1. jvaranidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಜ್ವರನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಾಭಿಧಾಯಕಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮನು ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಾಭಿಧಾಯಕಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನಮುಚ್ಯತೇ; ಹೇತುಲಿಙ್ಗಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಿಕಾ ಹಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸಾಧ್ವೀ ಭವತಿ| ಯಚ್ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಾತ್ರಮಭಿಧಾತವ್ಯಂ, ತದುಪಶಯಾನ್ತರ್ಗತಮೇವೇತಿ ಕೃತ್ವಾ; ಕಿಂವಾ, ಹೇತುಲಿಙ್ಗಾಭಿಧಾನಸ್ಯಾಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥತ್ವಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಾತ್ರಾಭಿಧಾನಮಿಹ | ತತ್ರಾಪಿ ಚ ಶಾರೀರವಿಕಾರೇಷು ಪ್ರಧಾನತ್ವಾಜ್ಜ್ವರಸ್ಯೈವ ನಿದಾನಮಾದಾವುಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ ಚ ಜ್ವರಃ ಪ್ರಧಾನಂ ತಥಾಽತ್ರೈವ ‘ಜ್ವರಸ್ತು ಖಲು’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ತಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽಪಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪೀ ಸರ್ವರೋಗಾಗ್ರಜೋ ಬಲೀ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ತು ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಪುರಾ ಗುಲ್ಮೋತ್ಪತ್ತಿರಭೂತ್” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ; ತತ್ರ ಪುರಾಶಬ್ದ ಆದ್ಯಾವಿರ್ಭಾವೇ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವರ್ತತೇ, ನತು ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಾಗ್ಭಾವೇ; ದಕ್ಷಾಧ್ವರೋದ್ಧ್ವಂಸೇ ಹಿ ಜ್ವರಪರಿಗೃಹೀತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದಿಕ್ಷು ವಿದ್ರಾವಣಾದಿನಾ ಗುಲ್ಮೋತ್ಪತ್ತೇರುಕ್ತತ್ವಾತ್| ನಿದಾನಂ ಕಾರಣಮಿಹೋಚ್ಯತೇ, ತಚ್ಚೇಹ ವ್ಯಾಧಿಜನಕಂ ವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕಂ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಜನಕಂ ನಿದಾನಂ ಹೇತುಃ, ವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕಂ ಚ ಕಾರಣಂ ನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪರೂಪೋಪಶಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪಮ್| ತತ್ರ ಹೇತುರೂಪಂ ನಿದಾನಂ ಜನಕಂ ಚ ಭವತಿ, ವ್ಯಾಧೇರ್ಬೋಧಕಂ ಚ ಭವತಿ| ಅತ ಏವ ಪ್ರಥಮಮ್ ‘ಇಹ ಖಲು’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಹೇತುಮಭಿಧಾಯ ತಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿರ್ನಿದಾನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪುನರ್ಹೇತುರಪ್ಯುಕ್ತಃ| ಜ್ವರಸ್ಯ ನಿದಾನಂ ಜ್ವರನಿದಾನಮ್| ಕಿಂವಾ, ನಿದಾನಶಬ್ದೋ ಜನಕಕಾರಣವಚನ ಏವ; ತಂ ಜ್ವರಸ್ಯ ಜನಕಕಾರಣಂ ನಿದಾನಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯೋ ಜ್ವರನಿದಾನಮ್| ತೇನ ಪೂರ್ವರೂಪಾದೀನಾಮಪಿ ಜ್ಞಪ್ತಿಹೇತೂನಾಂ ತಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಸ್ಯ ಚ ಗ್ರಹಣಮ್||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಇಹ ಖಲು ಹೇತುರ್ನಿಮಿತ್ತಮಾಯತನಂ ಕರ್ತಾ ಕಾರಣಂ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಸಮುತ್ಥಾನಂ ನಿದಾನಮಿತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್| ತತ್ತ್ರಿವಿಧಮ್- ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಃ, ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ, ಪರಿಣಾಮಶ್ಚೇತಿ||೩||

ತದೇವಂ ಜ್ವರನಿದಾನೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಸಾಧಾರಣಮೇವ ನಿದಾನಂ ವಕ್ತುಮುದ್ಯತಃ ಸಾಮಾನ್ಯಪೂರ್ವಕತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷಸ್ಯ, ತತ್ರಾಪ್ಯುತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಉತ್ಪತ್ತಿಹೇತುಮೇವ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ ಪರ್ಯಾಯೈರಾಹ- ಇಹ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಇಹೇತಿ ಇಹ ಪ್ರಕರಣೇ ಕಾರಣಾಭಿಧಾಯಕೇ ಹೇತ್ವಾದಯೋಽನರ್ಥಾನ್ತರೇ ; ಪ್ರಕರಣಾನ್ತರೇ ಅರ್ಥಾನ್ತರೇಽಪಿ ಹೇತ್ವಾದಿಶಬ್ದಾ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಯಥಾ- ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಹೇತುರಕೃತಕತ್ವಾತ್” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತಿ, ತಥಾ “ದಶೈವಾಯತನಾನಿ ಸ್ಯುಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೯), ತಥಾ “ಕರ್ತಾ, ಮನ್ತಾ, ವೇದಿತಾ, ಬೋದ್ಧಾ” (ಶಾ.ಅ.೪) ಇತ್ಯಾದೌ, ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯ ಲಡಾದೌ, ಉತ್ಥಾನಸ್ಯ ಉದ್ಗಮನಾದೌ| ಹೇತ್ವಾದಿಭೂರಿಪರ್ಯಾಯಕಥನಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ, ತಥಾ ಹೇತ್ವಾದಿಶಬ್ದಾನಾಮರ್ಥಾನ್ತರೇಽಪಿ ವರ್ತಮಾನತ್ವೇ ಪರ್ಯಾಯಾನ್ತರೇಣ ಸಮಂ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಾತ್ ಕಾರಣ ಏವ ವೃತ್ತಿರ್ನಿಯಮ್ಯತೇ; ತೇನ, ಏಕಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತೇ ಶಬ್ದಾಃ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ತತ್ ಕಾರಣಮಿತರಹೇತ್ವಾದ್ಯರ್ಥೇಭ್ಯೋ ವ್ಯವಚ್ಛಿದ್ಯತೇ; ತೇನ, ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ ಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನಂ ಭವತಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನೇಽಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಇಹ ಚಾಷ್ಟಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾ ಮಙ್ಗಲತ್ವೇನ, ತಥಾಽಷ್ಟವಿಧವ್ಯಾಧಿಜ್ವರಾದ್ಯಭಿಧಾನಾನುಷಙ್ಗಾಚ್ಚಾಷ್ಟಾವೇವ ಹೇತುಪರ್ಯಾಯಾ ಉಕ್ತಾಃ; ತೇನಾಪರೇಽಪಿ ಯೋನಿಮೂಲಮುಖಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಯೋ ಹೇತುಪರ್ಯಾಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ, ತೇ ಚ ತನ್ತ್ರವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನೋಕ್ತಾಃ| ಏವಂ ರೋಗಪರ್ಯಾಯಾನ್ತರಾನಭಿಧಾನೇಽಪಿ ಗ್ರನ್ಥವಿಸ್ತರಭಯಾದ್ಯನುಸರಣೀಯಮ್| ಹೇತೋರ್ಭೇದಮಾಹ- ತತ್ ತ್ರಿವಿಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದಿ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇ ತಿಸ್ರೈಷಣೀಯೇ ಚ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಮಿತಿ ನೇಹ ಪ್ರಪಞ್ಚ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ಪಾಠಾದೇವ ತ್ರಿತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ತ್ರಿವಿಧಮಿತಿವಚನಂ ಬಹುಪ್ರಪಞ್ಚಸ್ಯಾಪ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದೇಸ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಾನತಿಕ್ರಮೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ, ತಥಾ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಯೋಗಾತಿಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಭೇದಾತ್ತ್ರಿವಿಧತ್ವದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಚ| ಏತಚ್ಚ ಹೇತುತ್ರಿತಯಮುಕ್ತಮಪಿ ಪುನಃ ಪ್ರಕರಣವಶಾದುಚ್ಯಮಾನಮಿಹ ನ ಪುನರುಕ್ತಂ ದೋಷಮಾವಹತಿ| ಏತಚ್ಚಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾದೇಸ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಪ್ರತಿ ನಿಯಾಮಕಂ, ತೇನ “ಜ್ವರಸನ್ತಾಪಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಮುದೀರ್ಯತೇ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತರೋಗಾದಿರೂಪಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಕಾರಣಾನವರೋಧೋ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಃ| ಕಿಂವಾ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿಕಾರಣೇ ಜ್ವರಾದಾವಪ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದ್ಯೇವ ಮೂಲಕಾರಣಂ, ತೇನ ಜ್ವರಾದಿಕಾರ್ಯೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದೌ ಜ್ವರಾದಿಕಾರಣಮೇವ ಮೂಲಕಾರಣಂ ಭವತಿ| “ಕಾಲಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಂ ಯೋಗೋ ಮಿಥ್ಯಾ ನ ಚಾತಿ ಚ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಕ್ರಮಭೇದೇನೇಹಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಸ್ಯಾದಾವಭಿಧಾನೇನ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವೈಷಾಂ ರೋಗಕರ್ತೃತ್ವೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಮಾ ಭೂದೇಕಾನ್ತಾಭಿಧಾನೇನ ಪ್ರಧಾನತಾನಿಯಮಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಮೂಲಭೂತತ್ವೇನ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಭವತಿ , ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಕಾರಣತ್ವೇನ ತಥಾಽಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಸ್ಯಾಪ್ಯುತ್ಕಟಶಬ್ದಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾದೇರಪಿ ಕಾರಣತ್ವೇನಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗೋಽಪಿ ಪ್ರಧಾನಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಕಾಲೋ ದುಷ್ಪರಿಹರತ್ವೇನ ಪ್ರಧಾನಂ, ತಥಾಽಪಿ ಸೋಽಪೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಪರಾಧೀನತ್ವೇನಾಪ್ರಧಾನಂ, ಕಾಲಾತಿಯೋಗಾದಯೋ ಹೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಶೀತಾದ್ಯತಿಯೋಗಾದಿಭ್ಯ ಏವ ಪ್ರಾಯೋ ಭವನ್ತಿ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಅತಸ್ತ್ರಿವಿಧಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತಿ- ಆಗ್ನೇಯಾಃ, ಸೌಮ್ಯಾಃ, ವಾಯವ್ಯಾಶ್ಚ; ದ್ವಿವಿಧಾಶ್ಚಾಪರೇ- ರಾಜಸಾಃ, ತಾಮಸಾಶ್ಚ||೪||

ಹೇತೋರ್ಹೇತುತ್ವಂ ಕಾರ್ಯೇ ಭವತೀತಿ ಹೇತುಕಾರ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಮಾಹ- ಅತಸ್ತ್ರಿವಿಧಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ಚಾತ್ರ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮ್, ಏಕರೂಪಾದಪಿ ಹೇತೋಸ್ತ್ರಿವಿಧವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪಾದಾತ್| ಅತ್ರಾಪಿ ತ್ರಿವಿಧವಚನಮಾನನ್ತ್ಯೇಽಪಿ ರೋಗಾಣಾಮಾಗ್ನೇಯತ್ವಾದ್ಯನತಿಕ್ರಮೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಆಗ್ನೇಯಾಃ ಪೈತ್ತಿಕಾಃ, ಸೌಮ್ಯಾಃ ಕಫಜಾಃ, ವಾಯವ್ಯಾಃ ವಾತಜಾಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಧಾನತ್ವೇನ ವಾಯವ್ಯಾ ಏವ ಪ್ರಥಮಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪೀಹ ಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾದಾಗ್ನೇಯಾಭಿಧಾನಮ್| ಆಗ್ನೇಯಸೌಮ್ಯವಾಯವ್ಯಾ ಇತಿ ಸಮಾಸೇನೈಕೈಕಸ್ಮಾದಪ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದೇಸ್ತ್ರಿವಿಧರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಅಸಮಾಸೇ ಹಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮಪಿ ಶಙ್ಕ್ಯೇತ| ಅನ್ಯಥಾಽಪಿ ವ್ಯಾಧೀನುಕ್ತಹೇತುಜಾನಾಹ- ದ್ವಿವಿಧಾಶ್ಚಾಪರೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಾಜಸತಾಮಸಾನಾಂ ಚ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ಪಾಠೇನೇಹ ತನ್ತ್ರೇ ಶಾರೀರವ್ಯಾಧ್ಯಧಿಕಾರಪ್ರವೃತ್ತೇಽನಧಿಕಾರತ್ವೇನಾಪ್ರಪಞ್ಚನೀಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಅಭಿಧಾನಂ ಚ ರಾಜಸತಾಮಸಯೋರಿಹ ವ್ಯಾಧಿಕಥನಸ್ಯ ನ್ಯೂನತಾಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮ್| ಆಗನ್ತವಶ್ಚಾಭಿಘಾತಾದಿಜಾ ರೋಗಾ ಆಗ್ನೇಯಾದಿಷ್ವೇವಾನ್ತರ್ಭವನ್ತಿ; ಯತಸ್ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ದೋಷಪ್ರಕೋಪೋಽವ್ಯಪದೇಶ್ಯೋಽಸ್ತ್ಯೇವ; ಕಿಂವಾ, ಅಪರೇ ಇತಿ ಅಪ್ರಧಾನಾಃ, ಪರೋ ಹಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಚ್ಯತೇ; ಅಪ್ರಧಾನತ್ವೇ ಚೋಕ್ತೈವೋಪಪತ್ತಿಃ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಿರಾಮಯೋ ಗದ ಆತಙ್ಕೋ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಜ್ವರೋ ವಿಕಾರೋ ರೋಗ ಇತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್||೫||

ವ್ಯಾಧೀನಾಮಾಗ್ನೇಯಾದಿವಿಭಾಗಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ ಪರ್ಯಾಯಾನಾಹ- ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಪರ್ಯಾಯಾಣಾಮನರ್ಥಾನ್ತರೇಣಾತಙ್ಕಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ಭಯಾದ್ಯರ್ಥತಾವ್ಯುದಾಸಾದ್ವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣತ್ವಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಆತಙ್ಕಶಬ್ದೇನ ಹಿ ಭಯಮಪ್ಯುಚ್ಯತೇ, ವಿಕಾರಶಬ್ದೇನ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಯೋಽಪಿ ಷೋಡಶ ವಿಕಾರಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ತಥಾ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ರೋಗಧರ್ಮಾ ಲಕ್ಷಣೀಯಾಃ| ತಥಾ ಹಿ- ವಿವಿಧಂ ದುಃಖಮಾದಧಾತೀತಿ ವ್ಯಾಧಿಃ; ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಸಮುತ್ಥತ್ವೇನಾಮಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಆತಙ್ಕ ಇತಿ ದುಃಖಯುಕ್ತತ್ವೇನ ಕೃಚ್ಛ್ರಜೀವನಂ ಕರೋತಿ, ವಚನಂ ಹಿ- “ಆತಙ್ಕಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಜೀವನೇ” ಇತಿ; ಯಕ್ಷ್ಮಶಬ್ದೇನ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮವದನೇಕರೋಗಯುಕ್ತತ್ವಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಜ್ವರಶಬ್ದೇನ ಚ ದೇಹಮನಃಸನ್ತಾಪಕರತ್ವಂ; ವಿಕಾರಶಬ್ದೇನ ಚ ಶರೀರಮನಸೋರನ್ಯಥಾಕರಣತ್ವಂ ವ್ಯಾಧೇರ್ದರ್ಶಯತಿ; ರೋಗಶಬ್ದೇನ ಚ ರುಜಾಕರ್ತೃತ್ವಮ್||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ತಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿರ್ನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪಲಿಙ್ಗೋಪಶಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿತಃ||೬||

ಇದಾನೀಂ ವ್ಯಾಧೇರ್ಜನಕಹೇತುಮಭಿಧಾಯ ತಥಾ ತದ್ಧೇತುಜನ್ಯಂ ಚ ವ್ಯಾಧಿಮುಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಜ್ಞಾತೇ ಹಿ ವ್ಯಾಧೌ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಅತಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವ್ಯಾಧಿಜ್ಞಾನೋಪಾಯನಿದಾನಪಞ್ಚಕಾಭಿಧಾನಂ ಯುಕ್ತಮ್||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ತತ್ರ ನಿದಾನಂ ಕಾರಣಮಿತ್ಯುಕ್ತಮಗ್ರೇ||೭||

ನಿದಾನಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ರೇ ಉಕ್ತಮಿತಿ ‘ಇಹ ಖಲು’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ‘ಪರಿಣಾಮಶ್ಚ’ ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ಕಾರಣಂ ಚ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಂ ವಾತಾದಿ, ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಚಾರ್ಥಾನಾಮಯೋಗಾದಿ; ಪುನರ್ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಕಾರಣಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಜ್ವರಸನ್ತಾಪ ಇತ್ಯಾದಿ; ಪುನಶ್ಚ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಕಾರಣಮುಕ್ತಂ ಯಥಾ- “ಪ್ರಾಗಪಿ ಚಾಧರ್ಮಾದೃತೇ ನ ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿರಭೂತ್” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿ; ತದೇತತ್ ಸರ್ವಮಪಿ ಕಾರಣಶಬ್ದೇನ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ತತ್ರಾಧರ್ಮಕಾರ್ಯತ್ವೇನ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಬಲಿಮಙ್ಗಲೇತ್ಯಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರತೀಯತೇ, ರುದ್ರಕೋಪಭವತ್ವೇನ ಚ ಜ್ವರಸ್ಯ ಮಹಾಪ್ರಭಾವತ್ವಂ ತಥಾಽಽಗ್ನೇಯತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತೀಯತೇ; ಕ್ರೋಧೋ ಹ್ಯಾಗ್ನೇಯಃ, ತೇನ ತನ್ಮಯೋ ಜ್ವರೋಽಪ್ಯಾಗ್ನೇಯಃ| ತಥಾಚ ವಚನಮ್- “ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ ಜ್ವರೋ ನಾಸ್ತ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತವಿರುದ್ಧಾನಿ ತ್ಯಜೇತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇಽಧಿಕಮ್” (ವಾ.ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ವಾತಾದಿಜನ್ಯತ್ವಜ್ಞಾನೇನ ಚ ವಾತಾದಿವಿಪರೀತಭೇಷಜಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ತಥಾಽನುದ್ಭೂತವಾತಾದಿವಿಕಾರಾನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧೋಽಪಿ ಭಾವೀ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯರೂಕ್ಷಾದಿಹೇತುಸೇವಾದರ್ಶನೇನ ಚ ಭಾವೀ ವ್ಯಾಧಿಸ್ತಜ್ಜನ್ಯ ಉನ್ನೀಯತೇ| ವ್ಯಾಧಿಪರೀಕ್ಷಾಯಾಂ ಚ ಸನ್ದೇಹೇ ಜಾತೇ ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಹೇತುಸೇವಾ ದೃಶ್ಯತೇ, ಸ ಪರಿಕಲ್ಪ್ಯತೇ; ಏವಮಾದಿ ಹೇತುನಾ ವ್ಯಾಧಿಪರೀಕ್ಷಣಮ್||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿ ಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಾಧೇಃ||೮||

ನಿದಾನಾನನ್ತರೀಯಕತ್ವಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಾದೀನಾಂ ನಿದಾನಾನನ್ತರಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾದೀನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ , ಅತಃ ಪೂರ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪೂರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿ| ಏತೇನ ಉತ್ಪತ್ತೇಃ ಪೂರ್ವಂ ಯದ್ಭವಿಷ್ಯದ್ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ನಿದಾನಸೇವಾ ತು ಭಾವಿವ್ಯಾಧಿಬೋಧಿಕಾ ಭವತ್ಯಪಿ ನಿದಾನಶಬ್ದಗೃಹೀತತ್ವಾದೇವ ತಥಾ ಲಕ್ಷಣಶಬ್ದಾನಭಿಧೇಯತ್ವಾಚ್ಚ ನ ಪೂರ್ವರೂಪಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹ್ಯನ್ಯತ್ರ- “ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಿಣಃ ಕ್ರುದ್ಧಾ ಭಾವಿವ್ಯಾಧಿಪ್ರಬೋಧಕಮ್| ಲಿಙ್ಗಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯದ್ದೋಷಾಃ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ತದುಚ್ಯತೇ” ಇತಿ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಯದನುತ್ಪನ್ನಸ್ಯಾವಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಕಥಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತೀತಿ; ಯತೋ ಮೇಘಾದಪಿ ಭಾವಿನೀ ವೃಷ್ಟಿರನುಮೀಯತೇ, ತಥಾ ರೋಹಿಣ್ಯುದಯಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕೃತ್ತಿಕೋದಯೋಽನುಮೀಯತೇ| ತಚ್ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್- ಏಕಂ ಭಾವಿವ್ಯಾಧ್ಯವ್ಯಕ್ತರೂಪಂ, ಯದುಕ್ತಮ್- “ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್” (ಚಿ.ಅ.೧೧) ಇತಿ, ತಥಾ “ಲಿಙ್ಗಮವ್ಯಕ್ತಮಲ್ಪತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತದ್ಯಥಾಯಥಮ್” (ವಾ. ನಿ. ಅ.೧) ಇತಿ ; ದ್ವಿತೀಯಂ ತು ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛನಾವಸ್ಥಾಜನ್ಯಮವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗಾದನ್ಯದೇವ; ಯಥಾ- ಜ್ವರೇ ಬಾಲಪ್ರದ್ವೇಷರೋಮಹರ್ಷಾದಿ; ನ ಹ್ಯೇತತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಜ್ವರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ನಿಯಮೇನ ವ್ಯಕ್ತಂ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತು ಜ್ವರಪೂರ್ವಕಾಲ ಏವ; ಯತ್ರ ತು ವ್ಯಕ್ತಂ ಭವತಿ, ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯೋ ಮತಃ| ಅತ ಏವೈವಮ್ಭೂತಪೂರ್ವರೂಪಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವಾರಿಷ್ಟೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಜ್ವರೋಕ್ತಾನ್ಯತಿಮಾತ್ರಯಾ| ಯಂ ವಿಶನ್ತಿ ವಿಶತ್ಯೇನಂ ಮೃತ್ಯುರ್ಜ್ವರಪುರಸ್ಸರಃ” (ಇಂ.ಅ.೫) ಇತಿ; ತಥಾ- “ಅನ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಚ ರೋಗಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಯಂ ನರಮ್| ವಿಶನ್ತ್ಯನೇನ ಕಲ್ಪೇನ ತಸ್ಯಾಪಿ ಮರಣಂ ಧ್ರುವಮ್” (ಇಂ.ಅ.೫) ಇತಿ| ಏತದ್ಧಿ ಯದ್ಯವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣಪೂರ್ವರೂಪಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ವಚನಂ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಸರ್ವಜ್ವರಾಣಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್, ಯತಃ ಪೂರ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾಯಾಮವ್ಯಕ್ತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಜ್ವರೇ ಜಾತೇ ವ್ಯಕ್ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸರ್ವತ್ರೈವ ಭವನ್ತಿ; ತಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾಪ್ರತಿನಿಯತಪೂರ್ವರೂಪಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವೈತದ್ವಚನಮ್| ಅವ್ಯಕ್ತತಾ ಚ ಲಕ್ಷಣಾನಾಮಿಯಮೇವ- ಯದಲ್ಪತ್ವೇನಾಸ್ಫುಟತ್ವಮ್| ಯತ್ತು ಪೂರ್ವರೂಪಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛನಾವಸ್ಥಾನಿಯತಂ ತದ್ ವ್ಯಾಧಿಮಾತ್ರಸ್ಯ ಗಮಕಂ, ನ ತದ್ದೋಷವಿಶೇಷಂ ಗಮಯತಿ| ಏತತ್ಪೂರ್ವರೂಪಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಚ ವಾಗ್ಭಟೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ ಯತ್- “ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಯೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಉತ್ಪಿತ್ಸುರಾಮಯೋ ದೋಷವಿಶೇಷೇಣಾನಧಿಷ್ಠಿತಃ ” (ವಾ. ನಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಯತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗಂ ರೂಪಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ, ತದ್ದೋಷವಿಶೇಷಮಪಿ ವ್ಯಾಧೇರ್ಗಮಯತಿ, ಯದುಕ್ತಂ ಹಾರೀತೇ- “ಇತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಮಷ್ಟಾನಾಂ ಜ್ವರಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ, ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಜೃಮ್ಭಾಙ್ಗಮರ್ದಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಹೃದಯೋದ್ವೇಗಿ ವಾತಜಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾ ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಸಾಮಾನ್ಯತೋ, ವಿಶೇಷಾತ್ತು ಜೃಮ್ಭಾಽತ್ಯರ್ಥಂ ಸಮೀರಣಾತ್| ಪಿತ್ತಾನ್ನಯನಯೋರ್ದಾಹಃ ಕಫಾನ್ನಾನ್ನಾಭಿನನ್ದನಮ್” (ಸು.ಉ.ಅ.೩೯) ಇತಿ, ಏತದ್ಧಿ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಭಾವಿಜ್ವರಲಿಙ್ಗಮೇವಾವ್ಯಕ್ತಮಲ್ಪತ್ವೇನೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವ್ಯಕ್ತೇ ಹಿ ಜ್ವರೇ ವಾತಾದಿಜೇ ಜೃಮ್ಭಾದಯಃ ಪೂರ್ವರೂಪಾಪೇಕ್ಷಯಾಽತ್ಯರ್ಥಂ ಭವನ್ತಿ| ಏವಂ ಪೂರ್ವರೂಪದ್ವೈವಿಧ್ಯೇ ಯತ್ರ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಸ್ತಿ ತತ್ರ ಸಾಕ್ಷಾದೇವಾಭಿಧೀಯತೇ, ಯತ್ರ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ನಾಸ್ತಿ ತತ್ರ ಲಿಙ್ಗಮಾತ್ರಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ತೇನಾವ್ಯಕ್ತಾನ್ಯೇವ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ತತ್ರ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್ ||೮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಲಕ್ಷಣಂ ಪುನರ್ಲಿಙ್ಗಮ್| ತತ್ರ ಲಿಙ್ಗಮಾಕೃತಿರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಹ್ನಂ ಸಂಸ್ಥಾನಂ ವ್ಯಞ್ಜನಂ ರೂಪಮಿತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್||೯||

ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಪನ್ನವ್ಯಾಧೇಃ ಸ್ವರೂಪಂ, ತಥಾ ವಾತಾದ್ಯಾಮಪಕ್ವಾದಿವಿಶೇಷಣವಿಶಿಷ್ಟಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ನಿದಾನೋಪಶಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ಯದ್ಬೋಧಯತಿ, ತಲ್ಲಿಙ್ಗಮ್| ಅನೇನ ಚ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತಿನಿಯತಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಯಥಾ- ಜ್ವರಸ್ಯ ಸನ್ತಾಪಃ, ತಥಾ ಅತಿಸರಣಮತೀಸಾರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಗೃಹ್ಯತೇ; ತಥಾ ವಾತಾದಿಕೃತಂ ಚ ವಾತಾದಿಜ್ವರಸ್ಯ ವಿಷಮಾರಮ್ಭವಿಸರ್ಗಿತ್ವಾದಿ ಗೃಹ್ಯತೇ; ತಥಾ ಆಮಪಕ್ವಜೀರ್ಣಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾದೀನಿ ವಿಶಿಷ್ಟವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ; ತಥಾ ಉಪದ್ರವಾಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯತಾದ್ಯವಸ್ಥಾಪನ್ನವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕತ್ವೇನ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯೇವ| ರಿಷ್ಟಂ ತು ಮರಣಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮೇವ| ನಿದಾನಾದಯಸ್ತು ಯದ್ಯಪ್ಯುತ್ಪನ್ನವ್ಯಾಧಿಗಮಕಾ ಅಪಿ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಪೃಥಗ್ಲಕ್ಷಣಾನಿರ್ದೇಶಾನ್ನ ತೇ ಇಹ ಲಿಙ್ಗಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ| ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ತಥಾ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ ಲಿಙ್ಗಪರ್ಯಾಯಾನಾಹ- ತತ್ರ ಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇಽನರ್ಥಾನ್ತರಮಿತಿ ಲಿಙ್ಗಲಕ್ಷಣೇಽರ್ಥೇಽಭಿಧೇಯೇಽನರ್ಥಾನ್ತರಂ, ಪ್ರಕರಣಾನ್ತರೇ ತ್ವರ್ಥಾನ್ತರೇಽಪಿ ಲಿಙ್ಗಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ; ಯಥಾ- “ಬಲೀ ಲಿಙ್ಗಂ ಸಮರ್ಪಯೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೨) ಇತ್ಯತ್ರ ಶೇಫ ಉಚ್ಯತೇ, ತಥಾ “ಸಂಸ್ಥಾನಮಾಕೃತಿರ್ಜ್ಞೇಯಾ ಸುಷಮಾ ವಿಷಮಾ ಚ ಯಾ” (ಇ.ಅ.೭); ತಥಾ “ಲಕ್ಷಣವಚ್ಚೋದಾಹರಣವಚ್ಚ” (ವಿ.ಅ.೮), ತಥಾ “ತೈಲಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಞ್ಜನಾನ್ಯುಪಕಲ್ಪಯೇತ್”, ತಥಾ “ರೂಪಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಚ ಸನ್ತತಿರ್ಯಾ” (ಶಾ.ಅ.೨) ಇತ್ಯಾದೌ| ನನು, ಯಥೇಹ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ತಥಾ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನೇಽಪಿ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ’ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯಮ್| ನ, ಹೇತುಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನೇ ತಾವತ್ ‘ಇಹ ಖಲು’ ಇತ್ಯನೇನೈವ ತದರ್ಥ ಉಕ್ತ ಏವ, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪರ್ಯಾಯಕಥನೇ ಚ ವ್ಯಾಧೇರಿತಿ ಪದೇನೈವ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ’ ಇತಿಪದಸ್ಯಾರ್ಥೋ ಲಭ್ಯತ ಏವ, ಗದಪರ್ಯಾಯೇಷು ತು ನಾರ್ಥಾನ್ತರತಾ ಪ್ರಾಯೋ ದೃಶ್ಯತೇ, ತೇನ ತತ್ರ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ’ ಇತಿ ನ ಕೃತಮ್| ಅಯಂ ಚಾಚಾರ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯೋ ಯತ್- ಯತ್ರಾನ್ಯಾರ್ಥತಾಂ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಪಶ್ಯತಿ, ತತ್ರೈವ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ, ಯಥಾ- ‘ಸಮವೇತಾನಾಂ ಪುನರ್ದೋಷಾಣಾಮಂಶಾಂಶವಿಕಲ್ಪೋ ವಿಕಲ್ಪೋಽಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ’ ಇತಿ| ವಿಕಲ್ಪಶಬ್ದೋ ಹ್ಯಯಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವರ್ತತೇ, ಯಥಾ- “ಅನ್ಯೈಶ್ಚ ವಿಕಲ್ಪೈರ್ವಿಕಲ್ಪಿತಾನಾಂ” (ವಿ.ಅ.೧), ತಥಾ “ವಿಕಲ್ಪೋ ನ ತ್ವಸಾಧ್ಯಾನಾಂ” (ಸೂ.ಅ.೧೦) ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು ಪೂರ್ವರೂಪೋಪಶಯಯೋಃ ಕಿಮಿತಿ ಪರ್ಯಾಯಾನಭಿಧಾನಮ್? ಬ್ರೂಮಃ- ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ತಾವತ್ ಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನಂ ಯದೇವ ರೂಪಸ್ಯ ತದೇವ; ಯತಃ, ರೂಪಾದಯ ಏವ ಹಿ ಪೂರ್ವಶಬ್ದಯುಕ್ತಾಃ ಪೂರ್ವರೂಪಪರ್ಯಾಯಾ ಭವನ್ತಿ; ಉಪಶಯಸ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ತಸ್ಯಾಸ್ತು ಪರ್ಯಾಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತ ಏವ ಸ್ವಾಧಿಕಾರತ್ವೇನ ವಕ್ತವ್ಯಾ ಇತಿ ನೇಹ ಪುನರುಕ್ತಾಃ||೯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ಉಪಶಯಃ ಪುನರ್ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾನಾಂ ವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರಿಣಾಂ ಚೌಷಧಾಹಾರವಿಹಾರಾಣಾಮುಪಯೋಗಃ ಸುಖಾನುಬನ್ಧಃ||೧೦||

ಉಪಶಯಮಾಹ- ಉಪಶಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಶಯನಮುಪಶಯಃ ಸುಖಾನುಬನ್ಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತುನಾ, ತಥಾ ವ್ಯಾಧಿನಾ, ತಥಾ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿಭ್ಯಾಂ ಚ ವಿಪರೀತಾ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾಃ; ತೇಷಾಮೌಷಧಾಹಾರವಿಹಾರಾಣಾಂ, ತಥಾ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರಿಣಾಂ ಚೌಷಧಾನ್ನವಿಹಾರಾಣಾಂ; ಸುಖಾನುಬನ್ಧ ಇತಿ ಸುಖರೂಪೋಽನುಬನ್ಧಃ, ಅನುಬನ್ಧಶ್ಚ ಸುಖಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ | ಅಯಂ ಚೋಪಶಯೋ ಗೂಢಲಿಙ್ಗೇ ಚ ವ್ಯಾಧೌ ಜ್ಞಾನೋಪಾಯೋ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಗೂಢಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಪಶಯಾನುಪಶಯಾಭ್ಯಾಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ” (ವಿ.ಅ.೪) ಇತಿ; ಉಕ್ತಂ ಚ ತ್ರಿಶೋಥೀಯೇ- “ಸ್ನೇಹೋಷ್ಣಮರ್ದನಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಪ್ರಣಶ್ಯೇತ್ ಸ ಚ ವಾತಿಕಃ” (ಸೂ.ಅ.೧೮)| ಅತ್ರ ಚ ವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರಿ ತದೇವೋಚ್ಯತೇ ಯದವಿಪರೀತತಯಾಽಽಪಾತತಃ ಪ್ರತೀಯಮಾನಂ ವಿಪರೀತಸ್ಯಾರ್ಥಂ ಪ್ರಶಮಲಕ್ಷಣಂ ಕರೋತಿ| ಅತ್ರೋದಾಹರಣಾನಿ ಲಿಖ್ಯನ್ತೇ- ಹೇತುವಿಪರೀತಮೌಷಧಂ ಯಥಾ- ಶೀತಕಫಜೇ ಜ್ವರೇ ಶುಣ್ಠ್ಯಾದ್ಯುಷ್ಣಂ ಭೇಷಜಂ, ಹೇತುವಿಪರೀತಮನ್ನಂ ಯಥಾ- ಶ್ರಮಾನಿಲಜೇ ಜ್ವರೇ ರಸೌದನಃ, ಹೇತುವಿಪರೀತೋ ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ- ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋತ್ಥಕಫೇ ರಾತ್ರೌ ಜಾಗರಣಂ, ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಮೌಷಧಂ ಯಥಾ- ಅತೀಸಾರೇ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಪಾಠಾದಿ, ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಮನ್ನಂ ಯಥಾ- ಅತೀಸಾರೇ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಮಸೂರಾದಿ, ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತೋ ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ- ಉದಾವರ್ತೇ ಪ್ರವಾಹಣಂ, ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಮೌಷಧಂ ಯಥಾ- ವಾತಶೋಥೇ ವಾತಹರಂ ಶೋಥಹರಂ ಚ ದಶಮೂಲಂ, ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಮನ್ನಂ ಯಥಾ- ಶೀತೋತ್ಥಜ್ವರೇ ಉಷ್ಣಾ ಜ್ವರಘ್ನೀ ಚ ಯವಾಗೂಃ, ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತೋ ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ- ಸ್ನಿಗ್ಧದಿವಾಸ್ವಪ್ನಜಾಯಾಂ ತನ್ದ್ರಾಯಾಂ ರೂಕ್ಷಂ ತನ್ದ್ರಾವಿಪರೀತಂ ಚ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣಂ , ಹೇತುವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರ್ಯೌಷಧಂ ಯಥಾ- ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನೇ ಪಚ್ಯಮಾನೇ ಶೋಥೇ ಪಿತ್ತಕರ ಉಷ್ಣ ಉಪನಾಹಃ, ಹೇತುವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರ್ಯನ್ನಂ ಯಥಾ- ಪಚ್ಯಮಾನೇ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನೇ ಶೋಥೇ ವಿದಾಹ್ಯನ್ನಂ, ಹೇತುವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರೀ ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ- ವಾತೋನ್ಮಾದೇ ಸನ್ತ್ರಾಸನಂ, ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರ್ಯೌಷಧಂ ಯಥಾ- ಛರ್ದ್ಯಾಂ ವಮನಕಾರಕಂ ಮದನಫಲಾದಿ; ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರ್ಯನ್ನಂ ಯಥಾ- ಅತೀಸಾರೇ ವಿರೇಕಕಾರಕಂ ಕ್ಷೀರಂ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇಃ ಸಪ್ರಾಣಸ್ಯ ನ ತಿಷ್ಠತಿ| ಪೈತ್ತಿಕೋ ಯದ್ಯತೀಸಾರಃ ಪಯಸಾ ತಂ ವಿರೇಚಯೇತ್” (ಚಿ. ಅ.೧೯) ಇತಿ; ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರೀ ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ- ಛರ್ದ್ಯಾಂ ವಮನಸಾಧ್ಯಾಯಾಂ ವಮನಾರ್ಥಂ ಪ್ರವಾಹಣಂ; ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರ್ಯೌಷಧಂ ಯಥಾ- ಅಗ್ನಿನಾ ಪ್ಲುಷ್ಟೇಽಗುರ್ವಾದಿನಾ ಲೇಪಃ, ಉಷ್ಣಂ ಹಿ ಹೇತಾವಗ್ನೌ ವ್ಯಾಧೌ ಚ ದಾಹೇಽನುಗುಣಂ ಪ್ರತಿಭಾತಿ; ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರ್ಯನ್ನಂ ಯಥಾ- ಮದ್ಯಪಾನೋತ್ಥೇ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಮದಕಾರಕಂ ಮದ್ಯಂ; ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಕಾರೀ ವಿಹಾರೋ ಯಥಾ- ವ್ಯಾಯಾಮಜನಿತಸಮ್ಮೂಢವಾತೇ ಜಲಪ್ರತರಣಾದಿರೂಪೋ ವ್ಯಾಯಾಮಃ, ಅಯಂ ಹೇತೌ ವ್ಯಾಯಾಮೇ ವ್ಯಾಧೌ ಚ ಸಮ್ಮೂಢವಾತೇಽನುಗುಣಃ ಪ್ರತಿಭಾತಿ| ನನೂಪಶಯವದನುಪಶಯೋಽಪಿ ವ್ಯಾಧಿಪರೀಕ್ಷಕೋಽಸ್ತಿ, ಉಚ್ಯತೇ ಚ- “ಗೂಢಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಪಶಯಾನುಪಶಯಾಭ್ಯಾಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ” (ವಿ. ಅ.೪), ತಥಾ ವಾಗ್ಭಟೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ವಿಪರೀತೋಽನುಪಶಯಃ ಸ ಹ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ” (ವಾ. ನಿ. ಅ.೧) ಇತಿ; ಸತ್ಯಮಸ್ತಿ ಚ, ಪರಂ ನಿದಾನಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗೃಹೀತತ್ವಾನ್ನ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ; ಅನುಪಶಯೋಽಪಿ ಹೇತುಸೇವಯೈವ ಭವತಿ||೧೦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಜಾತಿರಾಗತಿರಿತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಂ ವ್ಯಾಧೇಃ||೧೧||

ಯದ್ಯಪಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯನನ್ತರಂ ಲಿಙ್ಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ, ತಥಾಽಪಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ವ್ಯಾಧಿನಿರೂಪಣಂ ಪ್ರತ್ಯಲ್ಪಪ್ರಯೋಜನತ್ವಾಚ್ಛೇಷತಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ- ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಜಾತಿಃ ಜನ್ಮ; ಸಮ್ಪ್ರಾತ್ಪ್ಯಾಗತಿಜಾತಿಶಬ್ದೈರ್ಯೋಽರ್ಥೋಽಭಿಧೀಯತೇ ಸಾ ವ್ಯಾಧೇಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅ(ತ)ತ್ರೈಕೇ ವ್ಯಾಧಿಜನ್ಮಮಾತ್ರಮನ್ತ್ಯಕಾರಣವ್ಯಾಪಾರಜನ್ಯಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹುಃ| ಇಯಂ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಯದ್ಯಪಿ ನಿದಾನಾದಿವದ್ ವ್ಯಾಧಿಬೋಧಿಕಾ ನ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ನಾನುತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಉಪಪತ್ತೇರ್ವ್ಯಾಧ್ಯುಪಲಮ್ಭಕತ್ವಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಏತಚ್ಚಾನ್ಯೇ ನ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಯತೋ ನೈವಂ ಸತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿತಃ ಕಶ್ಚಿದ್ವಿಶೇಷೋ ವ್ಯಾಧೇರಧಿಗಮ್ಯತೇ| ನ ಚಾಯಂ ನಿಯಮಃ- ಯದುತ್ಪನ್ನ ಏವ ಪರಂ ವ್ಯಾಧಿರುಪಲಭ್ಯತೇ, ಯತೋ ನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪಾಭ್ಯಾಮನುತ್ಪನ್ನೋಽಪಿ ವ್ಯಾಧಿರ್ಭಾವಿತ್ವೇನ ಬುಧ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ ವ್ಯಾಧಿಜನಕದೋಷವ್ಯಾಪಾರವಿಶೇಷಯುಕ್ತಂ ವ್ಯಾಧಿಜನ್ಮೇಹ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶಬ್ದೇನ ವಾಚ್ಯಮ್, ಅತ ಏವ ಪರ್ಯಾಯೇ ‘ಆಗತಿಃ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಆಗತಿರ್ಹಿ ಉತ್ಪಾದಕಾರಣಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಜನನಪರ್ಯನ್ತಂ ಗಮನಮ್| ಇಯಂ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಂ ಬೋಧಯತ್ವೇವ| ಯಥಾ ಜ್ವರೇ- ‘ಸ ಯದಾ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಮಾಶಯಮ್’ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ‘ತದಾ ಜ್ವರಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ’ ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಯಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರುಚ್ಯತೇ, ತಯಾ ಜ್ವರಸ್ಯಾಮಾಶಯದೂಷಕತ್ವಾಗ್ನ್ಯುಪಘಾತಕತ್ವರಸದೂಷಕತ್ವಾದಯೋ ಧರ್ಮಾಃ ಪ್ರತೀಯನ್ತೇ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ- ದೋಷಾಣಾಮಯಮಾಮಾಶಯದೂಷಕತ್ವಾದಿರ್ಧರ್ಮಃ , ತತಶ್ಚ ಕಾರಣಧರ್ಮಾಣಾಂ ನಿದಾನಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಂ ಭವತೀತಿ; ಯತಃ, ಕಾರಣಧರ್ಮೋಽಪ್ಯಯಂ ವ್ಯಾಧಿಜನಕದೋಷವ್ಯಾಪಾರರೂಪಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶಬ್ದೇನ ವಿಶೇಷಬೋಧನಾರ್ಥಂ ಪೃಥಕ್ ಕೃತ್ವೋಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ- ಲಿಙ್ಗತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಭಾವಿವ್ಯಾಧಿಬೋಧಕತ್ವವಿಶೇಷಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ, ಅತ ಏವ ವಾಗ್ಭಟೇಽಪ್ಯೇವಮೇವ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ- “ಯಥಾದುಷ್ಟೇನ ದೋಷೇಣ ಯಥಾ ಚಾನುವಿಸರ್ಪತಾ| ನಿರ್ವೃತ್ತಿರಾಮಯಸ್ಯಾಸೌ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಜಾತಿರಾಗತಿಃ ” (ವಾ. ನಿ.ಅ.೧) ಇತಿ||೧೧||

Adhikarana 11 (12(1)) · Śloka 12

ಸಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿಧಿವಿಕಲ್ಪಬಲಕಾಲವಿಶೇಷೈರ್ಭಿದ್ಯತೇ|೧೨|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ಪ್ರತಿವ್ಯಾಧಿವ್ಯಕ್ತಿಭಿನ್ನಾಯಾಃ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಧೌ ತತ್ಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವಾನ್ನ ಭೇದೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ, ಯಸ್ತೂಪಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷಸ್ತಮಭಿಧಾಸ್ಯತ್ಯೇವ, “ಸ ಯದಾ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಮಾಶಯಮ್” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ; ಅತಃ ಸರ್ವಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯನಭಿಧಾನಾನ್ನ್ಯೂನತಾದೋಷಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಸಾಧಾರಣಾನ್ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಾನಾಹ- ಸಾ ಸಙ್ಖ್ಯೇತ್ಯಾದಿ|- ಸಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭಿರ್ಭಿದ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭಿನ್ನೇ ವ್ಯಾಧೌ ಭಿನ್ನಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಯತೋ ನ ಭಿನ್ನಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಮಭಿನ್ನೋತ್ಪತ್ತಿರ್ಭವತಿ, ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ಭಿನ್ನೈವ ಭವತಿ; ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಪ್ರತಿವ್ಯಾಧಿ ವ್ಯಕ್ತಾಽಪಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭಿನ್ನೈವ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಸ ಭೇದಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರಿಹ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವಾನ್ನೋಚ್ಯತೇ; ಯತಃ, ಸಙ್ಖ್ಯಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿಧ್ಯಾದಿತುಲ್ಯಾಸು ಜ್ವರವ್ಯಕ್ತಿಷು ಏಕರೂಪನಿದಾನಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಸು ಭೇದಪ್ರತಿಪಾದನೇ ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಯೋಜನಮಸ್ತಿ, ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭಿನ್ನೇ ತು ಜ್ವರಾದೌ ನಿದಾನಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದೋಽಸ್ತಿ, ಅತಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭೇದಜನಕಾಯಾಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ಭೇದಕಥನಮುಚಿತಮೇವ||೧೨(೧)||

Adhikarana 12 (12(2)) · Śloka 12

ಸಙ್ಖ್ಯಾ ತಾವದ್ಯಥಾ- ಅಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾಃ, ಪಞ್ಚ ಗುಲ್ಮಾಃ, ಸಪ್ತ ಕುಷ್ಠಾನ್ಯೇವಮಾದಿಃ|೧೨|

ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದಮುದಾಹರತಿ- ಸಙ್ಖ್ಯಾ ತಾವದಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿಭೇದಭಿನ್ನೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧೌ ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ತಥಾಽಪೀಹ ಯೈವ ಶಾಸ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾ ಅಷ್ಟೌದರೀಯಾದಿಪ್ರತಿಪಾದಿತಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸೈವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಾಪ್ತಾ| ಅತ ಏವಾಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ ದ್ವಿವಿಧಂ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತಮಿತಿ ಕ್ರಮಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ನೋದಾಹೃತಂ; ಯತಃ ದ್ವಿವಿಧತ್ವಂ ಹಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಧಿಭೇದೇ ಪ್ರವಿಶತಿ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ, ‘ದ್ವಿವಿಧಂ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತಮ್’ ಇತಿ ವಿಧಿಶಬ್ದೇನೈವೋಕ್ತತ್ವಾತ್||೧೨(೨)||

Adhikarana 13 (12(3)) · Śloka 12

ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಪುನರ್ದೋಷಾಣಾಂ ತರತಮಾಭ್ಯಾಮುಪಲಭ್ಯತೇ| ತತ್ರ ದ್ವಯೋಸ್ತರಃ, ತ್ರಿಷು ತಮ ಇತಿ|೧೨|

ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಪುನರಿತ್ಯಾದೌ ತರತಮಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ತರತಮಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯಾಭ್ಯಾಂ ವೃದ್ಧಿಭ್ಯಾಮ್| ತರತಮಶಬ್ದಯೋರ್ವಿಷಯಂ ವಿಭಜತೇ- ದ್ವಯೋರಿತ್ಯಾದಿ|- ದ್ವಯೋಸ್ತರ ಇತಿ ದ್ವಯೋರ್ದೋಷಯೋರ್ವೃದ್ಧಯೋಸ್ತರಪ್ರಯೋಗೋ ಭವತಿ- ವೃದ್ಧತರ ಇತಿ| ಏವಂ ತ್ರಿಷು ತಮ ಇತಿ ತ್ರಿಷು ದೋಷೇಷು ವೃದ್ಧೇಷು ಸತ್ಸು ತಮಪ್ರಯೋಗೋ ಭವತಿ- ವೃದ್ಧತಮ ಇತಿ| ತದೇವಂ ದ್ವನ್ದ್ವಾರಬ್ಧೇ ವಿಕಾರೇಽನ್ಯತರದೋಷಸ್ಯ ತರಶಬ್ದಲಕ್ಷಿತೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭಿದ್ಯತೇ, ತಥಾ ತ್ರಿದೋಷಾರಬ್ಧೇ ವಿಕಾರೇ ತಮಶಬ್ದಲಕ್ಷಿತಾನ್ಯತಮದೋಷಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭಿದ್ಯತೇ, ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ||೧೨(೩)||

Adhikarana 14 (12(4)) · Śloka 12

ವಿಧಿರ್ನಾಮ- ದ್ವಿವಿಧಾ ವ್ಯಾಧಯೋ ನಿಜಾಗನ್ತುಭೇದೇನ, ತ್ರಿವಿಧಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಭೇದೇನ, ಚತುರ್ವಿಧಾಃ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಮೃದುದಾರುಣಭೇದೇನ|೧೨|

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಂ ಕ್ರಮಾಗತಂ ವಿಧಿಮಾಹ- ವಿಧಿರ್ನಾಮ ದ್ವಿವಿಧಾ ವ್ಯಾಧಯೋ ನಿಜಾಗನ್ತುಭೇದೇನೇತ್ಯಾದಿನಾ| ವಿಧಿರಿತಿ ವಿಧಿಕೃತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ದ್ವಿವಿಧತ್ವಾದಯೋ ಭೇದಾ ಯತೋ ಭವನ್ತಿ ಸ ವಿಧಿಃ; ವಿಧಿಶ್ಚ ಪ್ರಕಾರೋ ಭೇದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಮೃದುದಾರುಣಭೇದೇನೇತಿ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಗತೇನ ಮೃದುದಾರುಣಭೇದೇನ; ತೇನ, ಮೃದುಸಾಧ್ಯಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಂ, ದಾರುಣಸಾಧ್ಯಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ರೋಹಿಣೀವಲಯಾದಿ, ತಥಾ ಮೃದ್ವಸಾಧ್ಯಂ ಯಾಪ್ಯಂ, ದಾರುಣಾಸಾಧ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮಿತಿ ಭೇದಚತುಷ್ಟಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿಕೃತೋಽಪಿ ವ್ಯಾಧೇರ್ವಿಧಿಭೇದೋ ಭವತ್ಯೇವ, ತಥಾಽಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭೇದಾನಾಂ ಸ್ವಸಞ್ಜ್ಞಯೈವ ಗೃಹೀತತ್ವಾದ್ಗೋಬಲೀವರ್ದನ್ಯಾಯಾತ್ ಸಙ್ಖ್ಯಾದ್ಯಗೃಹೀತೇ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಕಾರೇಽಯಂ ವಿಧಿಶಬ್ದೋ ವರ್ತನೀಯಃ||೧೨(೪)||

Adhikarana 15 (12(5)) · Śloka 12

ಸಮವೇತಾನಾಂ ಪುನರ್ದೋಷಾಣಾಮಂಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪೋ ವಿಕಲ್ಪೋಽಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ|೧೨|

ಕ್ರಮಾಗತಂ ವಿಕಲ್ಪಮಾಹ- ಸಮವೇತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಸಮವೇತಾನಾಮಿತಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ; ತೇನ, ಏಕಶೋ ದ್ವಿಶೋ ಮಿಲಿತಾನಾಂ ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅಂಶಮಂಶಂ ಪ್ರತಿ ಬಲಮಂಶಾಂಶಬಲಂ, ತಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪ ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷರೂಪೋಂಽಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪಃ; ಏವಮ್ಭೂತೋ ದೋಷಾಣಾಮಂಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪೋಽಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥ ಇತಿ ಅಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರಕರಣೇ ವಿಕಲ್ಪ ಉಚ್ಯತೇ| ಪ್ರಕರಣಾನ್ತರೇ ತು ವಿಕಲ್ಪಶಬ್ದೇನ ಭೇದಮಾತ್ರಮುಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ- “ವಿಕಲ್ಪೋ ನ ತ್ವಸಾಧ್ಯಾನಾಂ” (ಸೂ.ಅ.೧೦) ಇತ್ಯಾದಾವಿತಿ ಭಾವಃ| ತತ್ರ ದೋಷಾಣಾಮಂಶಾಂಶವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ- ವಾತೇ ಪ್ರಕುಪಿತೇಽಪಿ ಕದಾಚಿದ್ವಾತಸ್ಯ ಶೀತಾಂಶೋ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ, ಕದಾಚಿಲ್ಲಘ್ವಂಶಃ, ಕದಾಚಿದ್ರೂಕ್ಷಾಂಶಃ, ಕದಾಚಿಲ್ಲಘುರೂಕ್ಷಾಂಶ ಇತ್ಯಾದಿ; ಏವಂ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರಪ್ಯುದಾಹಾರ್ಯೋಂಽಶಾಂಶವಿಕಲ್ಪಃ; ಅಯಂ ಚಾಂಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪೋ ದೋಷಾಣಾಂ ಶೀತಾದಿಗುಣೋದ್ಭೂತಹೇತುಭೇದಾದ್ಭವತಿ||೧೨(೫)||

Adhikarana 16 (12) · Śloka 12

ಬಲಕಾಲವಿಶೇಷಃ ಪುನರ್ವ್ಯಾಧೀನಾಮೃತ್ವಹೋರಾತ್ರಾಹಾರಕಾಲವಿಧಿವಿನಿಯತೋ ಭವತಿ||೧೨||

ಬಲಕಾಲವಿಶೇಷಮಾಹ- ಬಲೇತ್ಯಾದಿ|- ಬಲಸ್ಯ ಕಾಲೋ ಬಲಕಾಲಃ, ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷೋ ವಸನ್ತಪೂರ್ವಾಹ್ಣಾದಿರ್ಬಲಕಾಲವಿಶೇಷಃ| ಋತವಶ್ಚಾಹೋರಾತ್ರಾಹಾರಯೋಃ ಕಾಲಾಶ್ಚ ಋತ್ವಹೋರಾತ್ರಾಹಾರಕಾಲಾಃ, ತೇಷಾಂ ಭೇದೋ ವಿಧಿಃ, ತತ್ರ ವಿಶೇಷೇಣ ನಿಯತೋ ಬಲಕಾಲವಿಶೇಷಃ ಋತ್ವಹೋರಾತ್ರಾಹಾರಕಾಲವಿಧಿವಿನಿಯತಃ; ತತ್ರ ಋತುವಿನಿಯತೋ ಬಲಕಾಲವಿಶೇಷೋ ಯಥಾ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಸ್ಯ ವಸನ್ತಃ, ಅಹೋರಾತ್ರವಿನಿಯತೋ ಯಥಾ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಃ ಪ್ರದೋಷಶ್ಚ, ಆಹಾರವಿನಿಯತೋ ಯಥಾ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಸ್ಯ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರಕಾಲಃ, ಏವಮಾದ್ಯುನ್ನೇಯಮ್| ಕೇಚಿತ್ತು ವಿಧಿಶಬ್ದೇನ ಪೂರ್ವಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಬ್ರುವತೇ, ತತ್ರಾಪಿ ಕರ್ಮನಿಯತೋ ಬಲಕಾಲವಿಶೇಷಃ ಪಚ್ಯಮಾನಕರ್ಮಕಾಲ ಏವ ಜ್ಞೇಯಃ| ಏಷು ಚ ಬಲಕಾಲೇಷು ಯದ್ಯಪಿ ವ್ಯಾಧೇರಭೂತಪ್ರಾದುರ್ಭಾವರೂಪಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ನ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ವ್ಯಾಧಿಸನ್ತಾನೇ ತತ್ಕಾಲಂ ವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪತ್ತೌ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭಿನ್ನೈವ ಭವತೀತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಇಯಂ ಚ ಕಾಲವಿಶೇಷಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಬಲವದ್ವ್ಯಾಧಿಜನಿಕಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ವ್ಯಾಧೇರ್ವಿಶೇಷಂ ಸ್ಫುಟಮೇವ ಬೋಧಯತಿ| ಯತಃ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಬಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಜ್ವರಸ್ಯ ಕಫಜತ್ವಮುನ್ನೀಯತೇ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಚ ಬಲಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಪಿತ್ತಜತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರೇವ ವಿಶೇಷಾಃ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಕೃತಾ ಉಕ್ತಾಃ, ನ ತು ನಿದಾನಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಾಃ; ಯತೋ ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾಃ ಪ್ರತಿವ್ಯಾಧಿವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಭೇದೇನೈವೋಪಯುಕ್ತಾಃ| ಯತೋ ಯಾದೃಗ್ ಜ್ವರೇ ನಿದಾನಂ ನ ತಾದೃಗ್ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ; ಯೇ ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಾದಿವಿಶೇಷಾ ಜ್ವರೇ, ನ ತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದೌ, ಕಿನ್ತು ಭಿನ್ನಜಾತೀಯಾ ಏವ| ಸ ಚ ಭೇದೋ ನಿದಾನಾದೀನಾಂ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಗಮಕತ್ವೇನೋಪಯುಕ್ತೋ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಕಥನ ಏವ ವಕ್ತವ್ಯಃ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಸ್ತು ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭೇದಃ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಷ್ವೇಕಜಾತೀಯತ್ವೇನ ನ ವಿಶೇಷಗಮಕ ಇತಿ ಇಹೈವ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿನಿದಾನೇ ಕಥ್ಯತೇ; ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾಸ್ತು ಪ್ರತಿವ್ಯಾಧಿವಿಶಿಷ್ಟತ್ವೇನ ನೇಹ ಪ್ರಪಞ್ಚೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಅತ ಏವ ಚಾತ್ರೈವಾಧ್ಯಾಯೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ಸಾಮಾನ್ಯಾಭಿಧಾನೇನೈವೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ- ತಸ್ಯ ನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪಲಿಙ್ಗೋಪಶಯವಿಶೇಷಾನನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ||೧೨||

Adhikarana 17 (13) · Śloka 13

ತಸ್ಮಾದ್ವ್ಯಾಧೀನ್ ಭಿಷಗನುಪಹತಸತ್ತ್ವಬುದ್ಧಿರ್ಹೇತ್ವಾದಿಭಿರ್ಭಾವೈರ್ಯಥಾವದನುಬುದ್ಧ್ಯೇತ||೧೩||

ಯಸ್ಮಾದಿಮೇ ನಿದಾನಾದಯ ಉಕ್ತೇನ ನ್ಯಾಯೇನ ವ್ಯಾಧಿಪರೀಕ್ಷಾಯಾಮುಪಯುಕ್ತಾಃ, ತಸ್ಮಾದ್ವ್ಯಾಧೀನ್ ಭಿಷಗ್ ಹೇತ್ವಾದಿಭಿಃ ಪರೀಕ್ಷೇತೇತಿ ಯೋಜನಾ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಯತ್- ನಿದಾನಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಚೇದನ್ಯತಮೇನಾಪಿ ವ್ಯಾಧಿಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕರ್ತುಂ ಸಮರ್ಥಸ್ತತ್ ಕಿಂ ಪಞ್ಚಕಾಭಿಧಾನೇನೇತಿ; ಯತೋ ಯಾವನ್ತೋ ಜ್ಞಾನೋಪಾಯಾ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತೇ ಸರ್ವ ಏವೋಪದರ್ಶನೀಯಾಃ| ತತ್ರ ಯೋ ನಿದಾನಂ ವಿಸ್ಮೃತವಾನ್, ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಾದಿಭಿರ್ವ್ಯಾಧಿಃ ಪರೀಕ್ಷ್ಯತೇ; ತಥಾ ಯತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಾದಯೋ ವಿಸ್ಮೃತಾಃ ಸನ್ದಿಗ್ಧಾ ವಾ, ತತ್ರೋಪಶಯೇನ ಪರೀಕ್ಷಾ ಭವತಿ; ಏವಂ ಕಫಜತ್ವಸನ್ದೇಹೇ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಪಿ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ವಾ ಭವನ್ತೀ ಕಫಜತ್ವಂ ಗಮಯತೀತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಯೋಜನಮನುಸರಣೀಯಮ್| ತಥಾ ಪೂರ್ವರೂಪೇಣಾಪಿ ಲಿಙ್ಗಸಾಮಾನ್ಯನಿಶ್ಚಯ ಉಕ್ತಃ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣಂ ರುಧಿರಂ ಚ ಮೂತ್ರಂ ವಿನಾ ಪ್ರಮೇಹಸ್ಯ ಹಿ ಪೂರ್ವರೂಪೈಃ| ಯೋ ಮೂತ್ರಯೇತ್ತಂ ನ ವದೇತ್ ಪ್ರಮೇಹಂ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಹಿ ಸ ಪ್ರಕೋಪಃ” (ಚಿ.ಅ.೬) ಇತಿ| ತಥಾ ಲಿಙ್ಗನಿಶ್ಚಿತೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧೌ ಪೂರ್ವರೂಪೇಣಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ, ಯಥಾ- “ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಜ್ವರೋಕ್ತಾನ್ಯತಿಮಾತ್ರಯಾ| ಯಂ ವಿಶನ್ತಿ ವಿಶತ್ಯೇನಂ ಮೃತ್ಯುರ್ಜ್ವರಪುರಃಸರಃ” (ಇ.ಅ.೫) ಇತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ನಿದಾನಾದಿಪಞ್ಚಕಮಭಿಧಾತವ್ಯಮೇವ| ನನು, ಲಿಙ್ಗೇನ ವ್ಯಾಧಿಃ ಪರೀಕ್ಷಣೀಯ ಇತಿ ವಚನಾಲ್ಲಿಙ್ಗವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ವ್ಯಾಧಿರಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ; ತತ್ರ ಚ ನ ಲಿಙ್ಗಸಮುದಾಯವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ವ್ಯಾಧಿರುಪಲಭ್ಯತೇ, ವಿಷಮಾರಮ್ಭಿವಿಸರ್ಗಿತ್ವಾದಯೋ ಹಿ ಸನ್ತಾಪಸಹಿತಾ ಜ್ವರಾಃ, ತಥಾ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಕಾಸಾದ್ಯೇಕಾದಶರೂಪಮೇಲಕ ಏವ ಯಕ್ಷ್ಮಾ| ನೈವಂ, ಲಿಙ್ಗತ್ವೇನ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾನಾಂ ತದತಿರಿಕ್ತವ್ಯಾಧ್ಯಭಾವೇ ಲಿಙ್ಗತ್ವಾನುಪಪತ್ತೇಃ, ವಚನಂ ಹಿ- “ವಿಷಮಾರಮ್ಭಮೂಲೈಶ್ಚ ಜ್ವರ ಏಕೋ ನಿರುಚ್ಯತೇ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ವಿಕಾರಶ್ಚೈಹ ದೋಷದೂಷ್ಯಮೇಲಕವಿಶೇಷೋ ಜ್ವರಾದಿಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಸ ಚ ದೋಷದೂಷ್ಯವಿಶೇಷಾತ್ಮಾ ಜ್ವರೋಽರುಚ್ಯಾದಿಭ್ಯೋ ದೋಷದೂಷ್ಯವೈಷಮ್ಯವಿಶೇಷೇಭ್ಯೋಽರ್ಥಾನ್ತರಮೇವ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾರುಚ್ಯಙ್ಗಮರ್ದಾದಿರೂಪಧಾತುವೈಷಮ್ಯವಿಶೇಷಮೇಲಕೋ ಜ್ವರೋಽಸ್ತು, ಅಲಂ ತದತಿರಿಕ್ತಜ್ವರಕಲ್ಪನಯಾ, ಲಿಙ್ಗಲಿಙ್ಗಿಭಾವಶ್ಚ ಸಮುದಾಯಸಮುದಾಯಿಭೇದಾದ್ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ; ಯತ ಏವಮಪ್ಯರುಚ್ಯಙ್ಗಮರ್ದಾದಿಧಾತುವೈಷಮ್ಯಾನುಗತೋ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯವಿಶೇಷೋ ಜ್ವರರೂಪೋಽವಯವೀತಿ ಭಿನ್ನ ಏವ ವಕ್ತವ್ಯಃ; ಜಙ್ಘಾಬಾಹುಶಿರೋನ್ತರಾಧ್ಯವಯವಾನತಿರಿಕ್ತಮೇವ ಶರೀರಮವಯವಿರೂಪಮ್| ದುಃಖಮೇವ ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ಪೂರ್ವಮೇವ ಪರಾಕೃತಂ, ತೇನ ದುಃಖರೂಪತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧೇರವಯವಿತ್ವಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ನ ವಾಚ್ಯಮ್| ಲಿಙ್ಗಾನಿ ತು ಸ್ವರೂಪೇಣ ವ್ಯಾಧಯೋ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯವ್ಯಾಧ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತದುಕ್ತಂ- “ವ್ಯಾಧಯಸ್ತೇ ತದಾತ್ವೇ ತು ಲಿಙ್ಗಾನೀಷ್ಟಾನಿ ನಾಮಯಾಃ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಲಿಙ್ಗಲಿಙ್ಗಿಭಾವಶ್ಚ ಜಿಜ್ಞಾಸಾವಶಾದ್ಭವತಿ| ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ವಿಷಮಾರಮ್ಭಮೂಲಾನಾಂ ಲಿಙ್ಗಮೇಕಂ ಜ್ವರೋ ಮತಃ| ವಿಷಮಾರಮ್ಭಮೂಲೈಶ್ಚ ಜ್ವರ ಏಕೋ ನಿರುಚ್ಯತೇ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಅಸ್ಯ ಚಾರ್ಥಮಪಸ್ಮಾರನಿದಾನೇ ಪ್ರಕರಣಾಗತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ತಸ್ಮಾತ್ ಸುಸ್ಥಿತಂ ವ್ಯಾಧಿಗಮಕತ್ವಂ ನಿದಾನಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

Adhikarana 18 (14) · Śloka 14

ಇತ್ಯರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹೋ ನಿದಾನಸ್ಥಾನಸ್ಯೋದ್ದಿಷ್ಟೋ ಭವತಿ| ತಂ ವಿಸ್ತರೇಣೋಪದಿಶನ್ತೋ ಭೂಯಸ್ತರಮತೋಽನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧೪||

ಇತೀತ್ಯಾದೌ ಇತಿ ಪರಿಸಮಾಪ್ತೌ| ನಿದಾನಸ್ಥಾನಸ್ಯೇತಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಸ್ಯ| ಅರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಾಭಿಧಾನೇ ಲಬ್ಧೇ ಉದ್ದಿಷ್ಟ ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಧಾಯಿಪದಕರಣೇನ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಸ್ಯಾಪಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಧಾನಮೇತದಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ತಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯನಿದಾನೋದ್ದೇಶಮ್, ಅತೋ ನಿದಾನೋದ್ದೇಶಮಾತ್ರತೋ ಭೂಯಸ್ತರಮುಪದಿಶನ್ತೋ ವಿಸ್ತರೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ತೇನೈತದತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪಕಥನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಪಞ್ಚಕಥನಮೇವೇಹ ವಿಸ್ತರಶಬ್ದಾರ್ಥ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ತೇನ ನಿದಾನಾದೀನಾಂ ಯಾವದ್ವಿಸ್ತರಕಥನಮುತ್ತರತ್ರೋಪಪನ್ನಂ ಭವತಿ||೧೪||

Adhikarana 19 (15) · Śloka 15

ತತ್ರ ಪ್ರಥಮತ ಏವ ತಾವದಾದ್ಯಾಲ್ಲೋಭಾಭಿದ್ರೋಹಕೋಪಪ್ರಭವಾನಷ್ಟೌ ವ್ಯಾಧೀನ್ನಿದಾನಪೂರ್ವೇಣ ಕ್ರಮೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ, ತಥಾ ಸೂತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹಮಾತ್ರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಷು ಚೋತ್ತರಕಾಲಂ ಯಥೋಪಚಿತವಿಕಾರಾನನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧೫||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಜ್ವರಾದ್ಯಷ್ಟವಿಧರೋಗಸ್ಯ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಕಥನಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ| ಪ್ರಥಮತ ಏವ ತಾವದಿತ್ಯನೇನ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧೇಯಾನರ್ಶಃ- ಪ್ರಭೃತೀನ್ ಸೂಚಯತಿ| ಆದ್ಯ ನಿತ್ಯನೇನ ಆದೌ ದಕ್ಷಾಧ್ವರೋದ್ಧ್ವಂಸೇ ಉತ್ಪನ್ನಾ ಯೇ ತೇಷಾಮಿಹ ಕಥನಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ ಪೃಥಗೇವೋತ್ಪನ್ನಃ, ವಚನಂ ಹಿ- “ಅತಿವ್ಯವಾಯಾತ್ ಪುನರ್ನಕ್ಷತ್ರರಾಜಸ್ಯ ಯಕ್ಷ್ಮಾ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿಹಾಭಿಧಾನಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ದಕ್ಷಾಧ್ವರೋದ್ಧ್ವಂಸೋದ್ಭೂತಾನಪಸ್ಮಾರಾನ್ತಾನಭಿಧಾಯ ಪೃಥಗುತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಯಕ್ಷ್ಮಣೋಽಭಿಧಾನಮುಚಿತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯುನ್ಮಾದಾಪಸ್ಮಾರಯೋರಾಗನ್ತುತ್ವೇನ ಶೋಷಮಪ್ಯಭಿಧಾಯಾನ್ತೇಽಭಿಧಾನಮ್| ಲೋಭಾಭಿದ್ರೋಹಪ್ರಭವಾನಿತ್ಯನೇನ ಜನಪದೋದ್ಧ್ವಂಸನೀಯೇ “ಪ್ರಾಗಪಿ ಚಾಧರ್ಮಾದೃತೇ ನ ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿರಭೂತ್” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯನೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ಲೋಭಾಭಿದ್ರೋಹಜನ್ಯತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಅನೇನಾಧರ್ಮಜತ್ವಂ ಜ್ವರಾದೀನಾಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ನಿದಾನಪೂರ್ವೇಣೇತಿ ನಿದಾನಪ್ರಥಮೇನ| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ರೋಗಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪರೂಪೋಪಶಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೇಣ| ಅಯಂ ಚ ಕ್ರಮಃ ಕ್ವಚಿತ್ ಪ್ರಯೋಜನವಶಾದ್ಬಾಧ್ಯತೇ; ಯಥಾಽತ್ರೈವ ಜ್ವರೇಽಗ್ರೇ ಹಿ ರೂಪಮಭಿಧಾಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಭಿಧಾತವ್ಯಮ್| ಕ್ರಮಭೇದಪ್ರಯೋಜನಂ ಚೇಹ ಯತ್- ರೂಪಾಣ್ಯತ್ರ ಪ್ರತಿಜ್ವರಮಭಿಧಾತವ್ಯಾನಿ, ನ ತು ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಾಣಿ ಪ್ರತಿಜ್ವರಮಭಿಧಾತವ್ಯಾನಿ; ತೇನ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಮಭಿಧಾಯ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮಭಿಧಾತವ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಸೂತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹಮಾತ್ರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ನಿದಾನೇ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರಾಗೇವೋಕ್ತಮ್| ಸೂತ್ರಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಯತ್ ಸಙ್ಗ್ರಹಮಿತಿ ಕರೋತಿ ತೇನ ಸೂತ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾಭಿಧಾನಂ ದರ್ಶಯತಿ; ತಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಪೀಹ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ಯಥಾ- ಲಙ್ಘನಕಾಲಯವಾಗ್ವಾದಯಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಷ್ವಿತ್ಯನೇನೈವ ಚೋತ್ತರಕಾಲತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನರುತ್ತರಕಾಲಮಿತಿ ವಚನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇಽಪಿ ಜ್ವರಾದ್ಯಭಿಧಾನೋತ್ತರಕಾಲಮೇವ ಯಥೋಪಚಿತವಿಕಾರಾಣಾಂ ನಿದಾನಾದಿಕಥನಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಯಥೋಪಚಿತಮಿತಿ ಯೇ ಯೇ ಉಪಚಿತಾ ವಿಕಾರಾಃ ಶೋಥಾರ್ಶಃಪ್ರಭೃತಯಸ್ತಾನ್| ಕಿಂವಾ, ‘ಯಥಾಚಿತಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತತ್ರಾಪಿ ಯಥಾಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥ ಉನ್ನೇಯಃ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಚ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ನಿದಾನಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ ನಿದಾನಾದಿನಾಽವ್ಯವಧಾನೇನ ಪ್ರತೀತೇ ವಿಷಯೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರತೀಯತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ| ಅತ ಏವ ಚ ಜ್ವರಾದೀನಾಮಪಿ ಪುನರ್ನಿದಾನಾದ್ಯಭಿಧಾಸ್ಯತಿ, ಇಹ ತು ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ನಿದಾನಾದ್ಯಭಿಧಾನಂ ಬಹುವಕ್ತವ್ಯತ್ವೇನ ಸ್ಥಾನಭೇದಂ ಕೃತ್ವಾ ಕೃತಮ್| ಸ್ಥಾನಭೇದಕರಣೇನ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾವದಾಯುರ್ವೇದೇ ನಿದಾನಸ್ಯಾಪಿ ಜ್ಞೇಯತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ||೧೫||

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

ಇಹ ಖಲು ಜ್ವರ ಏವಾದೌ ವಿಕಾರಾಣಾಮುಪದಿಶ್ಯತೇ, ತತ್ಪ್ರಥಮತ್ವಾಚ್ಛಾರೀರಾಣಾಮ್||೧೬||

ಇಹ ಖಲ್ವಿತಿ ಅಷ್ಟವಿಧವ್ಯಾಧಿನಿದಾನೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ| ಶಾರೀರಾಣಾಮಿತ್ಯನೇನ ಕಾಮಕ್ರೋಧಾದಿಮಾನಸಂ ರೋಗಂ ಪ್ರತಿ ನ ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಥಮತ್ವಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೬||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

ಅಥ ಖಲ್ವಷ್ಟಾಭ್ಯಃ ಕಾರಣೇಭ್ಯೋ ಜ್ವರಃ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ; ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಾತ್, ಪಿತ್ತಾತ್, ಕಫಾತ್, ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ, ವಾತಕಫಾಭ್ಯಾಂ, ಪಿತ್ತಕಫಾಭ್ಯಾಂ, ವಾತಪಿತ್ತಕಫೇಭ್ಯಃ, ಆಗನ್ತೋರಷ್ಟಮಾತ್ ಕಾರಣಾತ್||೧೭||

ಜ್ವರಸ್ಯ ನಿರೂಪಣೀಯಸ್ಯ ಕಾರಣಕೃತಂ ಭೇದಮಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ಕಾರಣಂ ವಾತಾದಿ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಮ್| ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮಿತಿವಚನೇನ ಗೋಗಜಶಕುನ್ಯಾದೀನಾಂ ನಾವಶ್ಯಮಿದಂ ಜ್ವರಾಷ್ಟತ್ವಮನುಗಾಮೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ತಥಾಹಿ- ಹಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಂ ಪಾಕಲಾದಯೋ ನಾಷ್ಟವಿಧಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯನ್ತೇ| ಆಗನ್ತೋರಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಅಷ್ಟಮಾದಿತಿ ವಚನಮಾಗನ್ತೋರಭಿಘಾತಾದಿಚತುಷ್ಕಾರಣಭೇದೇಽಪ್ಯೇಕತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಆಗನ್ತುರ್ಹಿ ಕಾರಣಭೇದೋತ್ಪನ್ನೋಽಪ್ಯೇಕರೂಪ ಏವ, ಯತ ಆಗನ್ತುಃ ಸರ್ವೋ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಮೇವ ಭವತಿ; ಯಸ್ತು ತತ್ರ, “ಕಾಮಶೋಕಭಯಾದ್ವಾಯುಃ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಭೇದೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ, ಸ ವಾತಾದಿಕೃತ ಏವೇತಿ ಭಾವಃ||೧೭||

Adhikarana 22 (18) · Śloka 18

ತಸ್ಯ ನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪಲಿಙ್ಗೋಪಶಯವಿಶೇಷಾನನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧೮||

ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದೌ ತಸ್ಯೇತಿ ಜ್ವರಸ್ಯ| ವಿಶೇಷಾನಿತಿ ನಿದಾನಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾಶ್ಚೇಹ ರೋಗಾನ್ತರರಕ್ತಪಿತ್ತಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ತಥಾ ಪರಸ್ಪರಂ ವಾತಾದಿಜ್ವರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ತೇನ ಪೂರ್ವರೂಪವಿಶೇಷ ಇಹ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿಪೂರ್ವರೂಪಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣೇಹಾನಭಿಧಾನಾತ್| ಉಪಶಯವಿಶೇಷಾನಭಿಧಾನಂ ಚ ನಿದಾನವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಾದೇವ ಲಭ್ಯತೇ, ಯತೋ ನಿದಾನವಿಪರ್ಯಯೇಣೋಪಶಯಮಭಿಧಾಸ್ಯತಿ| ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಚೇಹ ವಿಶಿಷ್ಟಮವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷರೂಪಮೇವ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಸ್ತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಯಾ ಇಹಾಪ್ರತಿಜ್ಞಾನಂ, ತಸ್ಯಾಃ ಸರ್ವರೋಗೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಾಭಿಧಾನೇ ಚ ಕಥಿತತ್ವಾತ್, ತಥಾ ನಿದಾನಾದಿವತ್ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ವ್ಯಾಧಿಬೋಧನಂ ಪ್ರತ್ಯಪ್ರಧಾನತ್ವಾಚ್ಚ; ಯಶ್ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದೋಽಭಿಧಾತವ್ಯಃ ಸ ಸರ್ವರೋಗಸಾಧಾರಣ ಏವ; ಭೇದಸ್ತು ತಸ್ಯಾ ವಾತಾದಿದೋಷಮಾತ್ರಕೃತ ಏವ, ವಾತಾದಿಭೇದಶ್ಚ ನಿದಾನಭೇದ ಏವ| ಅನ್ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ನಾಭಿಧಾಸ್ಯತ್ಯೇವಾಯಂ, ಯದೇತತ್ ‘ಸ ಯದಾ ಪ್ರಕುಪಿತಃ’ ಇತ್ಯಾದ್ಯಭಿಧಾಸ್ಯತಿ, ತನ್ನಿದಾನರೂಪವಾತಾದಿಧರ್ಮಕಥನಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ನಿದಾನಾನ್ತರ್ಗತಮೇವ||೧೮||

Adhikarana 23 (19) · Śloka 19

ರೂಕ್ಷಲಘುಶೀತವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಶಿರೋವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗವ್ಯಾಯಾಮವೇಗಸನ್ಧಾರಣಾನಶನಾಭಿಘಾತ- ವ್ಯವಾಯೋದ್ವೇಗಶೋಕಶೋಣಿತಾತಿಷೇಕಜಾಗರಣವಿಷಮಶರೀರನ್ಯಾಸೇಭ್ಯೋಽತಿಸೇವಿತೇಭ್ಯೋ ವಾಯುಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ||೧೯||

ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಪ್ರಕೋಪಣಂ ಪ್ರತಿ ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನತ್ವೇನಾಗ್ರೇಽಭಿಧಾನಂ, ರೂಕ್ಷೋ ಹಿ ಗುಣೋ ವಾತಗುಣೇಷು ಪ್ರಧಾನಮ್| ಆಸ್ಥಾಪನಂ ಯದ್ಯಪಿ ವಾತಹರಮುಕ್ತಮ್- “ಆಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನಂ ತು ಖಲು ಸರ್ವೋಪಕ್ರಮೇಭ್ಯೋ ವಾತವಿಕಾರೇಷು ಪ್ರಧಾನಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೦) ಇತಿ ವಚನಾತ್, ತಥಾಽಪೀಹಾಸ್ಥಾಪನಸ್ಯಾತಿಯೋಗೋ ವಾತಹೇತುರುಕ್ತ ಏವೇತಿ ನ ದೋಷಃ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಉತ್ಕ್ಲೇಶಾಗ್ನಿವಧೌ ಸ್ನೇಹಾನ್ನಿರೂಹಾತ್ ಪವನಾದ್ಭಯಮ್” (ಸಿ.ಅ.೪) ಇತಿ| ನಿರೂಹಶ್ಚಾನುವಾಸನಂ ಕೃತ್ವಾ ಯುಕ್ತ ಏವ, ಮಾತ್ರಾಕೃತಶ್ಚ ಸಾಧಾರಣವಾತಹರ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ||೧೯||

Adhikarana 24 (20) · Śloka 20

ಸ ಯದಾ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಮಾಶಯಮೂಷ್ಮಣಾ ಸಹ ಮಿಶ್ರೀಭೂಯಾದ್ಯಮಾಹಾರಪರಿಣಾಮಧಾತುಂ ರಸನಾಮಾನಮನ್ವವೇತ್ಯ ರಸಸ್ವೇದವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪಿಧಾಯಾಗ್ನಿಮುಪಹತ್ಯ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾದೂಷ್ಮಾಣಂ ಬಹಿರ್ನಿರಸ್ಯ ಕೇವಲಂ ಶರೀರಮನುಪ್ರಪದ್ಯತೇ, ತದಾ ಜ್ವರಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ||೨೦||

ಸ ಯದೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ| ಯದೇತಿ ವಚನಾದೇವಙ್ಕುಪಿತೋಽಪಿ ವಾಯುರ್ಯದಾಽಽಮಾಶಯಪ್ರವೇಶಾದಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ ತದೈವ ಜ್ವರಂ ಕರೋತಿ, ನಾನ್ಯದೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಮಾಶಯಮಿತ್ಯನೇನ ಜ್ವರಕರ್ತುರ್ದೋಷಸ್ಯಾಮಾಶಯದೂಷಕತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅತ ಏವ ಸರ್ವಜ್ವರೇಷ್ವಾಮಾಶಯವಿಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಲಙ್ಘನಮುತ್ಸರ್ಗತೋ ವದನ್ತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾಮಾಶಯಪ್ರವೇಶಾದೇವೋಷ್ಮಣಾಽಪಿ ಮಿಶ್ರತ್ವಂ ಲಭ್ಯತ ಏವ, ಯತ ಆಮಾಶಯ ಏವ ವಹ್ನಿಸ್ಥಾನಂ, “ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರಂ ಜನ್ತೋರಾಮಾಶಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ” (ವಿ.ಅ.೨) ಇತಿ ವಚನಾತ್, ತಥಾಽಪಿ ವಹ್ನಿಸ್ಥಾನಸ್ಯಾಮಾಶಯೈಕದೇಶತ್ವೇನಾಮಾಶಯಪ್ರವೇಶೇಽಪಿ ನಾವಶ್ಯಂ ಗ್ರಹಣೀರೂಪವಹ್ನಿಸ್ಥಾನದುಷ್ಟಿರ್ವಿಶೇಷೇಣ ಲಭ್ಯತ ಇತಿ; ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್- ಊಷ್ಮಣಾ ಸಹ ಮಿಶ್ರೀಭೂಯೇತಿ| ರಸನಾಮಾನಮಿತ್ಯುಚ್ಯಮಾನೇ ಆಹಾರರಸೇಽಪಿ ಮಧುರರಸಾದೌ ಪ್ರಸಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ಅತ ಉಕ್ತಮ್- ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಧಾತುಮಿತಿ; ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಭವೋ ಧಾತುರಾಹಾರಪರಿಣಾಮಧಾತುಃ, ತಮಿತಿ| ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಧಾತುತ್ವಂ ಚ ಪರಮ್ಪರಯಾ ರಕ್ತಾದಿಷ್ವಪ್ಯಸ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಆದ್ಯಮಿತಿ; ಪ್ರಥಮಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ರಸಮಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ರಸನಾಮಾನಮಿತಿ ಯತ್ ಕರೋತಿ ತೇನ ರಸತೀತಿ ರಸ ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಮಾತ್ರೇಣ ರಕ್ತಾದಿಷು ರಸಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ನಿಷೇಧಯತಿ, ಯತ್ರೈವ ರಸಸಞ್ಜ್ಞಾ ರೂಢಾ ತಂ ಗ್ರಾಹಯತಿ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಚ ಯತ್ ಪದಮಧಿಕಾರ್ಥಮಿಹ ಪ್ರತೀಯತೇ ತತ್ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮೇವ, ಯತಸ್ತ್ರಿವಿಧಶಿಷ್ಯಬುದ್ಧಿಹಿತಮೇವ ವಿಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ತನ್ತ್ರಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಅನ್ವಿತಿ ಯಥೋಕ್ತಕ್ರಮೇಣ| ಅವೇತ್ಯೇತಿ ಗತ್ವಾ| ಪಿಧಾಯೇತಿ ಅವರುಧ್ಯ| ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾತ್ ಪಾಚಕಾಗ್ನಿಸ್ಥಾನಾತ್| ಊಷ್ಮಾಣಮಿತಿ ಪಾಚಕವಹ್ನಿಮ್| ಬಹಿರಿತಿ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನವ್ಯತಿರಿಕ್ತಶರೀರೇ| ಯದ್ಯಪಿ ಚೋಷ್ಮಾಣಂ ನಿರಸ್ಯೇತಿವಚನಾದೇವ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾದಿತಿ ಲಭ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾದಿತಿವಚನೇನ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾತ್ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ವಹ್ನೇರ್ನಿರಸನಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಇಹ ಚೋಷ್ಮಶಬ್ದೇನ ಪಾಚಕಾಗ್ನಿಂ ವ್ಯಪದಿಶನ್ ಪಾಚಕಸ್ಯ ವಹ್ನೇರೂಷ್ಮರೂಪತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಬಾಹ್ಯವಹ್ನಿಸದೃಶಜ್ವಾಲಾಕರಂ ಪಿತ್ತಂ ನಿಷೇಧಯತಿ| ಅತ ಏವ ಚ ವಹ್ನೇರ್ನಿರಸನಾದಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಜ್ವರೇ ದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ| ವಾಯುಶ್ಚಾತ್ರಾತಿವೃದ್ಧತ್ವೇನ ವಹ್ನೇರ್ನಿರಾಸಕಃ, ತೇನಾಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಂ ನ ಕರೋತಿ; ಯತ್ರ ಹಿ ಪ್ರೇರಕಮಾತ್ರೋ ಭವತಿ ವಾಯುಸ್ತತ್ರ ವಹ್ನೇರ್ವೃದ್ಧಿಂ ಕರೋತಿ; ಯಥಾ - ಮೇದಸ್ವಿನಃ ಕೋಷ್ಠೇ ಚರನ್ ವಾಯುರಗ್ನಿವೃದ್ಧಿಕರೋ ಭವತಿ||೨೦||

Adhikarana 25 (21) · Śloka 21

ತಸ್ಯೇಮಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ವಿಷಮಾರಮ್ಭವಿಸರ್ಗಿತ್ವಮ್, ಊಷ್ಮಣೋ ವೈಷಮ್ಯಂ, ತೀವ್ರತನುಭಾವಾನವಸ್ಥಾನಾನಿ ಜ್ವರಸ್ಯ, ಜರಣಾನ್ತೇ ದಿವಸಾನ್ತೇ ನಿಶಾನ್ತೇ ಘರ್ಮಾನ್ತೇ ವಾ ಜ್ವರಸ್ಯಾಭ್ಯಾಗಮನಮಭಿವೃದ್ಧಿರ್ವಾ, ವಿಶೇಷೇಣ ಪರುಷಾರುಣವರ್ಣತ್ವಂ ನಖನಯನವದನಮೂತ್ರಪುರೀಷತ್ವಚಾಮತ್ಯರ್ಥಂ ಕ್ಲೃಪ್ತೀಭಾವಶ್ಚ; ಅನೇಕವಿಧೋಪಮಾಶ್ಚಲಾಚಲಾಶ್ಚ ವೇದನಾಸ್ತೇಷಾಂ ತೇಷಾಮಙ್ಗಾವಯವಾನಾಂ; ತದ್ಯಥಾ- ಪಾದಯೋಃ ಸುಪ್ತತಾ, ಪಿಣ್ಡಿಕಯೋರುದ್ವೇಷ್ಟನಂ, ಜಾನುನೋಃ ಕೇವಲಾನಾಂ ಚ ಸನ್ಧೀನಾಂ ವಿಶ್ಲೇಷಣಮ್, ಊರ್ವೋಃ ಸಾದಃ, ಕಟೀಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಸ್ಕನ್ಧಬಾಹ್ವಂಸೋರಸಾಂ ಚ ಭಗ್ನರುಗ್ಣಮೃದಿತಮಥಿತಚಟಿತಾವಪಾಟಿತಾವನುನ್ನತ್ವಮಿವ , ಹನ್ವೋಶ್ಚಾಪ್ರಸಿದ್ಧಿಃ, ಸ್ವನಶ್ಚ ಕರ್ಣಯೋಃ, ಶಙ್ಖಯೋರ್ನಿಸ್ತೋದಃ, ಕಷಾಯಾಸ್ಯತಾ ಆಸ್ಯವೈರಸ್ಯಂ ವಾ, ಮುಖತಾಲುಕಣ್ಠಶೋಷಃ, ಪಿಪಾಸಾ, ಹೃದಯಗ್ರಹಃ, ಶುಷ್ಕಚ್ಛರ್ದಿಃ, ಶುಷ್ಕಕಾಸಃ, ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರವಿನಿಗ್ರಹಃ, ಅನ್ನರಸಖೇದಃ, ಪ್ರಸೇಕಾರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಃ, ವಿಷಾದಜೃಮ್ಭಾವಿನಾಮವೇಪಥುಶ್ರಮಭ್ರಮಪ್ರಲಾಪಪ್ರಜಾಗರರೋಮಹರ್ಷದನ್ತಹರ್ಷಾಃ, ಉಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯತಾ, ನಿದಾನೋಕ್ತಾನಾಮನುಪಶಯೋ ವಿಪರೀತೋಪಶಯಶ್ಚೇತಿ ವಾತಜ್ವರಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೨೧||

ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ- ತದ್ಯಥಾ ವಿಷಮೇತ್ಯಾದಿ| ತದಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗಪುಂಲಿಙ್ಗನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಕ್ಷ್ಯಮಾಣರೂಪಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶಕಂ , ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶೇ ಹಿ ತದಿತಿ ಸರ್ವನಾಮ ಯುಕ್ತಮ್| ಯಥೇತಿ ಉದಾಹರಣೇ| ಆರಮ್ಭ ಉತ್ಪಾದಃ, ವಿಸರ್ಗೋ ಮೋಕ್ಷಃ, ತೌ ವಿಷಮೌ ಯಸ್ಯ ಸ ವಿಷಮಾರಮ್ಭವಿಸರ್ಗೀ; ವಿಷಮತ್ವಂ ಚ ಕದಾಚಿಚ್ಛಿರೋ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಭವತಿ, ಕದಾಚಿತ್ ಪೃಷ್ಠಂ, ಕದಾಚಿಜ್ಜಙ್ಘೇ ಇತ್ಯಾದಿ; ಏವಂ ಮೋಕ್ಷೋಽಪಿ ಕದಾಚಿಚ್ಛಿರೋಽಗ್ರೇ ಮುಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿ; ಕಿಂವಾ, ಜ್ವರಾರಮ್ಭಮೋಕ್ಷಕಾಲಾನವಸ್ಥಿತತ್ವಮೇವ ವೈಷಮ್ಯಮ್| ಊಷ್ಮಣೋ ವೈಷಮ್ಯಮಿತಿ ಕ್ವಚಿಚ್ಛರೀರಪ್ರದೇಶೇ ಮಹಾನೂಷ್ಮಾ, ಕ್ವಚಿನ್ಮನ್ದ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೀವ್ರತನುಭಾವಾನವಸ್ಥಾನಾನೀತಿ ತೀವ್ರಭಾವಸ್ತನುಭಾವಶ್ಚ ಜ್ವರಸ್ಯ ಕಾಲಾಪ್ರತಿನಿಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತತ್ಸರ್ವಂ ವಾಯೋರನವಸ್ಥಿತತ್ವೇನೋಪಪನ್ನಮ್| ಯಚ್ಚ ವಾಯೋರ್ಜರಣಾನ್ತದಿವಸಾನ್ತಾದಿಷು ಬಲವತ್ಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತದಪಿ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ಯಥಾ, ಏತದೇವಾರಮ್ಭಾದಿವೈಷಮ್ಯಂ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಯದಿ ಕಾಲವಿಶೇಷೇ ಜರಣಾನ್ತಾದೌ ಶರೀರಪ್ರದೇಶವಿಶೇಷೇ ಚ ಜಙ್ಘಾದೌ ಪ್ರತಿನಿಯಮೇನ ವಾತಕೋಪಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಶರೀರಪ್ರದೇಶವಿಶೇಷೇ ವಾತಸ್ಥಾನೇ ಜಙ್ಘಾದೌ ಕಾಲವಿಶೇಷೇ ಜರಣಾನ್ತಾದೌ ಚ ವಾತಪ್ರಕೋಪಃ ಪ್ರಾಯಿಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಏತಮೇವ ಪ್ರಾಯಿಕವಾತಕಾಲಮಾಶ್ರಿತ್ಯಾಹ- ಜರಣಾನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಘರ್ಮಾನ್ತ ಇತಿ ಪ್ರಾವೃಷಿ ಮುಕ್ತಿಭಾವವತೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸತತಕಾದೇರಭ್ಯಾಗಮನಂ, ನಿತ್ಯಾನುಷಕ್ತಸ್ಯ ತ್ವತಿವೃದ್ಧಿರಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ| ಪರುಷಾರುಣತ್ವಂ ಚ ನಖಾದಿಷ್ವೇವ ಪ್ರವ್ಯಕ್ತಮುಪಲಭ್ಯತ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ನಖಾದಯ ಇಹೋಚ್ಯನ್ತೇ| ತ್ವಗ್ಗ್ರಹಣೇನೈವ ವದನಗ್ರಹಣೇ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ ವದನಗ್ರಹಣಂ ವದನತ್ವಚಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಪರುಷತ್ವಾದಿದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಕ್ಲೃಪ್ತೀಭಾವಃ ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಸಾ ಚ ಯೋಗ್ಯತಯಾ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಯೋರೇವ ನಖಾದಿಷೂಕ್ತಯೋರ್ಮನ್ತವ್ಯಾ; ಕಿಂವಾ, ಕ್ಲೃಪ್ತೀಭಾವೋ ಭೇದಃ ಸ್ಫುಟನಮಿತಿ ಯಾವತ್; ಸ ಚ ನಖಾದೀನಾಮ್| ಚಲಾಶ್ಚ ಕಾಶ್ಚಿದ್ವೇದನಾ ಅಚಲಾಶ್ಚ ಕಾಶ್ಚಿನ್ನಿತ್ಯಾನುಷಕ್ತತ್ವೇನೇತಿ ಚಲಾಚಲಾಃ; ಕಿಂವಾ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಚಲಾಶ್ಚಲಾಃ| ಪಿಣ್ಡಿಕಾ ಜಾನ್ವಧೋ ಜಙ್ಘಾಮಧ್ಯಮಾಂಸಪಿಣ್ಡಿಕಾ | ಭಗ್ನಂ ಕಿಞ್ಚಿದವಶೇಷೇಣ ಚ್ಛಿನ್ನಂ, ರುಗ್ಣಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಮೃದಿತಂ ಪಾರ್ಶ್ವಾವಮೋಟಿತಮ್, ಅವಪಾಟಿತಮ್ ಏಕದೇಶೋತ್ಪಾಟಿತಮ್, ಅವನುನ್ನಂ ಪ್ರೇರಿತಮ್; ಏಷಾಂ ಚ ಭಗ್ನಾದೀನಾಂ ಲೋಕತ ಏವಾರ್ಥಾವಗತಿಃ, ಯತೋ ಲೌಕಿಕೈರೇವೈತೇ ಶಬ್ದಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವೇನ ತತ್ರ ತತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರೇಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ | ಹನ್ವೋರಪ್ರಸಿದ್ಧಿರಿತಿ ಹನ್ವೋಃ ಸ್ವವ್ಯಾಪಾರಾಕರಣಮ್| ಆಸ್ಯವೈರಸ್ಯಮಿತಿ ಅರಸಜ್ಞತಾ| ಅನ್ನರಸಖೇದಃ ಅನ್ನರಸೇ ಖೇದೋಽವಸಾದೋಽನ್ನರಸಖೇದಃ, ಸರ್ವರಸೇಷ್ವನಿಚ್ಛೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅರುಚಿಸ್ತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ವಕ್ತ್ರೇ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾನ್ನಾನಭ್ಯವಹರಣಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಉಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯತಾ ಉಷ್ಣಪ್ರಿಯತಾ| ನಿದಾನೋಕ್ತಾನಾಮನುಪಶಯ ಇತಿ ವಚನೇನೈವ ವಿಪರೀತ ಉಪಶಯೋಽರ್ಥಲಬ್ಧೋಽಪಿ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ; ಕಿಂವಾ, ಅರ್ಥಾಪತ್ತೇರನೈಕಾನ್ತಿಕತ್ವೇನ ಉಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ- ನವಜ್ವರೇ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೇ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೇಽರ್ಥಾಪತ್ತ್ಯಾ ಪುರಾಣಜ್ವರೇ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ಅಥ ಚ ತತ್ರ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ನ ವಿಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಾಪತ್ತೇರನೈಕಾನ್ತಿಕತ್ವಂ ವದನ್ತಿ| ನಿದಾನೋಕ್ತಾನಾಮಿತ್ಯತ್ರೋಕ್ತಗ್ರಹಣಾದ್ಯದೇವ ನಿದಾನತ್ವೇನೋಕ್ತಂ ತಸ್ಯೈವಾನುಪಶಯಿತ್ವಂ ನಿದರ್ಶಯತಿ ನ ಪುನರ್ಯಸ್ಯಾಪಾತತೋ ನಿದಾನತ್ವಂ ಪ್ರತಿಭಾತಿ; ತೇನ, ಮದಾತ್ಯಯಾದೌ ಮದ್ಯಾದೇರ್ನಿದಾನತ್ವೇನ ಪ್ರತೀಯಮಾನಸ್ಯಾಪಿ ಉಪಶಯಿತ್ವಮೇವ||೨೧||

Adhikarana 26 (22-24) · Śloka 24

ಉಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣಕ್ಷಾರಕಟುಕಾಜೀರ್ಣಭೋಜನೇಭ್ಯೋಽತಿಸೇವಿತೇಭ್ಯಸ್ತಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಾತಪಾಗ್ನಿಸನ್ತಾಪಶ್ರಮಕ್ರೋಧವಿಷಮಾಹಾರೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ||೨೨|| ತದ್ಯದಾ ಪ್ರಕುಪಿತಮಾಮಾಶಯಾದೂಷ್ಮಾಣಮುಪಸೃಜ್ಯಾದ್ಯಮಾಹಾರಪರಿಣಾಮಧಾತುಂ ರಸನಾಮಾನಮನ್ವವೇತ್ಯ ರಸಸ್ವೇದವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪಿಧಾಯ ದ್ರವತ್ವಾದಗ್ನಿಮುಪಹತ್ಯ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾದೂಷ್ಮಾಣಂ ಬಹಿರ್ನಿರಸ್ಯ ಪ್ರಪೀಡಯತ್ ಕೇವಲಂ ಶರೀರಮನುಪ್ರಪದ್ಯತೇ, ತದಾ ಜ್ವರಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ||೨೩|| ತಸ್ಯೇಮಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಯುಗಪದೇವ ಕೇವಲೇ ಶರೀರೇ ಜ್ವರಸ್ಯಾಭ್ಯಾಗಮನಮಭಿವೃದ್ಧಿರ್ವಾ ಭುಕ್ತಸ್ಯ ವಿದಾಹಕಾಲೇ ಮಧ್ಯನ್ದಿನೇಽರ್ಧರಾತ್ರೇ ಶರದಿ ವಾ ವಿಶೇಷೇಣ, ಕಟುಕಾಸ್ಯತಾ, ಘ್ರಾಣಮುಖಕಣ್ಠೌಷ್ಠತಾಲುಪಾಕಃ, ತೃಷ್ಣಾ, ಮದೋ, ಭ್ರಮೋ, ಮೂರ್ಚ್ಛಾ, ಪಿತ್ತಚ್ಛರ್ದನಮ್, ಅತೀಸಾರಃ, ಅನ್ನದ್ವೇಷಃ, ಸದನಂ, ಖೇದಃ, ಪ್ರಲಾಪಃ, ರಕ್ತಕೋಠಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ ಶರೀರೇ, ಹರಿತಹಾರಿದ್ರತ್ವಂ ನಖನಯನವದನಮೂತ್ರಪುರೀಷತ್ವಚಾಮ್, ಅತ್ಯರ್ಥಮೂಷ್ಮಣಸ್ತೀವ್ರಭಾವಃ, ಅತಿಮಾತ್ರಂ ದಾಹಃ, ಶೀತಾಭಿಪ್ರಾಯತಾ, ನಿದಾನೋಕ್ತಾನುಪಶಯೋ ವಿಪರೀತೋಪಶಯಶ್ಚೇತಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೨೪||

ಉಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಜ್ವರಮಾಹ- ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿ|- ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ದ್ರವತ್ವಾದಗ್ನಿಮುಪಹತ್ಯೇತಿವಚನಾದುಷ್ಣಸ್ಯಾಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದ್ರವತ್ವೇನಾಗ್ನಿವಿಪರೀತೇನ ಗುಣೇನಾಗ್ನಿಹನ್ತೃತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ ಗ್ರಹಣ್ಯಧ್ಯಾಯೇ- “ಆಪ್ಲಾವಯದ್ಧನ್ತ್ಯನಲಂ ಜಲಂ ತಪ್ತಮಿವಾನಲಮ್” (ಚಿ.ಅ.೧೫) ಇತಿ| ಬಹಿರ್ನಿರಸ್ಯ ಪ್ರಪೀಡಯದಿತಿವಚನೇನ ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ವಾತಜ್ವರ ಇವ ನ ಸಹಸಾ ವಹ್ನಿಕ್ಷೇಪಣಂ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತು ಶನೈಃ ಸ್ತೋಕಕ್ರಮೇಣೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯುಗಪದೇವೇತಿ ನ ವೈಷಮ್ಯೇಣ| ಅಭ್ಯಾಗಮನಮಭಿವೃದ್ಧಿರ್ವೇತಿ ಚ ಪೂರ್ವೇಣ ಯುಗಪದೇವೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪರೇಣ ಚ ವಿಶೇಷೇಣೇತ್ಯನ್ತೇನ ಚ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕೋಠಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ ಶರೀರ ಇತಿ ಚ್ಛೇದಃ||೨೨-೨೪||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

ಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಮಧುರಪಿಚ್ಛಿಲಶೀತಾಮ್ಲಲವಣದಿವಾಸ್ವಪ್ನಹರ್ಷಾವ್ಯಾಯಾಮೇಭ್ಯೋಽತಿಸೇವಿತೇಭ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ||೨೫|| ಸ ಯದಾ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಮಾಶಯಮೂಷ್ಮಣಾ ಸಹಮಿಶ್ರೀಭೂಯಾದ್ಯಮಾಹಾರಪರಿಣಾಮಧಾತುಂ ರಸನಾಮಾನಮನ್ವವೇತ್ಯ ರಸಸ್ವೇದವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪಿಧಾಯಾಗ್ನಿಮುಪಹತ್ಯ ಪಕ್ತಿಸ್ಥಾನಾದೂಷ್ಮಾಣಂ ಬಹಿರ್ನಿರಸ್ಯ ಪ್ರಪೀಡಯನ್ ಕೇವಲಂ ಶರೀರಮನುಪ್ರಪದ್ಯತೇ, ತದಾ ಜ್ವರಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ||೨೬||

ಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಮಾಹ| ಸ ಯದೇತ್ಯಾದಿ ಪೂರ್ವವತ್ ಕಫಜ್ವರೇಽಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ನನು, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಆಮಾಶಯಃ ಸ್ಥಾನಂ, ತತ್ ಕಿಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಮಾಶಯಮಿತಿ ವಚನೇನ? ನೈವಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಉರೋಽಪಿ ಪ್ರಧಾನಂ ಸ್ಥಾನಂ, ತೇನೇಹೋರಃಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಆಮಾಶಯಪ್ರವೇಶಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಯತ್ರ ಕೇವಲಾಮಾಶಯವೃತ್ತಿ ಪಿತ್ತಂ, ತತ್ರ ‘ಆಮಾಶಯಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯ’ ಇತಿ ನ ಕೃತಂ, ಕಿನ್ತು ‘ಆಮಾಶಯಾದೂಷ್ಮಾಣಮುಪಸೃಜ್ಯ’ ಇತಿ ಕೃತಂ; ಪಿತ್ತಂ ಹ್ಯಾಮಾಶಯಪ್ರವಿಷ್ಟಮೇವ ಭವತಿ, ತಚ್ಚಾಮಾಶಯೈಕದೇಶಸ್ಥಂ ಗ್ರಹಣೀರೂಪಾಮಾಶಯೈಕದೇಶಂ ವಹ್ನಿಸ್ಥಾನಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯುಕ್ತಮ್||೨೫-೨೬||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

ತಸ್ಯೇಮಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಯುಗಪದೇವ ಕೇವಲೇ ಶರೀರೇ ಜ್ವರಸ್ಯಾಭ್ಯಾಗಮನಮಭಿವೃದ್ಧಿರ್ವಾ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಪೂರ್ವರಾತ್ರೇ ವಸನ್ತಕಾಲೇ ವಾ ವಿಶೇಷೇಣ, ಗುರುಗಾತ್ರತ್ವಮ್, ಅನನ್ನಾಭಿಲಾಷಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಸೇಕಃ, ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಂ, ಹೃಲ್ಲಾಸಃ, ಹೃದಯೋಪಲೇಪಃ, ಸ್ತಿಮಿತತ್ವಂ, ಛರ್ದಿಃ, ಮೃದ್ವಗ್ನಿತಾ, ನಿದ್ರಾಧಿಕ್ಯಂ, ಸ್ತಮ್ಭಃ, ತನ್ದ್ರಾ, ಕಾಸಃ, ಶ್ವಾಸಃ, ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ, ಶೈತ್ಯಂ, ಶ್ವೈತ್ಯಂ ಚ ನಖನಯನವದನಮೂತ್ರಪುರೀಷತ್ವಚಾಮ್, ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಚ ಶೀತಪಿಡಕಾ ಭೃಶಮಙ್ಗೇಭ್ಯ ಉತ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ, ಉಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯತಾ, ನಿದಾನೋಕ್ತಾನುಪಶಯೋ ವಿಪರೀತೋಪಶಯಶ್ಚ; ಇತಿ (ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ)||೨೭||

ಯುಗಪದಿತಿ ಏಕಕಾಲಮ್; ಏಕದೈವ ಕಫಜ್ವರೇ ಸರ್ವಶರೀರವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾ ಆಗಮನಮಭಿವೃದ್ಧಿರ್ವಾ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಶೀತಪಿಡಕಾಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಶ್ವೇತಪಿಡಕಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ‘ತಸ್ಯೇಮಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ’ ಇತ್ಯೇತಾವತೈವ ಕಫಜ್ವರಲಿಙ್ಗತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಃ ‘ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ’ ಇತಿ ವಚನಂ ಕಿಮರ್ಥಂ? ಬ್ರೂಮಃ- ತಸ್ಯೇತಿಪದೇನ ಸ್ವದೋಷಮಾತ್ರಪ್ರತ್ಯವಮರ್ಶೋಽಪಿ ಸ್ಯಾತ್, ತೇನ ದೋಷಲಿಙ್ಗತೈವ ಪರಂ ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಮಾ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯೇತದರ್ಥಂ ಪುನರಭಿಧಾನಮ್; ಕಿಂವಾ, ಪೂರ್ವಪ್ರತಿಜ್ಞಯಾ ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಪ್ರಾಗವಚ್ಛೇದ ಉಕ್ತಃ, ಉತ್ತರೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯನೇನಾನ್ತ್ಯಾವಚ್ಛೇದ ಉಚ್ಯತೇ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಾತಜ್ವರಾದೌ ಪೂರ್ವರೂಪೇ ಚ ಪುನರುಕ್ತಿಃ ಪರಿಹರ್ತವ್ಯಾ||೨೭||

Adhikarana 29 (28) · Śloka 28

ವಿಷಮಾಶನಾದನಶನಾದನ್ನಪರಿವರ್ತಾದೃತುವ್ಯಾಪತ್ತೇರಸಾತ್ಮ್ಯಗನ್ಧೋಪಘ್ರಾಣಾದ್ವಿಷೋಪಹತಸ್ಯ ಚೋದಕಸ್ಯೋಪಯೋಗಾದ್ಗರೇಭ್ಯೋ ಗಿರೀಣಾಂ ಚೋಪಶ್ಲೇಷಾತ್ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನಶಿರೋವಿರೇಚನಾನಾಮಯಥಾವತ್ಪ್ರಯೋಗಾತ್ ಮಿಥ್ಯಾಸಂಸರ್ಜನಾದ್ವಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಚ ವಿಷಮಪ್ರಜನನಾತ್ ಪ್ರಜಾತಾನಾಂ ಚ ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಾದ್ ಯಥೋಕ್ತಾನಾಂ ಚ ಹೇತೂನಾಂ ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾದ್ಯಥಾನಿದಾನಂ ದ್ವನ್ದ್ವಾನಾಮನ್ಯತಮಃ ಸರ್ವೇ ವಾ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಯುಗಪತ್ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ, ತೇ ಪ್ರಕುಪಿತಾಸ್ತಯೈವಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಜ್ವರಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ||೨೮||

ವಿಷಮಾಶನಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ದ್ವಾನ್ದ್ವಿಕಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಜ್ವರಾನಾಹ| ಅನಶನಂ ಯದ್ಯಪಿ ನ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಂ, ತಥಾಽಪ್ಯಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಕರತ್ವಾತ್ತ್ರಿದೋಷಕರಮಪಿ ಭವತಿ; ಕಿಂವಾ ಏಷು ವಿಷಮಾಶನಾದಿಷು ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ದ್ವನ್ದ್ವಕಾರಣತ್ವಂ ತ್ರಿದೋಷಕಾರಣತ್ವಂ ಚೋನ್ನೇಯಂ, ತೇನಾನಶನಂ ವಾತಪಿತ್ತಕರಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಯತ್ತು ಪಿತ್ತಹರತ್ವಮುಕ್ತಮನಶನಸ್ಯ, ತತ್ತು ಪಿತ್ತದ್ರವಾಂಶಕ್ಷಯಾತ್| ವಚನಂ ಹಿ- “ಕಫಪಿತ್ತೇ ದ್ರವೇ ಧಾತೂ ಸಹೇತೇ ಲಙ್ಘನಂ ಮಹತ್” ಇತಿ| ಅನ್ನಪರಿವರ್ತಾದಿತಿ ಸಹಸೈವಾಕ್ರಮೇಣ ಕೃತಾಭ್ಯಸ್ತಾನ್ನಪರಿವರ್ತಾತ್| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಗನ್ಧೋ ಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ನಾಸಿಕಯಾಽನ್ತಃಪ್ರವೇಶಾದ್ಯಥಾ ದೋಷಕರೋ ಭವತಿ ನ ತಥಾಽಸಾತ್ಮ್ಯರೂಪಾದಯಃ, ತೇ ಹಿ ನಾವಶ್ಯಂ ಶರೀರಂ ವಿಶನ್ತಿ, ತೇನ ನೇಹಾಸಾತ್ಮ್ಯರೂಪಾದಯ ಉಕ್ತಾಃ| ಯಥಾನಿದಾನಮಿತಿ ಯದಾ ದ್ವಯೋರ್ನಿದಾನಂ ಸೇವ್ಯತೇ ತದಾ ದ್ವನ್ದ್ವಃ, ಯದಾ ತ್ರಯಾಣಾಂ ನಿದಾನಂ ಸೇವ್ಯತೇ ತದಾ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ; ದ್ವನ್ದ್ವೇಽಪಿ ಯದಾ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರ್ನಿದಾನಂ ಸೇವ್ಯತೇ ತದಾ ವಾತಪಿತ್ತರೂಪಂ ದ್ವನ್ದ್ವಮ್; ಏವಮನ್ಯದಪಿ ಕುಪ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವೇ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ ಯುಗಪದಿತಿವಚನಂ ಕ್ರಮಪ್ರಕೋಪಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ, ಯುಗಪದೇವ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ನ ಕ್ರಮೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೮||

Adhikarana 30 (29) · Śloka 29

ತತ್ರ ತಥೋಕ್ತಾನಾಂ ಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಮಿಶ್ರೀಭಾವವಿಶೇಷದರ್ಶನಾದ್ದ್ವಾನ್ದ್ವಿಕಮನ್ಯತಮಂ ಜ್ವರಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಂ ವಾ ವಿದ್ಯಾತ್||೨೯||

ಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನಾಮಿತ್ಯಾದೌ ಮಿಶ್ರೀಭಾವವಿಶೇಷೋ ವಾತಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಂ ವಾ, ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಲಿಙ್ಗಂ ವಾ, ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಲಿಙ್ಗಂ ವಾ| ಅನ್ಯತಮಮಿತಿ ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರಾದಿಕಮ್||೨೯||

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

ಅಭಿಘಾತಾಭಿಷಙ್ಗಾಭಿಚಾರಾಭಿಶಾಪೇಭ್ಯ ಆಗನ್ತುರ್ಹಿ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವೋಽಷ್ಟಮೋ ಜ್ವರೋ ಭವತಿ| ಸ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಮಾಗನ್ತುಃ ಕೇವಲೋ ಭೂತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾದ್ದೋಷೈರನುಬಧ್ಯತೇ| ತತ್ರಾಭಿಘಾತಜೋ ವಾಯುನಾ ದುಷ್ಟಶೋಣಿತಾಧಿಷ್ಠಾನೇನ, ಅಭಿಷಙ್ಗಜಃ ಪುನರ್ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮ್, ಅಭಿಚಾರಾಭಿಶಾಪಜೌ ತು ಸನ್ನಿಪಾತೇನಾನುಬಧ್ಯೇತೇ||೩೦||

ಆಗನ್ತುಜ್ವರಮಾಹ- ಅಭಿಘಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಘಾತೋ ಲಗುಡಾದ್ಯಭಿಘಾತಃ, ಅಭಿಷಙ್ಗಃ ಕಾಮಾದ್ಯಭಿಷಙ್ಗಃ, ಅಭಿಚಾರೋಽಥರ್ವಮನ್ತ್ರಾದಿರ್ಜ್ವರಕರಃ, ಅಭಿಶಾಪಸ್ತು ಗುರುಸಿದ್ಧಾದ್ಯಭಿಶಪನಮ್; ಏತತ್ ಪ್ರಧಾನತ್ವೇನ ಚತುರ್ವಿಧಂ ಕಾರಣಮಿಹೋಕ್ತಂ; ತೇನ, ಓಷಧಿಗನ್ಧಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗದುಷ್ಟಗ್ರಹನಿರೀಕ್ಷಣಾದಯೋಽಪ್ಯಾಗನ್ತುಜ್ವರಹೇತವೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ; ಕಿಂವಾ, ಅಭಿಘಾತಗ್ರಹಣೇನ ಶರೀರಾಭಿಹನನವಾಚಿನಾಽಸಾತ್ಮ್ಯಗನ್ಧಾದಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ, ಅಭಿಷಙ್ಗೇಣ ತು ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಾದಯಃ| ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಮಿತಿ ಆಗನ್ತೌ ಪ್ರಥಮಂ ವ್ಯಥಾ ಭವತಿ, ಪಶ್ಚಾದ್ದೋಷಾನುಬನ್ಧಕೃತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಕಿಂವಾ, ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಮಿತಿವಚನಾದಾಗನ್ತೌ ಜ್ವರೇ ವ್ಯಥೈವ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ವದನ್ತಿ| ರೂಪಂ ತು ಯದೇವ ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಾತ್ಯಾತ್ಮಿಕಂ ಸನ್ತಾಪರೂಪಂ ತದೇವ ವಾತಜ್ವರಾದಿಲಕ್ಷಣರಹಿತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಪ್ರಥಮತಃ, ಉತ್ತರಕಾಲೀನದೋಷಾನುಬನ್ಧೇ ತು ಯಥಾವಕ್ಷ್ಯಮಾಣದೋಷಲಿಙ್ಗಾನ್ಯೇವ ಭವನ್ತಿ| ಅಷ್ಟಮ ಇತಿವಚನೇನಾಭಿಘಾತಾದಿಹೇತುಚತುಷ್ಟಯಯೋಗಪ್ರಾಪ್ತಂ ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯಂ ನಿಷೇಧ್ಯ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಕತ್ವೇನೈಕರೂಪಯೋಗಾದೇಕವಿಧತ್ವಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯೇ ಹ್ಯಾಗನ್ತೋರ್ನಾಷ್ಟಮತ್ವಂ, ನವಮತ್ವಾದಯೋಽಪಿ ಸ್ಯುಃ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಮಿತಿ ಸ್ತೋಕಕಾಲಂ; ಕೇಚಿತ್ ತ್ರ್ಯಹಂ ವದನ್ತಿ, ಅನ್ಯೇ ಸಪ್ತಾಹಮಾಹುಃ| ಆಗನ್ತೌ ಹಿ ಸಪ್ತಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ದೃಷ್ಟಮ್| ತತ್ರ ಯಸ್ಯಾಗನ್ತೋರ್ಯಾದೃಶೋ ದೋಷಾನುಬನ್ಧೋ ಭವತಿ ತಮಾಹ- ತತ್ರಾಭಿಘಾತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಕಶ್ಚಿದ್ವಾತೇನ, ಕಶ್ಚಿತ್ ಪಿತ್ತೇನ, ಕಶ್ಚಿದ್ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮ್| ವಚನಂ ಹಿ- “ಕಾಮಶೋಕಭಯಾದ್ವಾಯುಃ, ಕ್ರೋಧಾತ್ ಪಿತ್ತಂ, ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ| ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಾತ್ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಭೂತಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಾಃ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗೇ ತು ಯದ್ಯಪಿ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೋಪ ಉಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ರ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರೇವೈತದ್ವಚನಬಲಾತ್ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್||೩೦||

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

ಸ ಸಪ್ತವಿಧಾಜ್ಜ್ವರಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗೋಪಕ್ರಮಸಮುತ್ಥಾನತ್ವಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟೋ ವೇದಿತವ್ಯಃ, ಕರ್ಮಣಾ ಸಾಧಾರಣೇನ ಚೋಪಚರ್ಯತೇ | ಇತ್ಯಷ್ಟವಿಧಾ ಜ್ವರಪ್ರಕೃತಿರುಕ್ತಾ||೩೧||

ಆಗನ್ತೋರ್ನಿಜಾದ್ಭೇದಮಾಹ- ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷಲಿಙ್ಗತಾ ಆಗತೋರ್ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಕವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ವ್ಯಾಕೃತಾ, ಸಮುತ್ಥಾನವಿಶೇಷೋಽಪ್ಯಭಿಘಾತಾದಿರುಕ್ತಃ, ಉಪಕ್ರಮವಿಶೇಷೋಽಪಿ ‘ಸಾಧಾರಣೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಚೋಪಚರ್ಯತೇ’ ಇತಿ ವಚನೇನೈವಾತ್ರ ಕಥ್ಯತೇ| ಸಾಧಾರಣೇನೇತಿ ದೈವಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯೇಣ; ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಹಿ ಬಲಿಮಙ್ಗಲಹೋಮಾದಿ, ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಹಿ ಲಘ್ವಶನಾಪತರ್ಪಣಯವಾಗೂಕಷಾಯಪಾನಾದಿ| ಪ್ರಕೃತಿರುಕ್ತೇತಿ ಸ್ವಭಾವೋಽಪಿ ವಾತಾದಿಜ್ವರಾಣಾಂ ನಿದಾನಾದ್ಯುಪಹಿತ ಉಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೧||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

ಜ್ವರಸ್ತ್ವೇಕ ಏವ ಸನ್ತಾಪಲಕ್ಷಣಃ| ತಮೇವಾಭಿಪ್ರಾಯವಿಶೇಷಾದ್ದ್ವಿವಿಧಮಾಚಕ್ಷತೇ, ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಶೇಷಾಚ್ಚ| ತತ್ರ ನಿಜಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಚತುರ್ವಿಧಂ ಸಪ್ತವಿಧಂ ಚಾಹುರ್ಭಿಷಜೋ ವಾತಾದಿವಿಕಲ್ಪಾತ್||೩೨||

ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಶೇಷಾಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ನಿಜಂ ದ್ವಿವಿಧಮಿತ್ಯಾದೌ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ (ಸಂಸೃಷ್ಟಾಸಂಸೃಷ್ಟಜನ್ಯತ್ವೇನ ) ಶೀತೋಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯಭೇದಾತ್, ತ್ರಿವಿಧಂ ತ್ರಿದೋಷಭೇದಾತ್, ಚತುರ್ವಿಧಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಾತಾದಿದೋಷಜನ್ಯಭೇದಾತ್| ತತ್ರ ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯೇ ದ್ವನ್ದ್ವಜ್ವರಾಃ ಪ್ರತಿಕ್ಷಿಪ್ಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಾತಾದಿಜ್ವರಸದೃಶತ್ವಾತ್; ತ್ರಿದೋಷಜ್ವರಸ್ತು ಅಸಾಧ್ಯತಾಯೋಗಾತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಾಯೋಗಾದ್ವಾ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ||೩೨||

Adhikarana 34 (33) · Śloka 33

ತಸ್ಯೇಮಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಮುಖವೈರಸ್ಯಂ, ಗುರುಗಾತ್ರತ್ವಮ್, ಅನನ್ನಾಭಿಲಾಷಃ, ಚಕ್ಷುಷೋರಾಕುಲತ್ವಮ್, ಅಶ್ರ್ವಾಗಮನಂ, ನಿದ್ರಾಧಿಕ್ಯಮ್, ಅರತಿಃ, ಜೃಮ್ಭಾ, ವಿನಾಮಃ, ವೇಪಥುಃ, ಶ್ರಮಭ್ರಮಪ್ರಲಾಪಜಾಗರಣರೋಮಹರ್ಷದನ್ತಹರ್ಷಾಃ, ಶಬ್ದಶೀತವಾತಾತಪಸಹತ್ವಾಸಹತ್ವಮ್, ಅರೋಚಕಾವಿಪಾಕೌ, ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್, ಅಙ್ಗಮರ್ದಃ, ಸದನಮ್, ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣತಾ, ದೀರ್ಘಸೂತ್ರತಾ, ಆಲಸ್ಯಮ್, ಉಚಿತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣೋ ಹಾನಿಃ, ಪ್ರತೀಪತಾ ಸ್ವಕಾರ್ಯೇಷು, ಗುರೂಣಾಂ ವಾಕ್ಯೇಷ್ವಭ್ಯಸೂಯಾ, ಬಾಲೇಭ್ಯಃ ಪ್ರದ್ವೇಷಃ, ಸ್ವಧರ್ಮೇಷ್ವಚಿನ್ತಾ, ಮಾಲ್ಯಾನುಲೇಪನಭೋಜನಪರಿಕ್ಲೇಶನಂ, ಮಧುರೇಭ್ಯಶ್ಚ ಭಕ್ಷೇಭ್ಯಃ ಪ್ರದ್ವೇಷಃ, ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಪ್ರಿಯತಾ ಚ, ಇತಿ ಜ್ವರಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ ಪ್ರಾಕ್ಸನ್ತಾಪಾತ್; ಅಪಿ ಚೈನಂ ಸನ್ತಾಪಾರ್ತಮನುಬಧ್ನನ್ತಿ||೩೩||

ತಸ್ಯೇಮಾನೀತ್ಯಾದಿನಾ ಸರ್ವಜ್ವರಸಾಧಾರಣಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ| ಏತಾನಿ ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣ್ಯಾಗನ್ತೋರಪೀತ್ಯೇಕೇ ವದನ್ತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ನಿಜಾನಾಮೇವೈತಾನೀತಿ ವದನ್ತಿ, ಆಗನ್ತೋಸ್ತು ವ್ಯಥೈವ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ಅತ್ರಾಪ್ಯನನ್ನಾಭಿಲಾಷಾರೋಚಕಯೋಃ ಪೂರ್ವವದ್ಭೇದಃ| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಶರೀರಬಲಹಾನಿಃ, ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣತಾ ಚ ಮಾನಸಬಲಹಾನಿರ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ; ಕಿಂವಾ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಮಾಂಸಾಪಚಯಃ| ದೀರ್ಘಸೂತ್ರತಾ ಚಿರೇಣ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವಮ್| ಜ್ವರಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ ಪ್ರಾಕ್ಸನ್ತಾಪಾದಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ, ಜ್ವರರೂಪಸನ್ತಾಪಾತ್ ಪ್ರಾಗೇತಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪಿಚ ಸನ್ತಾಪಾರ್ತಮನುಬಧ್ನನ್ತೀತ್ಯನೇನ ಪ್ರವ್ಯಕ್ತೇಽಪಿ ಜ್ವರೇ ಕಾನಿಚಿತ್ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಮುಖವೈರಸ್ಯಾರುಚ್ಯಾದೀನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ನ ಚೈವಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾನುವೃತ್ತೌ ರಿಷ್ಟತ್ವಂ ವಾಚ್ಯಂ; ಯತಃ ಸರ್ವಪೂರ್ವರೂಪಾಣಾಮತಿಮಾತ್ರಾನುವರ್ತನಂ ರಿಷ್ಟಮುಕ್ತಮ್| ವಚನಂ ಹಿ- “ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಜ್ವರೋಕ್ತಾನ್ಯತಿಮಾತ್ರಯಾ| ಯಂ ವಿಶನ್ತಿ ವಿಶತ್ಯೇನಂ ಮೃತ್ಯುರ್ಜ್ವರಪುರಃಸರಃ” (ಇ.ಅ.೫) ಇತಿ; ಕಿಂವಾ, ಅಸ್ಯ ಶ್ಲೋಕಸ್ಯಾನ್ಯ ಏವಾರ್ಥಃ, ತಮಿನ್ದ್ರಿಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ನ ಚಾರುಚ್ಯಾದೀನಾಂ ವ್ಯಕ್ತಜ್ವರಭಾವಿತ್ವೇನ ಪೂರ್ವರೂಪತ್ವಂ ಹನ್ಯತೇ, ಯತೋ ಲಿಙ್ಗಾನ್ತರಯುಕ್ತಾನ್ಯರುಚ್ಯಾದೀನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಲಿಙ್ಗಾನ್ತರವಿರಹಿತಾನಿ ತು ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ||೩೩||

Adhikarana 35 (34) · Śloka 34

ಇತ್ಯೇತಾನ್ಯೇಕೈಕಶೋ ಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ ಭವನ್ತಿ ವಿಸ್ತರಸಮಾಸಾಭ್ಯಾಮ್||೩೪||

ಏಕೈಕಶೋ ಜ್ವರಲಿಙ್ಗಾನೀತ್ಯತ್ರ ಲಿಙ್ಗಶಬ್ದೇನ ನಿದಾನಪೂರ್ವರೂಪಾದೀನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ವಿಸ್ತರಸಮಾಸಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ವಿಸ್ತರೇಣ ವಾತಾದಿಜ್ವರೋಕ್ತಾಃ, ಸಮಾಸೇನ ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಜಾಃ; ಯಸ್ತ್ವತ್ರ ಸಮಾಸೇನೋಕ್ತಃ ಸ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಪ್ರಪಞ್ಚನೀಯ ಇತಿ ಭಾವಃ||೩೪||

Adhikarana 36 (35) · Śloka 35

ಜ್ವರಸ್ತು ಖಲು ಮಹೇಶ್ವರಕೋಪಪ್ರಭವಃ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಪ್ರಾಣಹರೋ, ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪಕರಃ, ಪ್ರಜ್ಞಾಬಲವರ್ಣಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹಹ್ರಾಸಕರಃ , ಶ್ರಮಕ್ಲಮಮೋಹಾಹಾರೋಪರೋಧಸಞ್ಜನನಃ; ಜ್ವರಯತಿ ಶರೀರಾಣೀತಿ ಜ್ವರಃ, ನಾನ್ಯೇ ವ್ಯಾಧಯಸ್ತಥಾ ದಾರುಣಾ ಬಹೂಪದ್ರವಾ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಶ್ಚ ಯಥಾಽಯಮ್| ಸ ಸರ್ವರೋಗಾಧಿಪತಿಃ, ನಾನಾತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಷು ಚ ಬಹುವಿಧೈಃ ಶಬ್ದೈರಭಿಧೀಯತೇ| ಸರ್ವೇ ಪ್ರಾಣಭೃತಃ ಸಜ್ವರಾ ಏವ ಜಾಯನ್ತೇ ಸಜ್ವರಾ ಏವ ಮ್ರಿಯನ್ತೇ ಚ; ಸ ಮಹಾಮೋಹಃ, ತೇನಾಭಿಭೂತಾಃ ಪ್ರಾಗ್ದೈಹಿಕಂ ದೇಹಿನಃ ಕರ್ಮ ಕಿಞ್ಚಿದಪಿ ನ ಸ್ಮರನ್ತಿ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಚ ಜ್ವರ ಏವಾನ್ತೇ ಪ್ರಾಣಾನಾದತ್ತೇ||೩೫||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಜ್ವರಸ್ಯ ಮಹಾಪ್ರಭಾವತಾಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಪೂರ್ವೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕಾರಮಾಹ- ಜ್ವರಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮಹೇಶ್ವರಕೋಪಪ್ರಭವ ಇತ್ಯನೇನ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ “ದ್ವಿತೀಯೇ ಹಿ ಯುಗೇ ಶರ್ವಮಕ್ರೋಧವ್ರತಮಾಸ್ಥಿತಮ್” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಂ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತಿಮಾಹ| ಕ್ರೋಧಭವತ್ವೇನ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಕ್ರೋಧೋ ಹ್ಯಗ್ನಿರೂಪಃ, ತೇನ ತನ್ಮಯೋಽಪಿ ಜ್ವರಸ್ತಥೈವ; ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್- “ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ ಜ್ವರೋ ನಾಸ್ತ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತವಿರುದ್ಧಾನಿ ತ್ಯಜೇತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇಽಧಿಕಮ್” (ವಾ.ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ನ ಚ ರುದ್ರಕೋಪಭವತ್ವೇನ ಲೋಭಾಭಿದ್ರೋಹಪ್ರಭವತ್ವಂ ಜ್ವರಸ್ಯ ವಿರುಧ್ಯತೇ; ಯತೋ ರುದ್ರಕೋಪೋದ್ಭೂತ ಏವ ಜ್ವರೋ ಲೋಭಾಭಿದ್ರೋಹಸ್ವರೂಪಪಾಪಾಚಾರಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಪುರಾ ಮನುಷ್ಯೇಷು ಭೂತಃ| ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಜ್ವರ ಏವ ಪ್ರಾಣಹರ ಇತಿ ಮರಣಕಾಲೇ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಜ್ವರ ಏವ ಪ್ರಾಣಹರ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪಕರ ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತಾಪಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ “ವೈಚಿತ್ತ್ಯಮರತಿರ್ಗ್ಲಾನಿರ್ಮನಃಸನ್ತಾಪಲಕ್ಷಣಮ್” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಜ್ವರಯತಿ ಸನ್ತಾಪಯತಿ| ಇತಿಶಬ್ದೋ ಹೇತೌ; ತೇನ, ಯಸ್ಮಾದುಕ್ತಮಹೇಶ್ವರಕ್ರೋಧಪ್ರಭವತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಃ, ತಸ್ಮಾತ್| ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಮಧಿಪತಿರಿವೇತಿ ಸರ್ವರೋಗಾಧಿಪತಿಃ| ನಾನಾವಿಧೈಃ ಶಬ್ದೈರಿತಿ ಹಸ್ತಿಷು ಪಾಕಲೋ, ಗೋಷು ಖೇರಿಕೋ , ಮತ್ಸ್ಯಾನಾಮಿನ್ದ್ರಜಾಲೋ, ವಿಹಙ್ಗಾನಾಂ ಭ್ರಾಮರಕ ಇತ್ಯಾದಿಶಬ್ದೈಃ| ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಃ ಸಜ್ವರಾ ಏವ ಜಾಯನ್ತೇ ಸಜ್ವರಾ ಏವ ಮ್ರಿಯನ್ತೇ ಚ ತತ್ ಕಿಮಿತಿ ತೇಷಾಂ ಜನ್ಮನಿ ಮರಣೇ ವಾ ಸನ್ತಾಪಾತ್ಮಾ ಜ್ವರೋ ನ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಸ ಮಹಾಮೋಹ ಇತಿ; ಜನ್ಮಮರಣಯೋರ್ಮಹಾಮೋಹರೂಪೋ ಜ್ವರೋ ಭವತಿ, ನ ಸನ್ತಾಪಾತ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ- “ಜ್ವರಪ್ರಭಾವೋ ಜನ್ಮಾದೌ ನಿಧನೇ ಚ ಮಹತ್ತಮಃ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಜನ್ಮನಿ ಮಹಾಮೋಹರೂಪತಾಮಾಹ- ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಗ್ದೈಹಿಕಂ ಜನ್ಮಾನ್ತರಕೃತಮ್| ನನು, ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಾನುಗಮಾತ್ ಪ್ರಾಗ್ದೈಹಿಕಂ ಸ್ಮರಣಂ ಯುಕ್ತಂ; ವಚನಂ ಹಿ- “ಯದಾ ತೇನೈವ ಶುದ್ಧೇನ ಮನಸಾ ಯುಜ್ಯತೇ, ತದಾ ಜಾತಿಮತಿಕ್ರಾನ್ತಾಮಪಿ ಸ್ಮರತಿ” (ಶಾ.ಅ.೩) ಇತಿ| ನ, ತಸ್ಯ ಶುದ್ಧಮನಃಸತ್ತ್ವಾನುವೃತ್ತೇರಪವಾದತ್ವಾದೇತತ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾನ್ಯತ್ರ ಜ್ವರಸ್ಯ ಪ್ರಾಗ್ದೈಹಿಕವಿಸ್ಮಾರಕತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಮರಣೇ ಮಹಾಮೋಹತಾಮಾಹ- ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರ ಏವ ಮಹಾಮೋಹರೂಪ ಏವೇತಿ ಭಾವಃ; ತೇನ ಮ್ರಿಯಮಾಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಮಹಾಮೋಹಂ ಪ್ರವಿಶನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೩೫||

Adhikarana 37 (36) · Śloka 36

ತತ್ರ ಪೂರ್ವರೂಪದರ್ಶನೇ ಜ್ವರಾದೌ ವಾ ಹಿತಂ ಲಘ್ವಶನಮಪತರ್ಪಣಂ ವಾ, ಜ್ವರಸ್ಯಾಮಾಶಯಸಮುತ್ಥತ್ವಾತ್; ತತಃ ಕಷಾಯಪಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಪ್ರದೇಹಪರಿಷೇಕಾನುಲೇಪನವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನೋಪಶಮನ- ನಸ್ತಃಕರ್ಮಧೂಪಧೂಮಪಾನಾಞ್ಜನಕ್ಷೀರಭೋಜನವಿಧಾನಂ ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್||೩೬||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸೂತ್ರಿತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಜ್ವರಾದೌ ಲಙ್ಘನಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ಪಾಕ್ಷಿಕಲಘ್ವಶನವಿಧಾನಂ ನ ವಿರೋಧಿ, ಲಘ್ವಶನಸ್ಯಾಪಿ ಲಾಘವಕರ್ತೃತ್ವೇನೈವ ಲಙ್ಘನತ್ವಾತ್; ಕಿಂವಾ, ಯತ್ರ ವಾತಾದಿಜ್ವರೇ ಲಙ್ಘನಂ ನ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತತ್ರ ಲಘ್ವಶನಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಅಪತರ್ಪಣಂ ಚ ಲಙ್ಘನಮೇವ| ಅಥ ಕಿಮಿತಿ ವಾತಿಕೇಽಪಿ ಜ್ವರೇ ವಾತಕಾರಕಂ ಲಘ್ವಶನಮಪತರ್ಪಣಂ ವಾ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಆಮಾಶಯಸಮುತ್ಥತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಾಶಯಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ವಾತೋಽಪಿ ಮನಾಗ್ಲಙ್ಘನೀಯಃ ಸ್ಥಾನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಸ್ಥಾನಂ ಜಯೇದ್ಧಿ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ಥಾನಸ್ಯಾವಿರೋಧೇನ” ಇತಿ||೩೬||

Adhikarana 38 (37-40) · Śloka 40

ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇಷು ತು ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪಾನಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ಯಥಾಸ್ವೌಷಧಸಿದ್ಧಸ್ಯ; ಸರ್ಪಿರ್ಹಿ ಸ್ನೇಹಾದ್ವಾತಂ ಶಮಯತಿ, ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಕಫಂ, ಶೈತ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಮೂಷ್ಮಾಣಂ ಚ; ತಸ್ಮಾಜ್ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಸರ್ಪಿರ್ಹಿತಮುದಕಮಿವಾಗ್ನಿಪ್ಲುಷ್ಟೇಷು ದ್ರವ್ಯೇಷ್ವಿತಿ||೩೭|| ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಯಥಾ ಪ್ರಜ್ವಲಿತಂ ವೇಶ್ಮ ಪರಿಷಿಞ್ಚನ್ತಿ ವಾರಿಣಾ| ನರಾಃ ಶಾನ್ತಿಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ತಥಾ ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇ ಘೃತಮ್||೩೮|| ಸ್ನೇಹಾದ್ವಾತಂ ಶಮಯತಿ, ಶೈತ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ| ಘೃತಂ ತುಲ್ಯಗುಣಂ ದೋಷಂ ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ತು ಜಯೇತ್ ಕಫಮ್||೩೯|| ನಾನ್ಯಃ ಸ್ನೇಹಸ್ತಥಾ ಕಶ್ಚಿತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಮನುವರ್ತತೇ| ಯಥಾ ಸರ್ಪಿರತಃ ಸರ್ಪಿಃ ಸರ್ವಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಂ ಮತಮ್||೪೦||

ಯಥಾಸ್ವೌಷಧಸಿದ್ಧಸ್ಯೇತಿ ವಾತಾದಿಜ್ವರೇ ವಾತಜ್ವರಾದಿಹರದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧಸ್ಯ| ಕಥಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸರ್ವತ್ರ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸರ್ಪಿರ್ಹಿ ಸ್ನೇಹಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಕಫಮಿತಿ ಕಟುತಿಕ್ತಾದಿಕಫಹರಸಂಸ್ಕಾರಾತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ‘ಯಥಾಸ್ವೌಷಧಸಿದ್ಧಸ್ಯ’ ಇತಿ ವಚನಾದ್ವಾತೇಽಪಿ ವಾತಹರಸಂಸ್ಕೃತಮೇವ ಸರ್ಪಿರ್ವಿಹಿತಂ , ತಥಾಽಪಿ ವಾತೇ ರೂಕ್ಷವಿಪರೀತೇನ ಸ್ನೇಹೇನಾಪಿ ಸರ್ಪಿರ್ವಾತಹರಮೇವ, ಪಿತ್ತೇಽಪ್ಯುಷ್ಣವಿಪರೀತಶೈತ್ಯಾನ್ವಿತಂ, ಕಫೇ ತು ಸರ್ಪಿಷಃ ಸ್ನೇಹಶೈತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮಾನೇನ ಕಶ್ಚಿನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೋ ವಿರೋಧಿಗುಣೋಽಸ್ತಿ ಕಿನ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ಧಿತಮೇವೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಊಷ್ಮಾಣಂ ಚೇತಿ ಜ್ವರಪ್ರಭಾವಭೂತಮೂಷ್ಮಾಣಂ; ನ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾಣಂ, ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಾತ್| ಅನೇನ ಜ್ವರಸ್ಯೋಷ್ಮಹರಣೇನ ಸರ್ಪಿಷೋ ಜ್ವರವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಂ ದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ವಾತಶಮನಂ ಸರ್ಪಿಷೋಽಭಿಧಾಯ ಪಿತ್ತಶಮನೇಽಭಿಧಾತವ್ಯೇ ಕಫಶಮನಮುಚ್ಯತೇ, ಶೇಷತೋ ವಕ್ತವ್ಯೋಷ್ಮರೂಪವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತಯಾಽಪಿ ಪಿತ್ತಶಮನಹೇತೋಃ ಶೈತ್ಯಸ್ಯ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್; ಯದಿ ತ್ವಿಹ ಮಧ್ಯೇ ಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಮುಚ್ಯತೇ, ತದಾ ಪುನಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಕಫಮಿತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಶೈತ್ಯಾದೂಷ್ಮಾಣಮಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ಯತ್ರ ತು ಶ್ಲೋಕಪಾಠೇ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಂ ಘೃತಸ್ಯ ಪೃಥಙ್ನೋಕ್ತಂ; ತತ್ರ, ‘ಸ್ನೇಹಾದ್ವಾತಂ ಶಮಯತಿ’ ಇತ್ಯಾದೌ ವಾತಮನು ಪಿತ್ತಮೇವ ಕೃತಮಿತಿ ಸಾಧು ಕೃತಮ್| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ದೋಷವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾತ್| ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇಷ್ವಿತಿ ವಚನೇನಾಮಜ್ವರೇ ನಿಷೇಧಯತಿ, ಸಾಮೇ ಹಿ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್ ಸರ್ಪಿರಹಿತಮ್| ಶಾನ್ತಿಮಿತಿ ಸನ್ತಾಪಶಾನ್ತಿಮ್| ಅಭಿಪ್ರೇತ್ಯೇತಿ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸ್ವೀಕೃತ್ಯ, ತಥಾ ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇ ಘೃತಂ ‘ದದಾತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನನ್ವತ್ರ, ಶ್ಲೋಕೇ ಸರ್ಪಿರ್ಗುಣಕಥನೇ ಕಿಮಿತಿ ವ್ಯಾಧಿರೂಪೋಷ್ಮಶಮನಂ ನೋಚ್ಯತೇ? ಬ್ರೂಮಃ- ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತತ್ವೇನ ಜ್ವರೋಷ್ಮಣಃ ಪಿತ್ತಶಮನೇನೈವ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್| ನನು ಯದ್ಯೇವಂ ಗದ್ಯಪಾಠೇ ಪೃಥಙ್ನ ತರ್ಹಿ ಪಠನೀಯ ಊಷ್ಮಾ? ಬ್ರೂಮಃ- ಯಾವಾನೂಷ್ಮಾ ಶಾರೀರಃ ಸ ಪೈತ್ತ ಏವ, ಯತೋ ಬ್ರೂತೇ- “ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ” (ವಾ.ಚಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾ “ಪಿತ್ತಾದೂಷ್ಮೋಷ್ಮಣಃ ಪಕ್ತಿರ್ನರಾಣಾಮುಪಜಾಯತೇ” (ಸೂ.ಅ.೧೭) ಇತಿ; ಕಿನ್ತು, ನಾಸಾವೂಷ್ಮಾ ಕದಾಚಿತ್ ಪಿತ್ತೇನ ಸಾಮ್ಯೇಽಪ್ಯೇಕೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಕಫಜ್ವರೇ; ಕದಾಚಿತ್ತ್ವಧಿಕೇ ಪಿತ್ತೇ ವಹ್ನಿರೂಪ ಊಷ್ಮಾ ಮನ್ದೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಪಿತ್ತಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯೇ; ತದೇವಮೂಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದ್ಭಿನ್ನೋಽಭಿನ್ನಶ್ಚ ಭವತಿ; ತತ್ರ ಭೇದಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಗದ್ಯಪಾಠೇ ಪೃಥಗ್ ಜ್ವರೋಷ್ಮಾ ಪಠಿತಃ, ಶ್ಲೋಕಪಾಠೇ ತ್ವಭೇದವಿವಕ್ಷಯಾ ನ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಃ| ಜ್ವರೇ ತು ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾ ಜ್ವರಪ್ರಭಾವೇಣ ವರ್ಧತೇ, ಸ ಚ ಪ್ರಭಾವೋ ಜ್ವರಸ್ಯ ದೋಷದೂಷ್ಯವಿಶೇಷಾತ್ಮಕಸ್ಯ, ತಥಾ “ಜ್ವರಸ್ತ್ರಿಪಾದಸ್ತ್ರಿಶಿರಃ” ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಪ್ರಾಣಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯಃ| ನನು ಸರ್ಪಿಃ ಕಥಂ ಪಿತ್ತಂ ಹನ್ತಿ? ಯತಃ, ಯಥಾ ಪಿತ್ತವಿಪರೀತಶೈತ್ಯಂ ಸರ್ಪಿಷಿ, ತಥಾ ಪಿತ್ತಸಮಾನಃ ಸ್ನೇಹೋಽಪ್ಯಸ್ತಿ| ನೈವಂ, ಪಿತ್ತೇ “ಸಸ್ನೇಹಂ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತೀಷದರ್ಥೇನ ಸಶಬ್ದೇನಾಲ್ಪಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯಾಭಿಧಾನಾತ್, ಉಷ್ಣತ್ವಂ ತು ಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಧಾನಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಪಿತ್ತಂ ಜಲೇನಾಪ್ಯಾರಬ್ಧಂ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ರ ಶೈತ್ಯಮಭಿಭೂಯಾಗ್ನಿಕೃತಮೌಷ್ಣ್ಯಮೇವಾಧಿಕಂ ಭವತಿ, ತಥಾ ತೇಜಸೋ ರೌಕ್ಷ್ಯೇಣ ಜಲಕೃತಸ್ನೇಹೋಽಪಿ ಪಿತ್ತೇಽಭಿಭೂಯತೇ, ದ್ರವತ್ವಂ ತು ಜಲಕೃತಂ ತೇಜಸಾ ನಾಭಿಭೂಯತೇ, ದೃಶ್ಯತೇ ಹ್ಯಗ್ನಿಸಮ್ಪೃಕ್ತೇ ಜಲೇ ದ್ರವತ್ವಮಲ್ಪಸ್ನೇಹತಾ ಉಷ್ಣತಾ ಚೇತಿ| ಕಿಂವಾ, ಕಿಮನೇನ ತಪ್ತಜಲದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ, ಅದೃಷ್ಟಕೃತ ಏವಾಯಂ ಭೂತಾನಾಮುತ್ಪಾದಃ; ತೇನ, ಕಶ್ಚಿತೇವ ಗುಣಃ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವೇಽಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಾವಿರ್ಭೂತೋ ಭವತಿ, ನತು ಸರ್ವೇ; ಯಥಾ- ಶಾಲಿಷು ತೋಯಕೃತಂ ಮಧುರತ್ವಂ, ನ ತು ಗೌರವಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ| ಉತ್ಸರ್ಗತಃ ಸಸ್ನೇಹಸ್ಯಾಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕದಾಚಿತ್ತೇಜೋಭೂಯಸ್ತ್ವೇನ ರೂಕ್ಷತ್ವಮಪಿ ಭವತಿ ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇ, ತೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಂ ಸರ್ಪಿರ್ಹಿತಂ ತತ್ರ ಭವತೀತಿ ನ ದೋಷಃ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ- “ರೂಕ್ಷಂ ತೇಜೋ ಜ್ವರಕರಂ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ- ಯತ್- ಸಾಂಸಿದ್ಧಿಕಮಪಿ ಚೇತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಮಪೈತಿ ತದಾ ವಾತಸ್ಯಾಪಿ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಕಿಮಿತಿ ನಾಪೈತೀತಿ; ಯತೋ ವಿಚಿತ್ರಾ ಏವ ಹಿ ಗುಣಾ ಅಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಣೀಯಾಃ ಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಣೀಯಾಶ್ಚ; ತತ್ರ ಯೇ ನ ಸರ್ವದಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ವಾತಶೈತ್ಯ-ಪಿತ್ತಸ್ನೇಹಾದಯಃ, ತ ಏವ ಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಣೀಯಾಃ; ನಾನ್ಯೇ, ತಥೈವ ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್| ತುಲ್ಯಗುಣಮಿತಿ ಸರ್ವಥಾ ತುಲ್ಯಗುಣಮ್| ನನು ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಕಫಹನ್ತೃತ್ವೇ ಸಂಸ್ಕಾರೇಣೈವ ಕಫೋ ಹನ್ಯತೇ , ಕಸ್ತತ್ರ ಸರ್ಪಿಷೋ ವ್ಯಾಪಾರ ಇತ್ಯಾಹ- ನಾನ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಾನ್ಯ ಇತಿ ತೈಲಾದಿಃ| ಸಂಸ್ಕಾರಮನುವರ್ತತ ಇತಿ ಸಂಸ್ಕಾರಕದ್ರವ್ಯಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ| ಏತೇನೈತದ್ದರ್ಶಯತಿ- ಯತ್- ತೇನೈವ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಯಾದೃಙ್ಮಾನೇನ ಘೃತಂ ಸಂಸ್ಕ್ರಿಯತೇ, ಅನ್ಯತ್ರ ತೈಲಾದಿಸ್ನೇಹಸ್ತಥೈವ ಯದಿ ಸಂಸ್ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಘೃತಮೇವಾನ್ಯಸ್ನೇಹೇಭ್ಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಸಂಸ್ಕಾರಕದ್ರವ್ಯಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ; ಅಯಂ ಘೃತಪ್ರಭಾವೋಽಧಿಕಃ, ತೇನ ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ ಕಫವಿಜಯೇ ಘೃತಮೇವ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಶ್ಚಾಯಮರ್ಥಃ ಸ್ನೇಹಾಧ್ಯಾಯೇ||೩೭-೪೦||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

ಗದ್ಯೋಕ್ತೋ ಯಃ ಪುನಃ ಶ್ಲೋಕೈರರ್ಥಃ ಸಮನುಗೀಯತೇ| ತದ್ವ್ಯಕ್ತಿವ್ಯವಸಾಯಾರ್ಥಂ ದ್ವಿರುಕ್ತಂ ತನ್ನ ಗರ್ಹ್ಯತೇ||೪೧||

ನನು ಸ್ನೇಹಾದ್ವಾತಂ ಶಮಯತೀತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋ ಗದ್ಯೇನೈವೋಕ್ತಃ, ತತ್ ಕಿಮರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೇನೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಗದ್ಯೋಕ್ತೋ ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತದ್ವ್ಯಕ್ತಿವ್ಯವಸಾಯಾರ್ಥಮಿತ್ಯತ್ರ ತದ್ವ್ಯಕ್ತಿರ್ಗದ್ಯೋಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಃ ಪ್ರಸನ್ನತೇತಿ ಯಾವತ್, ವ್ಯವಸಾಯಃ ಅಧ್ಯವಸಾಯೋ ಗ್ರಹಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣಾರ್ಥಂ ಪುನಃ ಶ್ಲೋಕೇನಾಭಿಧಾನಂ, ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಯೋಜನಾನ್ತರಯುಕ್ತತ್ವಾನ್ನ ಪುನರುಕ್ತಿದೋಷ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಗದ್ಯೋಕ್ತಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಶ್ಲೋಕಾಭಿಧಾನಂ ಸುಖಗ್ರಹಣಂ ಭವತೀತಿ ಲೋಕಸಿದ್ಧಮೇವ| ಅತ್ರ ಚ ಗದ್ಯೋಕ್ತ ಇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಶ್ಲೋಕೋಕ್ತೋಽಪಿ ಶ್ಲೋಕೇನೋಚ್ಯತ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಯಥಾ- ಆರಗ್ವಧೀಯೇ| ಏವಂ ಗದ್ಯೋಕ್ತೋಽಪಿ ಗದ್ಯೇನೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಯಥಾ- ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ಕಾರಣಾದ್ಯಭಿಧಾಯೋಕ್ತಮ್- “ಏವಮಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ ಪರಿಣಾಮಶ್ಚ” (ಸೂ.ಅ.೧೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಶ್ಲೋಕೇನೋಕ್ತೋಽಪಿ ಗದ್ಯೇನೋಚ್ಯತೇ, ಯಥಾ- “ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಹಿ ಯಥಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ಲೋಕೇನಾಭಿಧಾಯ ಆದ್ಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಪುನರನ್ಯತ್ರೋಕ್ತಂ- “ಯಮಾಯುರ್ವೇದಮಶ್ವಿನೌ ಮಹ್ಯಂ ಪ್ರಾಯಚ್ಛೇತಾಮ್” (ಚಿ.ಅ.೧.ಪಾ.೪) ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಭಿಧಾನಮೇವ ಸುಖಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಿಂವಾ, ತದ್ವ್ಯಕ್ತಿವ್ಯವಸಾಯಾರ್ಥಮಿತಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತೇನ, ಪ್ರಪಞ್ಚಾಭಿಧಾನಮರ್ಥವ್ಯಕ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಧಾನಂ ತು ವ್ಯವಸಾಯಾರ್ಥಂ; ತೇನ ಗದ್ಯಶ್ಲೋಕಾಭಿಧಾನಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಕ್ತಿವ್ಯವಸಾಯೌ ಕ್ರಿಯೇತೇ| ತತ್ರ ಪ್ರಪಞ್ಚಾಭಿಧಾನೇಽರ್ಥಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಃ ಸ್ಫುಟೈವೇತಿ, ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಧಾನಂ ತು ಪ್ರಪಞ್ಚಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸುಖಗ್ರಹಣಂ ಭವತಿ||೪೧||

Adhikarana 40 (42-44) · Śloka 44

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ತ್ರಿವಿಧಂ ನಾಮಪರ್ಯಾಯೈರ್ಹೇತುಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಗದಮ್| ಗದಲಕ್ಷಣಪರ್ಯಾಯಾನ್ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಗ್ರಹಮ್||೪೨|| ಜ್ವರಮಷ್ಟವಿಧಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಸನ್ನಕಾರಣಮ್| ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಚ ರೂಪಂ ಚ ಭೇಷಜಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಚ||೪೩|| ವ್ಯಾಜಹಾರ ಜ್ವರಸ್ಯಾಗ್ರೇ ನಿದಾನೇ ವಿಗತಜ್ವರಃ| ಭಗವಾನಗ್ನಿವೇಶಾಯ ಪ್ರಣತಾಯ ಪುನರ್ವಸುಃ||೪೪||

ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಯದ್ಯಪಿ ಹೇತುಪರ್ಯಾಯಾಃ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾಸ್ತದನು ಹೇತುತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ, ತಥಾಽಪಿ ಛನ್ದೋಽನುರೋಧೇನ ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಕಥನಮ್| ನಾಮರೂಪಾ ಯೋಗರೂಢಾಃ ಪರ್ಯಾಯಾ ನಾಮಪರ್ಯಾಯಾಃ| ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಗದಮಿತಿ ಆಗ್ನೇಯಾದಿಭೇದೇನ| ‘ಗದಪರ್ಯಾಯನಾಮಾನಿ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಯಲ್ಲಿಙ್ಗಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನಂ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಪಞ್ಚವಿಧಗ್ರಹಶಬ್ದೇನೈವ ‘ತಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಾನ್ತರ್ನಿವಿಷ್ಟಸಕಲಾರ್ಥಸ್ಯ ಗೃಹೀತತ್ವಾದ್ಗ್ರಹಣಮ್; ‘ಗದಲಕ್ಷಣಪರ್ಯಾಯಾನ್’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ತು ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ, ಪಾಠಸ್ತು ನಾಯಮತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಸನ್ನಕಾರಣಂ ಜ್ವರಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಾದಿ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಮ್, ಆಸನ್ನಂ ವಾತಾದಿ; ತಥಾ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ರುದ್ರಕೋಪಃ, ಆಸನ್ನಂ ತು ರೂಕ್ಷಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ರೂಪಾತ್ ಪಶ್ಚಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಮುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಛನ್ದೋನುರೋಧಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಮಗ್ರೇ ಕೃತಂ; ಕಿಂವಾ, ವಾತಾದಿಜವಿಶಿಷ್ಟಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾನಾಮವ್ಯಕ್ತಾನಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟಜ್ವರಪೂರ್ವರೂಪತಾಂ ಸೂಚಯತಾ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಪೂರ್ವಙ್ಕೃತಂ; ವಾತಾದಿಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾನಿ ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ||೪೨-೪೪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಜ್ವರನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಜ್ವರನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||