1. jvaranidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો જ્વરનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલુ હેતુર્નિમિત્તમાયતનં કર્તા કારણં પ્રત્યયઃ સમુત્થાનં નિદાનમિત્યનર્થાન્તરમ્| તત્ત્રિવિધમ્- અસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ, પ્રજ્ઞાપરાધઃ, પરિણામશ્ચેતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અતસ્ત્રિવિધા વ્યાધયઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ- આગ્નેયાઃ, સૌમ્યાઃ, વાયવ્યાશ્ચ; દ્વિવિધાશ્ચાપરે- રાજસાઃ, તામસાશ્ચ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર વ્યાધિરામયો ગદ આતઙ્કો યક્ષ્મા જ્વરો વિકારો રોગ ઇત્યનર્થાન્તરમ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તસ્યોપલબ્ધિર્નિદાનપૂર્વરૂપલિઙ્ગોપશયસમ્પ્રાપ્તિતઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્ર નિદાનં કારણમિત્યુક્તમગ્રે||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

પૂર્વરૂપં પ્રાગુત્પત્તિ લક્ષણં વ્યાધેઃ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

પ્રાદુર્ભૂતલક્ષણં પુનર્લિઙ્ગમ્| તત્ર લિઙ્ગમાકૃતિર્લક્ષણં ચિહ્નં સંસ્થાનં વ્યઞ્જનં રૂપમિત્યનર્થાન્તરમ્||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ઉપશયઃ પુનર્હેતુવ્યાધિવિપરીતાનાં વિપરીતાર્થકારિણાં ચૌષધાહારવિહારાણામુપયોગઃ સુખાનુબન્ધઃ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

સમ્પ્રાપ્તિર્જાતિરાગતિરિત્યનર્થાન્તરં વ્યાધેઃ||૧૧||

Adhikarana 11 (12(1)) · Śloka 12

સા સઙ્ખ્યાપ્રાધાન્યવિધિવિકલ્પબલકાલવિશેષૈર્ભિદ્યતે|૧૨|

Adhikarana 12 (12(2)) · Śloka 12

સઙ્ખ્યા તાવદ્યથા- અષ્ટૌ જ્વરાઃ, પઞ્ચ ગુલ્માઃ, સપ્ત કુષ્ઠાન્યેવમાદિઃ|૧૨|

Adhikarana 13 (12(3)) · Śloka 12

પ્રાધાન્યં પુનર્દોષાણાં તરતમાભ્યામુપલભ્યતે| તત્ર દ્વયોસ્તરઃ, ત્રિષુ તમ ઇતિ|૧૨|

Adhikarana 14 (12(4)) · Śloka 12

વિધિર્નામ- દ્વિવિધા વ્યાધયો નિજાગન્તુભેદેન, ત્રિવિધાસ્ત્રિદોષભેદેન, ચતુર્વિધાઃ સાધ્યાસાધ્યમૃદુદારુણભેદેન|૧૨|

Adhikarana 15 (12(5)) · Śloka 12

સમવેતાનાં પુનર્દોષાણામંશાંશબલવિકલ્પો વિકલ્પોઽસ્મિન્નર્થે|૧૨|

Adhikarana 16 (12) · Śloka 12

બલકાલવિશેષઃ પુનર્વ્યાધીનામૃત્વહોરાત્રાહારકાલવિધિવિનિયતો ભવતિ||૧૨||

Adhikarana 17 (13) · Śloka 13

તસ્માદ્વ્યાધીન્ ભિષગનુપહતસત્ત્વબુદ્ધિર્હેત્વાદિભિર્ભાવૈર્યથાવદનુબુદ્ધ્યેત||૧૩||

Adhikarana 18 (14) · Śloka 14

ઇત્યર્થસઙ્ગ્રહો નિદાનસ્થાનસ્યોદ્દિષ્ટો ભવતિ| તં વિસ્તરેણોપદિશન્તો ભૂયસ્તરમતોઽનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧૪||

Adhikarana 19 (15) · Śloka 15

તત્ર પ્રથમત એવ તાવદાદ્યાઁલ્લોભાભિદ્રોહકોપપ્રભવાનષ્ટૌ વ્યાધીન્નિદાનપૂર્વેણ ક્રમેણ વ્યાખ્યાસ્યામઃ, તથા સૂત્રસઙ્ગ્રહમાત્રં ચિકિત્સાયાઃ| ચિકિત્સિતેષુ ચોત્તરકાલં યથોપચિતવિકારાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧૫||

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

ઇહ ખલુ જ્વર એવાદૌ વિકારાણામુપદિશ્યતે, તત્પ્રથમત્વાચ્છારીરાણામ્||૧૬||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

અથ ખલ્વષ્ટાભ્યઃ કારણેભ્યો જ્વરઃ સઞ્જાયતે મનુષ્યાણાં; તદ્યથા- વાતાત્, પિત્તાત્, કફાત્, વાતપિત્તાભ્યાં, વાતકફાભ્યાં, પિત્તકફાભ્યાં, વાતપિત્તકફેભ્યઃ, આગન્તોરષ્ટમાત્ કારણાત્||૧૭||

Adhikarana 22 (18) · Śloka 18

તસ્ય નિદાનપૂર્વરૂપલિઙ્ગોપશયવિશેષાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧૮||

Adhikarana 23 (19) · Śloka 19

રૂક્ષલઘુશીતવમનવિરેચનાસ્થાપનશિરોવિરેચનાતિયોગવ્યાયામવેગસન્ધારણાનશનાભિઘાત- વ્યવાયોદ્વેગશોકશોણિતાતિષેકજાગરણવિષમશરીરન્યાસેભ્યોઽતિસેવિતેભ્યો વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યતે||૧૯||

Adhikarana 24 (20) · Śloka 20

સ યદા પ્રકુપિતઃ પ્રવિશ્યામાશયમૂષ્મણા સહ મિશ્રીભૂયાદ્યમાહારપરિણામધાતું રસનામાનમન્વવેત્ય રસસ્વેદવહાનિ સ્રોતાંસિ પિધાયાગ્નિમુપહત્ય પક્તિસ્થાનાદૂષ્માણં બહિર્નિરસ્ય કેવલં શરીરમનુપ્રપદ્યતે, તદા જ્વરમભિનિર્વર્તયતિ||૨૦||

Adhikarana 25 (21) · Śloka 21

તસ્યેમાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- વિષમારમ્ભવિસર્ગિત્વમ્, ઊષ્મણો વૈષમ્યં, તીવ્રતનુભાવાનવસ્થાનાનિ જ્વરસ્ય, જરણાન્તે દિવસાન્તે નિશાન્તે ઘર્માન્તે વા જ્વરસ્યાભ્યાગમનમભિવૃદ્ધિર્વા, વિશેષેણ પરુષારુણવર્ણત્વં નખનયનવદનમૂત્રપુરીષત્વચામત્યર્થં ક્લૃપ્તીભાવશ્ચ; અનેકવિધોપમાશ્ચલાચલાશ્ચ વેદનાસ્તેષાં તેષામઙ્ગાવયવાનાં; તદ્યથા- પાદયોઃ સુપ્તતા, પિણ્ડિકયોરુદ્વેષ્ટનં, જાનુનોઃ કેવલાનાં ચ સન્ધીનાં વિશ્લેષણમ્, ઊર્વોઃ સાદઃ, કટીપાર્શ્વપૃષ્ઠસ્કન્ધબાહ્વંસોરસાં ચ ભગ્નરુગ્ણમૃદિતમથિતચટિતાવપાટિતાવનુન્નત્વમિવ , હન્વોશ્ચાપ્રસિદ્ધિઃ, સ્વનશ્ચ કર્ણયોઃ, શઙ્ખયોર્નિસ્તોદઃ, કષાયાસ્યતા આસ્યવૈરસ્યં વા, મુખતાલુકણ્ઠશોષઃ, પિપાસા, હૃદયગ્રહઃ, શુષ્કચ્છર્દિઃ, શુષ્કકાસઃ, ક્ષવથૂદ્ગારવિનિગ્રહઃ, અન્નરસખેદઃ, પ્રસેકારોચકાવિપાકાઃ, વિષાદજૃમ્ભાવિનામવેપથુશ્રમભ્રમપ્રલાપપ્રજાગરરોમહર્ષદન્તહર્ષાઃ, ઉષ્ણાભિપ્રાયતા, નિદાનોક્તાનામનુપશયો વિપરીતોપશયશ્ચેતિ વાતજ્વરસ્ય લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ||૨૧||

Adhikarana 26 (22-24) · Śloka 24

ઉષ્ણામ્લલવણક્ષારકટુકાજીર્ણભોજનેભ્યોઽતિસેવિતેભ્યસ્તથા તીક્ષ્ણાતપાગ્નિસન્તાપશ્રમક્રોધવિષમાહારેભ્યશ્ચ પિત્તં પ્રકોપમાપદ્યતે||૨૨|| તદ્યદા પ્રકુપિતમામાશયાદૂષ્માણમુપસૃજ્યાદ્યમાહારપરિણામધાતું રસનામાનમન્વવેત્ય રસસ્વેદવહાનિ સ્રોતાંસિ પિધાય દ્રવત્વાદગ્નિમુપહત્ય પક્તિસ્થાનાદૂષ્માણં બહિર્નિરસ્ય પ્રપીડયત્ કેવલં શરીરમનુપ્રપદ્યતે, તદા જ્વરમભિનિર્વર્તયતિ||૨૩|| તસ્યેમાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- યુગપદેવ કેવલે શરીરે જ્વરસ્યાભ્યાગમનમભિવૃદ્ધિર્વા ભુક્તસ્ય વિદાહકાલે મધ્યન્દિનેઽર્ધરાત્રે શરદિ વા વિશેષેણ, કટુકાસ્યતા, ઘ્રાણમુખકણ્ઠૌષ્ઠતાલુપાકઃ, તૃષ્ણા, મદો, ભ્રમો, મૂર્ચ્છા, પિત્તચ્છર્દનમ્, અતીસારઃ, અન્નદ્વેષઃ, સદનં, ખેદઃ, પ્રલાપઃ, રક્તકોઠાભિનિર્વૃત્તિઃ શરીરે, હરિતહારિદ્રત્વં નખનયનવદનમૂત્રપુરીષત્વચામ્, અત્યર્થમૂષ્મણસ્તીવ્રભાવઃ, અતિમાત્રં દાહઃ, શીતાભિપ્રાયતા, નિદાનોક્તાનુપશયો વિપરીતોપશયશ્ચેતિ પિત્તજ્વરલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ||૨૪||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

સ્નિગ્ધગુરુમધુરપિચ્છિલશીતામ્લલવણદિવાસ્વપ્નહર્ષાવ્યાયામેભ્યોઽતિસેવિતેભ્યઃ શ્લેષ્મા પ્રકોપમાપદ્યતે||૨૫|| સ યદા પ્રકુપિતઃ પ્રવિશ્યામાશયમૂષ્મણા સહમિશ્રીભૂયાદ્યમાહારપરિણામધાતું રસનામાનમન્વવેત્ય રસસ્વેદવહાનિ સ્રોતાંસિ પિધાયાગ્નિમુપહત્ય પક્તિસ્થાનાદૂષ્માણં બહિર્નિરસ્ય પ્રપીડયન્ કેવલં શરીરમનુપ્રપદ્યતે, તદા જ્વરમભિનિર્વર્તયતિ||૨૬||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

તસ્યેમાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- યુગપદેવ કેવલે શરીરે જ્વરસ્યાભ્યાગમનમભિવૃદ્ધિર્વા ભુક્તમાત્રે પૂર્વાહ્ણે પૂર્વરાત્રે વસન્તકાલે વા વિશેષેણ, ગુરુગાત્રત્વમ્, અનન્નાભિલાષઃ, શ્લેષ્મપ્રસેકઃ, મુખમાધુર્યં, હૃલ્લાસઃ, હૃદયોપલેપઃ, સ્તિમિતત્વં, છર્દિઃ, મૃદ્વગ્નિતા, નિદ્રાધિક્યં, સ્તમ્ભઃ, તન્દ્રા, કાસઃ, શ્વાસઃ, પ્રતિશ્યાયઃ, શૈત્યં, શ્વૈત્યં ચ નખનયનવદનમૂત્રપુરીષત્વચામ્, અત્યર્થં ચ શીતપિડકા ભૃશમઙ્ગેભ્ય ઉત્તિષ્ઠન્તિ, ઉષ્ણાભિપ્રાયતા, નિદાનોક્તાનુપશયો વિપરીતોપશયશ્ચ; ઇતિ (શ્લેષ્મજ્વરલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ)||૨૭||

Adhikarana 29 (28) · Śloka 28

વિષમાશનાદનશનાદન્નપરિવર્તાદૃતુવ્યાપત્તેરસાત્મ્યગન્ધોપઘ્રાણાદ્વિષોપહતસ્ય ચોદકસ્યોપયોગાદ્ગરેભ્યો ગિરીણાં ચોપશ્લેષાત્ સ્નેહસ્વેદવમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનશિરોવિરેચનાનામયથાવત્પ્રયોગાત્ મિથ્યાસંસર્જનાદ્વા સ્ત્રીણાં ચ વિષમપ્રજનનાત્ પ્રજાતાનાં ચ મિથ્યોપચારાદ્ યથોક્તાનાં ચ હેતૂનાં મિશ્રીભાવાદ્યથાનિદાનં દ્વન્દ્વાનામન્યતમઃ સર્વે વા ત્રયો દોષા યુગપત્ પ્રકોપમાપદ્યન્તે, તે પ્રકુપિતાસ્તયૈવાનુપૂર્વ્યા જ્વરમભિનિર્વર્તયન્તિ||૨૮||

Adhikarana 30 (29) · Śloka 29

તત્ર તથોક્તાનાં જ્વરલિઙ્ગાનાં મિશ્રીભાવવિશેષદર્શનાદ્દ્વાન્દ્વિકમન્યતમં જ્વરં સાન્નિપાતિકં વા વિદ્યાત્||૨૯||

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

અભિઘાતાભિષઙ્ગાભિચારાભિશાપેભ્ય આગન્તુર્હિ વ્યથાપૂર્વોઽષ્ટમો જ્વરો ભવતિ| સ કિઞ્ચિત્કાલમાગન્તુઃ કેવલો ભૂત્વા પશ્ચાદ્દોષૈરનુબધ્યતે| તત્રાભિઘાતજો વાયુના દુષ્ટશોણિતાધિષ્ઠાનેન, અભિષઙ્ગજઃ પુનર્વાતપિત્તાભ્યામ્, અભિચારાભિશાપજૌ તુ સન્નિપાતેનાનુબધ્યેતે||૩૦||

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

સ સપ્તવિધાજ્જ્વરાદ્વિશિષ્ટલિઙ્ગોપક્રમસમુત્થાનત્વાદ્વિશિષ્ટો વેદિતવ્યઃ, કર્મણા સાધારણેન ચોપચર્યતે | ઇત્યષ્ટવિધા જ્વરપ્રકૃતિરુક્તા||૩૧||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

જ્વરસ્ત્વેક એવ સન્તાપલક્ષણઃ| તમેવાભિપ્રાયવિશેષાદ્દ્વિવિધમાચક્ષતે, નિજાગન્તુવિશેષાચ્ચ| તત્ર નિજં દ્વિવિધં ત્રિવિધં ચતુર્વિધં સપ્તવિધં ચાહુર્ભિષજો વાતાદિવિકલ્પાત્||૩૨||

Adhikarana 34 (33) · Śloka 33

તસ્યેમાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- મુખવૈરસ્યં, ગુરુગાત્રત્વમ્, અનન્નાભિલાષઃ, ચક્ષુષોરાકુલત્વમ્, અશ્ર્વાગમનં, નિદ્રાધિક્યમ્, અરતિઃ, જૃમ્ભા, વિનામઃ, વેપથુઃ, શ્રમભ્રમપ્રલાપજાગરણરોમહર્ષદન્તહર્ષાઃ, શબ્દશીતવાતાતપસહત્વાસહત્વમ્, અરોચકાવિપાકૌ, દૌર્બલ્યમ્, અઙ્ગમર્દઃ, સદનમ્, અલ્પપ્રાણતા, દીર્ઘસૂત્રતા, આલસ્યમ્, ઉચિતસ્ય કર્મણો હાનિઃ, પ્રતીપતા સ્વકાર્યેષુ, ગુરૂણાં વાક્યેષ્વભ્યસૂયા, બાલેભ્યઃ પ્રદ્વેષઃ, સ્વધર્મેષ્વચિન્તા, માલ્યાનુલેપનભોજનપરિક્લેશનં, મધુરેભ્યશ્ચ ભક્ષેભ્યઃ પ્રદ્વેષઃ, અમ્લલવણકટુકપ્રિયતા ચ, ઇતિ જ્વરસ્ય પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ પ્રાક્સન્તાપાત્; અપિ ચૈનં સન્તાપાર્તમનુબધ્નન્તિ||૩૩||

Adhikarana 35 (34) · Śloka 34

ઇત્યેતાન્યેકૈકશો જ્વરલિઙ્ગાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ વિસ્તરસમાસાભ્યામ્||૩૪||

Adhikarana 36 (35) · Śloka 35

જ્વરસ્તુ ખલુ મહેશ્વરકોપપ્રભવઃ, સર્વપ્રાણભૃતાં પ્રાણહરો, દેહેન્દ્રિયમનસ્તાપકરઃ, પ્રજ્ઞાબલવર્ણહર્ષોત્સાહહ્રાસકરઃ , શ્રમક્લમમોહાહારોપરોધસઞ્જનનઃ; જ્વરયતિ શરીરાણીતિ જ્વરઃ, નાન્યે વ્યાધયસ્તથા દારુણા બહૂપદ્રવા દુશ્ચિકિત્સ્યાશ્ચ યથાઽયમ્| સ સર્વરોગાધિપતિઃ, નાનાતિર્યગ્યોનિષુ ચ બહુવિધૈઃ શબ્દૈરભિધીયતે| સર્વે પ્રાણભૃતઃ સજ્વરા એવ જાયન્તે સજ્વરા એવ મ્રિયન્તે ચ; સ મહામોહઃ, તેનાભિભૂતાઃ પ્રાગ્દૈહિકં દેહિનઃ કર્મ કિઞ્ચિદપિ ન સ્મરન્તિ, સર્વપ્રાણભૃતાં ચ જ્વર એવાન્તે પ્રાણાનાદત્તે||૩૫||

Adhikarana 37 (36) · Śloka 36

તત્ર પૂર્વરૂપદર્શને જ્વરાદૌ વા હિતં લઘ્વશનમપતર્પણં વા, જ્વરસ્યામાશયસમુત્થત્વાત્; તતઃ કષાયપાનાભ્યઙ્ગસ્નેહસ્વેદપ્રદેહપરિષેકાનુલેપનવમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનોપશમન- નસ્તઃકર્મધૂપધૂમપાનાઞ્જનક્ષીરભોજનવિધાનં ચ યથાસ્વં યુક્ત્યા પ્રયોજ્યમ્||૩૬||

Adhikarana 38 (37-40) · Śloka 40

જીર્ણજ્વરેષુ તુ સર્વેષ્વેવ સર્પિષઃ પાનં પ્રશસ્યતે યથાસ્વૌષધસિદ્ધસ્ય; સર્પિર્હિ સ્નેહાદ્વાતં શમયતિ, સંસ્કારાત્ કફં, શૈત્યાત્ પિત્તમૂષ્માણં ચ; તસ્માજ્જીર્ણજ્વરેષુ સર્વેષ્વેવ સર્પિર્હિતમુદકમિવાગ્નિપ્લુષ્ટેષુ દ્રવ્યેષ્વિતિ||૩૭|| ભવન્તિ ચાત્ર- યથા પ્રજ્વલિતં વેશ્મ પરિષિઞ્ચન્તિ વારિણા| નરાઃ શાન્તિમભિપ્રેત્ય તથા જીર્ણજ્વરે ઘૃતમ્||૩૮|| સ્નેહાદ્વાતં શમયતિ, શૈત્યાત્ પિત્તં નિયચ્છતિ| ઘૃતં તુલ્યગુણં દોષં સંસ્કારાત્તુ જયેત્ કફમ્||૩૯|| નાન્યઃ સ્નેહસ્તથા કશ્ચિત્ સંસ્કારમનુવર્તતે| યથા સર્પિરતઃ સર્પિઃ સર્વસ્નેહોત્તમં મતમ્||૪૦||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

ગદ્યોક્તો યઃ પુનઃ શ્લોકૈરર્થઃ સમનુગીયતે| તદ્વ્યક્તિવ્યવસાયાર્થં દ્વિરુક્તં તન્ન ગર્હ્યતે||૪૧||

Adhikarana 40 (42-44) · Śloka 44

તત્ર શ્લોકાઃ- ત્રિવિધં નામપર્યાયૈર્હેતું પઞ્ચવિધં ગદમ્| ગદલક્ષણપર્યાયાન્ વ્યાધેઃ પઞ્ચવિધં ગ્રહમ્||૪૨|| જ્વરમષ્ટવિધં તસ્ય પ્રકૃષ્ટાસન્નકારણમ્| પૂર્વરૂપં ચ રૂપં ચ ભેષજં સઙ્ગ્રહેણ ચ||૪૩|| વ્યાજહાર જ્વરસ્યાગ્રે નિદાને વિગતજ્વરઃ| ભગવાનગ્નિવેશાય પ્રણતાય પુનર્વસુઃ||૪૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે નિદાનસ્થાને જ્વરનિદાનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||