1. jvaranidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ ജ്വരനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

സങ്ക്ഷേപേണ ഹേതുലിങ്ഗാഭിധായകം സൂത്രസ്ഥാനമനു പ്രപഞ്ചേന ഹേതുലിങ്ഗാഭിധായകം നിദാനസ്ഥാനമുച്യതേ; ഹേതുലിങ്ഗജ്ഞാനപൂര്വികാ ഹി ചികിത്സാ സാധ്വീ ഭവതി| യച്ച ചികിത്സാസൂത്രമാത്രമഭിധാതവ്യം, തദുപശയാന്തര്ഗതമേവേതി കൃത്വാ; കിംവാ, ഹേതുലിങ്ഗാഭിധാനസ്യാപി ചികിത്സാര്ഥത്വാച്ചികിത്സാസൂത്രമാത്രാഭിധാനമിഹ | തത്രാപി ച ശാരീരവികാരേഷു പ്രധാനത്വാജ്ജ്വരസ്യൈവ നിദാനമാദാവുച്യതേ| യഥാ ച ജ്വരഃ പ്രധാനം തഥാऽത്രൈവ ‘ജ്വരസ്തു ഖലു’ ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യതി; തഥാ ചികിത്സിതേऽപി വക്ഷ്യതി- “ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപീ സര്വരോഗാഗ്രജോ ബലീ” (ചി.അ.൩) ഇത്യാദി| യത്തു വക്ഷ്യതി- “പുരാ ഗുല്മോത്പത്തിരഭൂത്” (നി.അ.൮) ഇതി; തത്ര പുരാശബ്ദ ആദ്യാവിര്ഭാവേ ഗുല്മസ്യ വര്തതേ, നതു ജ്വരസ്യ പ്രാഗ്ഭാവേ; ദക്ഷാധ്വരോദ്ധ്വംസേ ഹി ജ്വരപരിഗൃഹീതാനാം പ്രാണിനാം ദിക്ഷു വിദ്രാവണാദിനാ ഗുല്മോത്പത്തേരുക്തത്വാത്| നിദാനം കാരണമിഹോച്യതേ, തച്ചേഹ വ്യാധിജനകം വ്യാധിബോധകം ച സാമാന്യേനോച്യതേ| തത്ര വ്യാധിജനകം നിദാനം ഹേതുഃ, വ്യാധിബോധകം ച കാരണം നിദാനപൂര്വരൂപരൂപോപശയസമ്പ്രാപ്തിരൂപമ്| തത്ര ഹേതുരൂപം നിദാനം ജനകം ച ഭവതി, വ്യാധേര്ബോധകം ച ഭവതി| അത ഏവ പ്രഥമമ് ‘ഇഹ ഖലു’ ഇത്യാദിനാ ഹേതുമഭിധായ തസ്യോപലബ്ധിര്നിദാനേത്യാദിനാ പുനര്ഹേതുരപ്യുക്തഃ| ജ്വരസ്യ നിദാനം ജ്വരനിദാനമ്| കിംവാ, നിദാനശബ്ദോ ജനകകാരണവചന ഏവ; തം ജ്വരസ്യ ജനകകാരണം നിദാനമധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായോ ജ്വരനിദാനമ്| തേന പൂര്വരൂപാദീനാമപി ജ്ഞപ്തിഹേതൂനാം തഥാ ചികിത്സാസൂത്രസ്യ ച ഗ്രഹണമ്||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ഇഹ ഖലു ഹേതുര്നിമിത്തമായതനം കര്താ കാരണം പ്രത്യയഃ സമുത്ഥാനം നിദാനമിത്യനര്ഥാന്തരമ്| തത്ത്രിവിധമ്- അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ, പ്രജ്ഞാപരാധഃ, പരിണാമശ്ചേതി||൩||

തദേവം ജ്വരനിദാനേ വക്തവ്യേ സര്വവ്യാധിസാധാരണമേവ നിദാനം വക്തുമുദ്യതഃ സാമാന്യപൂര്വകത്വാദ്വിശേഷസ്യ, തത്രാപ്യുത്പന്നസ്യ വ്യാധേര്ലക്ഷണം യുക്തമിതി കൃത്വാ ഉത്പത്തിഹേതുമേവ വ്യവഹാരാര്ഥം ലക്ഷണാര്ഥം ച പര്യായൈരാഹ- ഇഹ ഖല്വിത്യാദി| ഇഹേതി ഇഹ പ്രകരണേ കാരണാഭിധായകേ ഹേത്വാദയോऽനര്ഥാന്തരേ ; പ്രകരണാന്തരേ അര്ഥാന്തരേऽപി ഹേത്വാദിശബ്ദാ ഭവന്തീതി ദര്ശയതി; യഥാ- വക്ഷ്യതി- “ഹേതുരകൃതകത്വാത്” (വി.അ.൮) ഇതി, തഥാ “ദശൈവായതനാനി സ്യുഃ” (സൂ.അ.൨൯), തഥാ “കര്താ, മന്താ, വേദിതാ, ബോദ്ധാ” (ശാ.അ.൪) ഇത്യാദൌ, പ്രത്യയസ്യ ലഡാദൌ, ഉത്ഥാനസ്യ ഉദ്ഗമനാദൌ| ഹേത്വാദിഭൂരിപര്യായകഥനം ശാസ്ത്രേ വ്യവഹാരാര്ഥം, തഥാ ഹേത്വാദിശബ്ദാനാമര്ഥാന്തരേऽപി വര്തമാനത്വേ പര്യായാന്തരേണ സമം സാമാനാധികരണ്യാത് കാരണ ഏവ വൃത്തിര്നിയമ്യതേ; തേന, ഏകസ്മിന്നര്ഥേ യസ്മിംസ്തേ ശബ്ദാഃ പ്രവര്തന്തേ തത് കാരണമിതരഹേത്വാദ്യര്ഥേഭ്യോ വ്യവച്ഛിദ്യതേ; തേന, ലക്ഷണാര്ഥം ച പര്യായാഭിധാനം ഭവതി| ഏവമന്യത്രാപി വ്യാധ്യാദിപര്യായാഭിധാനേऽപി വ്യാഖ്യേയമ്| ഇഹ ചാഷ്ടസങ്ഖ്യായാ മങ്ഗലത്വേന, തഥാऽഷ്ടവിധവ്യാധിജ്വരാദ്യഭിധാനാനുഷങ്ഗാച്ചാഷ്ടാവേവ ഹേതുപര്യായാ ഉക്താഃ; തേനാപരേऽപി യോനിമൂലമുഖപ്രകൃത്യാദയോ ഹേതുപര്യായാ ബോദ്ധവ്യാഃ, തേ ച തന്ത്രവിസ്തരഭയാന്നോക്താഃ| ഏവം രോഗപര്യായാന്തരാനഭിധാനേऽപി ഗ്രന്ഥവിസ്തരഭയാദ്യനുസരണീയമ്| ഹേതോര്ഭേദമാഹ- തത് ത്രിവിധമിത്യാദി| ഏതച്ചാസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗാദി ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേ തിസ്രൈഷണീയേ ച പ്രപഞ്ചിതമിതി നേഹ പ്രപഞ്ച്യതേ| അത്ര പാഠാദേവ ത്രിത്വേ സിദ്ധേ ത്രിവിധമിതിവചനം ബഹുപ്രപഞ്ചസ്യാപ്യസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗാദേസ്ത്രൈവിധ്യാനതിക്രമോപദര്ശനാര്ഥം, തഥാ പ്രത്യേകമയോഗാതിയോഗമിഥ്യായോഗഭേദാത്ത്രിവിധത്വദര്ശനാര്ഥം ച| ഏതച്ച ഹേതുത്രിതയമുക്തമപി പുനഃ പ്രകരണവശാദുച്യമാനമിഹ ന പുനരുക്തം ദോഷമാവഹതി| ഏതച്ചാസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥാദേസ്ത്രൈവിധ്യം മൂലകാരണം പ്രതി നിയാമകം, തേന “ജ്വരസന്താപാദ്രക്തപിത്തമുദീര്യതേ” (നി.അ.൮) ഇത്യാദ്യുക്തരോഗാദിരൂപപ്രത്യാസന്നകാരണാനവരോധോ നോദ്ഭാവനീയഃ| കിംവാ, രക്തപിത്താദികാരണേ ജ്വരാദാവപ്യസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗാദ്യേവ മൂലകാരണം, തേന ജ്വരാദികാര്യേ രക്തപിത്താദൌ ജ്വരാദികാരണമേവ മൂലകാരണം ഭവതി| “കാലബുദ്ധീന്ദ്രിയാര്ഥാനാം യോഗോ മിഥ്യാ ന ചാതി ച” (സൂ.അ.൧) ഇതി പൂര്വോക്തക്രമഭേദേനേഹാസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗസ്യാദാവഭിധാനേന സര്വേഷാമേവൈഷാം രോഗകര്തൃത്വേ പ്രാധാന്യം ദര്ശയതി, മാ ഭൂദേകാന്താഭിധാനേന പ്രധാനതാനിയമഃ| യദ്യപി ച മൂലഭൂതത്വേന പ്രജ്ഞാപരാധഃ പ്രധാനം ഭവതി , തഥാऽപി പ്രത്യാസന്നകാരണത്വേന തഥാऽബുദ്ധിപൂര്വകസ്യാപ്യുത്കടശബ്ദമിഥ്യായോഗാദേരപി കാരണത്വേനാസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗോऽപി പ്രധാനമ്| യദ്യപി കാലോ ദുഷ്പരിഹരത്വേന പ്രധാനം, തഥാऽപി സോऽപീന്ദ്രിയാര്ഥപരാധീനത്വേനാപ്രധാനം, കാലാതിയോഗാദയോ ഹീന്ദ്രിയാര്ഥശീതാദ്യതിയോഗാദിഭ്യ ഏവ പ്രായോ ഭവന്തി||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

അതസ്ത്രിവിധാ വ്യാധയഃ പ്രാദുര്ഭവന്തി- ആഗ്നേയാഃ, സൌമ്യാഃ, വായവ്യാശ്ച; ദ്വിവിധാശ്ചാപരേ- രാജസാഃ, താമസാശ്ച||൪||

ഹേതോര്ഹേതുത്വം കാര്യേ ഭവതീതി ഹേതുകാര്യം വ്യാധിമാഹ- അതസ്ത്രിവിധാ ഇത്യാദി| ന ചാത്ര യഥാസങ്ഖ്യമ്, ഏകരൂപാദപി ഹേതോസ്ത്രിവിധവ്യാധ്യുത്പാദാത്| അത്രാപി ത്രിവിധവചനമാനന്ത്യേऽപി രോഗാണാമാഗ്നേയത്വാദ്യനതിക്രമോപദര്ശനാര്ഥമ്| ആഗ്നേയാഃ പൈത്തികാഃ, സൌമ്യാഃ കഫജാഃ, വായവ്യാഃ വാതജാഃ| യദ്യപി പ്രധാനത്വേന വായവ്യാ ഏവ പ്രഥമം നിര്ദേഷ്ടും യുജ്യന്തേ, തഥാऽപീഹ ജ്വരേ പിത്തസ്യ പ്രധാനത്വാദാഗ്നേയാഭിധാനമ്| ആഗ്നേയസൌമ്യവായവ്യാ ഇതി സമാസേനൈകൈകസ്മാദപ്യസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗാദേസ്ത്രിവിധരോഗോത്പത്തിത്വം ദര്ശയതി, അസമാസേ ഹി യഥാസങ്ഖ്യമപി ശങ്ക്യേത| അന്യഥാऽപി വ്യാധീനുക്തഹേതുജാനാഹ- ദ്വിവിധാശ്ചാപരേ ഇത്യാദി| രാജസതാമസാനാം ച വിച്ഛിദ്യ പാഠേനേഹ തന്ത്രേ ശാരീരവ്യാധ്യധികാരപ്രവൃത്തേऽനധികാരത്വേനാപ്രപഞ്ചനീയത്വം ദര്ശയതി, അഭിധാനം ച രാജസതാമസയോരിഹ വ്യാധികഥനസ്യ ന്യൂനതാപരിഹാരാര്ഥമ്| ആഗന്തവശ്ചാഭിഘാതാദിജാ രോഗാ ആഗ്നേയാദിഷ്വേവാന്തര്ഭവന്തി; യതസ്തത്രാപി ഹി ദോഷപ്രകോപോऽവ്യപദേശ്യോऽസ്ത്യേവ; കിംവാ, അപരേ ഇതി അപ്രധാനാഃ, പരോ ഹി ശ്രേഷ്ഠ ഉച്യതേ; അപ്രധാനത്വേ ചോക്തൈവോപപത്തിഃ||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

തത്ര വ്യാധിരാമയോ ഗദ ആതങ്കോ യക്ഷ്മാ ജ്വരോ വികാരോ രോഗ ഇത്യനര്ഥാന്തരമ്||൫||

വ്യാധീനാമാഗ്നേയാദിവിഭാഗം ദര്ശയിത്വാ വ്യവഹാരാര്ഥം ലക്ഷണാര്ഥം ച പര്യായാനാഹ- തത്ര വ്യാധിരിത്യാദി| അത്രാപി പര്യായാണാമനര്ഥാന്തരേണാതങ്കാദിശബ്ദാനാം ഭയാദ്യര്ഥതാവ്യുദാസാദ്വ്യാധിലക്ഷണത്വം ബോധ്യമ്| ആതങ്കശബ്ദേന ഹി ഭയമപ്യുച്യതേ, വികാരശബ്ദേന ഹി ഇന്ദ്രിയാദയോऽപി ഷോഡശ വികാരാ ഉച്യന്തേ| തഥാ വ്യാധ്യാദിശബ്ദാനാം വ്യുത്പത്ത്യാ രോഗധര്മാ ലക്ഷണീയാഃ| തഥാ ഹി- വിവിധം ദുഃഖമാദധാതീതി വ്യാധിഃ; പ്രായേണാമസമുത്ഥത്വേനാമയ ഇത്യുച്യതേ; ആതങ്ക ഇതി ദുഃഖയുക്തത്വേന കൃച്ഛ്രജീവനം കരോതി, വചനം ഹി- “ആതങ്കഃ കൃച്ഛ്രജീവനേ” ഇതി; യക്ഷ്മശബ്ദേന ച രാജയക്ഷ്മവദനേകരോഗയുക്തത്വം വികാരാണാം ദര്ശയതി; ജ്വരശബ്ദേന ച ദേഹമനഃസന്താപകരത്വം; വികാരശബ്ദേന ച ശരീരമനസോരന്യഥാകരണത്വം വ്യാധേര്ദര്ശയതി; രോഗശബ്ദേന ച രുജാകര്തൃത്വമ്||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

തസ്യോപലബ്ധിര്നിദാനപൂര്വരൂപലിങ്ഗോപശയസമ്പ്രാപ്തിതഃ||൬||

ഇദാനീം വ്യാധേര്ജനകഹേതുമഭിധായ തഥാ തദ്ധേതുജന്യം ച വ്യാധിമുക്ത്വാ തസ്യ വ്യാധേര്ജ്ഞാനോപായമാഹ- തസ്യേത്യാദി| അവിജ്ഞാതേ ഹി വ്യാധൌ ചികിത്സാ ന പ്രവര്തതേ, അതഃ സാമാന്യേന വ്യാധിജ്ഞാനോപായനിദാനപഞ്ചകാഭിധാനം യുക്തമ്||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

തത്ര നിദാനം കാരണമിത്യുക്തമഗ്രേ||൭||

നിദാനം വിവൃണോതി- തത്രേത്യാദി| അഗ്രേ ഉക്തമിതി ‘ഇഹ ഖലു’ ഇത്യാദിനാ ‘പരിണാമശ്ച’ ഇത്യന്തേന| കാരണം ച വ്യാധീനാം സന്നികൃഷ്ടം വാതാദി, വിപ്രകൃഷ്ടം ചാര്ഥാനാമയോഗാദി; പുനര്വിപ്രകൃഷ്ടം കാരണം രക്തപിത്തസ്യ ജ്വരസന്താപ ഇത്യാദി; പുനശ്ച വ്യാധീനാം സാമാന്യേന വിപ്രകൃഷ്ടം കാരണമുക്തം യഥാ- “പ്രാഗപി ചാധര്മാദൃതേ ന രോഗോത്പത്തിരഭൂത്” (വി.അ.൩) ഇത്യാദി; തദേതത് സര്വമപി കാരണശബ്ദേന ഗ്രാഹ്യമ്| തത്രാധര്മകാര്യത്വേന വ്യാധീനാം ദൈവവ്യപാശ്രയപ്രായശ്ചിത്തബലിമങ്ഗലേത്യാദിചികിത്സാസാധ്യത്വം പ്രതീയതേ, രുദ്രകോപഭവത്വേന ച ജ്വരസ്യ മഹാപ്രഭാവത്വം തഥാऽऽഗ്നേയത്വം ച പ്രതീയതേ; ക്രോധോ ഹ്യാഗ്നേയഃ, തേന തന്മയോ ജ്വരോऽപ്യാഗ്നേയഃ| തഥാച വചനമ്- “ഊഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാസ്ത്യൂഷ്മണാ വിനാ| തസ്മാത് പിത്തവിരുദ്ധാനി ത്യജേത് പിത്താധികേऽധികമ്” (വാ.ചി.അ.൧) ഇതി| വാതാദിജന്യത്വജ്ഞാനേന ച വാതാദിവിപരീതഭേഷജസാധ്യത്വം തഥാऽനുദ്ഭൂതവാതാദിവികാരാന്തരസമ്ബന്ധോऽപി ഭാവീ കല്പ്യതേ| അസാത്മ്യരൂക്ഷാദിഹേതുസേവാദര്ശനേന ച ഭാവീ വ്യാധിസ്തജ്ജന്യ ഉന്നീയതേ| വ്യാധിപരീക്ഷായാം ച സന്ദേഹേ ജാതേ യസ്യ വ്യാധേര്ഹേതുസേവാ ദൃശ്യതേ, സ പരികല്പ്യതേ; ഏവമാദി ഹേതുനാ വ്യാധിപരീക്ഷണമ്||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

പൂര്വരൂപം പ്രാഗുത്പത്തി ലക്ഷണം വ്യാധേഃ||൮||

നിദാനാനന്തരീയകത്വാത് പൂര്വരൂപാദീനാം നിദാനാനന്തരം പൂര്വരൂപാദീന്യുച്യന്തേ , അതഃ പൂര്വരൂപലക്ഷണമാഹ- പൂര്വേത്യാദി| ഉത്പത്തേഃ പ്രാക് പ്രാഗുത്പത്തി| ഏതേന ഉത്പത്തേഃ പൂര്വം യദ്ഭവിഷ്യദ്വ്യാധേര്ലക്ഷണം തത് പൂര്വരൂപമ്| നിദാനസേവാ തു ഭാവിവ്യാധിബോധികാ ഭവത്യപി നിദാനശബ്ദഗൃഹീതത്വാദേവ തഥാ ലക്ഷണശബ്ദാനഭിധേയത്വാച്ച ന പൂര്വരൂപശബ്ദേനോച്യതേ| ഉക്തം ഹ്യന്യത്ര- “സ്ഥാനസംശ്രയിണഃ ക്രുദ്ധാ ഭാവിവ്യാധിപ്രബോധകമ്| ലിങ്ഗം കുര്വന്തി യദ്ദോഷാഃ പൂര്വരൂപം തദുച്യതേ” ഇതി| ന ച വാച്യം യദനുത്പന്നസ്യാവിദ്യമാനസ്യ വ്യാധേഃ കഥം ലക്ഷണം ഭവതീതി; യതോ മേഘാദപി ഭാവിനീ വൃഷ്ടിരനുമീയതേ, തഥാ രോഹിണ്യുദയം ദൃഷ്ട്വാ കൃത്തികോദയോऽനുമീയതേ| തച്ച പൂര്വരൂപം ദ്വിവിധമ്- ഏകം ഭാവിവ്യാധ്യവ്യക്തരൂപം, യദുക്തമ്- “അവ്യക്തം ലക്ഷണം തസ്യ പൂര്വരൂപമിതി സ്മൃതമ്” (ചി.അ.൧൧) ഇതി, തഥാ “ലിങ്ഗമവ്യക്തമല്പത്വാദ്വ്യാധീനാം തദ്യഥായഥമ്” (വാ. നി. അ.൧) ഇതി ; ദ്വിതീയം തു ദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ച്ഛനാവസ്ഥാജന്യമവ്യക്തലിങ്ഗാദന്യദേവ; യഥാ- ജ്വരേ ബാലപ്രദ്വേഷരോമഹര്ഷാദി; ന ഹ്യേതത് പൂര്വരൂപം ജ്വരാവസ്ഥായാം നിയമേന വ്യക്തം ഭവതി, കിന്തു ജ്വരപൂര്വകാല ഏവ; യത്ര തു വ്യക്തം ഭവതി, സ ചാസാധ്യോ മതഃ| അത ഏവൈവമ്ഭൂതപൂര്വരൂപാഭിപ്രായേണൈവാരിഷ്ടേ വക്ഷ്യതി- “പൂര്വരൂപാണി സര്വാണി ജ്വരോക്താന്യതിമാത്രയാ| യം വിശന്തി വിശത്യേനം മൃത്യുര്ജ്വരപുരസ്സരഃ” (ഇം.അ.൫) ഇതി; തഥാ- “അന്യസ്യാപി ച രോഗസ്യ പൂര്വരൂപാണി യം നരമ്| വിശന്ത്യനേന കല്പേന തസ്യാപി മരണം ധ്രുവമ്” (ഇം.അ.൫) ഇതി| ഏതദ്ധി യദ്യവ്യക്തലക്ഷണപൂര്വരൂപാഭിപ്രായേണ വചനം സ്യാത്തദാ സര്വജ്വരാണാമസാധ്യത്വം സ്യാത്, യതഃ പൂര്വരൂപാവസ്ഥായാമവ്യക്താനി ലക്ഷണാനി ജ്വരേ ജാതേ വ്യക്താനി സര്വാണി സര്വത്രൈവ ഭവന്തി; തസ്മാത് പൂര്വരൂപാവസ്ഥാപ്രതിനിയതപൂര്വരൂപാഭിപ്രായേണൈവൈതദ്വചനമ്| അവ്യക്തതാ ച ലക്ഷണാനാമിയമേവ- യദല്പത്വേനാസ്ഫുടത്വമ്| യത്തു പൂര്വരൂപം ദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ച്ഛനാവസ്ഥാനിയതം തദ് വ്യാധിമാത്രസ്യ ഗമകം, ന തദ്ദോഷവിശേഷം ഗമയതി| ഏതത്പൂര്വരൂപാഭിപ്രായേണ ച വാഗ്ഭടേऽപ്യുക്തം യത്- “പ്രാഗ്രൂപം യേന ലക്ഷ്യതേ| ഉത്പിത്സുരാമയോ ദോഷവിശേഷേണാനധിഷ്ഠിതഃ ” (വാ. നി.അ.൧) ഇതി| യത്തു അവ്യക്തലിങ്ഗം രൂപം പൂര്വരൂപം, തദ്ദോഷവിശേഷമപി വ്യാധേര്ഗമയതി, യദുക്തം ഹാരീതേ- “ഇതി പൂര്വരൂപമഷ്ടാനാം ജ്വരാണാം സാമാന്യതഃ, വിശേഷതസ്തു ജൃമ്ഭാങ്ഗമര്ദഭൂയിഷ്ഠം ഹൃദയോദ്വേഗി വാതജമ്” ഇത്യാദി, തഥാ സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “സാമാന്യതോ, വിശേഷാത്തു ജൃമ്ഭാऽത്യര്ഥം സമീരണാത്| പിത്താന്നയനയോര്ദാഹഃ കഫാന്നാന്നാഭിനന്ദനമ്” (സു.ഉ.അ.൩൯) ഇതി, ഏതദ്ധി പൂര്വരൂപം ഭാവിജ്വരലിങ്ഗമേവാവ്യക്തമല്പത്വേനേതി ജ്ഞേയമ്| വ്യക്തേ ഹി ജ്വരേ വാതാദിജേ ജൃമ്ഭാദയഃ പൂര്വരൂപാപേക്ഷയാऽത്യര്ഥം ഭവന്തി| ഏവം പൂര്വരൂപദ്വൈവിധ്യേ യത്ര വിശിഷ്ടം പൂര്വരൂപമസ്തി തത്ര സാക്ഷാദേവാഭിധീയതേ, യത്ര വിശിഷ്ടം നാസ്തി തത്ര ലിങ്ഗമാത്രം വക്ഷ്യതി; തേനാവ്യക്താന്യേവ ലിങ്ഗാനി പൂര്വരൂപമിതി തത്ര ജ്ഞാതവ്യമ് ||൮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

പ്രാദുര്ഭൂതലക്ഷണം പുനര്ലിങ്ഗമ്| തത്ര ലിങ്ഗമാകൃതിര്ലക്ഷണം ചിഹ്നം സംസ്ഥാനം വ്യഞ്ജനം രൂപമിത്യനര്ഥാന്തരമ്||൯||

ലക്ഷണമാഹ- പ്രാദുര്ഭൂതേത്യാദി| ഉത്പന്നവ്യാധേഃ സ്വരൂപം, തഥാ വാതാദ്യാമപക്വാദിവിശേഷണവിശിഷ്ടം വ്യാധിം നിദാനോപശയസമ്പ്രാപ്തിവ്യതിരിക്തം യദ്ബോധയതി, തല്ലിങ്ഗമ്| അനേന ച വ്യാധിപ്രതിനിയതം ലിങ്ഗം യഥാ- ജ്വരസ്യ സന്താപഃ, തഥാ അതിസരണമതീസാരസ്യേത്യാദി ഗൃഹ്യതേ; തഥാ വാതാദികൃതം ച വാതാദിജ്വരസ്യ വിഷമാരമ്ഭവിസര്ഗിത്വാദി ഗൃഹ്യതേ; തഥാ ആമപക്വജീര്ണജ്വരലക്ഷണാദീനി വിശിഷ്ടവ്യാധിബോധകാനി ഗൃഹ്യന്തേ; തഥാ ഉപദ്രവാശ്ചാസാധ്യതാദ്യവസ്ഥാപന്നവ്യാധിബോധകത്വേന ലക്ഷണാന്യേവ| രിഷ്ടം തു മരണസ്യ പൂര്വരൂപമേവ| നിദാനാദയസ്തു യദ്യപ്യുത്പന്നവ്യാധിഗമകാ അപി ഭവന്തി, തഥാऽപി പൃഥഗ്ലക്ഷണാനിര്ദേശാന്ന തേ ഇഹ ലിങ്ഗശബ്ദേനോച്യന്തേ| വ്യവഹാരാര്ഥം തഥാ ലക്ഷണാര്ഥം ച ലിങ്ഗപര്യായാനാഹ- തത്ര ലിങ്ഗമിത്യാദി| അസ്മിന്നര്ഥേऽനര്ഥാന്തരമിതി ലിങ്ഗലക്ഷണേऽര്ഥേऽഭിധേയേऽനര്ഥാന്തരം, പ്രകരണാന്തരേ ത്വര്ഥാന്തരേऽപി ലിങ്ഗാദയോ ഭവന്തി; യഥാ- “ബലീ ലിങ്ഗം സമര്പയേത്” (ചി.അ.൨) ഇത്യത്ര ശേഫ ഉച്യതേ, തഥാ “സംസ്ഥാനമാകൃതിര്ജ്ഞേയാ സുഷമാ വിഷമാ ച യാ” (ഇ.അ.൭); തഥാ “ലക്ഷണവച്ചോദാഹരണവച്ച” (വി.അ.൮), തഥാ “തൈലസര്പിര്ഭ്യാം വ്യഞ്ജനാന്യുപകല്പയേത്”, തഥാ “രൂപസ്യ സത്ത്വസ്യ ച സന്തതിര്യാ” (ശാ.അ.൨) ഇത്യാദൌ| നനു, യഥേഹ ‘അസ്മിന്നര്ഥേ’ ഇത്യുക്തം തഥാ ഹേതുവ്യാധിസമ്പ്രാപ്തിപര്യായാഭിധാനേऽപി ‘അസ്മിന്നര്ഥേ’ ഇതി വക്തവ്യമ്| ന, ഹേതുപര്യായാഭിധാനേ താവത് ‘ഇഹ ഖലു’ ഇത്യനേനൈവ തദര്ഥ ഉക്ത ഏവ, സമ്പ്രാപ്തിപര്യായകഥനേ ച വ്യാധേരിതി പദേനൈവ ‘അസ്മിന്നര്ഥേ’ ഇതിപദസ്യാര്ഥോ ലഭ്യത ഏവ, ഗദപര്യായേഷു തു നാര്ഥാന്തരതാ പ്രായോ ദൃശ്യതേ, തേന തത്ര ‘അസ്മിന്നര്ഥേ’ ഇതി ന കൃതമ്| അയം ചാചാര്യാഭിപ്രായോ യത്- യത്രാന്യാര്ഥതാം ശബ്ദസ്യ പശ്യതി, തത്രൈവ ‘അസ്മിന്നര്ഥേ’ ഇതി കരോതി, യഥാ- ‘സമവേതാനാം പുനര്ദോഷാണാമംശാംശവികല്പോ വികല്പോऽസ്മിന്നര്ഥേ’ ഇതി| വികല്പശബ്ദോ ഹ്യയമന്യത്രാപി വര്തതേ, യഥാ- “അന്യൈശ്ച വികല്പൈര്വികല്പിതാനാം” (വി.അ.൧), തഥാ “വികല്പോ ന ത്വസാധ്യാനാം” (സൂ.അ.൧൦) ഇത്യാദി| നനു പൂര്വരൂപോപശയയോഃ കിമിതി പര്യായാനഭിധാനമ്? ബ്രൂമഃ- പൂര്വരൂപസ്യ താവത് പര്യായാഭിധാനം യദേവ രൂപസ്യ തദേവ; യതഃ, രൂപാദയ ഏവ ഹി പൂര്വശബ്ദയുക്താഃ പൂര്വരൂപപര്യായാ ഭവന്തി; ഉപശയസ്തു ചികിത്സാ, തസ്യാസ്തു പര്യായാശ്ചികിത്സിത ഏവ സ്വാധികാരത്വേന വക്തവ്യാ ഇതി നേഹ പുനരുക്താഃ||൯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ഉപശയഃ പുനര്ഹേതുവ്യാധിവിപരീതാനാം വിപരീതാര്ഥകാരിണാം ചൌഷധാഹാരവിഹാരാണാമുപയോഗഃ സുഖാനുബന്ധഃ||൧൦||

ഉപശയമാഹ- ഉപശയ ഇത്യാദി| ഉപശയനമുപശയഃ സുഖാനുബന്ധ ഇത്യര്ഥഃ| ഹേതുനാ, തഥാ വ്യാധിനാ, തഥാ ഹേതുവ്യാധിഭ്യാം ച വിപരീതാ ഹേതുവ്യാധിവിപരീതാഃ; തേഷാമൌഷധാഹാരവിഹാരാണാം, തഥാ ഹേതുവ്യാധിവിപരീതാര്ഥകാരിണാം ചൌഷധാന്നവിഹാരാണാം; സുഖാനുബന്ധ ഇതി സുഖരൂപോऽനുബന്ധഃ, അനുബന്ധശ്ച സുഖകാരണമിത്യര്ഥഃ | അയം ചോപശയോ ഗൂഢലിങ്ഗേ ച വ്യാധൌ ജ്ഞാനോപായോ ഭവതി| യദുക്തം- “ഗൂഢലിങ്ഗം വ്യാധിമുപശയാനുപശയാഭ്യാം പരീക്ഷേത” (വി.അ.൪) ഇതി; ഉക്തം ച ത്രിശോഥീയേ- “സ്നേഹോഷ്ണമര്ദനാഭ്യാം ച പ്രണശ്യേത് സ ച വാതികഃ” (സൂ.അ.൧൮)| അത്ര ച വിപരീതാര്ഥകാരി തദേവോച്യതേ യദവിപരീതതയാऽऽപാതതഃ പ്രതീയമാനം വിപരീതസ്യാര്ഥം പ്രശമലക്ഷണം കരോതി| അത്രോദാഹരണാനി ലിഖ്യന്തേ- ഹേതുവിപരീതമൌഷധം യഥാ- ശീതകഫജേ ജ്വരേ ശുണ്ഠ്യാദ്യുഷ്ണം ഭേഷജം, ഹേതുവിപരീതമന്നം യഥാ- ശ്രമാനിലജേ ജ്വരേ രസൌദനഃ, ഹേതുവിപരീതോ വിഹാരോ യഥാ- ദിവാസ്വപ്നോത്ഥകഫേ രാത്രൌ ജാഗരണം, വ്യാധിവിപരീതമൌഷധം യഥാ- അതീസാരേ സ്തമ്ഭനം പാഠാദി, വ്യാധിവിപരീതമന്നം യഥാ- അതീസാരേ സ്തമ്ഭനം മസൂരാദി, വ്യാധിവിപരീതോ വിഹാരോ യഥാ- ഉദാവര്തേ പ്രവാഹണം, ഹേതുവ്യാധിവിപരീതമൌഷധം യഥാ- വാതശോഥേ വാതഹരം ശോഥഹരം ച ദശമൂലം, ഹേതുവ്യാധിവിപരീതമന്നം യഥാ- ശീതോത്ഥജ്വരേ ഉഷ്ണാ ജ്വരഘ്നീ ച യവാഗൂഃ, ഹേതുവ്യാധിവിപരീതോ വിഹാരോ യഥാ- സ്നിഗ്ധദിവാസ്വപ്നജായാം തന്ദ്രായാം രൂക്ഷം തന്ദ്രാവിപരീതം ച രാത്രിജാഗരണം , ഹേതുവിപരീതാര്ഥകാര്യൌഷധം യഥാ- പിത്തപ്രധാനേ പച്യമാനേ ശോഥേ പിത്തകര ഉഷ്ണ ഉപനാഹഃ, ഹേതുവിപരീതാര്ഥകാര്യന്നം യഥാ- പച്യമാനേ പിത്തപ്രധാനേ ശോഥേ വിദാഹ്യന്നം, ഹേതുവിപരീതാര്ഥകാരീ വിഹാരോ യഥാ- വാതോന്മാദേ സന്ത്രാസനം, വ്യാധിവിപരീതാര്ഥകാര്യൌഷധം യഥാ- ഛര്ദ്യാം വമനകാരകം മദനഫലാദി; വ്യാധിവിപരീതാര്ഥകാര്യന്നം യഥാ- അതീസാരേ വിരേകകാരകം ക്ഷീരം, ഉക്തം ഹി- “ബഹുദോഷസ്യ ദീപ്താഗ്നേഃ സപ്രാണസ്യ ന തിഷ്ഠതി| പൈത്തികോ യദ്യതീസാരഃ പയസാ തം വിരേചയേത്” (ചി. അ.൧൯) ഇതി; വ്യാധിവിപരീതാര്ഥകാരീ വിഹാരോ യഥാ- ഛര്ദ്യാം വമനസാധ്യായാം വമനാര്ഥം പ്രവാഹണം; ഹേതുവ്യാധിവിപരീതാര്ഥകാര്യൌഷധം യഥാ- അഗ്നിനാ പ്ലുഷ്ടേऽഗുര്വാദിനാ ലേപഃ, ഉഷ്ണം ഹി ഹേതാവഗ്നൌ വ്യാധൌ ച ദാഹേऽനുഗുണം പ്രതിഭാതി; ഹേതുവ്യാധിവിപരീതാര്ഥകാര്യന്നം യഥാ- മദ്യപാനോത്ഥേ മദാത്യയേ മദകാരകം മദ്യം; ഹേതുവ്യാധിവിപരീതാര്ഥകാരീ വിഹാരോ യഥാ- വ്യായാമജനിതസമ്മൂഢവാതേ ജലപ്രതരണാദിരൂപോ വ്യായാമഃ, അയം ഹേതൌ വ്യായാമേ വ്യാധൌ ച സമ്മൂഢവാതേऽനുഗുണഃ പ്രതിഭാതി| നനൂപശയവദനുപശയോऽപി വ്യാധിപരീക്ഷകോऽസ്തി, ഉച്യതേ ച- “ഗൂഢലിങ്ഗം വ്യാധിമുപശയാനുപശയാഭ്യാം പരീക്ഷേത” (വി. അ.൪), തഥാ വാഗ്ഭടേऽപ്യുക്തം- “വിപരീതോऽനുപശയഃ സ ഹ്യസാത്മ്യമിതി സ്മൃതഃ” (വാ. നി. അ.൧) ഇതി; സത്യമസ്തി ച, പരം നിദാനഗ്രഹണേനൈവ ഗൃഹീതത്വാന്ന പൃഥഗുച്യതേ; അനുപശയോऽപി ഹേതുസേവയൈവ ഭവതി||൧൦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

സമ്പ്രാപ്തിര്ജാതിരാഗതിരിത്യനര്ഥാന്തരം വ്യാധേഃ||൧൧||

യദ്യപി സമ്പ്രാപ്ത്യനന്തരം ലിങ്ഗപ്രാദുര്ഭാവഃ, തഥാऽപി സമ്പ്രാപ്തേര്വ്യാധിനിരൂപണം പ്രത്യല്പപ്രയോജനത്വാച്ഛേഷതഃ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ- സമ്പ്രാപ്തിരിത്യാദി| ജാതിഃ ജന്മ; സമ്പ്രാത്പ്യാഗതിജാതിശബ്ദൈര്യോऽര്ഥോऽഭിധീയതേ സാ വ്യാധേഃ സമ്പ്രാപ്തിരിത്യര്ഥഃ| അ(ത)ത്രൈകേ വ്യാധിജന്മമാത്രമന്ത്യകാരണവ്യാപാരജന്യം സമ്പ്രാപ്തിമാഹുഃ| ഇയം ച സമ്പ്രാപ്തിര്യദ്യപി നിദാനാദിവദ് വ്യാധിബോധികാ ന ഭവതി, തഥാऽപി നാനുത്പന്നസ്യ വ്യാധേര്ലക്ഷണം ഭവതീതി കൃത്വാ ഉപപത്തേര്വ്യാധ്യുപലമ്ഭകത്വം വര്ണയന്തി| ഏതച്ചാന്യേ ന മന്യന്തേ, യതോ നൈവം സതി സമ്പ്രാപ്തിതഃ കശ്ചിദ്വിശേഷോ വ്യാധേരധിഗമ്യതേ| ന ചായം നിയമഃ- യദുത്പന്ന ഏവ പരം വ്യാധിരുപലഭ്യതേ, യതോ നിദാനപൂര്വരൂപാഭ്യാമനുത്പന്നോऽപി വ്യാധിര്ഭാവിത്വേന ബുധ്യതേ| തസ്മാദ് വ്യാധിജനകദോഷവ്യാപാരവിശേഷയുക്തം വ്യാധിജന്മേഹ സമ്പ്രാപ്തിശബ്ദേന വാച്യമ്, അത ഏവ പര്യായേ ‘ആഗതിഃ’ ഇത്യുക്തമ്| ആഗതിര്ഹി ഉത്പാദകാരണസ്യ വ്യാധിജനനപര്യന്തം ഗമനമ്| ഇയം ച സമ്പ്രാപ്തിര്വ്യാധിവിശേഷം ബോധയത്വേവ| യഥാ ജ്വരേ- ‘സ യദാ പ്രകുപിതഃ പ്രവിശ്യാമാശയമ്’ ഇത്യാരഭ്യ ‘തദാ ജ്വരമഭിനിര്വര്തയതി’ ഇത്യന്തേന യാ സമ്പ്രാപ്തിരുച്യതേ, തയാ ജ്വരസ്യാമാശയദൂഷകത്വാഗ്ന്യുപഘാതകത്വരസദൂഷകത്വാദയോ ധര്മാഃ പ്രതീയന്തേ| ന ച വാച്യം- ദോഷാണാമയമാമാശയദൂഷകത്വാദിര്ധര്മഃ , തതശ്ച കാരണധര്മാണാം നിദാനഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണം ഭവതീതി; യതഃ, കാരണധര്മോऽപ്യയം വ്യാധിജനകദോഷവ്യാപാരരൂപഃ സമ്പ്രാപ്തിശബ്ദേന വിശേഷബോധനാര്ഥം പൃഥക് കൃത്വോച്യതേ; യഥാ- ലിങ്ഗത്വാവിശേഷേऽപി ഭാവിവ്യാധിബോധകത്വവിശേഷാത് പൂര്വരൂപം പൃഥഗുച്യതേ, അത ഏവ വാഗ്ഭടേऽപ്യേവമേവ സമ്പ്രാപ്തിലക്ഷണമുക്തം- “യഥാദുഷ്ടേന ദോഷേണ യഥാ ചാനുവിസര്പതാ| നിര്വൃത്തിരാമയസ്യാസൌ സമ്പ്രാപ്തിര്ജാതിരാഗതിഃ ” (വാ. നി.അ.൧) ഇതി||൧൧||

Adhikarana 11 (12(1)) · Śloka 12

സാ സങ്ഖ്യാപ്രാധാന്യവിധിവികല്പബലകാലവിശേഷൈര്ഭിദ്യതേ|൧൨|

സമ്പ്രതി സമ്പ്രാപ്തേഃ പ്രതിവ്യാധിവ്യക്തിഭിന്നായാഃ സര്വത്ര വ്യാധൌ തത്പ്രയോജനാഭാവാന്ന ഭേദോ വക്തവ്യഃ, യസ്തൂപയുക്തോ ഭവതി സമ്പ്രാപ്തിവിശേഷസ്തമഭിധാസ്യത്യേവ, “സ യദാ പ്രകുപിതഃ പ്രവിശ്യാമാശയമ്” ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന; അതഃ സര്വസമ്പ്രാപ്ത്യനഭിധാനാന്ന്യൂനതാദോഷപരിഹാരാര്ഥം സര്വവ്യാധിസാധാരണാന് സമ്പ്രാപ്തിഭേദാനാഹ- സാ സങ്ഖ്യേത്യാദി|- സാ സമ്പ്രാപ്തിഃ സങ്ഖ്യാദിഭിര്ഭിദ്യതേ ഇതി സങ്ഖ്യാദിഭിന്നേ വ്യാധൌ ഭിന്നാ ഭവതീത്യര്ഥഃ; യതോ ന ഭിന്നാനാം ഭാവാനാമഭിന്നോത്പത്തിര്ഭവതി, കിന്തര്ഹി ഭിന്നൈവ ഭവതി; യദ്യപി ച പ്രതിവ്യാധി വ്യക്താऽപി സമ്പ്രാപ്തിര്ഭിന്നൈവ ഭവതി, തഥാऽപി സ ഭേദഃ സമ്പ്രാപ്തേരിഹ പ്രയോജനാഭാവാന്നോച്യതേ; യതഃ, സങ്ഖ്യാപ്രാധാന്യവിധ്യാദിതുല്യാസു ജ്വരവ്യക്തിഷു ഏകരൂപനിദാനലിങ്ഗചികിത്സിതാസു ഭേദപ്രതിപാദനേ ന കിഞ്ചിത് പ്രയോജനമസ്തി, സങ്ഖ്യാദിഭിന്നേ തു ജ്വരാദൌ നിദാനലിങ്ഗചികിത്സാഭേദോऽസ്തി, അതഃ സങ്ഖ്യാദിഭേദജനകായാഃ സമ്പ്രാപ്തേര്ഭേദകഥനമുചിതമേവ||൧൨(൧)||

Adhikarana 12 (12(2)) · Śloka 12

സങ്ഖ്യാ താവദ്യഥാ- അഷ്ടൌ ജ്വരാഃ, പഞ്ച ഗുല്മാഃ, സപ്ത കുഷ്ഠാന്യേവമാദിഃ|൧൨|

സങ്ഖ്യാഭേദമുദാഹരതി- സങ്ഖ്യാ താവദിത്യാദി| യദ്യപി പ്രാധാന്യാദിഭേദഭിന്നേऽപി വ്യാധൌ സങ്ഖ്യാഭേദോऽസ്ത്യേവ, തഥാऽപീഹ യൈവ ശാസ്ത്രസിദ്ധാ അഷ്ടൌദരീയാദിപ്രതിപാദിതാ സങ്ഖ്യാ സൈവ സങ്ഖ്യാശബ്ദേന പ്രാപ്താ| അത ഏവാഷ്ടൌ ജ്വരാ ഇത്യഭിധായ ദ്വിവിധം ശോണിതപിത്തമിതി ക്രമാത് പ്രാപ്തം രക്തപിത്തം നോദാഹൃതം; യതഃ ദ്വിവിധത്വം ഹി രക്തപിത്തസ്യ വിധിഭേദേ പ്രവിശതി ന സങ്ഖ്യായാം, ‘ദ്വിവിധം ശോണിതപിത്തമ്’ ഇതി വിധിശബ്ദേനൈവോക്തത്വാത്||൧൨(൨)||

Adhikarana 13 (12(3)) · Śloka 12

പ്രാധാന്യം പുനര്ദോഷാണാം തരതമാഭ്യാമുപലഭ്യതേ| തത്ര ദ്വയോസ്തരഃ, ത്രിഷു തമ ഇതി|൧൨|

പ്രാധാന്യം പുനരിത്യാദൌ തരതമാഭ്യാമിതി തരതമശബ്ദാഭിധേയാഭ്യാം വൃദ്ധിഭ്യാമ്| തരതമശബ്ദയോര്വിഷയം വിഭജതേ- ദ്വയോരിത്യാദി|- ദ്വയോസ്തര ഇതി ദ്വയോര്ദോഷയോര്വൃദ്ധയോസ്തരപ്രയോഗോ ഭവതി- വൃദ്ധതര ഇതി| ഏവം ത്രിഷു തമ ഇതി ത്രിഷു ദോഷേഷു വൃദ്ധേഷു സത്സു തമപ്രയോഗോ ഭവതി- വൃദ്ധതമ ഇതി| തദേവം ദ്വന്ദ്വാരബ്ധേ വികാരേऽന്യതരദോഷസ്യ തരശബ്ദലക്ഷിതേന പ്രാധാന്യേന സമ്പ്രാപ്തിര്ഭിദ്യതേ, തഥാ ത്രിദോഷാരബ്ധേ വികാരേ തമശബ്ദലക്ഷിതാന്യതമദോഷപ്രാധാന്യാത് സമ്പ്രാപ്തിര്ഭിദ്യതേ, ഇത്യുക്തം ഭവതി||൧൨(൩)||

Adhikarana 14 (12(4)) · Śloka 12

വിധിര്നാമ- ദ്വിവിധാ വ്യാധയോ നിജാഗന്തുഭേദേന, ത്രിവിധാസ്ത്രിദോഷഭേദേന, ചതുര്വിധാഃ സാധ്യാസാധ്യമൃദുദാരുണഭേദേന|൧൨|

സമ്പ്രാപ്തിഭേദം ക്രമാഗതം വിധിമാഹ- വിധിര്നാമ ദ്വിവിധാ വ്യാധയോ നിജാഗന്തുഭേദേനേത്യാദിനാ| വിധിരിതി വിധികൃത ഇത്യര്ഥഃ| തേന ദ്വിവിധത്വാദയോ ഭേദാ യതോ ഭവന്തി സ വിധിഃ; വിധിശ്ച പ്രകാരോ ഭേദ ഇത്യര്ഥഃ| സാധ്യാസാധ്യമൃദുദാരുണഭേദേനേതി സാധ്യാസാധ്യഗതേന മൃദുദാരുണഭേദേന; തേന, മൃദുസാധ്യം സുഖസാധ്യം, ദാരുണസാധ്യം കൃച്ഛ്രസാധ്യം രോഹിണീവലയാദി, തഥാ മൃദ്വസാധ്യം യാപ്യം, ദാരുണാസാധ്യം പ്രത്യാഖ്യേയമിതി ഭേദചതുഷ്ടമ്| യദ്യപി ച സങ്ഖ്യാപ്രാധാന്യാദികൃതോऽപി വ്യാധേര്വിധിഭേദോ ഭവത്യേവ, തഥാऽപി സങ്ഖ്യാദിഭേദാനാം സ്വസഞ്ജ്ഞയൈവ ഗൃഹീതത്വാദ്ഗോബലീവര്ദന്യായാത് സങ്ഖ്യാദ്യഗൃഹീതേ വ്യാധിപ്രകാരേऽയം വിധിശബ്ദോ വര്തനീയഃ||൧൨(൪)||

Adhikarana 15 (12(5)) · Śloka 12

സമവേതാനാം പുനര്ദോഷാണാമംശാംശബലവികല്പോ വികല്പോऽസ്മിന്നര്ഥേ|൧൨|

ക്രമാഗതം വികല്പമാഹ- സമവേതാനാമിത്യാദി|- സമവേതാനാമിതി സര്വേഷാം; തേന, ഏകശോ ദ്വിശോ മിലിതാനാം ച ദോഷാണാം ഗ്രഹണമ്| അംശമംശം പ്രതി ബലമംശാംശബലം, തസ്യ വികല്പ ഉത്കര്ഷാപകര്ഷരൂപോംऽശാംശബലവികല്പഃ; ഏവമ്ഭൂതോ ദോഷാണാമംശാംശബലവികല്പോऽസ്മിന്നര്ഥ ഇതി അസ്മിന് പ്രകരണേ വികല്പ ഉച്യതേ| പ്രകരണാന്തരേ തു വികല്പശബ്ദേന ഭേദമാത്രമുച്യതേ; യഥാ- “വികല്പോ ന ത്വസാധ്യാനാം” (സൂ.അ.൧൦) ഇത്യാദാവിതി ഭാവഃ| തത്ര ദോഷാണാമംശാംശവികല്പോ യഥാ- വാതേ പ്രകുപിതേऽപി കദാചിദ്വാതസ്യ ശീതാംശോ ബലവാന് ഭവതി, കദാചില്ലഘ്വംശഃ, കദാചിദ്രൂക്ഷാംശഃ, കദാചില്ലഘുരൂക്ഷാംശ ഇത്യാദി; ഏവം പിത്തകഫയോരപ്യുദാഹാര്യോംऽശാംശവികല്പഃ; അയം ചാംശാംശബലവികല്പോ ദോഷാണാം ശീതാദിഗുണോദ്ഭൂതഹേതുഭേദാദ്ഭവതി||൧൨(൫)||

Adhikarana 16 (12) · Śloka 12

ബലകാലവിശേഷഃ പുനര്വ്യാധീനാമൃത്വഹോരാത്രാഹാരകാലവിധിവിനിയതോ ഭവതി||൧൨||

ബലകാലവിശേഷമാഹ- ബലേത്യാദി|- ബലസ്യ കാലോ ബലകാലഃ, തസ്യ വിശേഷോ വസന്തപൂര്വാഹ്ണാദിര്ബലകാലവിശേഷഃ| ഋതവശ്ചാഹോരാത്രാഹാരയോഃ കാലാശ്ച ഋത്വഹോരാത്രാഹാരകാലാഃ, തേഷാം ഭേദോ വിധിഃ, തത്ര വിശേഷേണ നിയതോ ബലകാലവിശേഷഃ ഋത്വഹോരാത്രാഹാരകാലവിധിവിനിയതഃ; തത്ര ഋതുവിനിയതോ ബലകാലവിശേഷോ യഥാ- ശ്ലേഷ്മജ്വരസ്യ വസന്തഃ, അഹോരാത്രവിനിയതോ യഥാ- ശ്ലേഷ്മജ്വരസ്യ പൂര്വാഹ്ണഃ പ്രദോഷശ്ച, ആഹാരവിനിയതോ യഥാ- ശ്ലേഷ്മജ്വരസ്യ ഭുക്തമാത്രകാലഃ, ഏവമാദ്യുന്നേയമ്| കേചിത്തു വിധിശബ്ദേന പൂര്വകൃതം കര്മ ബ്രുവതേ, തത്രാപി കര്മനിയതോ ബലകാലവിശേഷഃ പച്യമാനകര്മകാല ഏവ ജ്ഞേയഃ| ഏഷു ച ബലകാലേഷു യദ്യപി വ്യാധേരഭൂതപ്രാദുര്ഭാവരൂപാ സമ്പ്രാപ്തിര്ന ഭവതി, തഥാऽപി വ്യാധിസന്താനേ തത്കാലം വ്യാധ്യുത്പത്തൌ സമ്പ്രാപ്തിര്ഭിന്നൈവ ഭവതീതി മന്തവ്യമ്| ഇയം ച കാലവിശേഷപ്രാപ്ത്യാ ബലവദ്വ്യാധിജനികാ സമ്പ്രാപ്തിര്വ്യാധേര്വിശേഷം സ്ഫുടമേവ ബോധയതി| യതഃ പൂര്വാഹ്ണേ ബലസമ്പ്രാപ്ത്യാ ജ്വരസ്യ കഫജത്വമുന്നീയതേ, മധ്യാഹ്നേ ച ബലപ്രാപ്ത്യാ പിത്തജത്വമിത്യാദി| ഇഹ ച സമ്പ്രാപ്തേരേവ വിശേഷാഃ സങ്ഖ്യാദികൃതാ ഉക്താഃ, ന തു നിദാനാദീനാം വിശേഷാഃ; യതോ നിദാനാദിവിശേഷാഃ പ്രതിവ്യാധിവക്ഷ്യമാണഭേദേനൈവോപയുക്താഃ| യതോ യാദൃഗ് ജ്വരേ നിദാനം ന താദൃഗ് രക്തപിത്തേ; യേ ച പൂര്വരൂപാദിവിശേഷാ ജ്വരേ, ന തേ രക്തപിത്താദൌ, കിന്തു ഭിന്നജാതീയാ ഏവ| സ ച ഭേദോ നിദാനാദീനാം വ്യാധിഭേദഗമകത്വേനോപയുക്തോ വ്യാധിഭേദകഥന ഏവ വക്തവ്യഃ| സമ്പ്രാപ്തേസ്തു സങ്ഖ്യാദിഭേദഃ സര്വവ്യാധിഷ്വേകജാതീയത്വേന ന വിശേഷഗമക ഇതി ഇഹൈവ സര്വവ്യാധിനിദാനേ കഥ്യതേ; നിദാനാദിവിശേഷാസ്തു പ്രതിവ്യാധിവിശിഷ്ടത്വേന നേഹ പ്രപഞ്ചേനോച്യന്തേ| അത ഏവ ചാത്രൈവാധ്യായേ സമ്പ്രാപ്തേഃ സാമാന്യാഭിധാനേനൈവോക്തത്വാത് സമ്പ്രാപ്തിം പരിത്യജ്യ നിദാനാദിവിശേഷം പ്രതിജാനീതേ- തസ്യ നിദാനപൂര്വരൂപലിങ്ഗോപശയവിശേഷാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി||൧൨||

Adhikarana 17 (13) · Śloka 13

തസ്മാദ്വ്യാധീന് ഭിഷഗനുപഹതസത്ത്വബുദ്ധിര്ഹേത്വാദിഭിര്ഭാവൈര്യഥാവദനുബുദ്ധ്യേത||൧൩||

യസ്മാദിമേ നിദാനാദയ ഉക്തേന ന്യായേന വ്യാധിപരീക്ഷായാമുപയുക്താഃ, തസ്മാദ്വ്യാധീന് ഭിഷഗ് ഹേത്വാദിഭിഃ പരീക്ഷേതേതി യോജനാ| ന ച വാച്യം യത്- നിദാനാദീനാം മധ്യേ ചേദന്യതമേനാപി വ്യാധിപരിച്ഛേദം കര്തും സമര്ഥസ്തത് കിം പഞ്ചകാഭിധാനേനേതി; യതോ യാവന്തോ ജ്ഞാനോപായാ വ്യാധീനാം തേ സര്വ ഏവോപദര്ശനീയാഃ| തത്ര യോ നിദാനം വിസ്മൃതവാന്, തസ്യ പൂര്വരൂപാദിഭിര്വ്യാധിഃ പരീക്ഷ്യതേ; തഥാ യത്ര ച പൂര്വരൂപാദയോ വിസ്മൃതാഃ സന്ദിഗ്ധാ വാ, തത്രോപശയേന പരീക്ഷാ ഭവതി; ഏവം കഫജത്വസന്ദേഹേ ജ്വരസ്യ സമ്പ്രാപ്തിരപി പൂര്വാഹ്ണേ ഭുക്തമാത്രേ വാ ഭവന്തീ കഫജത്വം ഗമയതീത്യാദി പ്രയോജനമനുസരണീയമ്| തഥാ പൂര്വരൂപേണാപി ലിങ്ഗസാമാന്യനിശ്ചയ ഉക്തഃ; യദുക്തം- “ഹാരിദ്രവര്ണം രുധിരം ച മൂത്രം വിനാ പ്രമേഹസ്യ ഹി പൂര്വരൂപൈഃ| യോ മൂത്രയേത്തം ന വദേത് പ്രമേഹം രക്തസ്യ പിത്തസ്യ ഹി സ പ്രകോപഃ” (ചി.അ.൬) ഇതി| തഥാ ലിങ്ഗനിശ്ചിതേऽപി വ്യാധൌ പൂര്വരൂപേണാസാധ്യത്വമുക്തം, യഥാ- “പൂര്വരൂപാണി സര്വാണി ജ്വരോക്താന്യതിമാത്രയാ| യം വിശന്തി വിശത്യേനം മൃത്യുര്ജ്വരപുരഃസരഃ” (ഇ.അ.൫) ഇതി| തസ്മാന്നിദാനാദിപഞ്ചകമഭിധാതവ്യമേവ| നനു, ലിങ്ഗേന വ്യാധിഃ പരീക്ഷണീയ ഇതി വചനാല്ലിങ്ഗവ്യതിരിക്തോ വ്യാധിരിത്യുക്തം ഭവതി; തത്ര ച ന ലിങ്ഗസമുദായവ്യതിരിക്തോ വ്യാധിരുപലഭ്യതേ, വിഷമാരമ്ഭിവിസര്ഗിത്വാദയോ ഹി സന്താപസഹിതാ ജ്വരാഃ, തഥാ പ്രതിശ്യായകാസാദ്യേകാദശരൂപമേലക ഏവ യക്ഷ്മാ| നൈവം, ലിങ്ഗത്വേന ശാസ്ത്രേ പ്രതിപാദിതാനാം തദതിരിക്തവ്യാധ്യഭാവേ ലിങ്ഗത്വാനുപപത്തേഃ, വചനം ഹി- “വിഷമാരമ്ഭമൂലൈശ്ച ജ്വര ഏകോ നിരുച്യതേ” (നി.അ.൮) ഇതി| വികാരശ്ചൈഹ ദോഷദൂഷ്യമേലകവിശേഷോ ജ്വരാദിശബ്ദേനോച്യതേ| സ ച ദോഷദൂഷ്യവിശേഷാത്മാ ജ്വരോऽരുച്യാദിഭ്യോ ദോഷദൂഷ്യവൈഷമ്യവിശേഷേഭ്യോऽര്ഥാന്തരമേവ| ന ച വാച്യം ജ്വരലിങ്ഗാരുച്യങ്ഗമര്ദാദിരൂപധാതുവൈഷമ്യവിശേഷമേലകോ ജ്വരോऽസ്തു, അലം തദതിരിക്തജ്വരകല്പനയാ, ലിങ്ഗലിങ്ഗിഭാവശ്ച സമുദായസമുദായിഭേദാദ്ഭവിഷ്യതീതി; യത ഏവമപ്യരുച്യങ്ഗമര്ദാദിധാതുവൈഷമ്യാനുഗതോ ധാതുവൈഷമ്യവിശേഷോ ജ്വരരൂപോऽവയവീതി ഭിന്ന ഏവ വക്തവ്യഃ; ജങ്ഘാബാഹുശിരോന്തരാധ്യവയവാനതിരിക്തമേവ ശരീരമവയവിരൂപമ്| ദുഃഖമേവ വ്യാധിരിതി പൂര്വമേവ പരാകൃതം, തേന ദുഃഖരൂപത്വാദ്വ്യാധേരവയവിത്വം ന സമ്ഭവതീതി ന വാച്യമ്| ലിങ്ഗാനി തു സ്വരൂപേണ വ്യാധയോ ഭവന്തി, തേ ച ബോദ്ധവ്യവ്യാധ്യപേക്ഷയാ ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി| തദുക്തം- “വ്യാധയസ്തേ തദാത്വേ തു ലിങ്ഗാനീഷ്ടാനി നാമയാഃ” (നി.അ.൮) ഇതി| ലിങ്ഗലിങ്ഗിഭാവശ്ച ജിജ്ഞാസാവശാദ്ഭവതി| യദ്വക്ഷ്യതി- “വിഷമാരമ്ഭമൂലാനാം ലിങ്ഗമേകം ജ്വരോ മതഃ| വിഷമാരമ്ഭമൂലൈശ്ച ജ്വര ഏകോ നിരുച്യതേ” (നി.അ.൮) ഇതി| അസ്യ ചാര്ഥമപസ്മാരനിദാനേ പ്രകരണാഗതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| തസ്മാത് സുസ്ഥിതം വ്യാധിഗമകത്വം നിദാനാദിപഞ്ചകസ്യേത്യര്ഥഃ||൧൩||

Adhikarana 18 (14) · Śloka 14

ഇത്യര്ഥസങ്ഗ്രഹോ നിദാനസ്ഥാനസ്യോദ്ദിഷ്ടോ ഭവതി| തം വിസ്തരേണോപദിശന്തോ ഭൂയസ്തരമതോऽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧൪||

ഇതീത്യാദൌ ഇതി പരിസമാപ്തൌ| നിദാനസ്ഥാനസ്യേതി സര്വവ്യാധിനിദാനസ്യ| അര്ഥസങ്ഗ്രഹ ഇത്യനേനൈവ സങ്ക്ഷേപാര്ഥാഭിധാനേ ലബ്ധേ ഉദ്ദിഷ്ട ഇതി സങ്ക്ഷേപാഭിധായിപദകരണേന സങ്ക്ഷേപസ്യാപി സങ്ക്ഷേപാഭിധാനമേതദിതി ദര്ശയതി| തമിതി സാമാന്യനിദാനോദ്ദേശമ്, അതോ നിദാനോദ്ദേശമാത്രതോ ഭൂയസ്തരമുപദിശന്തോ വിസ്തരേണ വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി യോജനാ| തേനൈതദതിസങ്ക്ഷേപകഥനാപേക്ഷയാ പ്രപഞ്ചകഥനമേവേഹ വിസ്തരശബ്ദാര്ഥ ഇതി ദര്ശയതി; തേന നിദാനാദീനാം യാവദ്വിസ്തരകഥനമുത്തരത്രോപപന്നം ഭവതി||൧൪||

Adhikarana 19 (15) · Śloka 15

തത്ര പ്രഥമത ഏവ താവദാദ്യാല്ലോഭാഭിദ്രോഹകോപപ്രഭവാനഷ്ടൌ വ്യാധീന്നിദാനപൂര്വേണ ക്രമേണ വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ, തഥാ സൂത്രസങ്ഗ്രഹമാത്രം ചികിത്സായാഃ| ചികിത്സിതേഷു ചോത്തരകാലം യഥോപചിതവികാരാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧൫||

തത്രേത്യാദിനാ ജ്വരാദ്യഷ്ടവിധരോഗസ്യ നിദാനസ്ഥാനേ കഥനം പ്രതിജാനീതേ| പ്രഥമത ഏവ താവദിത്യനേന പശ്ചാച്ചികിത്സാഭിധേയാനര്ശഃ- പ്രഭൃതീന് സൂചയതി| ആദ്യ നിത്യനേന ആദൌ ദക്ഷാധ്വരോദ്ധ്വംസേ ഉത്പന്നാ യേ തേഷാമിഹ കഥനം ദര്ശയതി| യദ്യപി ച രാജയക്ഷ്മാ പൃഥഗേവോത്പന്നഃ, വചനം ഹി- “അതിവ്യവായാത് പുനര്നക്ഷത്രരാജസ്യ യക്ഷ്മാ” (നി.അ.൮) ഇതി, തഥാऽപ്യസ്യ പ്രാധാന്യാദിഹാഭിധാനമ്| യദ്യപി ച ദക്ഷാധ്വരോദ്ധ്വംസോദ്ഭൂതാനപസ്മാരാന്താനഭിധായ പൃഥഗുത്പന്നസ്യ യക്ഷ്മണോऽഭിധാനമുചിതം, തഥാऽപ്യുന്മാദാപസ്മാരയോരാഗന്തുത്വേന ശോഷമപ്യഭിധായാന്തേऽഭിധാനമ്| ലോഭാഭിദ്രോഹപ്രഭവാനിത്യനേന ജനപദോദ്ധ്വംസനീയേ “പ്രാഗപി ചാധര്മാദൃതേ ന രോഗോത്പത്തിരഭൂത്” (വി.അ.൩) ഇത്യനേന വക്ഷ്യമാണാനാം ജ്വരാദീനാം ലോഭാഭിദ്രോഹജന്യതാം ദര്ശയതി, അനേനാധര്മജത്വം ജ്വരാദീനാമുക്തം ഭവതി| നിദാനപൂര്വേണേതി നിദാനപ്രഥമേന| ക്രമേണേതി രോഗസാമാന്യോക്തനിദാനപൂര്വരൂപരൂപോപശയസമ്പ്രാപ്തിരൂപേണ| അയം ച ക്രമഃ ക്വചിത് പ്രയോജനവശാദ്ബാധ്യതേ; യഥാऽത്രൈവ ജ്വരേऽഗ്രേ ഹി രൂപമഭിധായ പൂര്വരൂപമഭിധാതവ്യമ്| ക്രമഭേദപ്രയോജനം ചേഹ യത്- രൂപാണ്യത്ര പ്രതിജ്വരമഭിധാതവ്യാനി, ന തു പ്രാഗ്രൂപാണി പ്രതിജ്വരമഭിധാതവ്യാനി; തേന സര്വസാധാരണത്വാത് സര്വമഭിധായ പ്രാഗ്രൂപം സാമാന്യമഭിധാതവ്യമ്| തഥാ, സൂത്രസങ്ഗ്രഹമാത്രം ചികിത്സായാ വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| നിദാനേ ച ചികിത്സാഭിധാനപ്രയോജനം പ്രാഗേവോക്തമ്| സൂത്രമിതി കൃത്വാ യത് സങ്ഗ്രഹമിതി കരോതി തേന സൂത്രസ്യാപി സങ്ക്ഷേപേണാഭിധാനം ദര്ശയതി; തഥാ ചികിത്സാസൂത്രമപീഹ കിഞ്ചിന്ന വക്തവ്യം, യഥാ- ലങ്ഘനകാലയവാഗ്വാദയഃ| ചികിത്സിതേഷ്വിത്യനേനൈവ ചോത്തരകാലത്വേ ലബ്ധേ പുനരുത്തരകാലമിതി വചനം ചികിത്സിതസ്ഥാനേऽപി ജ്വരാദ്യഭിധാനോത്തരകാലമേവ യഥോപചിതവികാരാണാം നിദാനാദികഥനം ദര്ശയതി| യഥോപചിതമിതി യേ യേ ഉപചിതാ വികാരാഃ ശോഥാര്ശഃപ്രഭൃതയസ്താന്| കിംവാ, ‘യഥാചിതമ്’ ഇതി പാഠഃ, തത്രാപി യഥാപ്രധാനമിത്യര്ഥ ഉന്നേയഃ| ചികിത്സിതേ ച വികാരാണാം നിദാനാദ്യഭിധാനം നിദാനാദിനാऽവ്യവധാനേന പ്രതീതേ വിഷയേ ചികിത്സാ സമ്യക് പ്രതീയത ഇത്യഭിപ്രായേണ| അത ഏവ ച ജ്വരാദീനാമപി പുനര്നിദാനാദ്യഭിധാസ്യതി, ഇഹ തു ജ്വരാദീനാം നിദാനാദ്യഭിധാനം ബഹുവക്തവ്യത്വേന സ്ഥാനഭേദം കൃത്വാ കൃതമ്| സ്ഥാനഭേദകരണേന ച ചികിത്സാവദായുര്വേദേ നിദാനസ്യാപി ജ്ഞേയത്വേന പ്രാധാന്യം ദര്ശയതി||൧൫||

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

ഇഹ ഖലു ജ്വര ഏവാദൌ വികാരാണാമുപദിശ്യതേ, തത്പ്രഥമത്വാച്ഛാരീരാണാമ്||൧൬||

ഇഹ ഖല്വിതി അഷ്ടവിധവ്യാധിനിദാനേ വക്തവ്യേ| ശാരീരാണാമിത്യനേന കാമക്രോധാദിമാനസം രോഗം പ്രതി ന ജ്വരസ്യ പ്രഥമത്വമിതി ദര്ശയതി||൧൬||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

അഥ ഖല്വഷ്ടാഭ്യഃ കാരണേഭ്യോ ജ്വരഃ സഞ്ജായതേ മനുഷ്യാണാം; തദ്യഥാ- വാതാത്, പിത്താത്, കഫാത്, വാതപിത്താഭ്യാം, വാതകഫാഭ്യാം, പിത്തകഫാഭ്യാം, വാതപിത്തകഫേഭ്യഃ, ആഗന്തോരഷ്ടമാത് കാരണാത്||൧൭||

ജ്വരസ്യ നിരൂപണീയസ്യ കാരണകൃതം ഭേദമാഹ- അഥേത്യാദി| ഏതച്ച കാരണം വാതാദി സന്നികൃഷ്ടമ്| മനുഷ്യാണാമിതിവചനേന ഗോഗജശകുന്യാദീനാം നാവശ്യമിദം ജ്വരാഷ്ടത്വമനുഗാമീതി ദര്ശയതി; തഥാഹി- ഹസ്ത്യാദീനാം പാകലാദയോ നാഷ്ടവിധാഃ പ്രതിപാദ്യന്തേ| ആഗന്തോരിതി വക്തവ്യേ അഷ്ടമാദിതി വചനമാഗന്തോരഭിഘാതാദിചതുഷ്കാരണഭേദേऽപ്യേകത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്| ആഗന്തുര്ഹി കാരണഭേദോത്പന്നോऽപ്യേകരൂപ ഏവ, യത ആഗന്തുഃ സര്വോ വ്യഥാപൂര്വമേവ ഭവതി; യസ്തു തത്ര, “കാമശോകഭയാദ്വായുഃ” (ചി.അ.൩) ഇത്യാദിനാ ഭേദോ വക്തവ്യഃ, സ വാതാദികൃത ഏവേതി ഭാവഃ||൧൭||

Adhikarana 22 (18) · Śloka 18

തസ്യ നിദാനപൂര്വരൂപലിങ്ഗോപശയവിശേഷാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧൮||

തസ്യേത്യാദൌ തസ്യേതി ജ്വരസ്യ| വിശേഷാനിതി നിദാനാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| നിദാനാദിവിശേഷാശ്ചേഹ രോഗാന്തരരക്തപിത്താദ്യപേക്ഷയാ തഥാ പരസ്പരം വാതാദിജ്വരാപേക്ഷയാ ച യഥാസമ്ഭവം ബോദ്ധവ്യാഃ| തേന പൂര്വരൂപവിശേഷ ഇഹ രക്തപിത്താദിപൂര്വരൂപാപേക്ഷയാ ബോദ്ധവ്യഃ, പൂര്വരൂപസ്യ വിശേഷേണേഹാനഭിധാനാത്| ഉപശയവിശേഷാനഭിധാനം ച നിദാനവിശേഷാഭിധാനാദേവ ലഭ്യതേ, യതോ നിദാനവിപര്യയേണോപശയമഭിധാസ്യതി| പൂര്വരൂപം ചേഹ വിശിഷ്ടമവ്യക്തലിങ്ഗവിശേഷരൂപമേവ ജ്ഞേയമ്| സമ്പ്രാപ്തേസ്തു വക്ഷ്യമാണായാ ഇഹാപ്രതിജ്ഞാനം, തസ്യാഃ സര്വരോഗേ സമ്പ്രാപ്തിഭേദാഭിധാനേ ച കഥിതത്വാത്, തഥാ നിദാനാദിവത് സമ്പ്രാപ്തേര്വ്യാധിബോധനം പ്രത്യപ്രധാനത്വാച്ച; യശ്ച സമ്പ്രാപ്തിഭേദോऽഭിധാതവ്യഃ സ സര്വരോഗസാധാരണ ഏവ; ഭേദസ്തു തസ്യാ വാതാദിദോഷമാത്രകൃത ഏവ, വാതാദിഭേദശ്ച നിദാനഭേദ ഏവ| അന്യേ തു ബ്രുവതേ- സമ്പ്രാപ്തിം നാഭിധാസ്യത്യേവായം, യദേതത് ‘സ യദാ പ്രകുപിതഃ’ ഇത്യാദ്യഭിധാസ്യതി, തന്നിദാനരൂപവാതാദിധര്മകഥനമിതി കൃത്വാ നിദാനാന്തര്ഗതമേവ||൧൮||

Adhikarana 23 (19) · Śloka 19

രൂക്ഷലഘുശീതവമനവിരേചനാസ്ഥാപനശിരോവിരേചനാതിയോഗവ്യായാമവേഗസന്ധാരണാനശനാഭിഘാത- വ്യവായോദ്വേഗശോകശോണിതാതിഷേകജാഗരണവിഷമശരീരന്യാസേഭ്യോऽതിസേവിതേഭ്യോ വായുഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ||൧൯||

രൂക്ഷേത്യാദി| വാതപ്രകോപണം പ്രതി രൂക്ഷസ്യ പ്രധാനത്വേനാഗ്രേऽഭിധാനം, രൂക്ഷോ ഹി ഗുണോ വാതഗുണേഷു പ്രധാനമ്| ആസ്ഥാപനം യദ്യപി വാതഹരമുക്തമ്- “ആസ്ഥാപനാനുവാസനം തു ഖലു സര്വോപക്രമേഭ്യോ വാതവികാരേഷു പ്രധാനമ്” (സൂ.അ.൨൦) ഇതി വചനാത്, തഥാऽപീഹാസ്ഥാപനസ്യാതിയോഗോ വാതഹേതുരുക്ത ഏവേതി ന ദോഷഃ| വചനം ഹി- “ഉത്ക്ലേശാഗ്നിവധൌ സ്നേഹാന്നിരൂഹാത് പവനാദ്ഭയമ്” (സി.അ.൪) ഇതി| നിരൂഹശ്ചാനുവാസനം കൃത്വാ യുക്ത ഏവ, മാത്രാകൃതശ്ച സാധാരണവാതഹര ഇതി സിദ്ധാന്തഃ||൧൯||

Adhikarana 24 (20) · Śloka 20

സ യദാ പ്രകുപിതഃ പ്രവിശ്യാമാശയമൂഷ്മണാ സഹ മിശ്രീഭൂയാദ്യമാഹാരപരിണാമധാതും രസനാമാനമന്വവേത്യ രസസ്വേദവഹാനി സ്രോതാംസി പിധായാഗ്നിമുപഹത്യ പക്തിസ്ഥാനാദൂഷ്മാണം ബഹിര്നിരസ്യ കേവലം ശരീരമനുപ്രപദ്യതേ, തദാ ജ്വരമഭിനിര്വര്തയതി||൨൦||

സ യദേത്യാദിനാ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ| യദേതി വചനാദേവങ്കുപിതോऽപി വായുര്യദാऽऽമാശയപ്രവേശാദിസമ്പ്രാപ്തിയുക്തോ ഭവതി തദൈവ ജ്വരം കരോതി, നാന്യദേതി ദര്ശയതി| പ്രവിശ്യാമാശയമിത്യനേന ജ്വരകര്തുര്ദോഷസ്യാമാശയദൂഷകത്വം ദര്ശയതി| അത ഏവ സര്വജ്വരേഷ്വാമാശയവിശുദ്ധ്യര്ഥം ലങ്ഘനമുത്സര്ഗതോ വദന്തി| യദ്യപി ചാമാശയപ്രവേശാദേവോഷ്മണാऽപി മിശ്രത്വം ലഭ്യത ഏവ, യത ആമാശയ ഏവ വഹ്നിസ്ഥാനം, “നാഭിസ്തനാന്തരം ജന്തോരാമാശയ ഇതി സ്മൃതഃ” (വി.അ.൨) ഇതി വചനാത്, തഥാऽപി വഹ്നിസ്ഥാനസ്യാമാശയൈകദേശത്വേനാമാശയപ്രവേശേऽപി നാവശ്യം ഗ്രഹണീരൂപവഹ്നിസ്ഥാനദുഷ്ടിര്വിശേഷേണ ലഭ്യത ഇതി; അത ഏവോക്തമ്- ഊഷ്മണാ സഹ മിശ്രീഭൂയേതി| രസനാമാനമിത്യുച്യമാനേ ആഹാരരസേऽപി മധുരരസാദൌ പ്രസക്തിഃ സ്യാത്, അത ഉക്തമ്- ആഹാരപരിണാമധാതുമിതി; ആഹാരപരിണാമഭവോ ധാതുരാഹാരപരിണാമധാതുഃ, തമിതി| ആഹാരപരിണാമധാതുത്വം ച പരമ്പരയാ രക്താദിഷ്വപ്യസ്തീത്യാഹ- ആദ്യമിതി; പ്രഥമമിത്യര്ഥഃ| രസമിതി വക്തവ്യേ രസനാമാനമിതി യത് കരോതി തേന രസതീതി രസ ഇതി വ്യുത്പത്തിമാത്രേണ രക്താദിഷു രസസഞ്ജ്ഞാം നിഷേധയതി, യത്രൈവ രസസഞ്ജ്ഞാ രൂഢാ തം ഗ്രാഹയതി; ഏവമന്യത്രാപി ച യത് പദമധികാര്ഥമിഹ പ്രതീയതേ തത് സ്പഷ്ടാര്ഥമേവ, യതസ്ത്രിവിധശിഷ്യബുദ്ധിഹിതമേവ വിസ്പഷ്ടാര്ഥം തന്ത്രം യുജ്യതേ| അന്വിതി യഥോക്തക്രമേണ| അവേത്യേതി ഗത്വാ| പിധായേതി അവരുധ്യ| പക്തിസ്ഥാനാത് പാചകാഗ്നിസ്ഥാനാത്| ഊഷ്മാണമിതി പാചകവഹ്നിമ്| ബഹിരിതി പക്തിസ്ഥാനവ്യതിരിക്തശരീരേ| യദ്യപി ചോഷ്മാണം നിരസ്യേതിവചനാദേവ പക്തിസ്ഥാനാദിതി ലഭ്യതേ, തഥാऽപി പക്തിസ്ഥാനാദിതിവചനേന പക്തിസ്ഥാനാത് കൃത്സ്നസ്യ വഹ്നേര്നിരസനം ദര്ശയതി, ഇഹ ചോഷ്മശബ്ദേന പാചകാഗ്നിം വ്യപദിശന് പാചകസ്യ വഹ്നേരൂഷ്മരൂപതാം ദര്ശയതി, ബാഹ്യവഹ്നിസദൃശജ്വാലാകരം പിത്തം നിഷേധയതി| അത ഏവ ച വഹ്നേര്നിരസനാദഗ്നിമാന്ദ്യം ജ്വരേ ദര്ശിതം ഭവതി| വായുശ്ചാത്രാതിവൃദ്ധത്വേന വഹ്നേര്നിരാസകഃ, തേനാഗ്നിദീപ്തിം ന കരോതി; യത്ര ഹി പ്രേരകമാത്രോ ഭവതി വായുസ്തത്ര വഹ്നേര്വൃദ്ധിം കരോതി; യഥാ - മേദസ്വിനഃ കോഷ്ഠേ ചരന് വായുരഗ്നിവൃദ്ധികരോ ഭവതി||൨൦||

Adhikarana 25 (21) · Śloka 21

തസ്യേമാനി ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- വിഷമാരമ്ഭവിസര്ഗിത്വമ്, ഊഷ്മണോ വൈഷമ്യം, തീവ്രതനുഭാവാനവസ്ഥാനാനി ജ്വരസ്യ, ജരണാന്തേ ദിവസാന്തേ നിശാന്തേ ഘര്മാന്തേ വാ ജ്വരസ്യാഭ്യാഗമനമഭിവൃദ്ധിര്വാ, വിശേഷേണ പരുഷാരുണവര്ണത്വം നഖനയനവദനമൂത്രപുരീഷത്വചാമത്യര്ഥം ക്ലൃപ്തീഭാവശ്ച; അനേകവിധോപമാശ്ചലാചലാശ്ച വേദനാസ്തേഷാം തേഷാമങ്ഗാവയവാനാം; തദ്യഥാ- പാദയോഃ സുപ്തതാ, പിണ്ഡികയോരുദ്വേഷ്ടനം, ജാനുനോഃ കേവലാനാം ച സന്ധീനാം വിശ്ലേഷണമ്, ഊര്വോഃ സാദഃ, കടീപാര്ശ്വപൃഷ്ഠസ്കന്ധബാഹ്വംസോരസാം ച ഭഗ്നരുഗ്ണമൃദിതമഥിതചടിതാവപാടിതാവനുന്നത്വമിവ , ഹന്വോശ്ചാപ്രസിദ്ധിഃ, സ്വനശ്ച കര്ണയോഃ, ശങ്ഖയോര്നിസ്തോദഃ, കഷായാസ്യതാ ആസ്യവൈരസ്യം വാ, മുഖതാലുകണ്ഠശോഷഃ, പിപാസാ, ഹൃദയഗ്രഹഃ, ശുഷ്കച്ഛര്ദിഃ, ശുഷ്കകാസഃ, ക്ഷവഥൂദ്ഗാരവിനിഗ്രഹഃ, അന്നരസഖേദഃ, പ്രസേകാരോചകാവിപാകാഃ, വിഷാദജൃമ്ഭാവിനാമവേപഥുശ്രമഭ്രമപ്രലാപപ്രജാഗരരോമഹര്ഷദന്തഹര്ഷാഃ, ഉഷ്ണാഭിപ്രായതാ, നിദാനോക്താനാമനുപശയോ വിപരീതോപശയശ്ചേതി വാതജ്വരസ്യ ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി||൨൧||

ലിങ്ഗാന്യാഹ- തദ്യഥാ വിഷമേത്യാദി| തദിതി സാമാന്യേന സ്ത്രീലിങ്ഗപുംലിങ്ഗനപുംസകലിങ്ഗവക്ഷ്യമാണരൂപപ്രത്യവമര്ശകം , സര്വലിങ്ഗപ്രത്യവമര്ശേ ഹി തദിതി സര്വനാമ യുക്തമ്| യഥേതി ഉദാഹരണേ| ആരമ്ഭ ഉത്പാദഃ, വിസര്ഗോ മോക്ഷഃ, തൌ വിഷമൌ യസ്യ സ വിഷമാരമ്ഭവിസര്ഗീ; വിഷമത്വം ച കദാചിച്ഛിരോ ഗൃഹീത്വാ ഭവതി, കദാചിത് പൃഷ്ഠം, കദാചിജ്ജങ്ഘേ ഇത്യാദി; ഏവം മോക്ഷോऽപി കദാചിച്ഛിരോऽഗ്രേ മുച്യതേ ഇത്യാദി; കിംവാ, ജ്വരാരമ്ഭമോക്ഷകാലാനവസ്ഥിതത്വമേവ വൈഷമ്യമ്| ഊഷ്മണോ വൈഷമ്യമിതി ക്വചിച്ഛരീരപ്രദേശേ മഹാനൂഷ്മാ, ക്വചിന്മന്ദ ഇത്യാദി| തീവ്രതനുഭാവാനവസ്ഥാനാനീതി തീവ്രഭാവസ്തനുഭാവശ്ച ജ്വരസ്യ കാലാപ്രതിനിയത ഇത്യര്ഥഃ| ഏതത്സര്വം വായോരനവസ്ഥിതത്വേനോപപന്നമ്| യച്ച വായോര്ജരണാന്തദിവസാന്താദിഷു ബലവത്കാര്യകര്തൃത്വമുക്തം, തദപി പ്രായികത്വേന ജ്ഞേയമ്| അന്യഥാ, ഏതദേവാരമ്ഭാദിവൈഷമ്യം ന സ്യാത്| യദി കാലവിശേഷേ ജരണാന്താദൌ ശരീരപ്രദേശവിശേഷേ ച ജങ്ഘാദൌ പ്രതിനിയമേന വാതകോപഃ സ്യാത്, തദാ ശരീരപ്രദേശവിശേഷേ വാതസ്ഥാനേ ജങ്ഘാദൌ കാലവിശേഷേ ജരണാന്താദൌ ച വാതപ്രകോപഃ പ്രായികോ ജ്ഞേയഃ| ഏതമേവ പ്രായികവാതകാലമാശ്രിത്യാഹ- ജരണാന്ത ഇത്യാദി| ഘര്മാന്ത ഇതി പ്രാവൃഷി മുക്തിഭാവവതോ ജ്വരസ്യ സതതകാദേരഭ്യാഗമനം, നിത്യാനുഷക്തസ്യ ത്വതിവൃദ്ധിരിതി വ്യവസ്ഥാ| പരുഷാരുണത്വം ച നഖാദിഷ്വേവ പ്രവ്യക്തമുപലഭ്യത ഇതി കൃത്വാ നഖാദയ ഇഹോച്യന്തേ| ത്വഗ്ഗ്രഹണേനൈവ വദനഗ്രഹണേ ലബ്ധേऽപി വദനഗ്രഹണം വദനത്വചി വിശേഷേണ പരുഷത്വാദിദര്ശനാര്ഥമ്| ക്ലൃപ്തീഭാവഃ അപ്രവൃത്തിഃ, സാ ച യോഗ്യതയാ മൂത്രപുരീഷയോരേവ നഖാദിഷൂക്തയോര്മന്തവ്യാ; കിംവാ, ക്ലൃപ്തീഭാവോ ഭേദഃ സ്ഫുടനമിതി യാവത്; സ ച നഖാദീനാമ്| ചലാശ്ച കാശ്ചിദ്വേദനാ അചലാശ്ച കാശ്ചിന്നിത്യാനുഷക്തത്വേനേതി ചലാചലാഃ; കിംവാ അത്യര്ഥം ചലാശ്ചലാഃ| പിണ്ഡികാ ജാന്വധോ ജങ്ഘാമധ്യമാംസപിണ്ഡികാ | ഭഗ്നം കിഞ്ചിദവശേഷേണ ച്ഛിന്നം, രുഗ്ണം കിഞ്ചിച്ഛിന്നം, മൃദിതം പാര്ശ്വാവമോടിതമ്, അവപാടിതമ് ഏകദേശോത്പാടിതമ്, അവനുന്നം പ്രേരിതമ്; ഏഷാം ച ഭഗ്നാദീനാം ലോകത ഏവാര്ഥാവഗതിഃ, യതോ ലൌകികൈരേവൈതേ ശബ്ദാഃ പ്രസിദ്ധത്വേന തത്ര തത്ര ശാസ്ത്രേऽഭിധീയന്തേ | ഹന്വോരപ്രസിദ്ധിരിതി ഹന്വോഃ സ്വവ്യാപാരാകരണമ്| ആസ്യവൈരസ്യമിതി അരസജ്ഞതാ| അന്നരസഖേദഃ അന്നരസേ ഖേദോऽവസാദോऽന്നരസഖേദഃ, സര്വരസേഷ്വനിച്ഛേത്യര്ഥഃ| അരുചിസ്തു വക്ഷ്യമാണാ വക്ത്രേ പ്രവിഷ്ടാന്നാനഭ്യവഹരണാദ്ബോദ്ധവ്യാ| ഉഷ്ണാഭിപ്രായതാ ഉഷ്ണപ്രിയതാ| നിദാനോക്താനാമനുപശയ ഇതി വചനേനൈവ വിപരീത ഉപശയോऽര്ഥലബ്ധോऽപി സ്പഷ്ടാര്ഥമുച്യതേ; കിംവാ, അര്ഥാപത്തേരനൈകാന്തികത്വേന ഉച്യതേ; യഥാ- നവജ്വരേ ദിവാസ്വപ്നേ പ്രതിഷിദ്ധേऽര്ഥാപത്ത്യാ പുരാണജ്വരേ ദിവാസ്വപ്നഃ പ്രാപ്നോതി, അഥ ച തത്ര ദിവാസ്വപ്നോ ന വിഹിത ഇത്യര്ഥാപത്തേരനൈകാന്തികത്വം വദന്തി| നിദാനോക്താനാമിത്യത്രോക്തഗ്രഹണാദ്യദേവ നിദാനത്വേനോക്തം തസ്യൈവാനുപശയിത്വം നിദര്ശയതി ന പുനര്യസ്യാപാതതോ നിദാനത്വം പ്രതിഭാതി; തേന, മദാത്യയാദൌ മദ്യാദേര്നിദാനത്വേന പ്രതീയമാനസ്യാപി ഉപശയിത്വമേവ||൨൧||

Adhikarana 26 (22-24) · Śloka 24

ഉഷ്ണാമ്ലലവണക്ഷാരകടുകാജീര്ണഭോജനേഭ്യോऽതിസേവിതേഭ്യസ്തഥാ തീക്ഷ്ണാതപാഗ്നിസന്താപശ്രമക്രോധവിഷമാഹാരേഭ്യശ്ച പിത്തം പ്രകോപമാപദ്യതേ||൨൨|| തദ്യദാ പ്രകുപിതമാമാശയാദൂഷ്മാണമുപസൃജ്യാദ്യമാഹാരപരിണാമധാതും രസനാമാനമന്വവേത്യ രസസ്വേദവഹാനി സ്രോതാംസി പിധായ ദ്രവത്വാദഗ്നിമുപഹത്യ പക്തിസ്ഥാനാദൂഷ്മാണം ബഹിര്നിരസ്യ പ്രപീഡയത് കേവലം ശരീരമനുപ്രപദ്യതേ, തദാ ജ്വരമഭിനിര്വര്തയതി||൨൩|| തസ്യേമാനി ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- യുഗപദേവ കേവലേ ശരീരേ ജ്വരസ്യാഭ്യാഗമനമഭിവൃദ്ധിര്വാ ഭുക്തസ്യ വിദാഹകാലേ മധ്യന്ദിനേऽര്ധരാത്രേ ശരദി വാ വിശേഷേണ, കടുകാസ്യതാ, ഘ്രാണമുഖകണ്ഠൌഷ്ഠതാലുപാകഃ, തൃഷ്ണാ, മദോ, ഭ്രമോ, മൂര്ച്ഛാ, പിത്തച്ഛര്ദനമ്, അതീസാരഃ, അന്നദ്വേഷഃ, സദനം, ഖേദഃ, പ്രലാപഃ, രക്തകോഠാഭിനിര്വൃത്തിഃ ശരീരേ, ഹരിതഹാരിദ്രത്വം നഖനയനവദനമൂത്രപുരീഷത്വചാമ്, അത്യര്ഥമൂഷ്മണസ്തീവ്രഭാവഃ, അതിമാത്രം ദാഹഃ, ശീതാഭിപ്രായതാ, നിദാനോക്താനുപശയോ വിപരീതോപശയശ്ചേതി പിത്തജ്വരലിങ്ഗാനി ഭവന്തി||൨൪||

ഉഷ്ണേത്യാദിനാ പിത്തജ്വരമാഹ- തദ്യഥേത്യാദി|- പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| ദ്രവത്വാദഗ്നിമുപഹത്യേതിവചനാദുഷ്ണസ്യാപി പിത്തസ്യ ദ്രവത്വേനാഗ്നിവിപരീതേന ഗുണേനാഗ്നിഹന്തൃതാം ദര്ശയതി| വക്ഷ്യതി ഹി ഗ്രഹണ്യധ്യായേ- “ആപ്ലാവയദ്ധന്ത്യനലം ജലം തപ്തമിവാനലമ്” (ചി.അ.൧൫) ഇതി| ബഹിര്നിരസ്യ പ്രപീഡയദിതിവചനേന പിത്തജ്വരേ വാതജ്വര ഇവ ന സഹസാ വഹ്നിക്ഷേപണം ഭവതി, കിന്തു ശനൈഃ സ്തോകക്രമേണേതി ദര്ശയതി| യുഗപദേവേതി ന വൈഷമ്യേണ| അഭ്യാഗമനമഭിവൃദ്ധിര്വേതി ച പൂര്വേണ യുഗപദേവേത്യാദിനാ പരേണ ച വിശേഷേണേത്യന്തേന ച ഗ്രന്ഥേന സമ്ബധ്യതേ| കോഠാഭിനിര്വൃത്തിഃ ശരീര ഇതി ച്ഛേദഃ||൨൨-൨൪||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

സ്നിഗ്ധഗുരുമധുരപിച്ഛിലശീതാമ്ലലവണദിവാസ്വപ്നഹര്ഷാവ്യായാമേഭ്യോऽതിസേവിതേഭ്യഃ ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമാപദ്യതേ||൨൫|| സ യദാ പ്രകുപിതഃ പ്രവിശ്യാമാശയമൂഷ്മണാ സഹമിശ്രീഭൂയാദ്യമാഹാരപരിണാമധാതും രസനാമാനമന്വവേത്യ രസസ്വേദവഹാനി സ്രോതാംസി പിധായാഗ്നിമുപഹത്യ പക്തിസ്ഥാനാദൂഷ്മാണം ബഹിര്നിരസ്യ പ്രപീഡയന് കേവലം ശരീരമനുപ്രപദ്യതേ, തദാ ജ്വരമഭിനിര്വര്തയതി||൨൬||

സ്നിഗ്ധേത്യാദിനാ ശ്ലേഷ്മജ്വരമാഹ| സ യദേത്യാദി പൂര്വവത് കഫജ്വരേऽപി വ്യാഖ്യേയമ്| നനു, ശ്ലേഷ്മണ ആമാശയഃ സ്ഥാനം, തത് കിം പ്രവിശ്യാമാശയമിതി വചനേന? നൈവം, ശ്ലേഷ്മണ ഉരോऽപി പ്രധാനം സ്ഥാനം, തേനേഹോരഃസ്ഥസ്യാപി ശ്ലേഷ്മണ ആമാശയപ്രവേശം ദര്ശയതി| യത്ര കേവലാമാശയവൃത്തി പിത്തം, തത്ര ‘ആമാശയം പ്രവിശ്യ’ ഇതി ന കൃതം, കിന്തു ‘ആമാശയാദൂഷ്മാണമുപസൃജ്യ’ ഇതി കൃതം; പിത്തം ഹ്യാമാശയപ്രവിഷ്ടമേവ ഭവതി, തച്ചാമാശയൈകദേശസ്ഥം ഗ്രഹണീരൂപാമാശയൈകദേശം വഹ്നിസ്ഥാനം സ്വസ്ഥാനാദ്ഗച്ഛതീതി യുക്തമ്||൨൫-൨൬||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

തസ്യേമാനി ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- യുഗപദേവ കേവലേ ശരീരേ ജ്വരസ്യാഭ്യാഗമനമഭിവൃദ്ധിര്വാ ഭുക്തമാത്രേ പൂര്വാഹ്ണേ പൂര്വരാത്രേ വസന്തകാലേ വാ വിശേഷേണ, ഗുരുഗാത്രത്വമ്, അനന്നാഭിലാഷഃ, ശ്ലേഷ്മപ്രസേകഃ, മുഖമാധുര്യം, ഹൃല്ലാസഃ, ഹൃദയോപലേപഃ, സ്തിമിതത്വം, ഛര്ദിഃ, മൃദ്വഗ്നിതാ, നിദ്രാധിക്യം, സ്തമ്ഭഃ, തന്ദ്രാ, കാസഃ, ശ്വാസഃ, പ്രതിശ്യായഃ, ശൈത്യം, ശ്വൈത്യം ച നഖനയനവദനമൂത്രപുരീഷത്വചാമ്, അത്യര്ഥം ച ശീതപിഡകാ ഭൃശമങ്ഗേഭ്യ ഉത്തിഷ്ഠന്തി, ഉഷ്ണാഭിപ്രായതാ, നിദാനോക്താനുപശയോ വിപരീതോപശയശ്ച; ഇതി (ശ്ലേഷ്മജ്വരലിങ്ഗാനി ഭവന്തി)||൨൭||

യുഗപദിതി ഏകകാലമ്; ഏകദൈവ കഫജ്വരേ സര്വശരീരവ്യാപ്ത്യാ ആഗമനമഭിവൃദ്ധിര്വാ ഭവതീതി ദര്ശയതി| ശീതപിഡകാസ്തന്ത്രാന്തരേ ശ്വേതപിഡകാ ഉച്യന്തേ| ‘തസ്യേമാനി ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി’ ഇത്യേതാവതൈവ കഫജ്വരലിങ്ഗത്വേ ലബ്ധേ പുനഃ ‘ശ്ലേഷ്മജ്വരലിങ്ഗാനി ഭവന്തി’ ഇതി വചനം കിമര്ഥം? ബ്രൂമഃ- തസ്യേതിപദേന സ്വദോഷമാത്രപ്രത്യവമര്ശോऽപി സ്യാത്, തേന ദോഷലിങ്ഗതൈവ പരം ലിങ്ഗാനാം മാ സ്യാദിത്യേതദര്ഥം പുനരഭിധാനമ്; കിംവാ, പൂര്വപ്രതിജ്ഞയാ ലിങ്ഗാനാം പ്രാഗവച്ഛേദ ഉക്തഃ, ഉത്തരേണ ശ്ലേഷ്മജ്വരലിങ്ഗാനി ഭവന്തീത്യനേനാന്ത്യാവച്ഛേദ ഉച്യതേ; ഏവമന്യത്രാപി വാതജ്വരാദൌ പൂര്വരൂപേ ച പുനരുക്തിഃ പരിഹര്തവ്യാ||൨൭||

Adhikarana 29 (28) · Śloka 28

വിഷമാശനാദനശനാദന്നപരിവര്താദൃതുവ്യാപത്തേരസാത്മ്യഗന്ധോപഘ്രാണാദ്വിഷോപഹതസ്യ ചോദകസ്യോപയോഗാദ്ഗരേഭ്യോ ഗിരീണാം ചോപശ്ലേഷാത് സ്നേഹസ്വേദവമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനശിരോവിരേചനാനാമയഥാവത്പ്രയോഗാത് മിഥ്യാസംസര്ജനാദ്വാ സ്ത്രീണാം ച വിഷമപ്രജനനാത് പ്രജാതാനാം ച മിഥ്യോപചാരാദ് യഥോക്താനാം ച ഹേതൂനാം മിശ്രീഭാവാദ്യഥാനിദാനം ദ്വന്ദ്വാനാമന്യതമഃ സര്വേ വാ ത്രയോ ദോഷാ യുഗപത് പ്രകോപമാപദ്യന്തേ, തേ പ്രകുപിതാസ്തയൈവാനുപൂര്വ്യാ ജ്വരമഭിനിര്വര്തയന്തി||൨൮||

വിഷമാശനാദിത്യാദിനാ ദ്വാന്ദ്വികസാന്നിപാതികജ്വരാനാഹ| അനശനം യദ്യപി ന പിത്തശ്ലേഷ്മകരം, തഥാऽപ്യഗ്നിമാന്ദ്യകരത്വാത്ത്രിദോഷകരമപി ഭവതി; കിംവാ ഏഷു വിഷമാശനാദിഷു യഥായോഗ്യതയാ ദ്വന്ദ്വകാരണത്വം ത്രിദോഷകാരണത്വം ചോന്നേയം, തേനാനശനം വാതപിത്തകരം ബോദ്ധവ്യം; യത്തു പിത്തഹരത്വമുക്തമനശനസ്യ, തത്തു പിത്തദ്രവാംശക്ഷയാത്| വചനം ഹി- “കഫപിത്തേ ദ്രവേ ധാതൂ സഹേതേ ലങ്ഘനം മഹത്” ഇതി| അന്നപരിവര്താദിതി സഹസൈവാക്രമേണ കൃതാഭ്യസ്താന്നപരിവര്താത്| അസാത്മ്യഗന്ധോ ഗന്ധദ്രവ്യസ്യ നാസികയാऽന്തഃപ്രവേശാദ്യഥാ ദോഷകരോ ഭവതി ന തഥാऽസാത്മ്യരൂപാദയഃ, തേ ഹി നാവശ്യം ശരീരം വിശന്തി, തേന നേഹാസാത്മ്യരൂപാദയ ഉക്താഃ| യഥാനിദാനമിതി യദാ ദ്വയോര്നിദാനം സേവ്യതേ തദാ ദ്വന്ദ്വഃ, യദാ ത്രയാണാം നിദാനം സേവ്യതേ തദാ ത്രയോ ദോഷാഃ; ദ്വന്ദ്വേऽപി യദാ വാതപിത്തയോര്നിദാനം സേവ്യതേ തദാ വാതപിത്തരൂപം ദ്വന്ദ്വമ്; ഏവമന്യദപി കുപ്യതീത്യര്ഥഃ| സര്വേ ത്രയോ ദോഷാ ഇത്യനേനൈവ ലബ്ധേऽപി യുഗപദിതിവചനം ക്രമപ്രകോപപ്രതിഷേധാര്ഥം, യുഗപദേവ പ്രകോപമാപദ്യന്തേ ന ക്രമേണേത്യര്ഥഃ||൨൮||

Adhikarana 30 (29) · Śloka 29

തത്ര തഥോക്താനാം ജ്വരലിങ്ഗാനാം മിശ്രീഭാവവിശേഷദര്ശനാദ്ദ്വാന്ദ്വികമന്യതമം ജ്വരം സാന്നിപാതികം വാ വിദ്യാത്||൨൯||

ജ്വരലിങ്ഗാനാമിത്യാദൌ മിശ്രീഭാവവിശേഷോ വാതപിത്തലിങ്ഗം വാ, വാതശ്ലേഷ്മലിങ്ഗം വാ, പിത്തശ്ലേഷ്മലിങ്ഗം വാ| അന്യതമമിതി വാതപിത്തജ്വരാദികമ്||൨൯||

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

അഭിഘാതാഭിഷങ്ഗാഭിചാരാഭിശാപേഭ്യ ആഗന്തുര്ഹി വ്യഥാപൂര്വോऽഷ്ടമോ ജ്വരോ ഭവതി| സ കിഞ്ചിത്കാലമാഗന്തുഃ കേവലോ ഭൂത്വാ പശ്ചാദ്ദോഷൈരനുബധ്യതേ| തത്രാഭിഘാതജോ വായുനാ ദുഷ്ടശോണിതാധിഷ്ഠാനേന, അഭിഷങ്ഗജഃ പുനര്വാതപിത്താഭ്യാമ്, അഭിചാരാഭിശാപജൌ തു സന്നിപാതേനാനുബധ്യേതേ||൩൦||

ആഗന്തുജ്വരമാഹ- അഭിഘാതേത്യാദി| അഭിഘാതോ ലഗുഡാദ്യഭിഘാതഃ, അഭിഷങ്ഗഃ കാമാദ്യഭിഷങ്ഗഃ, അഭിചാരോऽഥര്വമന്ത്രാദിര്ജ്വരകരഃ, അഭിശാപസ്തു ഗുരുസിദ്ധാദ്യഭിശപനമ്; ഏതത് പ്രധാനത്വേന ചതുര്വിധം കാരണമിഹോക്തം; തേന, ഓഷധിഗന്ധഭൂതാഭിഷങ്ഗദുഷ്ടഗ്രഹനിരീക്ഷണാദയോऽപ്യാഗന്തുജ്വരഹേതവോ ബോദ്ധവ്യാഃ; കിംവാ, അഭിഘാതഗ്രഹണേന ശരീരാഭിഹനനവാചിനാऽസാത്മ്യഗന്ധാദയോ ഗ്രാഹ്യാഃ, അഭിഷങ്ഗേണ തു ഭൂതാഭിഷങ്ഗാദയഃ| വ്യഥാപൂര്വമിതി ആഗന്തൌ പ്രഥമം വ്യഥാ ഭവതി, പശ്ചാദ്ദോഷാനുബന്ധകൃതാനി ലക്ഷണാനീതി ദര്ശയതി; കിംവാ, വ്യഥാപൂര്വമിതിവചനാദാഗന്തൌ ജ്വരേ വ്യഥൈവ പൂര്വരൂപമിതി വദന്തി| രൂപം തു യദേവ ജ്വരസ്യ പ്രാത്യാത്മികം സന്താപരൂപം തദേവ വാതജ്വരാദിലക്ഷണരഹിതം ബോദ്ധവ്യം പ്രഥമതഃ, ഉത്തരകാലീനദോഷാനുബന്ധേ തു യഥാവക്ഷ്യമാണദോഷലിങ്ഗാന്യേവ ഭവന്തി| അഷ്ടമ ഇതിവചനേനാഭിഘാതാദിഹേതുചതുഷ്ടയയോഗപ്രാപ്തം ചാതുര്വിധ്യം നിഷേധ്യ വ്യഥാപൂര്വകത്വേനൈകരൂപയോഗാദേകവിധത്വം ചതുര്ണാം ദര്ശയതി; ചാതുര്വിധ്യേ ഹ്യാഗന്തോര്നാഷ്ടമത്വം, നവമത്വാദയോऽപി സ്യുഃ| കിഞ്ചിത്കാലമിതി സ്തോകകാലം; കേചിത് ത്ര്യഹം വദന്തി, അന്യേ സപ്താഹമാഹുഃ| ആഗന്തൌ ഹി സപ്താഹാദൂര്ധ്വം ദോഷലിങ്ഗാനി ഭവന്തീതി ദൃഷ്ടമ്| തത്ര യസ്യാഗന്തോര്യാദൃശോ ദോഷാനുബന്ധോ ഭവതി തമാഹ- തത്രാഭിഘാതേത്യാദി| വാതപിത്താഭ്യാമിതി കശ്ചിദ്വാതേന, കശ്ചിത് പിത്തേന, കശ്ചിദ്വാതപിത്താഭ്യാമ്| വചനം ഹി- “കാമശോകഭയാദ്വായുഃ, ക്രോധാത് പിത്തം, ത്രയോ മലാഃ| ഭൂതാഭിഷങ്ഗാത് കുപ്യന്തി ഭൂതസാമാന്യലക്ഷണാഃ” (ചി.അ.൩) ഇതി| ഭൂതാഭിഷങ്ഗേ തു യദ്യപി ത്രിദോഷപ്രകോപ ഉക്തഃ, തഥാऽപി തത്ര വാതപിത്തയോരേവൈതദ്വചനബലാത് പ്രാധാന്യമ്||൩൦||

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

സ സപ്തവിധാജ്ജ്വരാദ്വിശിഷ്ടലിങ്ഗോപക്രമസമുത്ഥാനത്വാദ്വിശിഷ്ടോ വേദിതവ്യഃ, കര്മണാ സാധാരണേന ചോപചര്യതേ | ഇത്യഷ്ടവിധാ ജ്വരപ്രകൃതിരുക്താ||൩൧||

ആഗന്തോര്നിജാദ്ഭേദമാഹ- സ ഇത്യാദി| വിശേഷലിങ്ഗതാ ആഗതോര്വ്യഥാപൂര്വകവ്യാഖ്യാനേ വ്യാകൃതാ, സമുത്ഥാനവിശേഷോऽപ്യഭിഘാതാദിരുക്തഃ, ഉപക്രമവിശേഷോऽപി ‘സാധാരണേന കര്മണാ ചോപചര്യതേ’ ഇതി വചനേനൈവാത്ര കഥ്യതേ| സാധാരണേനേതി ദൈവയുക്തിവ്യപാശ്രയേണ; ദൈവവ്യപാശ്രയം ഹി ബലിമങ്ഗലഹോമാദി, യുക്തിവ്യപാശ്രയം ഹി ലഘ്വശനാപതര്പണയവാഗൂകഷായപാനാദി| പ്രകൃതിരുക്തേതി സ്വഭാവോऽപി വാതാദിജ്വരാണാം നിദാനാദ്യുപഹിത ഉക്ത ഇത്യര്ഥഃ||൩൧||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

ജ്വരസ്ത്വേക ഏവ സന്താപലക്ഷണഃ| തമേവാഭിപ്രായവിശേഷാദ്ദ്വിവിധമാചക്ഷതേ, നിജാഗന്തുവിശേഷാച്ച| തത്ര നിജം ദ്വിവിധം ത്രിവിധം ചതുര്വിധം സപ്തവിധം ചാഹുര്ഭിഷജോ വാതാദിവികല്പാത്||൩൨||

നിജാഗന്തുവിശേഷാച്ച ദ്വിവിധമിതി സമ്ബന്ധഃ| നിജം ദ്വിവിധമിത്യാദൌ ദ്വൈവിധ്യം (സംസൃഷ്ടാസംസൃഷ്ടജന്യത്വേന ) ശീതോഷ്ണാഭിപ്രായഭേദാത്, ത്രിവിധം ത്രിദോഷഭേദാത്, ചതുര്വിധം പ്രത്യേകം വാതാദിദോഷജന്യഭേദാത്| തത്ര ചാതുര്വിധ്യേ ദ്വന്ദ്വജ്വരാഃ പ്രതിക്ഷിപ്യന്തേ, തേഷാം പ്രത്യേകം വാതാദിജ്വരസദൃശത്വാത്; ത്രിദോഷജ്വരസ്തു അസാധ്യതായോഗാത് കൃച്ഛ്രസാധ്യതായോഗാദ്വാ പൃഥഗുച്യതേ||൩൨||

Adhikarana 34 (33) · Śloka 33

തസ്യേമാനി പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- മുഖവൈരസ്യം, ഗുരുഗാത്രത്വമ്, അനന്നാഭിലാഷഃ, ചക്ഷുഷോരാകുലത്വമ്, അശ്ര്വാഗമനം, നിദ്രാധിക്യമ്, അരതിഃ, ജൃമ്ഭാ, വിനാമഃ, വേപഥുഃ, ശ്രമഭ്രമപ്രലാപജാഗരണരോമഹര്ഷദന്തഹര്ഷാഃ, ശബ്ദശീതവാതാതപസഹത്വാസഹത്വമ്, അരോചകാവിപാകൌ, ദൌര്ബല്യമ്, അങ്ഗമര്ദഃ, സദനമ്, അല്പപ്രാണതാ, ദീര്ഘസൂത്രതാ, ആലസ്യമ്, ഉചിതസ്യ കര്മണോ ഹാനിഃ, പ്രതീപതാ സ്വകാര്യേഷു, ഗുരൂണാം വാക്യേഷ്വഭ്യസൂയാ, ബാലേഭ്യഃ പ്രദ്വേഷഃ, സ്വധര്മേഷ്വചിന്താ, മാല്യാനുലേപനഭോജനപരിക്ലേശനം, മധുരേഭ്യശ്ച ഭക്ഷേഭ്യഃ പ്രദ്വേഷഃ, അമ്ലലവണകടുകപ്രിയതാ ച, ഇതി ജ്വരസ്യ പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി പ്രാക്സന്താപാത്; അപി ചൈനം സന്താപാര്തമനുബധ്നന്തി||൩൩||

തസ്യേമാനീത്യാദിനാ സര്വജ്വരസാധാരണം പൂര്വരൂപമാഹ| ഏതാനി ച പൂര്വരൂപാണ്യാഗന്തോരപീത്യേകേ വദന്തി; അന്യേ തു നിജാനാമേവൈതാനീതി വദന്തി, ആഗന്തോസ്തു വ്യഥൈവ പൂര്വരൂപമ്| അത്രാപ്യനന്നാഭിലാഷാരോചകയോഃ പൂര്വവദ്ഭേദഃ| ദൌര്ബല്യം ശരീരബലഹാനിഃ, അല്പപ്രാണതാ ച മാനസബലഹാനിര്ബോദ്ധവ്യാ; കിംവാ ദൌര്ബല്യം മാംസാപചയഃ| ദീര്ഘസൂത്രതാ ചിരേണ കാര്യകര്തൃത്വമ്| ജ്വരപൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി പ്രാക്സന്താപാദിതി ച്ഛേദഃ, ജ്വരരൂപസന്താപാത് പ്രാഗേതാനി പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| അപിച സന്താപാര്തമനുബധ്നന്തീത്യനേന പ്രവ്യക്തേऽപി ജ്വരേ കാനിചിത്പൂര്വരൂപാണി മുഖവൈരസ്യാരുച്യാദീനി ഭവന്തീതി ദര്ശയതി| ന ചൈവം പൂര്വരൂപാനുവൃത്തൌ രിഷ്ടത്വം വാച്യം; യതഃ സര്വപൂര്വരൂപാണാമതിമാത്രാനുവര്തനം രിഷ്ടമുക്തമ്| വചനം ഹി- “പൂര്വരൂപാണി സര്വാണി ജ്വരോക്താന്യതിമാത്രയാ| യം വിശന്തി വിശത്യേനം മൃത്യുര്ജ്വരപുരഃസരഃ” (ഇ.അ.൫) ഇതി; കിംവാ, അസ്യ ശ്ലോകസ്യാന്യ ഏവാര്ഥഃ, തമിന്ദ്രിയേ വക്ഷ്യാമഃ| ന ചാരുച്യാദീനാം വ്യക്തജ്വരഭാവിത്വേന പൂര്വരൂപത്വം ഹന്യതേ, യതോ ലിങ്ഗാന്തരയുക്താന്യരുച്യാദീനി ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി, ലിങ്ഗാന്തരവിരഹിതാനി തു പൂര്വരൂപാണി||൩൩||

Adhikarana 35 (34) · Śloka 34

ഇത്യേതാന്യേകൈകശോ ജ്വരലിങ്ഗാനി വ്യാഖ്യാതാനി ഭവന്തി വിസ്തരസമാസാഭ്യാമ്||൩൪||

ഏകൈകശോ ജ്വരലിങ്ഗാനീത്യത്ര ലിങ്ഗശബ്ദേന നിദാനപൂര്വരൂപാദീന്യുച്യന്തേ| വിസ്തരസമാസാഭ്യാമിതി വിസ്തരേണ വാതാദിജ്വരോക്താഃ, സമാസേന സംസര്ഗസന്നിപാതജാഃ; യസ്ത്വത്ര സമാസേനോക്തഃ സ ചികിത്സിതേ പ്രപഞ്ചനീയ ഇതി ഭാവഃ||൩൪||

Adhikarana 36 (35) · Śloka 35

ജ്വരസ്തു ഖലു മഹേശ്വരകോപപ്രഭവഃ, സര്വപ്രാണഭൃതാം പ്രാണഹരോ, ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപകരഃ, പ്രജ്ഞാബലവര്ണഹര്ഷോത്സാഹഹ്രാസകരഃ , ശ്രമക്ലമമോഹാഹാരോപരോധസഞ്ജനനഃ; ജ്വരയതി ശരീരാണീതി ജ്വരഃ, നാന്യേ വ്യാധയസ്തഥാ ദാരുണാ ബഹൂപദ്രവാ ദുശ്ചികിത്സ്യാശ്ച യഥാऽയമ്| സ സര്വരോഗാധിപതിഃ, നാനാതിര്യഗ്യോനിഷു ച ബഹുവിധൈഃ ശബ്ദൈരഭിധീയതേ| സര്വേ പ്രാണഭൃതഃ സജ്വരാ ഏവ ജായന്തേ സജ്വരാ ഏവ മ്രിയന്തേ ച; സ മഹാമോഹഃ, തേനാഭിഭൂതാഃ പ്രാഗ്ദൈഹികം ദേഹിനഃ കര്മ കിഞ്ചിദപി ന സ്മരന്തി, സര്വപ്രാണഭൃതാം ച ജ്വര ഏവാന്തേ പ്രാണാനാദത്തേ||൩൫||

സമ്പ്രതി ജ്വരസ്യ മഹാപ്രഭാവതാം ദര്ശയിതും പൂര്വോത്പത്തിപ്രകാരമാഹ- ജ്വരസ്ത്വിത്യാദി| മഹേശ്വരകോപപ്രഭവ ഇത്യനേന ജ്വരചികിത്സിതേ “ദ്വിതീയേ ഹി യുഗേ ശര്വമക്രോധവ്രതമാസ്ഥിതമ്” (ചി.അ.൩) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥേ വക്ഷ്യമാണാം ജ്വരോത്പത്തിമാഹ| ക്രോധഭവത്വേന ച ശ്ലേഷ്മജന്യസ്യാപ്യാഗ്നേയത്വം ദര്ശയതി; ക്രോധോ ഹ്യഗ്നിരൂപഃ, തേന തന്മയോऽപി ജ്വരസ്തഥൈവ; അത ഏവോക്തമ്- “ഊഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാസ്ത്യൂഷ്മണാ വിനാ| തസ്മാത് പിത്തവിരുദ്ധാനി ത്യജേത് പിത്താധികേऽധികമ്” (വാ.ചി.അ.൧) ഇതി| ന ച രുദ്രകോപഭവത്വേന ലോഭാഭിദ്രോഹപ്രഭവത്വം ജ്വരസ്യ വിരുധ്യതേ; യതോ രുദ്രകോപോദ്ഭൂത ഏവ ജ്വരോ ലോഭാഭിദ്രോഹസ്വരൂപപാപാചാരപ്രാപ്ത്യാ പുരാ മനുഷ്യേഷു ഭൂതഃ| സര്വപ്രാണിനാം ജ്വര ഏവ പ്രാണഹര ഇതി മരണകാലേ സര്വപ്രാണിനാം ജ്വര ഏവ പ്രാണഹര ഇതി ദര്ശയതി| ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപകര ഇത്യത്ര പ്രത്യേകം താപലക്ഷണം ജ്വരചികിത്സിതേ ബോദ്ധവ്യം “വൈചിത്ത്യമരതിര്ഗ്ലാനിര്മനഃസന്താപലക്ഷണമ്” (ചി.അ.൩) ഇത്യാദിനാ| ജ്വരയതി സന്താപയതി| ഇതിശബ്ദോ ഹേതൌ; തേന, യസ്മാദുക്തമഹേശ്വരക്രോധപ്രഭവത്വാദിയുക്തഃ, തസ്മാത്| സര്വരോഗാണാമധിപതിരിവേതി സര്വരോഗാധിപതിഃ| നാനാവിധൈഃ ശബ്ദൈരിതി ഹസ്തിഷു പാകലോ, ഗോഷു ഖേരികോ , മത്സ്യാനാമിന്ദ്രജാലോ, വിഹങ്ഗാനാം ഭ്രാമരക ഇത്യാദിശബ്ദൈഃ| സര്വപ്രാണഭൃതഃ സജ്വരാ ഏവ ജായന്തേ സജ്വരാ ഏവ മ്രിയന്തേ ച തത് കിമിതി തേഷാം ജന്മനി മരണേ വാ സന്താപാത്മാ ജ്വരോ ന ലക്ഷ്യത ഇത്യാഹ- സ മഹാമോഹ ഇതി; ജന്മമരണയോര്മഹാമോഹരൂപോ ജ്വരോ ഭവതി, ന സന്താപാത്മേത്യര്ഥഃ| അത ഏവോക്തം- “ജ്വരപ്രഭാവോ ജന്മാദൌ നിധനേ ച മഹത്തമഃ” (ചി.അ.൩) ഇതി| ജന്മനി മഹാമോഹരൂപതാമാഹ- തേനേത്യാദി| പ്രാഗ്ദൈഹികം ജന്മാന്തരകൃതമ്| നനു, ശുദ്ധസത്ത്വാനുഗമാത് പ്രാഗ്ദൈഹികം സ്മരണം യുക്തം; വചനം ഹി- “യദാ തേനൈവ ശുദ്ധേന മനസാ യുജ്യതേ, തദാ ജാതിമതിക്രാന്താമപി സ്മരതി” (ശാ.അ.൩) ഇതി| ന, തസ്യ ശുദ്ധമനഃസത്ത്വാനുവൃത്തേരപവാദത്വാദേതത്പരിത്യജ്യാന്യത്ര ജ്വരസ്യ പ്രാഗ്ദൈഹികവിസ്മാരകത്വം ജ്ഞേയമ്| മരണേ മഹാമോഹതാമാഹ- സര്വപ്രാണഭൃതാമിത്യാദി| ജ്വര ഏവ മഹാമോഹരൂപ ഏവേതി ഭാവഃ; തേന മ്രിയമാണാഃ സര്വേ മഹാമോഹം പ്രവിശന്തീത്യര്ഥഃ||൩൫||

Adhikarana 37 (36) · Śloka 36

തത്ര പൂര്വരൂപദര്ശനേ ജ്വരാദൌ വാ ഹിതം ലഘ്വശനമപതര്പണം വാ, ജ്വരസ്യാമാശയസമുത്ഥത്വാത്; തതഃ കഷായപാനാഭ്യങ്ഗസ്നേഹസ്വേദപ്രദേഹപരിഷേകാനുലേപനവമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനോപശമന- നസ്തഃകര്മധൂപധൂമപാനാഞ്ജനക്ഷീരഭോജനവിധാനം ച യഥാസ്വം യുക്ത്യാ പ്രയോജ്യമ്||൩൬||

സമ്പ്രതി സൂത്രിതം ചികിത്സാസൂത്രമാഹ- തത്രേത്യാദി| യദ്യപി ചികിത്സിതേ ജ്വരാദൌ ലങ്ഘനം വക്ഷ്യതി, തഥാऽപീഹ പാക്ഷികലഘ്വശനവിധാനം ന വിരോധി, ലഘ്വശനസ്യാപി ലാഘവകര്തൃത്വേനൈവ ലങ്ഘനത്വാത്; കിംവാ, യത്ര വാതാദിജ്വരേ ലങ്ഘനം ന കര്തവ്യം തത്ര ലഘ്വശനം ബോദ്ധവ്യമ്, അപതര്പണം ച ലങ്ഘനമേവ| അഥ കിമിതി വാതികേऽപി ജ്വരേ വാതകാരകം ലഘ്വശനമപതര്പണം വാ കാര്യമിത്യാഹ- ആമാശയസമുത്ഥത്വാദിത്യാദി| ആമാശയസമ്ബന്ധേന വാതോऽപി മനാഗ്ലങ്ഘനീയഃ സ്ഥാനാപേക്ഷയാ ഭവതീതി ഭാവഃ| വചനം ഹി- “സ്ഥാനം ജയേദ്ധി പൂര്വം സ്ഥാനസ്യാവിരോധേന” ഇതി||൩൬||

Adhikarana 38 (37-40) · Śloka 40

ജീര്ണജ്വരേഷു തു സര്വേഷ്വേവ സര്പിഷഃ പാനം പ്രശസ്യതേ യഥാസ്വൌഷധസിദ്ധസ്യ; സര്പിര്ഹി സ്നേഹാദ്വാതം ശമയതി, സംസ്കാരാത് കഫം, ശൈത്യാത് പിത്തമൂഷ്മാണം ച; തസ്മാജ്ജീര്ണജ്വരേഷു സര്വേഷ്വേവ സര്പിര്ഹിതമുദകമിവാഗ്നിപ്ലുഷ്ടേഷു ദ്രവ്യേഷ്വിതി||൩൭|| ഭവന്തി ചാത്ര- യഥാ പ്രജ്വലിതം വേശ്മ പരിഷിഞ്ചന്തി വാരിണാ| നരാഃ ശാന്തിമഭിപ്രേത്യ തഥാ ജീര്ണജ്വരേ ഘൃതമ്||൩൮|| സ്നേഹാദ്വാതം ശമയതി, ശൈത്യാത് പിത്തം നിയച്ഛതി| ഘൃതം തുല്യഗുണം ദോഷം സംസ്കാരാത്തു ജയേത് കഫമ്||൩൯|| നാന്യഃ സ്നേഹസ്തഥാ കശ്ചിത് സംസ്കാരമനുവര്തതേ| യഥാ സര്പിരതഃ സര്പിഃ സര്വസ്നേഹോത്തമം മതമ്||൪൦||

യഥാസ്വൌഷധസിദ്ധസ്യേതി വാതാദിജ്വരേ വാതജ്വരാദിഹരദ്രവ്യസിദ്ധസ്യ| കഥം സര്പിഃ സര്വത്ര കാര്യമിത്യാഹ- സര്പിര്ഹി സ്നേഹാദിത്യാദി| സംസ്കാരാത് കഫമിതി കടുതിക്താദികഫഹരസംസ്കാരാത്| യദ്യപി ച ‘യഥാസ്വൌഷധസിദ്ധസ്യ’ ഇതി വചനാദ്വാതേऽപി വാതഹരസംസ്കൃതമേവ സര്പിര്വിഹിതം , തഥാऽപി വാതേ രൂക്ഷവിപരീതേന സ്നേഹേനാപി സര്പിര്വാതഹരമേവ, പിത്തേऽപ്യുഷ്ണവിപരീതശൈത്യാന്വിതം, കഫേ തു സര്പിഷഃ സ്നേഹശൈത്യാദിനാ സമാനേന കശ്ചിന്ന സ്വാഭാവികോ വിരോധിഗുണോऽസ്തി കിന്തു സംസ്കാരാദ്ധിതമേവേതി ദര്ശയതി| ഊഷ്മാണം ചേതി ജ്വരപ്രഭാവഭൂതമൂഷ്മാണം; ന പിത്തോഷ്മാണം, തസ്യ പിത്തഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണാത്| അനേന ജ്വരസ്യോഷ്മഹരണേന സര്പിഷോ ജ്വരവ്യാധിപ്രത്യനീകത്വം ദര്ശിതം ഭവതി| അത്ര വാതശമനം സര്പിഷോऽഭിധായ പിത്തശമനേऽഭിധാതവ്യേ കഫശമനമുച്യതേ, ശേഷതോ വക്തവ്യോഷ്മരൂപവ്യാധിപ്രത്യനീകതയാऽപി പിത്തശമനഹേതോഃ ശൈത്യസ്യ സമാനഗുണത്വാത്; യദി ത്വിഹ മധ്യേ പിത്തപ്രശമനമുച്യതേ, തദാ പുനഃ സംസ്കാരാത് കഫമിത്യുക്ത്വാ ശൈത്യാദൂഷ്മാണമിതി വക്തവ്യം സ്യാത്| യത്ര തു ശ്ലോകപാഠേ വ്യാധിപ്രത്യനീകത്വം ഘൃതസ്യ പൃഥങ്നോക്തം; തത്ര, ‘സ്നേഹാദ്വാതം ശമയതി’ ഇത്യാദൌ വാതമനു പിത്തമേവ കൃതമിതി സാധു കൃതമ്| തസ്മാദിതി ദോഷവ്യാധിപ്രത്യനീകത്വാത്| ജീര്ണജ്വരേഷ്വിതി വചനേനാമജ്വരേ നിഷേധയതി, സാമേ ഹി സമാനഗുണത്വാത് സര്പിരഹിതമ്| ശാന്തിമിതി സന്താപശാന്തിമ്| അഭിപ്രേത്യേതി ബുദ്ധ്യാ സ്വീകൃത്യ, തഥാ ജീര്ണജ്വരേ ഘൃതം ‘ദദാതി’ ഇതി ശേഷഃ| നന്വത്ര, ശ്ലോകേ സര്പിര്ഗുണകഥനേ കിമിതി വ്യാധിരൂപോഷ്മശമനം നോച്യതേ? ബ്രൂമഃ- പിത്തോഷ്മാവ്യതിരിക്തത്വേന ജ്വരോഷ്മണഃ പിത്തശമനേനൈവ ലബ്ധത്വാത്| നനു യദ്യേവം ഗദ്യപാഠേ പൃഥങ്ന തര്ഹി പഠനീയ ഊഷ്മാ? ബ്രൂമഃ- യാവാനൂഷ്മാ ശാരീരഃ സ പൈത്ത ഏവ, യതോ ബ്രൂതേ- “ഊഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി” (വാ.ചി.അ.൧) ഇത്യാദി, തഥാ “പിത്താദൂഷ്മോഷ്മണഃ പക്തിര്നരാണാമുപജായതേ” (സൂ.അ.൧൭) ഇതി; കിന്തു, നാസാവൂഷ്മാ കദാചിത് പിത്തേന സാമ്യേऽപ്യേകോ ഭവതി, യഥാ- കഫജ്വരേ; കദാചിത്ത്വധികേ പിത്തേ വഹ്നിരൂപ ഊഷ്മാ മന്ദോ ഭവതി, യഥാ- പിത്താഗ്നിമാന്ദ്യേ; തദേവമൂഷ്മാ പിത്താദ്ഭിന്നോऽഭിന്നശ്ച ഭവതി; തത്ര ഭേദം ഗൃഹീത്വാ ഗദ്യപാഠേ പൃഥഗ് ജ്വരോഷ്മാ പഠിതഃ, ശ്ലോകപാഠേ ത്വഭേദവിവക്ഷയാ ന പൃഥക് പഠിതഃ| ജ്വരേ തു പിത്തോഷ്മാ ജ്വരപ്രഭാവേണ വര്ധതേ, സ ച പ്രഭാവോ ജ്വരസ്യ ദോഷദൂഷ്യവിശേഷാത്മകസ്യ, തഥാ “ജ്വരസ്ത്രിപാദസ്ത്രിശിരഃ” ഇത്യാദ്യുക്തപ്രാണിവിശേഷസ്യ ജ്ഞേയഃ| നനു സര്പിഃ കഥം പിത്തം ഹന്തി? യതഃ, യഥാ പിത്തവിപരീതശൈത്യം സര്പിഷി, തഥാ പിത്തസമാനഃ സ്നേഹോऽപ്യസ്തി| നൈവം, പിത്തേ “സസ്നേഹം” (സൂ.അ.൧) ഇതീഷദര്ഥേന സശബ്ദേനാല്പസ്യ സ്നേഹസ്യാഭിധാനാത്, ഉഷ്ണത്വം തു പിത്തേ പ്രധാനമ്| യദ്യപി പിത്തം ജലേനാപ്യാരബ്ധം, തഥാऽപി തത്ര ശൈത്യമഭിഭൂയാഗ്നികൃതമൌഷ്ണ്യമേവാധികം ഭവതി, തഥാ തേജസോ രൌക്ഷ്യേണ ജലകൃതസ്നേഹോऽപി പിത്തേऽഭിഭൂയതേ, ദ്രവത്വം തു ജലകൃതം തേജസാ നാഭിഭൂയതേ, ദൃശ്യതേ ഹ്യഗ്നിസമ്പൃക്തേ ജലേ ദ്രവത്വമല്പസ്നേഹതാ ഉഷ്ണതാ ചേതി| കിംവാ, കിമനേന തപ്തജലദൃഷ്ടാന്തേന, അദൃഷ്ടകൃത ഏവായം ഭൂതാനാമുത്പാദഃ; തേന, കശ്ചിതേവ ഗുണഃ പാഞ്ചഭൌതികത്വേऽപി ദ്രവ്യാണാമാവിര്ഭൂതോ ഭവതി, നതു സര്വേ; യഥാ- ശാലിഷു തോയകൃതം മധുരത്വം, ന തു ഗൌരവമിത്യുക്തം സൂത്രസ്ഥാനേ| ഉത്സര്ഗതഃ സസ്നേഹസ്യാപി പിത്തസ്യ കദാചിത്തേജോഭൂയസ്ത്വേന രൂക്ഷത്വമപി ഭവതി ജീര്ണജ്വരേ, തേന സ്നിഗ്ധശീതം സര്പിര്ഹിതം തത്ര ഭവതീതി ന ദോഷഃ| അത ഏവോക്തം ചികിത്സിതേ- “രൂക്ഷം തേജോ ജ്വരകരം” (ചി.അ.൩) ഇത്യാദി| ന ച വാച്യം- യത്- സാംസിദ്ധികമപി ചേത് പിത്തസ്യ സ്നിഗ്ധത്വമപൈതി തദാ വാതസ്യാപി രൌക്ഷ്യം കിമിതി നാപൈതീതി; യതോ വിചിത്രാ ഏവ ഹി ഗുണാ അപ്രതിക്ഷേപണീയാഃ പ്രതിക്ഷേപണീയാശ്ച; തത്ര യേ ന സര്വദാ ദൃശ്യന്തേ വാതശൈത്യ-പിത്തസ്നേഹാദയഃ, ത ഏവ പ്രതിക്ഷേപണീയാഃ; നാന്യേ, തഥൈവ ദൃഷ്ടത്വാത്| തുല്യഗുണമിതി സര്വഥാ തുല്യഗുണമ്| നനു സംസ്കാരാത് കഫഹന്തൃത്വേ സംസ്കാരേണൈവ കഫോ ഹന്യതേ , കസ്തത്ര സര്പിഷോ വ്യാപാര ഇത്യാഹ- നാന്യ ഇത്യാദി| നാന്യ ഇതി തൈലാദിഃ| സംസ്കാരമനുവര്തത ഇതി സംസ്കാരകദ്രവ്യകാര്യം കരോതി| ഏതേനൈതദ്ദര്ശയതി- യത്- തേനൈവ ദ്രവ്യേണ യാദൃങ്മാനേന ഘൃതം സംസ്ക്രിയതേ, അന്യത്ര തൈലാദിസ്നേഹസ്തഥൈവ യദി സംസ്ക്രിയതേ തദാ ഘൃതമേവാന്യസ്നേഹേഭ്യോ വിശേഷേണ സംസ്കാരകദ്രവ്യകാര്യം കരോതി; അയം ഘൃതപ്രഭാവോऽധികഃ, തേന സംസ്കാരാത് കഫവിജയേ ഘൃതമേവ കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ| പ്രപഞ്ചിതശ്ചായമര്ഥഃ സ്നേഹാധ്യായേ||൩൭-൪൦||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

ഗദ്യോക്തോ യഃ പുനഃ ശ്ലോകൈരര്ഥഃ സമനുഗീയതേ| തദ്വ്യക്തിവ്യവസായാര്ഥം ദ്വിരുക്തം തന്ന ഗര്ഹ്യതേ||൪൧||

നനു സ്നേഹാദ്വാതം ശമയതീത്യാദിഗ്രന്ഥോ ഗദ്യേനൈവോക്തഃ, തത് കിമര്ഥം ശ്ലോകേനോച്യത ഇത്യാഹ- ഗദ്യോക്തോ യ ഇത്യാദി| തദ്വ്യക്തിവ്യവസായാര്ഥമിത്യത്ര തദ്വ്യക്തിര്ഗദ്യോക്താര്ഥസ്യ വ്യക്തിഃ പ്രസന്നതേതി യാവത്, വ്യവസായഃ അധ്യവസായോ ഗ്രഹണമിത്യര്ഥഃ; യസ്മാത് പൂര്വോക്താര്ഥസ്പഷ്ടീകരണാര്ഥം പുനഃ ശ്ലോകേനാഭിധാനം, തസ്മാത് പ്രയോജനാന്തരയുക്തത്വാന്ന പുനരുക്തിദോഷ ഇതി ഭാവഃ| ഗദ്യോക്താപേക്ഷയാ ശ്ലോകാഭിധാനം സുഖഗ്രഹണം ഭവതീതി ലോകസിദ്ധമേവ| അത്ര ച ഗദ്യോക്ത ഇത്യുപലക്ഷണം, തേന ശ്ലോകോക്തോऽപി ശ്ലോകേനോച്യത ഇതി ബോദ്ധവ്യം; യഥാ- ആരഗ്വധീയേ| ഏവം ഗദ്യോക്തോऽപി ഗദ്യേനേതി ബോദ്ധവ്യം; യഥാ- പ്രപഞ്ചേന കാരണാദ്യഭിധായോക്തമ്- “ഏവമസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ പ്രജ്ഞാപരാധഃ പരിണാമശ്ച” (സൂ.അ.൧൧) ഇത്യാദി| തഥാ ശ്ലോകേനോക്തോऽപി ഗദ്യേനോച്യതേ, യഥാ- “ബ്രഹ്മണാ ഹി യഥാ പ്രോക്തം” (സൂ.അ.൧) ഇത്യാദി ശ്ലോകേനാഭിധായ ആദ്യേऽധ്യായേ പുനരന്യത്രോക്തം- “യമായുര്വേദമശ്വിനൌ മഹ്യം പ്രായച്ഛേതാമ്” (ചി.അ.൧.പാ.൪) ഇത്യാദി| അത്ര ശ്ലോകാഭിധാനമേവ സുഖഗ്രഹണാര്ഥമിതി ജ്ഞേയമ്| കിംവാ, തദ്വ്യക്തിവ്യവസായാര്ഥമിതി യഥായോഗ്യതയാ ബോദ്ധവ്യമ്| തേന, പ്രപഞ്ചാഭിധാനമര്ഥവ്യക്ത്യര്ഥം ബോദ്ധവ്യം, സങ്ക്ഷേപാഭിധാനം തു വ്യവസായാര്ഥം; തേന ഗദ്യശ്ലോകാഭിധാനാഭ്യാം വ്യക്തിവ്യവസായൌ ക്രിയേതേ| തത്ര പ്രപഞ്ചാഭിധാനേऽര്ഥസ്യ വ്യക്തിഃ സ്ഫുടൈവേതി, സങ്ക്ഷേപാഭിധാനം തു പ്രപഞ്ചാപേക്ഷയാ സുഖഗ്രഹണം ഭവതി||൪൧||

Adhikarana 40 (42-44) · Śloka 44

തത്ര ശ്ലോകാഃ- ത്രിവിധം നാമപര്യായൈര്ഹേതും പഞ്ചവിധം ഗദമ്| ഗദലക്ഷണപര്യായാന് വ്യാധേഃ പഞ്ചവിധം ഗ്രഹമ്||൪൨|| ജ്വരമഷ്ടവിധം തസ്യ പ്രകൃഷ്ടാസന്നകാരണമ്| പൂര്വരൂപം ച രൂപം ച ഭേഷജം സങ്ഗ്രഹേണ ച||൪൩|| വ്യാജഹാര ജ്വരസ്യാഗ്രേ നിദാനേ വിഗതജ്വരഃ| ഭഗവാനഗ്നിവേശായ പ്രണതായ പുനര്വസുഃ||൪൪||

സങ്ഗ്രഹേ യദ്യപി ഹേതുപര്യായാഃ പൂര്വമുക്താസ്തദനു ഹേതുത്രൈവിധ്യം, തഥാऽപി ഛന്ദോऽനുരോധേന തദ്വിപര്യയകഥനമ്| നാമരൂപാ യോഗരൂഢാഃ പര്യായാ നാമപര്യായാഃ| പഞ്ചവിധം ഗദമിതി ആഗ്നേയാദിഭേദേന| ‘ഗദപര്യായനാമാനി’ ഇതി പാഠേ യല്ലിങ്ഗപര്യായാഭിധാനം തസ്യ വ്യാധിപഞ്ചവിധഗ്രഹശബ്ദേനൈവ ‘തസ്യോപലബ്ധിഃ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥാന്തര്നിവിഷ്ടസകലാര്ഥസ്യ ഗൃഹീതത്വാദ്ഗ്രഹണമ്; ‘ഗദലക്ഷണപര്യായാന്’ ഇതി പാഠേ തു പൂര്വപക്ഷോ നാസ്ത്യേവ, പാഠസ്തു നായമതിപ്രസിദ്ധഃ| പ്രകൃഷ്ടാസന്നകാരണം ജ്വരസ്യ രൂക്ഷാദി പ്രകൃഷ്ടമ്, ആസന്നം വാതാദി; തഥാ പ്രകൃഷ്ടം രുദ്രകോപഃ, ആസന്നം തു രൂക്ഷാദി| യദ്യപി രൂപാത് പശ്ചാത് പൂര്വരൂപമുക്തം, തഥാऽപി ഛന്ദോനുരോധാത് പൂര്വരൂപമഗ്രേ കൃതം; കിംവാ, വാതാദിജവിശിഷ്ടജ്വരലക്ഷണാനാമവ്യക്താനാം വിശിഷ്ടജ്വരപൂര്വരൂപതാം സൂചയതാ പൂര്വരൂപം പൂര്വങ്കൃതം; വാതാദിജ്വരലക്ഷണാനി ഹ്യവ്യക്താനി പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി||൪൨-൪൪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ നിദാനസ്ഥാനേ ജ്വരനിദാനം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം നിദാനസ്ഥാനേ ജ്വരനിദാനം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||