ્| ઇયં ચ કાલવિશેષપ્રાપ્ત્યા બલવદ્વ્યાધિજનિકા સમ્પ્રાપ્તિર્વ્યાધેર્વિશેષં સ્ફુટમેવ બોધયતિ| યતઃ પૂર્વાહ્ણે બલસમ્પ્રાપ્ત્યા જ્વરસ્ય કફજત્વમુન્નીયતે, મધ્યાહ્ને ચ બલપ્રાપ્ત્યા પિત્તજત્વમિત્યાદિ| ઇહ ચ સમ્પ્રાપ્તેરેવ વિશેષાઃ સઙ્ખ્યાદિકૃતા ઉક્તાઃ, ન તુ નિદાનાદીનાં વિશેષાઃ; યતો નિદાનાદિવિશેષાઃ પ્રતિવ્યાધિવક્ષ્યમાણભેદેનૈવોપયુક્તાઃ| યતો યાદૃગ્ જ્વરે નિદાનં ન તાદૃગ્ રક્તપિત્તે; યે ચ પૂર્વરૂપાદિવિશેષા જ્વરે, ન તે રક્તપિત્તાદૌ, કિન્તુ ભિન્નજાતીયા એવ| સ ચ ભેદો નિદાનાદીનાં વ્યાધિભેદગમકત્વેનોપયુક્તો વ્યાધિભેદકથન એવ વક્તવ્યઃ| સમ્પ્રાપ્તેસ્તુ સઙ્ખ્યાદિભેદઃ સર્વવ્યાધિષ્વેકજાતીયત્વેન ન વિશેષગમક ઇતિ ઇહૈવ સર્વવ્યાધિનિદાને કથ્યતે; નિદાનાદિવિશેષાસ્તુ પ્રતિવ્યાધિવિશિષ્ટત્વેન નેહ પ્રપઞ્ચેનોચ્યન્તે| અત એવ ચાત્રૈવાધ્યાયે સમ્પ્રાપ્તેઃ સામાન્યાભિધાનેનૈવોક્તત્વાત્ સમ્પ્રાપ્તિં પરિત્યજ્ય નિદાનાદિવિશેષં પ્રતિજાનીતે- તસ્ય નિદાનપૂર્વરૂપલિઙ્ગોપશયવિશેષાનનુવ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ||૧૨||

Adhikarana 17 (13) · Śloka 13

તસ્માદ્વ્યાધીન્ ભિષગનુપહતસત્ત્વબુદ્ધિર્હેત્વાદિભિર્ભાવૈર્યથાવદનુબુદ્ધ્યેત||૧૩||

યસ્માદિમે નિદાનાદય ઉક્તેન ન્યાયેન વ્યાધિપરીક્ષાયામુપયુક્તાઃ, તસ્માદ્વ્યાધીન્ ભિષગ્ હેત્વાદિભિઃ પરીક્ષેતેતિ યોજના| ન ચ વાચ્યં યત્- નિદાનાદીનાં મધ્યે ચેદન્યતમેનાપિ વ્યાધિપરિચ્છેદં કર્તું સમર્થસ્તત્ કિં પઞ્ચકાભિધાનેનેતિ; યતો યાવન્તો જ્ઞાનોપાયા વ્યાધીનાં તે સર્વ એવોપદર્શનીયાઃ| તત્ર યો નિદાનં વિસ્મૃતવાન્, તસ્ય પૂર્વરૂપાદિભિર્વ્યાધિઃ પરીક્ષ્યતે; તથા યત્ર ચ પૂર્વરૂપાદયો વિસ્મૃતાઃ સન્દિગ્ધા વા, તત્રોપશયેન પરીક્ષા ભવતિ; એવં કફજત્વસન્દેહે જ્વરસ્ય સમ્પ્રાપ્તિરપિ પૂર્વાહ્ણે ભુક્તમાત્રે વા ભવન્તી કફજત્વં ગમયતીત્યાદિ પ્રયોજનમનુસરણીયમ્| તથા પૂર્વરૂપેણાપિ લિઙ્ગસામાન્યનિશ્ચય ઉક્તઃ; યદુક્તં- “હારિદ્રવર્ણં રુધિરં ચ મૂત્રં વિના પ્રમેહસ્ય હિ પૂર્વરૂપૈઃ| યો મૂત્રયેત્તં ન વદેત્ પ્રમેહં રક્તસ્ય પિત્તસ્ય હિ સ પ્રકોપઃ” (ચિ.અ.૬) ઇતિ| તથા લિઙ્ગનિશ્ચિતેઽપિ વ્યાધૌ પૂર્વરૂપેણાસાધ્યત્વમુક્તં, યથા- “પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરોક્તાન્યતિમાત્રયા| યં વિશન્તિ વિશત્યેનં મૃત્યુર્જ્વરપુરઃસરઃ” (ઇ.અ.૫) ઇતિ| તસ્માન્નિદાનાદિપઞ્ચકમભિધાતવ્યમેવ| નનુ, લિઙ્ગેન વ્યાધિઃ પરીક્ષણીય ઇતિ વચનાલ્લિઙ્ગવ્યતિરિક્તો વ્યાધિરિત્યુક્તં ભવતિ; તત્ર ચ ન લિઙ્ગસમુદાયવ્યતિરિક્તો વ્યાધિરુપલભ્યતે, વિષમારમ્ભિવિસર્ગિત્વાદયો હિ સન્તાપસહિતા જ્વરાઃ, તથા પ્રતિશ્યાયકાસાદ્યેકાદશરૂપમેલક એવ યક્ષ્મા| નૈવં, લિઙ્ગત્વેન શાસ્ત્રે પ્રતિપાદિતાનાં તદતિરિક્તવ્યાધ્યભાવે લિઙ્ગત્વાનુપપત્તેઃ, વચનં હિ- “વિષમારમ્ભમૂલૈશ્ચ જ્વર એકો નિરુચ્યતે” (નિ.અ.૮) ઇતિ| વિકારશ્ચૈહ દોષદૂષ્યમેલકવિશેષો જ્વરાદિશબ્દેનોચ્યતે| સ ચ દોષદૂષ્યવિશેષાત્મા જ્વરોઽરુચ્યાદિભ્યો દોષદૂષ્યવૈષમ્યવિશેષેભ્યોઽર્થાન્તરમેવ| ન ચ વાચ્યં જ્વરલિઙ્ગારુચ્યઙ્ગમર્દાદિરૂપધાતુવૈષમ્યવિશેષમેલકો જ્વરોઽસ્તુ, અલં તદતિરિક્તજ્વરકલ્પનયા, લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવશ્ચ સમુદાયસમુદાયિભેદાદ્ભવિષ્યતીતિ; યત એવમપ્યરુચ્યઙ્ગમર્દાદિધાતુવૈષમ્યાનુગતો ધાતુવૈષમ્યવિશેષો જ્વરરૂપોઽવયવીતિ ભિન્ન એવ વક્તવ્યઃ; જઙ્ઘાબાહુશિરોન્તરાધ્યવયવાનતિરિક્તમેવ શરીરમવયવિરૂપમ્| દુઃખમેવ વ્યાધિરિતિ પૂર્વમેવ પરાકૃતં, તેન દુઃખરૂપત્વાદ્વ્યાધેરવયવિત્વં ન સમ્ભવતીતિ ન વાચ્યમ્| લિઙ્ગાનિ તુ સ્વરૂપેણ વ્યાધયો ભવન્તિ, તે ચ બોદ્ધવ્યવ્યાધ્યપેક્ષયા લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ| તદુક્તં- “વ્યાધયસ્તે તદાત્વે તુ લિઙ્ગાનીષ્ટાનિ નામયાઃ” (નિ.અ.૮) ઇતિ| લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવશ્ચ જિજ્ઞાસાવશાદ્ભવતિ| યદ્વક્ષ્યતિ- “વિષમારમ્ભમૂલાનાં લિઙ્ગમેકં જ્વરો મતઃ| વિષમારમ્ભમૂલૈશ્ચ જ્વર એકો નિરુચ્યતે” (નિ.અ.૮) ઇતિ| અસ્ય ચાર્થમપસ્મારનિદાને પ્રકરણાગતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| તસ્માત્ સુસ્થિતં વ્યાધિગમકત્વં નિદાનાદિપઞ્ચકસ્યેત્યર્થઃ||૧૩||

Adhikarana 18 (14) · Śloka 14

ઇત્યર્થસઙ્ગ્રહો નિદાનસ્થાનસ્યોદ્દિષ્ટો ભવતિ| તં વિસ્તરેણોપદિશન્તો ભૂયસ્તરમતોઽનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧૪||

ઇતીત્યાદૌ ઇતિ પરિસમાપ્તૌ| નિદાનસ્થાનસ્યેતિ સર્વવ્યાધિનિદાનસ્ય| અર્થસઙ્ગ્રહ ઇત્યનેનૈવ સઙ્ક્ષેપાર્થાભિધાને લબ્ધે ઉદ્દિષ્ટ ઇતિ સઙ્ક્ષેપાભિધાયિપદકરણેન સઙ્ક્ષેપસ્યાપિ સઙ્ક્ષેપાભિધાનમેતદિતિ દર્શયતિ| તમિતિ સામાન્યનિદાનોદ્દેશમ્, અતો નિદાનોદ્દેશમાત્રતો ભૂયસ્તરમુપદિશન્તો વિસ્તરેણ વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ યોજના| તેનૈતદતિસઙ્ક્ષેપકથનાપેક્ષયા પ્રપઞ્ચકથનમેવેહ વિસ્તરશબ્દાર્થ ઇતિ દર્શયતિ; તેન નિદાનાદીનાં યાવદ્વિસ્તરકથનમુત્તરત્રોપપન્નં ભવતિ||૧૪||

Adhikarana 19 (15) · Śloka 15

તત્ર પ્રથમત એવ તાવદાદ્યાઁલ્લોભાભિદ્રોહકોપપ્રભવાનષ્ટૌ વ્યાધીન્નિદાનપૂર્વેણ ક્રમેણ વ્યાખ્યાસ્યામઃ, તથા સૂત્રસઙ્ગ્રહમાત્રં ચિકિત્સાયાઃ| ચિકિત્સિતેષુ ચોત્તરકાલં યથોપચિતવિકારાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧૫||

તત્રેત્યાદિના જ્વરાદ્યષ્ટવિધરોગસ્ય નિદાનસ્થાને કથનં પ્રતિજાનીતે| પ્રથમત એવ તાવદિત્યનેન પશ્ચાચ્ચિકિત્સાભિધેયાનર્શઃ- પ્રભૃતીન્ સૂચયતિ| આદ્ય નિત્યનેન આદૌ દક્ષાધ્વરોદ્ધ્વંસે ઉત્પન્ના યે તેષામિહ કથનં દર્શયતિ| યદ્યપિ ચ રાજયક્ષ્મા પૃથગેવોત્પન્નઃ, વચનં હિ- “અતિવ્યવાયાત્ પુનર્નક્ષત્રરાજસ્ય યક્ષ્મા” (નિ.અ.૮) ઇતિ, તથાઽપ્યસ્ય પ્રાધાન્યાદિહાભિધાનમ્| યદ્યપિ ચ દક્ષાધ્વરોદ્ધ્વંસોદ્ભૂતાનપસ્મારાન્તાનભિધાય પૃથગુત્પન્નસ્ય યક્ષ્મણોઽભિધાનમુચિતં, તથાઽપ્યુન્માદાપસ્મારયોરાગન્તુત્વેન શોષમપ્યભિધાયાન્તેઽભિધાનમ્| લોભાભિદ્રોહપ્રભવાનિત્યનેન જનપદોદ્ધ્વંસનીયે “પ્રાગપિ ચાધર્માદૃતે ન રોગોત્પત્તિરભૂત્” (વિ.અ.૩) ઇત્યનેન વક્ષ્યમાણાનાં જ્વરાદીનાં લોભાભિદ્રોહજન્યતાં દર્શયતિ, અનેનાધર્મજત્વં જ્વરાદીનામુક્તં ભવતિ| નિદાનપૂર્વેણેતિ નિદાનપ્રથમેન| ક્રમેણેતિ રોગસામાન્યોક્તનિદાનપૂર્વરૂપરૂપોપશયસમ્પ્રાપ્તિરૂપેણ| અયં ચ ક્રમઃ ક્વચિત્ પ્રયોજનવશાદ્બાધ્યતે; યથાઽત્રૈવ જ્વરેઽગ્રે હિ રૂપમભિધાય પૂર્વરૂપમભિધાતવ્યમ્| ક્રમભેદપ્રયોજનં ચેહ યત્- રૂપાણ્યત્ર પ્રતિજ્વરમભિધાતવ્યાનિ, ન તુ પ્રાગ્રૂપાણિ પ્રતિજ્વરમભિધાતવ્યાનિ; તેન સર્વસાધારણત્વાત્ સર્વમભિધાય પ્રાગ્રૂપં સામાન્યમભિધાતવ્યમ્| તથા, સૂત્રસઙ્ગ્રહમાત્રં ચિકિત્સાયા વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| નિદાને ચ ચિકિત્સાભિધાનપ્રયોજનં પ્રાગેવોક્તમ્| સૂત્રમિતિ કૃત્વા યત્ સઙ્ગ્રહમિતિ કરોતિ તેન સૂત્રસ્યાપિ સઙ્ક્ષેપેણાભિધાનં દર્શયતિ; તથા ચિકિત્સાસૂત્રમપીહ કિઞ્ચિન્ન વક્તવ્યં, યથા- લઙ્ઘનકાલયવાગ્વાદયઃ| ચિકિત્સિતેષ્વિત્યનેનૈવ ચોત્તરકાલત્વે લબ્ધે પુનરુત્તરકાલમિતિ વચનં ચિકિત્સિતસ્થાનેઽપિ જ્વરાદ્યભિધાનોત્તરકાલમેવ યથોપચિતવિકારાણાં નિદાનાદિકથનં દર્શયતિ| યથોપચિતમિતિ યે યે ઉપચિતા વિકારાઃ શોથાર્શઃપ્રભૃતયસ્તાન્| કિંવા, ‘યથાચિતમ્’ ઇતિ પાઠઃ, તત્રાપિ યથાપ્રધાનમિત્યર્થ ઉન્નેયઃ| ચિકિત્સિતે ચ વિકારાણાં નિદાનાદ્યભિધાનં નિદાનાદિનાઽવ્યવધાનેન પ્રતીતે વિષયે ચિકિત્સા સમ્યક્ પ્રતીયત ઇત્યભિપ્રાયેણ| અત એવ ચ જ્વરાદીનામપિ પુનર્નિદાનાદ્યભિધાસ્યતિ, ઇહ તુ જ્વરાદીનાં નિદાનાદ્યભિધાનં બહુવક્તવ્યત્વેન સ્થાનભેદં કૃત્વા કૃતમ્| સ્થાનભેદકરણેન ચ ચિકિત્સાવદાયુર્વેદે નિદાનસ્યાપિ જ્ઞેયત્વેન પ્રાધાન્યં દર્શયતિ||૧૫||

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

ઇહ ખલુ જ્વર એવાદૌ વિકારાણામુપદિશ્યતે, તત્પ્રથમત્વાચ્છારીરાણામ્||૧૬||

ઇહ ખલ્વિતિ અષ્ટવિધવ્યાધિનિદાને વક્તવ્યે| શારીરાણામિત્યનેન કામક્રોધાદિમાનસં રોગં પ્રતિ ન જ્વરસ્ય પ્રથમત્વમિતિ દર્શયતિ||૧૬||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

અથ ખલ્વષ્ટાભ્યઃ કારણેભ્યો જ્વરઃ સઞ્જાયતે મનુષ્યાણાં; તદ્યથા- વાતાત્, પિત્તાત્, કફાત્, વાતપિત્તાભ્યાં, વાતકફાભ્યાં, પિત્તકફાભ્યાં, વાતપિત્તકફેભ્યઃ, આગન્તોરષ્ટમાત્ કારણાત્||૧૭||

જ્વરસ્ય નિરૂપણીયસ્ય કારણકૃતં ભેદમાહ- અથેત્યાદિ| એતચ્ચ કારણં વાતાદિ સન્નિકૃષ્ટમ્| મનુષ્યાણામિતિવચનેન ગોગજશકુન્યાદીનાં નાવશ્યમિદં જ્વરાષ્ટત્વમનુગામીતિ દર્શયતિ; તથાહિ- હસ્ત્યાદીનાં પાકલાદયો નાષ્ટવિધાઃ પ્રતિપાદ્યન્તે| આગન્તોરિતિ વક્તવ્યે અષ્ટમાદિતિ વચનમાગન્તોરભિઘાતાદિચતુષ્કારણભેદેઽપ્યેકત્વોપદર્શનાર્થમ્| આગન્તુર્હિ કારણભેદોત્પન્નોઽપ્યેકરૂપ એવ, યત આગન્તુઃ સર્વો વ્યથાપૂર્વમેવ ભવતિ; યસ્તુ તત્ર, “કામશોકભયાદ્વાયુઃ” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિના ભેદો વક્તવ્યઃ, સ વાતાદિકૃત એવેતિ ભાવઃ||૧૭||

Adhikarana 22 (18) · Śloka 18

તસ્ય નિદાનપૂર્વરૂપલિઙ્ગોપશયવિશેષાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧૮||

તસ્યેત્યાદૌ તસ્યેતિ જ્વરસ્ય| વિશેષાનિતિ નિદાનાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| નિદાનાદિવિશેષાશ્ચેહ રોગાન્તરરક્તપિત્તાદ્યપેક્ષયા તથા પરસ્પરં વાતાદિજ્વરાપેક્ષયા ચ યથાસમ્ભવં બોદ્ધવ્યાઃ| તેન પૂર્વરૂપવિશેષ ઇહ રક્તપિત્તાદિપૂર્વરૂપાપેક્ષયા બોદ્ધવ્યઃ, પૂર્વરૂપસ્ય વિશેષેણેહાનભિધાનાત્| ઉપશયવિશેષાનભિધાનં ચ નિદાનવિશેષાભિધાનાદેવ લભ્યતે, યતો નિદાનવિપર્યયેણોપશયમભિધાસ્યતિ| પૂર્વરૂપં ચેહ વિશિષ્ટમવ્યક્તલિઙ્ગવિશેષરૂપમેવ જ્ઞેયમ્| સમ્પ્રાપ્તેસ્તુ વક્ષ્યમાણાયા ઇહાપ્રતિજ્ઞાનં, તસ્યાઃ સર્વરોગે સમ્પ્રાપ્તિભેદાભિધાને ચ કથિતત્વાત્, તથા નિદાનાદિવત્ સમ્પ્રાપ્તેર્વ્યાધિબોધનં પ્રત્યપ્રધાનત્વાચ્ચ; યશ્ચ સમ્પ્રાપ્તિભેદોઽભિધાતવ્યઃ સ સર્વરોગસાધારણ એવ; ભેદસ્તુ તસ્યા વાતાદિદોષમાત્રકૃત એવ, વાતાદિભેદશ્ચ નિદાનભેદ એવ| અન્યે તુ બ્રુવતે- સમ્પ્રાપ્તિં નાભિધાસ્યત્યેવાયં, યદેતત્ ‘સ યદા પ્રકુપિતઃ’ ઇત્યાદ્યભિધાસ્યતિ, તન્નિદાનરૂપવાતાદિધર્મકથનમિતિ કૃત્વા નિદાનાન્તર્ગતમેવ||૧૮||

Adhikarana 23 (19) · Śloka 19

રૂક્ષલઘુશીતવમનવિરેચનાસ્થાપનશિરોવિરેચનાતિયોગવ્યાયામવેગસન્ધારણાનશનાભિઘાત- વ્યવાયોદ્વેગશોકશોણિતાતિષેકજાગરણવિષમશરીરન્યાસેભ્યોઽતિસેવિતેભ્યો વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યતે||૧૯||

રૂક્ષેત્યાદિ| વાતપ્રકોપણં પ્રતિ રૂક્ષસ્ય પ્રધાનત્વેનાગ્રેઽભિધાનં, રૂક્ષો હિ ગુણો વાતગુણેષુ પ્રધાનમ્| આસ્થાપનં યદ્યપિ વાતહરમુક્તમ્- “આસ્થાપનાનુવાસનં તુ ખલુ સર્વોપક્રમેભ્યો વાતવિકારેષુ પ્રધાનમ્” (સૂ.અ.૨૦) ઇતિ વચનાત્, તથાઽપીહાસ્થાપનસ્યાતિયોગો વાતહેતુરુક્ત એવેતિ ન દોષઃ| વચનં હિ- “ઉત્ક્લેશાગ્નિવધૌ સ્નેહાન્નિરૂહાત્ પવનાદ્ભયમ્” (સિ.અ.૪) ઇતિ| નિરૂહશ્ચાનુવાસનં કૃત્વા યુક્ત એવ, માત્રાકૃતશ્ચ સાધારણવાતહર ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ||૧૯||

Adhikarana 24 (20) · Śloka 20

સ યદા પ્રકુપિતઃ પ્રવિશ્યામાશયમૂષ્મણા સહ મિશ્રીભૂયાદ્યમાહારપરિણામધાતું રસનામાનમન્વવેત્ય રસસ્વેદવહાનિ સ્રોતાંસિ પિધાયાગ્નિમુપહત્ય પક્તિસ્થાનાદૂષ્માણં બહિર્નિરસ્ય કેવલં શરીરમનુપ્રપદ્યતે, તદા જ્વરમભિનિર્વર્તયતિ||૨૦||

સ યદેત્યાદિના સમ્પ્રાપ્તિમાહ| યદેતિ વચનાદેવઙ્કુપિતોઽપિ વાયુર્યદાઽઽમાશયપ્રવેશાદિસમ્પ્રાપ્તિયુક્તો ભવતિ તદૈવ જ્વરં કરોતિ, નાન્યદેતિ દર્શયતિ| પ્રવિશ્યામાશયમિત્યનેન જ્વરકર્તુર્દોષસ્યામાશયદૂષકત્વં દર્શયતિ| અત એવ સર્વજ્વરેષ્વામાશયવિશુદ્ધ્યર્થં લઙ્ઘનમુત્સર્ગતો વદન્તિ| યદ્યપિ ચામાશયપ્રવેશાદેવોષ્મણાઽપિ મિશ્રત્વં લભ્યત એવ, યત આમાશય એવ વહ્નિસ્થાનં, “નાભિસ્તનાન્તરં જન્તોરામાશય ઇતિ સ્મૃતઃ” (વિ.અ.૨) ઇતિ વચનાત્, તથાઽપિ વહ્નિસ્થાનસ્યામાશયૈકદેશત્વેનામાશયપ્રવેશેઽપિ નાવશ્યં ગ્રહણીરૂપવહ્નિસ્થાનદુષ્ટિર્વિશેષેણ લભ્યત ઇતિ; અત એવોક્તમ્- ઊષ્મણા સહ મિશ્રીભૂયેતિ| રસનામાનમિત્યુચ્યમાને આહારરસેઽપિ મધુરરસાદૌ પ્રસક્તિઃ સ્યાત્, અત ઉક્તમ્- આહારપરિણામધાતુમિતિ; આહારપરિણામભવો ધાતુરાહારપરિણામધાતુઃ, તમિતિ| આહારપરિણામધાતુત્વં ચ પરમ્પરયા રક્તાદિષ્વપ્યસ્તીત્યાહ- આદ્યમિતિ; પ્રથમમિત્યર્થઃ| રસમિતિ વક્તવ્યે રસનામાનમિતિ યત્ કરોતિ તેન રસતીતિ રસ ઇતિ વ્યુત્પત્તિમાત્રેણ રક્તાદિષુ રસસઞ્જ્ઞાં નિષેધયતિ, યત્રૈવ રસસઞ્જ્ઞા રૂઢા તં ગ્રાહયતિ; એવમન્યત્રાપિ ચ યત્ પદમધિકાર્થમિહ પ્રતીયતે તત્ સ્પષ્ટાર્થમેવ, યતસ્ત્રિવિધશિષ્યબુદ્ધિહિતમેવ વિસ્પષ્ટાર્થં તન્ત્રં યુજ્યતે| અન્વિતિ યથોક્તક્રમેણ| અવેત્યેતિ ગત્વા| પિધાયેતિ અવરુધ્ય| પક્તિસ્થાનાત્ પાચકાગ્નિસ્થાનાત્| ઊષ્માણમિતિ પાચકવહ્નિમ્| બહિરિતિ પક્તિસ્થાનવ્યતિરિક્તશરીરે| યદ્યપિ ચોષ્માણં નિરસ્યેતિવચનાદેવ પક્તિસ્થાનાદિતિ લભ્યતે, તથાઽપિ પક્તિસ્થાનાદિતિવચનેન પક્તિસ્થાનાત્ કૃત્સ્નસ્ય વહ્નેર્નિરસનં દર્શયતિ, ઇહ ચોષ્મશબ્દેન પાચકાગ્નિં વ્યપદિશન્ પાચકસ્ય વહ્નેરૂષ્મરૂપતાં દર્શયતિ, બાહ્યવહ્નિસદૃશજ્વાલાકરં પિત્તં નિષેધયતિ| અત એવ ચ વહ્નેર્નિરસનાદગ્નિમાન્દ્યં જ્વરે દર્શિતં ભવતિ| વાયુશ્ચાત્રાતિવૃદ્ધત્વેન વહ્નેર્નિરાસકઃ, તેનાગ્નિદીપ્તિં ન કરોતિ; યત્ર હિ પ્રેરકમાત્રો ભવતિ વાયુસ્તત્ર વહ્નેર્વૃદ્ધિં કરોતિ; યથા - મેદસ્વિનઃ કોષ્ઠે ચરન્ વાયુરગ્નિવૃદ્ધિકરો ભવતિ||૨૦||

Adhikarana 25 (21) · Śloka 21

તસ્યેમાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- વિષમારમ્ભવિસર્ગિત્વમ્, ઊષ્મણો વૈષમ્યં, તીવ્રતનુભાવાનવસ્થાનાનિ જ્વરસ્ય, જરણાન્તે દિવસાન્તે નિશાન્તે ઘર્માન્તે વા જ્વરસ્યાભ્યાગમનમભિવૃદ્ધિર્વા, વિશેષેણ પરુષારુણવર્ણત્વં નખનયનવદનમૂત્રપુરીષત્વચામત્યર્થં ક્લૃપ્તીભાવશ્ચ; અનેકવિધોપમાશ્ચલાચલાશ્ચ વેદનાસ્તેષાં તેષામઙ્ગાવયવાનાં; તદ્યથા- પાદયોઃ સુપ્તતા, પિણ્ડિકયોરુદ્વેષ્ટનં, જાનુનોઃ કેવલાનાં ચ સન્ધીનાં વિશ્લેષણમ્, ઊર્વોઃ સાદઃ, કટીપાર્શ્વપૃષ્ઠસ્કન્ધબાહ્વંસોરસાં ચ ભગ્નરુગ્ણમૃદિતમથિતચટિતાવપાટિતાવનુન્નત્વમિવ , હન્વોશ્ચાપ્રસિદ્ધિઃ, સ્વનશ્ચ કર્ણયોઃ, શઙ્ખયોર્નિસ્તોદઃ, કષાયાસ્યતા આસ્યવૈરસ્યં વા, મુખતાલુકણ્ઠશોષઃ, પિપાસા, હૃદયગ્રહઃ, શુષ્કચ્છર્દિઃ, શુષ્કકાસઃ, ક્ષવથૂદ્ગારવિનિગ્રહઃ, અન્નરસખેદઃ, પ્રસેકારોચકાવિપાકાઃ, વિષાદજૃમ્ભાવિનામવેપથુશ્રમભ્રમપ્રલાપપ્રજાગરરોમહર્ષદન્તહર્ષાઃ, ઉષ્ણાભિપ્રાયતા, નિદાનોક્તાનામનુપશયો વિપરીતોપશયશ્ચેતિ વાતજ્વરસ્ય લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ||૨૧||

લિઙ્ગાન્યાહ- તદ્યથા વિષમેત્યાદિ| તદિતિ સામાન્યેન સ્ત્રીલિઙ્ગપુંલિઙ્ગનપુંસકલિઙ્ગવક્ષ્યમાણરૂપપ્રત્યવમર્શકં , સર્વલિઙ્ગપ્રત્યવમર્શે હિ તદિતિ સર્વનામ યુક્તમ્| યથેતિ ઉદાહરણે| આરમ્ભ ઉત્પાદઃ, વિસર્ગો મોક્ષઃ, તૌ વિષમૌ યસ્ય સ વિષમારમ્ભવિસર્ગી; વિષમત્વં ચ કદાચિચ્છિરો ગૃહીત્વા ભવતિ, કદાચિત્ પૃષ્ઠં, કદાચિજ્જઙ્ઘે ઇત્યાદિ; એવં મોક્ષોઽપિ કદાચિચ્છિરોઽગ્રે મુચ્યતે ઇત્યાદિ; કિંવા, જ્વરારમ્ભમોક્ષકાલાનવસ્થિતત્વમેવ વૈષમ્યમ્| ઊષ્મણો વૈષમ્યમિતિ ક્વચિચ્છરીરપ્રદેશે મહાનૂષ્મા, ક્વચિન્મન્દ ઇત્યાદિ| તીવ્રતનુભાવાનવસ્થાનાનીતિ તીવ્રભાવસ્તનુભાવશ્ચ જ્વરસ્ય કાલાપ્રતિનિયત ઇત્યર્થઃ| એતત્સર્વં વાયોરનવસ્થિતત્વેનોપપન્નમ્| યચ્ચ વાયોર્જરણાન્તદિવસાન્તાદિષુ બલવત્કાર્યકર્તૃત્વમુક્તં, તદપિ પ્રાયિકત્વેન જ્ઞેયમ્| અન્યથા, એતદેવારમ્ભાદિવૈષમ્યં ન સ્યાત્| યદિ કાલવિશેષે જરણાન્તાદૌ શરીરપ્રદેશવિશેષે ચ જઙ્ઘાદૌ પ્રતિનિયમેન વાતકોપઃ સ્યાત્, તદા શરીરપ્રદેશવિશેષે વાતસ્થાને જઙ્ઘાદૌ કાલવિશેષે જરણાન્તાદૌ ચ વાતપ્રકોપઃ પ્રાયિકો જ્ઞેયઃ| એતમેવ પ્રાયિકવાતકાલમાશ્રિત્યાહ- જરણાન્ત ઇત્યાદિ| ઘર્માન્ત ઇતિ પ્રાવૃષિ મુક્તિભાવવતો જ્વરસ્ય સતતકાદેરભ્યાગમનં, નિત્યાનુષક્તસ્ય ત્વતિવૃદ્ધિરિતિ વ્યવસ્થા| પરુષારુણત્વં ચ નખાદિષ્વેવ પ્રવ્યક્તમુપલભ્યત ઇતિ કૃત્વા નખાદય ઇહોચ્યન્તે| ત્વગ્ગ્રહણેનૈવ વદનગ્રહણે લબ્ધેઽપિ વદનગ્રહણં વદનત્વચિ વિશેષેણ પરુષત્વાદિદર્શનાર્થમ્| ક્લૃપ્તીભાવઃ અપ્રવૃત્તિઃ, સા ચ યોગ્યતયા મૂત્રપુરીષયોરેવ નખાદિષૂક્તયોર્મન્તવ્યા; કિંવા, ક્લૃપ્તીભાવો ભેદઃ સ્ફુટનમિતિ યાવત્; સ ચ નખાદીનામ્| ચલાશ્ચ કાશ્ચિદ્વેદના અચલાશ્ચ કાશ્ચિન્નિત્યાનુષક્તત્વેનેતિ ચલાચલાઃ; કિંવા અત્યર્થં ચલાશ્ચલાઃ| પિણ્ડિકા જાન્વધો જઙ્ઘામધ્યમાંસપિણ્ડિકા | ભગ્નં કિઞ્ચિદવશેષેણ ચ્છિન્નં, રુગ્ણં કિઞ્ચિચ્છિન્નં, મૃદિતં પાર્શ્વાવમોટિતમ્, અવપાટિતમ્ એકદેશોત્પાટિતમ્, અવનુન્નં પ્રેરિતમ્; એષાં ચ ભગ્નાદીનાં લોકત એવાર્થાવગતિઃ, યતો લૌકિકૈરેવૈતે શબ્દાઃ પ્રસિદ્ધત્વેન તત્ર તત્ર શાસ્ત્રેઽભિધીયન્તે | હન્વોરપ્રસિદ્ધિરિતિ હન્વોઃ સ્વવ્યાપારાકરણમ્| આસ્યવૈરસ્યમિતિ અરસજ્ઞતા| અન્નરસખેદઃ અન્નરસે ખેદોઽવસાદોઽન્નરસખેદઃ, સર્વરસેષ્વનિચ્છેત્યર્થઃ| અરુચિસ્તુ વક્ષ્યમાણા વક્ત્રે પ્રવિષ્ટાન્નાનભ્યવહરણાદ્બોદ્ધવ્યા| ઉષ્ણાભિપ્રાયતા ઉષ્ણપ્રિયતા| નિદાનોક્તાનામનુપશય ઇતિ વચનેનૈવ વિપરીત ઉપશયોઽર્થલબ્ધોઽપિ સ્પષ્ટાર્થમુચ્યતે; કિંવા, અર્થાપત્તેરનૈકાન્તિકત્વેન ઉચ્યતે; યથા- નવજ્વરે દિવાસ્વપ્ને પ્રતિષિદ્ધેઽર્થાપત્ત્યા પુરાણજ્વરે દિવાસ્વપ્નઃ પ્રાપ્નોતિ, અથ ચ તત્ર દિવાસ્વપ્નો ન વિહિત ઇત્યર્થાપત્તેરનૈકાન્તિકત્વં વદન્તિ| નિદાનોક્તાનામિત્યત્રોક્તગ્રહણાદ્યદેવ નિદાનત્વેનોક્તં તસ્યૈવાનુપશયિત્વં નિદર્શયતિ ન પુનર્યસ્યાપાતતો નિદાનત્વં પ્રતિભાતિ; તેન, મદાત્યયાદૌ મદ્યાદેર્નિદાનત્વેન પ્રતીયમાનસ્યાપિ ઉપશયિત્વમેવ||૨૧||

Adhikarana 26 (22-24) · Śloka 24

ઉષ્ણામ્લલવણક્ષારકટુકાજીર્ણભોજનેભ્યોઽતિસેવિતેભ્યસ્તથા તીક્ષ્ણાતપાગ્નિસન્તાપશ્રમક્રોધવિષમાહારેભ્યશ્ચ પિત્તં પ્રકોપમાપદ્યતે||૨૨|| તદ્યદા પ્રકુપિતમામાશયાદૂષ્માણમુપસૃજ્યાદ્યમાહારપરિણામધાતું રસનામાનમન્વવેત્ય રસસ્વેદવહાનિ સ્રોતાંસિ પિધાય દ્રવત્વાદગ્નિમુપહત્ય પક્તિસ્થાનાદૂષ્માણં બહિર્નિરસ્ય પ્રપીડયત્ કેવલં શરીરમનુપ્રપદ્યતે, તદા જ્વરમભિનિર્વર્તયતિ||૨૩|| તસ્યેમાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- યુગપદેવ કેવલે શરીરે જ્વરસ્યાભ્યાગમનમભિવૃદ્ધિર્વા ભુક્તસ્ય વિદાહકાલે મધ્યન્દિનેઽર્ધરાત્રે શરદિ વા વિશેષેણ, કટુકાસ્યતા, ઘ્રાણમુખકણ્ઠૌષ્ઠતાલુપાકઃ, તૃષ્ણા, મદો, ભ્રમો, મૂર્ચ્છા, પિત્તચ્છર્દનમ્, અતીસારઃ, અન્નદ્વેષઃ, સદનં, ખેદઃ, પ્રલાપઃ, રક્તકોઠાભિનિર્વૃત્તિઃ શરીરે, હરિતહારિદ્રત્વં નખનયનવદનમૂત્રપુરીષત્વચામ્, અત્યર્થમૂષ્મણસ્તીવ્રભાવઃ, અતિમાત્રં દાહઃ, શીતાભિપ્રાયતા, નિદાનોક્તાનુપશયો વિપરીતોપશયશ્ચેતિ પિત્તજ્વરલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ||૨૪||

ઉષ્ણેત્યાદિના પિત્તજ્વરમાહ- તદ્યથેત્યાદિ|- પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| દ્રવત્વાદગ્નિમુપહત્યેતિવચનાદુષ્ણસ્યાપિ પિત્તસ્ય દ્રવત્વેનાગ્નિવિપરીતેન ગુણેનાગ્નિહન્તૃતાં દર્શયતિ| વક્ષ્યતિ હિ ગ્રહણ્યધ્યાયે- “આપ્લાવયદ્ધન્ત્યનલં જલં તપ્તમિવાનલમ્” (ચિ.અ.૧૫) ઇતિ| બહિર્નિરસ્ય પ્રપીડયદિતિવચનેન પિત્તજ્વરે વાતજ્વર ઇવ ન સહસા વહ્નિક્ષેપણં ભવતિ, કિન્તુ શનૈઃ સ્તોકક્રમેણેતિ દર્શયતિ| યુગપદેવેતિ ન વૈષમ્યેણ| અભ્યાગમનમભિવૃદ્ધિર્વેતિ ચ પૂર્વેણ યુગપદેવેત્યાદિના પરેણ ચ વિશેષેણેત્યન્તેન ચ ગ્રન્થેન સમ્બધ્યતે| કોઠાભિનિર્વૃત્તિઃ શરીર ઇતિ ચ્છેદઃ||૨૨-૨૪||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

સ્નિગ્ધગુરુમધુરપિચ્છિલશીતામ્લલવણદિવાસ્વપ્નહર્ષાવ્યાયામેભ્યોઽતિસેવિતેભ્યઃ શ્લેષ્મા પ્રકોપમાપદ્યતે||૨૫|| સ યદા પ્રકુપિતઃ પ્રવિશ્યામાશયમૂષ્મણા સહમિશ્રીભૂયાદ્યમાહારપરિણામધાતું રસનામાનમન્વવેત્ય રસસ્વેદવહાનિ સ્રોતાંસિ પિધાયાગ્નિમુપહત્ય પક્તિસ્થાનાદૂષ્માણં બહિર્નિરસ્ય પ્રપીડયન્ કેવલં શરીરમનુપ્રપદ્યતે, તદા જ્વરમભિનિર્વર્તયતિ||૨૬||

સ્નિગ્ધેત્યાદિના શ્લેષ્મજ્વરમાહ| સ યદેત્યાદિ પૂર્વવત્ કફજ્વરેઽપિ વ્યાખ્યેયમ્| નનુ, શ્લેષ્મણ આમાશયઃ સ્થાનં, તત્ કિં પ્રવિશ્યામાશયમિતિ વચનેન? નૈવં, શ્લેષ્મણ ઉરોઽપિ પ્રધાનં સ્થાનં, તેનેહોરઃસ્થસ્યાપિ શ્લેષ્મણ આમાશયપ્રવેશં દર્શયતિ| યત્ર કેવલામાશયવૃત્તિ પિત્તં, તત્ર ‘આમાશયં પ્રવિશ્ય’ ઇતિ ન કૃતં, કિન્તુ ‘આમાશયાદૂષ્માણમુપસૃજ્ય’ ઇતિ કૃતં; પિત્તં હ્યામાશયપ્રવિષ્ટમેવ ભવતિ, તચ્ચામાશયૈકદેશસ્થં ગ્રહણીરૂપામાશયૈકદેશં વહ્નિસ્થાનં સ્વસ્થાનાદ્ગચ્છતીતિ યુક્તમ્||૨૫-૨૬||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

તસ્યેમાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- યુગપદેવ કેવલે શરીરે જ્વરસ્યાભ્યાગમનમભિવૃદ્ધિર્વા ભુક્તમાત્રે પૂર્વાહ્ણે પૂર્વરાત્રે વસન્તકાલે વા વિશેષેણ, ગુરુગાત્રત્વમ્, અનન્નાભિલાષઃ, શ્લેષ્મપ્રસેકઃ, મુખમાધુર્યં, હૃલ્લાસઃ, હૃદયોપલેપઃ, સ્તિમિતત્વં, છર્દિઃ, મૃદ્વગ્નિતા, નિદ્રાધિક્યં, સ્તમ્ભઃ, તન્દ્રા, કાસઃ, શ્વાસઃ, પ્રતિશ્યાયઃ, શૈત્યં, શ્વૈત્યં ચ નખનયનવદનમૂત્રપુરીષત્વચામ્, અત્યર્થં ચ શીતપિડકા ભૃશમઙ્ગેભ્ય ઉત્તિષ્ઠન્તિ, ઉષ્ણાભિપ્રાયતા, નિદાનોક્તાનુપશયો વિપરીતોપશયશ્ચ; ઇતિ (શ્લેષ્મજ્વરલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ)||૨૭||

યુગપદિતિ એકકાલમ્; એકદૈવ કફજ્વરે સર્વશરીરવ્યાપ્ત્યા આગમનમભિવૃદ્ધિર્વા ભવતીતિ દર્શયતિ| શીતપિડકાસ્તન્ત્રાન્તરે શ્વેતપિડકા ઉચ્યન્તે| ‘તસ્યેમાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ’ ઇત્યેતાવતૈવ કફજ્વરલિઙ્ગત્વે લબ્ધે પુનઃ ‘શ્લેષ્મજ્વરલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ’ ઇતિ વચનં કિમર્થં? બ્રૂમઃ- તસ્યેતિપદેન સ્વદોષમાત્રપ્રત્યવમર્શોઽપિ સ્યાત્, તેન દોષલિઙ્ગતૈવ પરં લિઙ્ગાનાં મા સ્યાદિત્યેતદર્થં પુનરભિધાનમ્; કિંવા, પૂર્વપ્રતિજ્ઞયા લિઙ્ગાનાં પ્રાગવચ્છેદ ઉક્તઃ, ઉત્તરેણ શ્લેષ્મજ્વરલિઙ્ગાનિ ભવન્તીત્યનેનાન્ત્યાવચ્છેદ ઉચ્યતે; એવમન્યત્રાપિ વાતજ્વરાદૌ પૂર્વરૂપે ચ પુનરુક્તિઃ પરિહર્તવ્યા||૨૭||

Adhikarana 29 (28) · Śloka 28

વિષમાશનાદનશનાદન્નપરિવર્તાદૃતુવ્યાપત્તેરસાત્મ્યગન્ધોપઘ્રાણાદ્વિષોપહતસ્ય ચોદકસ્યોપયોગાદ્ગરેભ્યો ગિરીણાં ચોપશ્લેષાત્ સ્નેહસ્વેદવમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનશિરોવિરેચનાનામયથાવત્પ્રયોગાત્ મિથ્યાસંસર્જનાદ્વા સ્ત્રીણાં ચ વિષમપ્રજનનાત્ પ્રજાતાનાં ચ મિથ્યોપચારાદ્ યથોક્તાનાં ચ હેતૂનાં મિશ્રીભાવાદ્યથાનિદાનં દ્વન્દ્વાનામન્યતમઃ સર્વે વા ત્રયો દોષા યુગપત્ પ્રકોપમાપદ્યન્તે, તે પ્રકુપિતાસ્તયૈવાનુપૂર્વ્યા જ્વરમભિનિર્વર્તયન્તિ||૨૮||

વિષમાશનાદિત્યાદિના દ્વાન્દ્વિકસાન્નિપાતિકજ્વરાનાહ| અનશનં યદ્યપિ ન પિત્તશ્લેષ્મકરં, તથાઽપ્યગ્નિમાન્દ્યકરત્વાત્ત્રિદોષકરમપિ ભવતિ; કિંવા એષુ વિષમાશનાદિષુ યથાયોગ્યતયા દ્વન્દ્વકારણત્વં ત્રિદોષકારણત્વં ચોન્નેયં, તેનાનશનં વાતપિત્તકરં બોદ્ધવ્યં; યત્તુ પિત્તહરત્વમુક્તમનશનસ્ય, તત્તુ પિત્તદ્રવાંશક્ષયાત્| વચનં હિ- “કફપિત્તે દ્રવે ધાતૂ સહેતે લઙ્ઘનં મહત્” ઇતિ| અન્નપરિવર્તાદિતિ સહસૈવાક્રમેણ કૃતાભ્યસ્તાન્નપરિવર્તાત્| અસાત્મ્યગન્ધો ગન્ધદ્રવ્યસ્ય નાસિકયાઽન્તઃપ્રવેશાદ્યથા દોષકરો ભવતિ ન તથાઽસાત્મ્યરૂપાદયઃ, તે હિ નાવશ્યં શરીરં વિશન્તિ, તેન નેહાસાત્મ્યરૂપાદય ઉક્તાઃ| યથાનિદાનમિતિ યદા દ્વયોર્નિદાનં સેવ્યતે તદા દ્વન્દ્વઃ, યદા ત્રયાણાં નિદાનં સેવ્યતે તદા ત્રયો દોષાઃ; દ્વન્દ્વેઽપિ યદા વાતપિત્તયોર્નિદાનં સેવ્યતે તદા વાતપિત્તરૂપં દ્વન્દ્વમ્; એવમન્યદપિ કુપ્યતીત્યર્થઃ| સર્વે ત્રયો દોષા ઇત્યનેનૈવ લબ્ધેઽપિ યુગપદિતિવચનં ક્રમપ્રકોપપ્રતિષેધાર્થં, યુગપદેવ પ્રકોપમાપદ્યન્તે ન ક્રમેણેત્યર્થઃ||૨૮||

Adhikarana 30 (29) · Śloka 29

તત્ર તથોક્તાનાં જ્વરલિઙ્ગાનાં મિશ્રીભાવવિશેષદર્શનાદ્દ્વાન્દ્વિકમન્યતમં જ્વરં સાન્નિપાતિકં વા વિદ્યાત્||૨૯||

જ્વરલિઙ્ગાનામિત્યાદૌ મિશ્રીભાવવિશેષો વાતપિત્તલિઙ્ગં વા, વાતશ્લેષ્મલિઙ્ગં વા, પિત્તશ્લેષ્મલિઙ્ગં વા| અન્યતમમિતિ વાતપિત્તજ્વરાદિકમ્||૨૯||

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

અભિઘાતાભિષઙ્ગાભિચારાભિશાપેભ્ય આગન્તુર્હિ વ્યથાપૂર્વોઽષ્ટમો જ્વરો ભવતિ| સ કિઞ્ચિત્કાલમાગન્તુઃ કેવલો ભૂત્વા પશ્ચાદ્દોષૈરનુબધ્યતે| તત્રાભિઘાતજો વાયુના દુષ્ટશોણિતાધિષ્ઠાનેન, અભિષઙ્ગજઃ પુનર્વાતપિત્તાભ્યામ્, અભિચારાભિશાપજૌ તુ સન્નિપાતેનાનુબધ્યેતે||૩૦||

આગન્તુજ્વરમાહ- અભિઘાતેત્યાદિ| અભિઘાતો લગુડાદ્યભિઘાતઃ, અભિષઙ્ગઃ કામાદ્યભિષઙ્ગઃ, અભિચારોઽથર્વમન્ત્રાદિર્જ્વરકરઃ, અભિશાપસ્તુ ગુરુસિદ્ધાદ્યભિશપનમ્; એતત્ પ્રધાનત્વેન ચતુર્વિધં કારણમિહોક્તં; તેન, ઓષધિગન્ધભૂતાભિષઙ્ગદુષ્ટગ્રહનિરીક્ષણાદયોઽપ્યાગન્તુજ્વરહેતવો બોદ્ધવ્યાઃ; કિંવા, અભિઘાતગ્રહણેન શરીરાભિહનનવાચિનાઽસાત્મ્યગન્ધાદયો ગ્રાહ્યાઃ, અભિષઙ્ગેણ તુ ભૂતાભિષઙ્ગાદયઃ| વ્યથાપૂર્વમિતિ આગન્તૌ પ્રથમં વ્યથા ભવતિ, પશ્ચાદ્દોષાનુબન્ધકૃતાનિ લક્ષણાનીતિ દર્શયતિ; કિંવા, વ્યથાપૂર્વમિતિવચનાદાગન્તૌ જ્વરે વ્યથૈવ પૂર્વરૂપમિતિ વદન્તિ| રૂપં તુ યદેવ જ્વરસ્ય પ્રાત્યાત્મિકં સન્તાપરૂપં તદેવ વાતજ્વરાદિલક્ષણરહિતં બોદ્ધવ્યં પ્રથમતઃ, ઉત્તરકાલીનદોષાનુબન્ધે તુ યથાવક્ષ્યમાણદોષલિઙ્ગાન્યેવ ભવન્તિ| અષ્ટમ ઇતિવચનેનાભિઘાતાદિહેતુચતુષ્ટયયોગપ્રાપ્તં ચાતુર્વિધ્યં નિષેધ્ય વ્યથાપૂર્વકત્વેનૈકરૂપયોગાદેકવિધત્વં ચતુર્ણાં દર્શયતિ; ચાતુર્વિધ્યે હ્યાગન્તોર્નાષ્ટમત્વં, નવમત્વાદયોઽપિ સ્યુઃ| કિઞ્ચિત્કાલમિતિ સ્તોકકાલં; કેચિત્ ત્ર્યહં વદન્તિ, અન્યે સપ્તાહમાહુઃ| આગન્તૌ હિ સપ્તાહાદૂર્ધ્વં દોષલિઙ્ગાનિ ભવન્તીતિ દૃષ્ટમ્| તત્ર યસ્યાગન્તોર્યાદૃશો દોષાનુબન્ધો ભવતિ તમાહ- તત્રાભિઘાતેત્યાદિ| વાતપિત્તાભ્યામિતિ કશ્ચિદ્વાતેન, કશ્ચિત્ પિત્તેન, કશ્ચિદ્વાતપિત્તાભ્યામ્| વચનં હિ- “કામશોકભયાદ્વાયુઃ, ક્રોધાત્ પિત્તં, ત્રયો મલાઃ| ભૂતાભિષઙ્ગાત્ કુપ્યન્તિ ભૂતસામાન્યલક્ષણાઃ” (ચિ.અ.૩) ઇતિ| ભૂતાભિષઙ્ગે તુ યદ્યપિ ત્રિદોષપ્રકોપ ઉક્તઃ, તથાઽપિ તત્ર વાતપિત્તયોરેવૈતદ્વચનબલાત્ પ્રાધાન્યમ્||૩૦||

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

સ સપ્તવિધાજ્જ્વરાદ્વિશિષ્ટલિઙ્ગોપક્રમસમુત્થાનત્વાદ્વિશિષ્ટો વેદિતવ્યઃ, કર્મણા સાધારણેન ચોપચર્યતે | ઇત્યષ્ટવિધા જ્વરપ્રકૃતિરુક્તા||૩૧||

આગન્તોર્નિજાદ્ભેદમાહ- સ ઇત્યાદિ| વિશેષલિઙ્ગતા આગતોર્વ્યથાપૂર્વકવ્યાખ્યાને વ્યાકૃતા, સમુત્થાનવિશેષોઽપ્યભિઘાતાદિરુક્તઃ, ઉપક્રમવિશેષોઽપિ ‘સાધારણેન કર્મણા ચોપચર્યતે’ ઇતિ વચનેનૈવાત્ર કથ્યતે| સાધારણેનેતિ દૈવયુક્તિવ્યપાશ્રયેણ; દૈવવ્યપાશ્રયં હિ બલિમઙ્ગલહોમાદિ, યુક્તિવ્યપાશ્રયં હિ લઘ્વશનાપતર્પણયવાગૂકષાયપાનાદિ| પ્રકૃતિરુક્તેતિ સ્વભાવોઽપિ વાતાદિજ્વરાણાં નિદાનાદ્યુપહિત ઉક્ત ઇત્યર્થઃ||૩૧||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

જ્વરસ્ત્વેક એવ સન્તાપલક્ષણઃ| તમેવાભિપ્રાયવિશેષાદ્દ્વિવિધમાચક્ષતે, નિજાગન્તુવિશેષાચ્ચ| તત્ર નિજં દ્વિવિધં ત્રિવિધં ચતુર્વિધં સપ્તવિધં ચાહુર્ભિષજો વાતાદિવિકલ્પાત્||૩૨||

નિજાગન્તુવિશેષાચ્ચ દ્વિવિધમિતિ સમ્બન્ધઃ| નિજં દ્વિવિધમિત્યાદૌ દ્વૈવિધ્યં (સંસૃષ્ટાસંસૃષ્ટજન્યત્વેન ) શીતોષ્ણાભિપ્રાયભેદાત્, ત્રિવિધં ત્રિદોષભેદાત્, ચતુર્વિધં પ્રત્યેકં વાતાદિદોષજન્યભેદાત્| તત્ર ચાતુર્વિધ્યે દ્વન્દ્વજ્વરાઃ પ્રતિક્ષિપ્યન્તે, તેષાં પ્રત્યેકં વાતાદિજ્વરસદૃશત્વાત્; ત્રિદોષજ્વરસ્તુ અસાધ્યતાયોગાત્ કૃચ્છ્રસાધ્યતાયોગાદ્વા પૃથગુચ્યતે||૩૨||

Adhikarana 34 (33) · Śloka 33

તસ્યેમાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- મુખવૈરસ્યં, ગુરુગાત્રત્વમ્, અનન્નાભિલાષઃ, ચક્ષુષોરાકુલત્વમ્, અશ્ર્વાગમનં, નિદ્રાધિક્યમ્, અરતિઃ, જૃમ્ભા, વિનામઃ, વેપથુઃ, શ્રમભ્રમપ્રલાપજાગરણરોમહર્ષદન્તહર્ષાઃ, શબ્દશીતવાતાતપસહત્વાસહત્વમ્, અરોચકાવિપાકૌ, દૌર્બલ્યમ્, અઙ્ગમર્દઃ, સદનમ્, અલ્પપ્રાણતા, દીર્ઘસૂત્રતા, આલસ્યમ્, ઉચિતસ્ય કર્મણો હાનિઃ, પ્રતીપતા સ્વકાર્યેષુ, ગુરૂણાં વાક્યેષ્વભ્યસૂયા, બાલેભ્યઃ પ્રદ્વેષઃ, સ્વધર્મેષ્વચિન્તા, માલ્યાનુલેપનભોજનપરિક્લેશનં, મધુરેભ્યશ્ચ ભક્ષેભ્યઃ પ્રદ્વેષઃ, અમ્લલવણકટુકપ્રિયતા ચ, ઇતિ જ્વરસ્ય પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ પ્રાક્સન્તાપાત્; અપિ ચૈનં સન્તાપાર્તમનુબધ્નન્તિ||૩૩||

તસ્યેમાનીત્યાદિના સર્વજ્વરસાધારણં પૂર્વરૂપમાહ| એતાનિ ચ પૂર્વરૂપાણ્યાગન્તોરપીત્યેકે વદન્તિ; અન્યે તુ નિજાનામેવૈતાનીતિ વદન્તિ, આગન્તોસ્તુ વ્યથૈવ પૂર્વરૂપમ્| અત્રાપ્યનન્નાભિલાષારોચકયોઃ પૂર્વવદ્ભેદઃ| દૌર્બલ્યં શરીરબલહાનિઃ, અલ્પપ્રાણતા ચ માનસબલહાનિર્બોદ્ધવ્યા; કિંવા દૌર્બલ્યં માંસાપચયઃ| દીર્ઘસૂત્રતા ચિરેણ કાર્યકર્તૃત્વમ્| જ્વરપૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ પ્રાક્સન્તાપાદિતિ ચ્છેદઃ, જ્વરરૂપસન્તાપાત્ પ્રાગેતાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તીત્યર્થઃ| અપિચ સન્તાપાર્તમનુબધ્નન્તીત્યનેન પ્રવ્યક્તેઽપિ જ્વરે કાનિચિત્પૂર્વરૂપાણિ મુખવૈરસ્યારુચ્યાદીનિ ભવન્તીતિ દર્શયતિ| ન ચૈવં પૂર્વરૂપાનુવૃત્તૌ રિષ્ટત્વં વાચ્યં; યતઃ સર્વપૂર્વરૂપાણામતિમાત્રાનુવર્તનં રિષ્ટમુક્તમ્| વચનં હિ- “પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરોક્તાન્યતિમાત્રયા| યં વિશન્તિ વિશત્યેનં મૃત્યુર્જ્વરપુરઃસરઃ” (ઇ.અ.૫) ઇતિ; કિંવા, અસ્ય શ્લોકસ્યાન્ય એવાર્થઃ, તમિન્દ્રિયે વક્ષ્યામઃ| ન ચારુચ્યાદીનાં વ્યક્તજ્વરભાવિત્વેન પૂર્વરૂપત્વં હન્યતે, યતો લિઙ્ગાન્તરયુક્તાન્યરુચ્યાદીનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ, લિઙ્ગાન્તરવિરહિતાનિ તુ પૂર્વરૂપાણિ||૩૩||

Adhikarana 35 (34) · Śloka 34

ઇત્યેતાન્યેકૈકશો જ્વરલિઙ્ગાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ વિસ્તરસમાસાભ્યામ્||૩૪||

એકૈકશો જ્વરલિઙ્ગાનીત્યત્ર લિઙ્ગશબ્દેન નિદાનપૂર્વરૂપાદીન્યુચ્યન્તે| વિસ્તરસમાસાભ્યામિતિ વિસ્તરેણ વાતાદિજ્વરોક્તાઃ, સમાસેન સંસર્ગસન્નિપાતજાઃ; યસ્ત્વત્ર સમાસેનોક્તઃ સ ચિકિત્સિતે પ્રપઞ્ચનીય ઇતિ ભાવઃ||૩૪||

Adhikarana 36 (35) · Śloka 35

જ્વરસ્તુ ખલુ મહેશ્વરકોપપ્રભવઃ, સર્વપ્રાણભૃતાં પ્રાણહરો, દેહેન્દ્રિયમનસ્તાપકરઃ, પ્રજ્ઞાબલવર્ણહર્ષોત્સાહહ્રાસકરઃ , શ્રમક્લમમોહાહારોપરોધસઞ્જનનઃ; જ્વરયતિ શરીરાણીતિ જ્વરઃ, નાન્યે વ્યાધયસ્તથા દારુણા બહૂપદ્રવા દુશ્ચિકિત્સ્યાશ્ચ યથાઽયમ્| સ સર્વરોગાધિપતિઃ, નાનાતિર્યગ્યોનિષુ ચ બહુવિધૈઃ શબ્દૈરભિધીયતે| સર્વે પ્રાણભૃતઃ સજ્વરા એવ જાયન્તે સજ્વરા એવ મ્રિયન્તે ચ; સ મહામોહઃ, તેનાભિભૂતાઃ પ્રાગ્દૈહિકં દેહિનઃ કર્મ કિઞ્ચિદપિ ન સ્મરન્તિ, સર્વપ્રાણભૃતાં ચ જ્વર એવાન્તે પ્રાણાનાદત્તે||૩૫||

સમ્પ્રતિ જ્વરસ્ય મહાપ્રભાવતાં દર્શયિતું પૂર્વોત્પત્તિપ્રકારમાહ- જ્વરસ્ત્વિત્યાદિ| મહેશ્વરકોપપ્રભવ ઇત્યનેન જ્વરચિકિત્સિતે “દ્વિતીયે હિ યુગે શર્વમક્રોધવ્રતમાસ્થિતમ્” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિગ્રન્થે વક્ષ્યમાણાં જ્વરોત્પત્તિમાહ| ક્રોધભવત્વેન ચ શ્લેષ્મજન્યસ્યાપ્યાગ્નેયત્વં દર્શયતિ; ક્રોધો હ્યગ્નિરૂપઃ, તેન તન્મયોઽપિ જ્વરસ્તથૈવ; અત એવોક્તમ્- “ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ જ્વરો નાસ્ત્યૂષ્મણા વિના| તસ્માત્ પિત્તવિરુદ્ધાનિ ત્યજેત્ પિત્તાધિકેઽધિકમ્” (વા.ચિ.અ.૧) ઇતિ| ન ચ રુદ્રકોપભવત્વેન લોભાભિદ્રોહપ્રભવત્વં જ્વરસ્ય વિરુધ્યતે; યતો રુદ્રકોપોદ્ભૂત એવ જ્વરો લોભાભિદ્રોહસ્વરૂપપાપાચારપ્રાપ્ત્યા પુરા મનુષ્યેષુ ભૂતઃ| સર્વપ્રાણિનાં જ્વર એવ પ્રાણહર ઇતિ મરણકાલે સર્વપ્રાણિનાં જ્વર એવ પ્રાણહર ઇતિ દર્શયતિ| દેહેન્દ્રિયમનસ્તાપકર ઇત્યત્ર પ્રત્યેકં તાપલક્ષણં જ્વરચિકિત્સિતે બોદ્ધવ્યં “વૈચિત્ત્યમરતિર્ગ્લાનિર્મનઃસન્તાપલક્ષણમ્” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિના| જ્વરયતિ સન્તાપયતિ| ઇતિશબ્દો હેતૌ; તેન, યસ્માદુક્તમહેશ્વરક્રોધપ્રભવત્વાદિયુક્તઃ, તસ્માત્| સર્વરોગાણામધિપતિરિવેતિ સર્વરોગાધિપતિઃ| નાનાવિધૈઃ શબ્દૈરિતિ હસ્તિષુ પાકલો, ગોષુ ખેરિકો , મત્સ્યાનામિન્દ્રજાલો, વિહઙ્ગાનાં ભ્રામરક ઇત્યાદિશબ્દૈઃ| સર્વપ્રાણભૃતઃ સજ્વરા એવ જાયન્તે સજ્વરા એવ મ્રિયન્તે ચ તત્ કિમિતિ તેષાં જન્મનિ મરણે વા સન્તાપાત્મા જ્વરો ન લક્ષ્યત ઇત્યાહ- સ મહામોહ ઇતિ; જન્મમરણયોર્મહામોહરૂપો જ્વરો ભવતિ, ન સન્તાપાત્મેત્યર્થઃ| અત એવોક્તં- “જ્વરપ્રભાવો જન્માદૌ નિધને ચ મહત્તમઃ” (ચિ.અ.૩) ઇતિ| જન્મનિ મહામોહરૂપતામાહ- તેનેત્યાદિ| પ્રાગ્દૈહિકં જન્માન્તરકૃતમ્| નનુ, શુદ્ધસત્ત્વાનુગમાત્ પ્રાગ્દૈહિકં સ્મરણં યુક્તં; વચનં હિ- “યદા તેનૈવ શુદ્ધેન મનસા યુજ્યતે, તદા જાતિમતિક્રાન્તામપિ સ્મરતિ” (શા.અ.૩) ઇતિ| ન, તસ્ય શુદ્ધમનઃસત્ત્વાનુવૃત્તેરપવાદત્વાદેતત્પરિત્યજ્યાન્યત્ર જ્વરસ્ય પ્રાગ્દૈહિકવિસ્મારકત્વં જ્ઞેયમ્| મરણે મહામોહતામાહ- સર્વપ્રાણભૃતામિત્યાદિ| જ્વર એવ મહામોહરૂપ એવેતિ ભાવઃ; તેન મ્રિયમાણાઃ સર્વે મહામોહં પ્રવિશન્તીત્યર્થઃ||૩૫||

Adhikarana 37 (36) · Śloka 36

તત્ર પૂર્વરૂપદર્શને જ્વરાદૌ વા હિતં લઘ્વશનમપતર્પણં વા, જ્વરસ્યામાશયસમુત્થત્વાત્; તતઃ કષાયપાનાભ્યઙ્ગસ્નેહસ્વેદપ્રદેહપરિષેકાનુલેપનવમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનોપશમન- નસ્તઃકર્મધૂપધૂમપાનાઞ્જનક્ષીરભોજનવિધાનં ચ યથાસ્વં યુક્ત્યા પ્રયોજ્યમ્||૩૬||

સમ્પ્રતિ સૂત્રિતં ચિકિત્સાસૂત્રમાહ- તત્રેત્યાદિ| યદ્યપિ ચિકિત્સિતે જ્વરાદૌ લઙ્ઘનં વક્ષ્યતિ, તથાઽપીહ પાક્ષિકલઘ્વશનવિધાનં ન વિરોધિ, લઘ્વશનસ્યાપિ લાઘવકર્તૃત્વેનૈવ લઙ્ઘનત્વાત્; કિંવા, યત્ર વાતાદિજ્વરે લઙ્ઘનં ન કર્તવ્યં તત્ર લઘ્વશનં બોદ્ધવ્યમ્, અપતર્પણં ચ લઙ્ઘનમેવ| અથ કિમિતિ વાતિકેઽપિ જ્વરે વાતકારકં લઘ્વશનમપતર્પણં વા કાર્યમિત્યાહ- આમાશયસમુત્થત્વાદિત્યાદિ| આમાશયસમ્બન્ધેન વાતોઽપિ મનાગ્લઙ્ઘનીયઃ સ્થાનાપેક્ષયા ભવતીતિ ભાવઃ| વચનં હિ- “સ્થાનં જયેદ્ધિ પૂર્વં સ્થાનસ્યાવિરોધેન” ઇતિ||૩૬||

Adhikarana 38 (37-40) · Śloka 40

જીર્ણજ્વરેષુ તુ સર્વેષ્વેવ સર્પિષઃ પાનં પ્રશસ્યતે યથાસ્વૌષધસિદ્ધસ્ય; સર્પિર્હિ સ્નેહાદ્વાતં શમયતિ, સંસ્કારાત્ કફં, શૈત્યાત્ પિત્તમૂષ્માણં ચ; તસ્માજ્જીર્ણજ્વરેષુ સર્વેષ્વેવ સર્પિર્હિતમુદકમિવાગ્નિપ્લુષ્ટેષુ દ્રવ્યેષ્વિતિ||૩૭|| ભવન્તિ ચાત્ર- યથા પ્રજ્વલિતં વેશ્મ પરિષિઞ્ચન્તિ વારિણા| નરાઃ શાન્તિમભિપ્રેત્ય તથા જીર્ણજ્વરે ઘૃતમ્||૩૮|| સ્નેહાદ્વાતં શમયતિ, શૈત્યાત્ પિત્તં નિયચ્છતિ| ઘૃતં તુલ્યગુણં દોષં સંસ્કારાત્તુ જયેત્ કફમ્||૩૯|| નાન્યઃ સ્નેહસ્તથા કશ્ચિત્ સંસ્કારમનુવર્તતે| યથા સર્પિરતઃ સર્પિઃ સર્વસ્નેહોત્તમં મતમ્||૪૦||

યથાસ્વૌષધસિદ્ધસ્યેતિ વાતાદિજ્વરે વાતજ્વરાદિહરદ્રવ્યસિદ્ધસ્ય| કથં સર્પિઃ સર્વત્ર કાર્યમિત્યાહ- સર્પિર્હિ સ્નેહાદિત્યાદિ| સંસ્કારાત્ કફમિતિ કટુતિક્તાદિકફહરસંસ્કારાત્| યદ્યપિ ચ ‘યથાસ્વૌષધસિદ્ધસ્ય’ ઇતિ વચનાદ્વાતેઽપિ વાતહરસંસ્કૃતમેવ સર્પિર્વિહિતં , તથાઽપિ વાતે રૂક્ષવિપરીતેન સ્નેહેનાપિ સર્પિર્વાતહરમેવ, પિત્તેઽપ્યુષ્ણવિપરીતશૈત્યાન્વિતં, કફે તુ સર્પિષઃ સ્નેહશૈત્યાદિના સમાનેન કશ્ચિન્ન સ્વાભાવિકો વિરોધિગુણોઽસ્તિ કિન્તુ સંસ્કારાદ્ધિતમેવેતિ દર્શયતિ| ઊષ્માણં ચેતિ જ્વરપ્રભાવભૂતમૂષ્માણં; ન પિત્તોષ્માણં, તસ્ય પિત્તગ્રહણેનૈવ ગ્રહણાત્| અનેન જ્વરસ્યોષ્મહરણેન સર્પિષો જ્વરવ્યાધિપ્રત્યનીકત્વં દર્શિતં ભવતિ| અત્ર વાતશમનં સર્પિષોઽભિધાય પિત્તશમનેઽભિધાતવ્યે કફશમનમુચ્યતે, શેષતો વક્તવ્યોષ્મરૂપવ્યાધિપ્રત્યનીકતયાઽપિ પિત્તશમનહેતોઃ શૈત્યસ્ય સમાનગુણત્વાત્; યદિ ત્વિહ મધ્યે પિત્તપ્રશમનમુચ્યતે, તદા પુનઃ સંસ્કારાત્ કફમિત્યુક્ત્વા શૈત્યાદૂષ્માણમિતિ વક્તવ્યં સ્યાત્| યત્ર તુ શ્લોકપાઠે વ્યાધિપ્રત્યનીકત્વં ઘૃતસ્ય પૃથઙ્નોક્તં; તત્ર, ‘સ્નેહાદ્વાતં શમયતિ’ ઇત્યાદૌ વાતમનુ પિત્તમેવ કૃતમિતિ સાધુ કૃતમ્| તસ્માદિતિ દોષવ્યાધિપ્રત્યનીકત્વાત્| જીર્ણજ્વરેષ્વિતિ વચનેનામજ્વરે નિષેધયતિ, સામે હિ સમાનગુણત્વાત્ સર્પિરહિતમ્| શાન્તિમિતિ સન્તાપશાન્તિમ્| અભિપ્રેત્યેતિ બુદ્ધ્યા સ્વીકૃત્ય, તથા જીર્ણજ્વરે ઘૃતં ‘દદાતિ’ ઇતિ શેષઃ| નન્વત્ર, શ્લોકે સર્પિર્ગુણકથને કિમિતિ વ્યાધિરૂપોષ્મશમનં નોચ્યતે? બ્રૂમઃ- પિત્તોષ્માવ્યતિરિક્તત્વેન જ્વરોષ્મણઃ પિત્તશમનેનૈવ લબ્ધત્વાત્| નનુ યદ્યેવં ગદ્યપાઠે પૃથઙ્ન તર્હિ પઠનીય ઊષ્મા? બ્રૂમઃ- યાવાનૂષ્મા શારીરઃ સ પૈત્ત એવ, યતો બ્રૂતે- “ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ” (વા.ચિ.અ.૧) ઇત્યાદિ, તથા “પિત્તાદૂષ્મોષ્મણઃ પક્તિર્નરાણામુપજાયતે” (સૂ.અ.૧૭) ઇતિ; કિન્તુ, નાસાવૂષ્મા કદાચિત્ પિત્તેન સામ્યેઽપ્યેકો ભવતિ, યથા- કફજ્વરે; કદાચિત્ત્વધિકે પિત્તે વહ્નિરૂપ ઊષ્મા મન્દો ભવતિ, યથા- પિત્તાગ્નિમાન્દ્યે; તદેવમૂષ્મા પિત્તાદ્ભિન્નોઽભિન્નશ્ચ ભવતિ; તત્ર ભેદં ગૃહીત્વા ગદ્યપાઠે પૃથગ્ જ્વરોષ્મા પઠિતઃ, શ્લોકપાઠે ત્વભેદવિવક્ષયા ન પૃથક્ પઠિતઃ| જ્વરે તુ પિત્તોષ્મા જ્વરપ્રભાવેણ વર્ધતે, સ ચ પ્રભાવો જ્વરસ્ય દોષદૂષ્યવિશેષાત્મકસ્ય, તથા “જ્વરસ્ત્રિપાદસ્ત્રિશિરઃ” ઇત્યાદ્યુક્તપ્રાણિવિશેષસ્ય જ્ઞેયઃ| નનુ સર્પિઃ કથં પિત્તં હન્તિ? યતઃ, યથા પિત્તવિપરીતશૈત્યં સર્પિષિ, તથા પિત્તસમાનઃ સ્નેહોઽપ્યસ્તિ| નૈવં, પિત્તે “સસ્નેહં” (સૂ.અ.૧) ઇતીષદર્થેન સશબ્દેનાલ્પસ્ય સ્નેહસ્યાભિધાનાત્, ઉષ્ણત્વં તુ પિત્તે પ્રધાનમ્| યદ્યપિ પિત્તં જલેનાપ્યારબ્ધં, તથાઽપિ તત્ર શૈત્યમભિભૂયાગ્નિકૃતમૌષ્ણ્યમેવાધિકં ભવતિ, તથા તેજસો રૌક્ષ્યેણ જલકૃતસ્નેહોઽપિ પિત્તેઽભિભૂયતે, દ્રવત્વં તુ જલકૃતં તેજસા નાભિભૂયતે, દૃશ્યતે હ્યગ્નિસમ્પૃક્તે જલે દ્રવત્વમલ્પસ્નેહતા ઉષ્ણતા ચેતિ| કિંવા, કિમનેન તપ્તજલદૃષ્ટાન્તેન, અદૃષ્ટકૃત એવાયં ભૂતાનામુત્પાદઃ; તેન, કશ્ચિતેવ ગુણઃ પાઞ્ચભૌતિકત્વેઽપિ દ્રવ્યાણામાવિર્ભૂતો ભવતિ, નતુ સર્વે; યથા- શાલિષુ તોયકૃતં મધુરત્વં, ન તુ ગૌરવમિત્યુક્તં સૂત્રસ્થાને| ઉત્સર્ગતઃ સસ્નેહસ્યાપિ પિત્તસ્ય કદાચિત્તેજોભૂયસ્ત્વેન રૂક્ષત્વમપિ ભવતિ જીર્ણજ્વરે, તેન સ્નિગ્ધશીતં સર્પિર્હિતં તત્ર ભવતીતિ ન દોષઃ| અત એવોક્તં ચિકિત્સિતે- “રૂક્ષં તેજો જ્વરકરં” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિ| ન ચ વાચ્યં- યત્- સાંસિદ્ધિકમપિ ચેત્ પિત્તસ્ય સ્નિગ્ધત્વમપૈતિ તદા વાતસ્યાપિ રૌક્ષ્યં કિમિતિ નાપૈતીતિ; યતો વિચિત્રા એવ હિ ગુણા અપ્રતિક્ષેપણીયાઃ પ્રતિક્ષેપણીયાશ્ચ; તત્ર યે ન સર્વદા દૃશ્યન્તે વાતશૈત્ય-પિત્તસ્નેહાદયઃ, ત એવ પ્રતિક્ષેપણીયાઃ; નાન્યે, તથૈવ દૃષ્ટત્વાત્| તુલ્યગુણમિતિ સર્વથા તુલ્યગુણમ્| નનુ સંસ્કારાત્ કફહન્તૃત્વે સંસ્કારેણૈવ કફો હન્યતે , કસ્તત્ર સર્પિષો વ્યાપાર ઇત્યાહ- નાન્ય ઇત્યાદિ| નાન્ય ઇતિ તૈલાદિઃ| સંસ્કારમનુવર્તત ઇતિ સંસ્કારકદ્રવ્યકાર્યં કરોતિ| એતેનૈતદ્દર્શયતિ- યત્- તેનૈવ દ્રવ્યેણ યાદૃઙ્માનેન ઘૃતં સંસ્ક્રિયતે, અન્યત્ર તૈલાદિસ્નેહસ્તથૈવ યદિ સંસ્ક્રિયતે તદા ઘૃતમેવાન્યસ્નેહેભ્યો વિશેષેણ સંસ્કારકદ્રવ્યકાર્યં કરોતિ; અયં ઘૃતપ્રભાવોઽધિકઃ, તેન સંસ્કારાત્ કફવિજયે ઘૃતમેવ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ| પ્રપઞ્ચિતશ્ચાયમર્થઃ સ્નેહાધ્યાયે||૩૭-૪૦||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

ગદ્યોક્તો યઃ પુનઃ શ્લોકૈરર્થઃ સમનુગીયતે| તદ્વ્યક્તિવ્યવસાયાર્થં દ્વિરુક્તં તન્ન ગર્હ્યતે||૪૧||

નનુ સ્નેહાદ્વાતં શમયતીત્યાદિગ્રન્થો ગદ્યેનૈવોક્તઃ, તત્ કિમર્થં શ્લોકેનોચ્યત ઇત્યાહ- ગદ્યોક્તો ય ઇત્યાદિ| તદ્વ્યક્તિવ્યવસાયાર્થમિત્યત્ર તદ્વ્યક્તિર્ગદ્યોક્તાર્થસ્ય વ્યક્તિઃ પ્રસન્નતેતિ યાવત્, વ્યવસાયઃ અધ્યવસાયો ગ્રહણમિત્યર્થઃ; યસ્માત્ પૂર્વોક્તાર્થસ્પષ્ટીકરણાર્થં પુનઃ શ્લોકેનાભિધાનં, તસ્માત્ પ્રયોજનાન્તરયુક્તત્વાન્ન પુનરુક્તિદોષ ઇતિ ભાવઃ| ગદ્યોક્તાપેક્ષયા શ્લોકાભિધાનં સુખગ્રહણં ભવતીતિ લોકસિદ્ધમેવ| અત્ર ચ ગદ્યોક્ત ઇત્યુપલક્ષણં, તેન શ્લોકોક્તોઽપિ શ્લોકેનોચ્યત ઇતિ બોદ્ધવ્યં; યથા- આરગ્વધીયે| એવં ગદ્યોક્તોઽપિ ગદ્યેનેતિ બોદ્ધવ્યં; યથા- પ્રપઞ્ચેન કારણાદ્યભિધાયોક્તમ્- “એવમસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ પ્રજ્ઞાપરાધઃ પરિણામશ્ચ” (સૂ.અ.૧૧) ઇત્યાદિ| તથા શ્લોકેનોક્તોઽપિ ગદ્યેનોચ્યતે, યથા- “બ્રહ્મણા હિ યથા પ્રોક્તં” (સૂ.અ.૧) ઇત્યાદિ શ્લોકેનાભિધાય આદ્યેઽધ્યાયે પુનરન્યત્રોક્તં- “યમાયુર્વેદમશ્વિનૌ મહ્યં પ્રાયચ્છેતામ્” (ચિ.અ.૧.પા.૪) ઇત્યાદિ| અત્ર શ્લોકાભિધાનમેવ સુખગ્રહણાર્થમિતિ જ્ઞેયમ્| કિંવા, તદ્વ્યક્તિવ્યવસાયાર્થમિતિ યથાયોગ્યતયા બોદ્ધવ્યમ્| તેન, પ્રપઞ્ચાભિધાનમર્થવ્યક્ત્યર્થં બોદ્ધવ્યં, સઙ્ક્ષેપાભિધાનં તુ વ્યવસાયાર્થં; તેન ગદ્યશ્લોકાભિધાનાભ્યાં વ્યક્તિવ્યવસાયૌ ક્રિયેતે| તત્ર પ્રપઞ્ચાભિધાનેઽર્થસ્ય વ્યક્તિઃ સ્ફુટૈવેતિ, સઙ્ક્ષેપાભિધાનં તુ પ્રપઞ્ચાપેક્ષયા સુખગ્રહણં ભવતિ||૪૧||

Adhikarana 40 (42-44) · Śloka 44

તત્ર શ્લોકાઃ- ત્રિવિધં નામપર્યાયૈર્હેતું પઞ્ચવિધં ગદમ્| ગદલક્ષણપર્યાયાન્ વ્યાધેઃ પઞ્ચવિધં ગ્રહમ્||૪૨|| જ્વરમષ્ટવિધં તસ્ય પ્રકૃષ્ટાસન્નકારણમ્| પૂર્વરૂપં ચ રૂપં ચ ભેષજં સઙ્ગ્રહેણ ચ||૪૩|| વ્યાજહાર જ્વરસ્યાગ્રે નિદાને વિગતજ્વરઃ| ભગવાનગ્નિવેશાય પ્રણતાય પુનર્વસુઃ||૪૪||

સઙ્ગ્રહે યદ્યપિ હેતુપર્યાયાઃ પૂર્વમુક્તાસ્તદનુ હેતુત્રૈવિધ્યં, તથાઽપિ છન્દોઽનુરોધેન તદ્વિપર્યયકથનમ્| નામરૂપા યોગરૂઢાઃ પર્યાયા નામપર્યાયાઃ| પઞ્ચવિધં ગદમિતિ આગ્નેયાદિભેદેન| ‘ગદપર્યાયનામાનિ’ ઇતિ પાઠે યલ્લિઙ્ગપર્યાયાભિધાનં તસ્ય વ્યાધિપઞ્ચવિધગ્રહશબ્દેનૈવ ‘તસ્યોપલબ્ધિઃ’ ઇત્યાદિગ્રન્થાન્તર્નિવિષ્ટસકલાર્થસ્ય ગૃહીતત્વાદ્ગ્રહણમ્; ‘ગદલક્ષણપર્યાયાન્’ ઇતિ પાઠે તુ પૂર્વપક્ષો નાસ્ત્યેવ, પાઠસ્તુ નાયમતિપ્રસિદ્ધઃ| પ્રકૃષ્ટાસન્નકારણં જ્વરસ્ય રૂક્ષાદિ પ્રકૃષ્ટમ્, આસન્નં વાતાદિ; તથા પ્રકૃષ્ટં રુદ્રકોપઃ, આસન્નં તુ રૂક્ષાદિ| યદ્યપિ રૂપાત્ પશ્ચાત્ પૂર્વરૂપમુક્તં, તથાઽપિ છન્દોનુરોધાત્ પૂર્વરૂપમગ્રે કૃતં; કિંવા, વાતાદિજવિશિષ્ટજ્વરલક્ષણાનામવ્યક્તાનાં વિશિષ્ટજ્વરપૂર્વરૂપતાં સૂચયતા પૂર્વરૂપં પૂર્વઙ્કૃતં; વાતાદિજ્વરલક્ષણાનિ હ્યવ્યક્તાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ||૪૨-૪૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે નિદાનસ્થાને જ્વરનિદાનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં નિદાનસ્થાને જ્વરનિદાનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||