Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ജ്വരനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
1. jvaranidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഇഹ ഖലു ഹേതുര്നിമിത്തമായതനം കര്താ കാരണം പ്രത്യയഃ സമുത്ഥാനം നിദാനമിത്യനര്ഥാന്തരമ്| തത്ത്രിവിധമ്- അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ, പ്രജ്ഞാപരാധഃ, പരിണാമശ്ചേതി||൩||
View original
इह खलु हेतुर्निमित्तमायतनं कर्ता कारणं प्रत्ययः समुत्थानं निदानमित्यनर्थान्तरम्| तत्त्रिविधम्- असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
അതസ്ത്രിവിധാ വ്യാധയഃ പ്രാദുര്ഭവന്തി- ആഗ്നേയാഃ, സൌമ്യാഃ, വായവ്യാശ്ച; ദ്വിവിധാശ്ചാപരേ- രാജസാഃ, താമസാശ്ച||൪||
View original
अतस्त्रिविधा व्याधयः प्रादुर्भवन्ति- आग्नेयाः, सौम्याः, वायव्याश्च; द्विविधाश्चापरे- राजसाः, तामसाश्च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തത്ര വ്യാധിരാമയോ ഗദ ആതങ്കോ യക്ഷ്മാ ജ്വരോ വികാരോ രോഗ ഇത്യനര്ഥാന്തരമ്||൫||
View original
तत्र व्याधिरामयो गद आतङ्को यक्ष्मा ज्वरो विकारो रोग इत्यनर्थान्तरम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തസ്യോപലബ്ധിര്നിദാനപൂര്വരൂപലിങ്ഗോപശയസമ്പ്രാപ്തിതഃ||൬||
View original
तस्योपलब्धिर्निदानपूर्वरूपलिङ्गोपशयसम्प्राप्तितः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
തത്ര നിദാനം കാരണമിത്യുക്തമഗ്രേ||൭||
View original
तत्र निदानं कारणमित्युक्तमग्रे||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
പൂര്വരൂപം പ്രാഗുത്പത്തി ലക്ഷണം വ്യാധേഃ||൮||
View original
पूर्वरूपं प्रागुत्पत्ति लक्षणं व्याधेः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
പ്രാദുര്ഭൂതലക്ഷണം പുനര്ലിങ്ഗമ്| തത്ര ലിങ്ഗമാകൃതിര്ലക്ഷണം ചിഹ്നം സംസ്ഥാനം വ്യഞ്ജനം രൂപമിത്യനര്ഥാന്തരമ്||൯||
View original
प्रादुर्भूतलक्षणं पुनर्लिङ्गम्| तत्र लिङ्गमाकृतिर्लक्षणं चिह्नं संस्थानं व्यञ्जनं रूपमित्यनर्थान्तरम्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ഉപശയഃ പുനര്ഹേതുവ്യാധിവിപരീതാനാം വിപരീതാര്ഥകാരിണാം ചൌഷധാഹാരവിഹാരാണാമുപയോഗഃ സുഖാനുബന്ധഃ||൧൦||
View original
उपशयः पुनर्हेतुव्याधिविपरीतानां विपरीतार्थकारिणां चौषधाहारविहाराणामुपयोगः सुखानुबन्धः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
സമ്പ്രാപ്തിര്ജാതിരാഗതിരിത്യനര്ഥാന്തരം വ്യാധേഃ||൧൧||
View original
सम्प्राप्तिर्जातिरागतिरित्यनर्थान्तरं व्याधेः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12(1)) · Śloka 12
സാ സങ്ഖ്യാപ്രാധാന്യവിധിവികല്പബലകാലവിശേഷൈര്ഭിദ്യതേ|൧൨|
View original
सा सङ्ख्याप्राधान्यविधिविकल्पबलकालविशेषैर्भिद्यते|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (12(2)) · Śloka 12
സങ്ഖ്യാ താവദ്യഥാ- അഷ്ടൌ ജ്വരാഃ, പഞ്ച ഗുല്മാഃ, സപ്ത കുഷ്ഠാന്യേവമാദിഃ|൧൨|
View original
सङ्ख्या तावद्यथा- अष्टौ ज्वराः, पञ्च गुल्माः, सप्त कुष्ठान्येवमादिः|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (12(3)) · Śloka 12
പ്രാധാന്യം പുനര്ദോഷാണാം തരതമാഭ്യാമുപലഭ്യതേ| തത്ര ദ്വയോസ്തരഃ, ത്രിഷു തമ ഇതി|൧൨|
View original
प्राधान्यं पुनर्दोषाणां तरतमाभ्यामुपलभ्यते| तत्र द्वयोस्तरः, त्रिषु तम इति|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (12(4)) · Śloka 12
വിധിര്നാമ- ദ്വിവിധാ വ്യാധയോ നിജാഗന്തുഭേദേന, ത്രിവിധാസ്ത്രിദോഷഭേദേന, ചതുര്വിധാഃ സാധ്യാസാധ്യമൃദുദാരുണഭേദേന|൧൨|
View original
विधिर्नाम- द्विविधा व्याधयो निजागन्तुभेदेन, त्रिविधास्त्रिदोषभेदेन, चतुर्विधाः साध्यासाध्यमृदुदारुणभेदेन|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (12(5)) · Śloka 12
സമവേതാനാം പുനര്ദോഷാണാമംശാംശബലവികല്പോ വികല്പോऽസ്മിന്നര്ഥേ|൧൨|
View original
समवेतानां पुनर्दोषाणामंशांशबलविकल्पो विकल्पोऽस्मिन्नर्थे|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (12) · Śloka 12
ബലകാലവിശേഷഃ പുനര്വ്യാധീനാമൃത്വഹോരാത്രാഹാരകാലവിധിവിനിയതോ ഭവതി||൧൨||
View original
बलकालविशेषः पुनर्व्याधीनामृत्वहोरात्राहारकालविधिविनियतो भवति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (13) · Śloka 13
തസ്മാദ്വ്യാധീന് ഭിഷഗനുപഹതസത്ത്വബുദ്ധിര്ഹേത്വാദിഭിര്ഭാവൈര്യഥാവദനുബുദ്ധ്യേത||൧൩||
View original
तस्माद्व्याधीन् भिषगनुपहतसत्त्वबुद्धिर्हेत्वादिभिर्भावैर्यथावदनुबुद्ध्येत||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (14) · Śloka 14
ഇത്യര്ഥസങ്ഗ്രഹോ നിദാനസ്ഥാനസ്യോദ്ദിഷ്ടോ ഭവതി| തം വിസ്തരേണോപദിശന്തോ ഭൂയസ്തരമതോऽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧൪||
View original
इत्यर्थसङ्ग्रहो निदानस्थानस्योद्दिष्टो भवति| तं विस्तरेणोपदिशन्तो भूयस्तरमतोऽनुव्याख्यास्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (15) · Śloka 15
തത്ര പ്രഥമത ഏവ താവദാദ്യാല്ലോഭാഭിദ്രോഹകോപപ്രഭവാനഷ്ടൌ വ്യാധീന്നിദാനപൂര്വേണ ക്രമേണ വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ, തഥാ സൂത്രസങ്ഗ്രഹമാത്രം ചികിത്സായാഃ| ചികിത്സിതേഷു ചോത്തരകാലം യഥോപചിതവികാരാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧൫||
View original
तत्र प्रथमत एव तावदाद्याँल्लोभाभिद्रोहकोपप्रभवानष्टौ व्याधीन्निदानपूर्वेण क्रमेण व्याख्यास्यामः, तथा सूत्रसङ्ग्रहमात्रं चिकित्सायाः| चिकित्सितेषु चोत्तरकालं यथोपचितविकाराननुव्याख्यास्यामः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (16) · Śloka 16
ഇഹ ഖലു ജ്വര ഏവാദൌ വികാരാണാമുപദിശ്യതേ, തത്പ്രഥമത്വാച്ഛാരീരാണാമ്||൧൬||
View original
इह खलु ज्वर एवादौ विकाराणामुपदिश्यते, तत्प्रथमत्वाच्छारीराणाम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (17) · Śloka 17
അഥ ഖല്വഷ്ടാഭ്യഃ കാരണേഭ്യോ ജ്വരഃ സഞ്ജായതേ മനുഷ്യാണാം; തദ്യഥാ- വാതാത്, പിത്താത്, കഫാത്, വാതപിത്താഭ്യാം, വാതകഫാഭ്യാം, പിത്തകഫാഭ്യാം, വാതപിത്തകഫേഭ്യഃ, ആഗന്തോരഷ്ടമാത് കാരണാത്||൧൭||
View original
अथ खल्वष्टाभ्यः कारणेभ्यो ज्वरः सञ्जायते मनुष्याणां; तद्यथा- वातात्, पित्तात्, कफात्, वातपित्ताभ्यां, वातकफाभ्यां, पित्तकफाभ्यां, वातपित्तकफेभ्यः, आगन्तोरष्टमात् कारणात्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (18) · Śloka 18
തസ്യ നിദാനപൂര്വരൂപലിങ്ഗോപശയവിശേഷാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧൮||
View original
तस्य निदानपूर्वरूपलिङ्गोपशयविशेषाननुव्याख्यास्यामः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (19) · Śloka 19
രൂക്ഷലഘുശീതവമനവിരേചനാസ്ഥാപനശിരോവിരേചനാതിയോഗവ്യായാമവേഗസന്ധാരണാനശനാഭിഘാത- വ്യവായോദ്വേഗശോകശോണിതാതിഷേകജാഗരണവിഷമശരീരന്യാസേഭ്യോऽതിസേവിതേഭ്യോ വായുഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ||൧൯||
View original
रूक्षलघुशीतवमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनातियोगव्यायामवेगसन्धारणानशनाभिघात- व्यवायोद्वेगशोकशोणितातिषेकजागरणविषमशरीरन्यासेभ्योऽतिसेवितेभ्यो वायुः प्रकोपमापद्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (20) · Śloka 20
സ യദാ പ്രകുപിതഃ പ്രവിശ്യാമാശയമൂഷ്മണാ സഹ മിശ്രീഭൂയാദ്യമാഹാരപരിണാമധാതും രസനാമാനമന്വവേത്യ രസസ്വേദവഹാനി സ്രോതാംസി പിധായാഗ്നിമുപഹത്യ പക്തിസ്ഥാനാദൂഷ്മാണം ബഹിര്നിരസ്യ കേവലം ശരീരമനുപ്രപദ്യതേ, തദാ ജ്വരമഭിനിര്വര്തയതി||൨൦||
View original
स यदा प्रकुपितः प्रविश्यामाशयमूष्मणा सह मिश्रीभूयाद्यमाहारपरिणामधातुं रसनामानमन्ववेत्य रसस्वेदवहानि स्रोतांसि पिधायाग्निमुपहत्य पक्तिस्थानादूष्माणं बहिर्निरस्य केवलं शरीरमनुप्रपद्यते, तदा ज्वरमभिनिर्वर्तयति||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (21) · Śloka 21
തസ്യേമാനി ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- വിഷമാരമ്ഭവിസര്ഗിത്വമ്, ഊഷ്മണോ വൈഷമ്യം, തീവ്രതനുഭാവാനവസ്ഥാനാനി ജ്വരസ്യ, ജരണാന്തേ ദിവസാന്തേ നിശാന്തേ ഘര്മാന്തേ വാ ജ്വരസ്യാഭ്യാഗമനമഭിവൃദ്ധിര്വാ, വിശേഷേണ പരുഷാരുണവര്ണത്വം നഖനയനവദനമൂത്രപുരീഷത്വചാമത്യര്ഥം ക്ലൃപ്തീഭാവശ്ച; അനേകവിധോപമാശ്ചലാചലാശ്ച വേദനാസ്തേഷാം തേഷാമങ്ഗാവയവാനാം; തദ്യഥാ- പാദയോഃ സുപ്തതാ, പിണ്ഡികയോരുദ്വേഷ്ടനം, ജാനുനോഃ കേവലാനാം ച സന്ധീനാം വിശ്ലേഷണമ്, ഊര്വോഃ സാദഃ, കടീപാര്ശ്വപൃഷ്ഠസ്കന്ധബാഹ്വംസോരസാം ച ഭഗ്നരുഗ്ണമൃദിതമഥിതചടിതാവപാടിതാവനുന്നത്വമിവ , ഹന്വോശ്ചാപ്രസിദ്ധിഃ, സ്വനശ്ച കര്ണയോഃ, ശങ്ഖയോര്നിസ്തോദഃ, കഷായാസ്യതാ ആസ്യവൈരസ്യം വാ, മുഖതാലുകണ്ഠശോഷഃ, പിപാസാ, ഹൃദയഗ്രഹഃ, ശുഷ്കച്ഛര്ദിഃ, ശുഷ്കകാസഃ, ക്ഷവഥൂദ്ഗാരവിനിഗ്രഹഃ, അന്നരസഖേദഃ, പ്രസേകാരോചകാവിപാകാഃ, വിഷാദജൃമ്ഭാവിനാമവേപഥുശ്രമഭ്രമപ്രലാപപ്രജാഗരരോമഹര്ഷദന്തഹര്ഷാഃ, ഉഷ്ണാഭിപ്രായതാ, നിദാനോക്താനാമനുപശയോ വിപരീതോപശയശ്ചേതി വാതജ്വരസ്യ ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി||൨൧||
View original
तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति; तद्यथा- विषमारम्भविसर्गित्वम्, ऊष्मणो वैषम्यं, तीव्रतनुभावानवस्थानानि ज्वरस्य, जरणान्ते दिवसान्ते निशान्ते घर्मान्ते वा ज्वरस्याभ्यागमनमभिवृद्धिर्वा, विशेषेण परुषारुणवर्णत्वं नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचामत्यर्थं क्लृप्तीभावश्च; अनेकविधोपमाश्चलाचलाश्च वेदनास्तेषां तेषामङ्गावयवानां; तद्यथा- पादयोः सुप्तता, पिण्डिकयोरुद्वेष्टनं, जानुनोः केवलानां च सन्धीनां विश्लेषणम्, ऊर्वोः सादः, कटीपार्श्वपृष्ठस्कन्धबाह्वंसोरसां च भग्नरुग्णमृदितमथितचटितावपाटितावनुन्नत्वमिव , हन्वोश्चाप्रसिद्धिः, स्वनश्च कर्णयोः, शङ्खयोर्निस्तोदः, कषायास्यता आस्यवैरस्यं वा, मुखतालुकण्ठशोषः, पिपासा, हृदयग्रहः, शुष्कच्छर्दिः, शुष्ककासः, क्षवथूद्गारविनिग्रहः, अन्नरसखेदः, प्रसेकारोचकाविपाकाः, विषादजृम्भाविनामवेपथुश्रमभ्रमप्रलापप्रजागररोमहर्षदन्तहर्षाः, उष्णाभिप्रायता, निदानोक्तानामनुपशयो विपरीतोपशयश्चेति वातज्वरस्य लिङ्गानि भवन्ति||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (22-24) · Śloka 24
ഉഷ്ണാമ്ലലവണക്ഷാരകടുകാജീര്ണഭോജനേഭ്യോऽതിസേവിതേഭ്യസ്തഥാ തീക്ഷ്ണാതപാഗ്നിസന്താപശ്രമക്രോധവിഷമാഹാരേഭ്യശ്ച പിത്തം പ്രകോപമാപദ്യതേ||൨൨|| തദ്യദാ പ്രകുപിതമാമാശയാദൂഷ്മാണമുപസൃജ്യാദ്യമാഹാരപരിണാമധാതും രസനാമാനമന്വവേത്യ രസസ്വേദവഹാനി സ്രോതാംസി പിധായ ദ്രവത്വാദഗ്നിമുപഹത്യ പക്തിസ്ഥാനാദൂഷ്മാണം ബഹിര്നിരസ്യ പ്രപീഡയത് കേവലം ശരീരമനുപ്രപദ്യതേ, തദാ ജ്വരമഭിനിര്വര്തയതി||൨൩|| തസ്യേമാനി ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- യുഗപദേവ കേവലേ ശരീരേ ജ്വരസ്യാഭ്യാഗമനമഭിവൃദ്ധിര്വാ ഭുക്തസ്യ വിദാഹകാലേ മധ്യന്ദിനേऽര്ധരാത്രേ ശരദി വാ വിശേഷേണ, കടുകാസ്യതാ, ഘ്രാണമുഖകണ്ഠൌഷ്ഠതാലുപാകഃ, തൃഷ്ണാ, മദോ, ഭ്രമോ, മൂര്ച്ഛാ, പിത്തച്ഛര്ദനമ്, അതീസാരഃ, അന്നദ്വേഷഃ, സദനം, ഖേദഃ, പ്രലാപഃ, രക്തകോഠാഭിനിര്വൃത്തിഃ ശരീരേ, ഹരിതഹാരിദ്രത്വം നഖനയനവദനമൂത്രപുരീഷത്വചാമ്, അത്യര്ഥമൂഷ്മണസ്തീവ്രഭാവഃ, അതിമാത്രം ദാഹഃ, ശീതാഭിപ്രായതാ, നിദാനോക്താനുപശയോ വിപരീതോപശയശ്ചേതി പിത്തജ്വരലിങ്ഗാനി ഭവന്തി||൨൪||
View original
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनेभ्योऽतिसेवितेभ्यस्तथा तीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रमक्रोधविषमाहारेभ्यश्च पित्तं प्रकोपमापद्यते||२२|| तद्यदा प्रकुपितमामाशयादूष्माणमुपसृज्याद्यमाहारपरिणामधातुं रसनामानमन्ववेत्य रसस्वेदवहानि स्रोतांसि पिधाय द्रवत्वादग्निमुपहत्य पक्तिस्थानादूष्माणं बहिर्निरस्य प्रपीडयत् केवलं शरीरमनुप्रपद्यते, तदा ज्वरमभिनिर्वर्तयति||२३|| तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति; तद्यथा- युगपदेव केवले शरीरे ज्वरस्याभ्यागमनमभिवृद्धिर्वा भुक्तस्य विदाहकाले मध्यन्दिनेऽर्धरात्रे शरदि वा विशेषेण, कटुकास्यता, घ्राणमुखकण्ठौष्ठतालुपाकः, तृष्णा, मदो, भ्रमो, मूर्च्छा, पित्तच्छर्दनम्, अतीसारः, अन्नद्वेषः, सदनं, खेदः, प्रलापः, रक्तकोठाभिनिर्वृत्तिः शरीरे, हरितहारिद्रत्वं नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचाम्, अत्यर्थमूष्मणस्तीव्रभावः, अतिमात्रं दाहः, शीताभिप्रायता, निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशयश्चेति पित्तज्वरलिङ्गानि भवन्ति||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26
സ്നിഗ്ധഗുരുമധുരപിച്ഛിലശീതാമ്ലലവണദിവാസ്വപ്നഹര്ഷാവ്യായാമേഭ്യോऽതിസേവിതേഭ്യഃ ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമാപദ്യതേ||൨൫|| സ യദാ പ്രകുപിതഃ പ്രവിശ്യാമാശയമൂഷ്മണാ സഹമിശ്രീഭൂയാദ്യമാഹാരപരിണാമധാതും രസനാമാനമന്വവേത്യ രസസ്വേദവഹാനി സ്രോതാംസി പിധായാഗ്നിമുപഹത്യ പക്തിസ്ഥാനാദൂഷ്മാണം ബഹിര്നിരസ്യ പ്രപീഡയന് കേവലം ശരീരമനുപ്രപദ്യതേ, തദാ ജ്വരമഭിനിര്വര്തയതി||൨൬||
View original
स्निग्धगुरुमधुरपिच्छिलशीताम्ललवणदिवास्वप्नहर्षाव्यायामेभ्योऽतिसेवितेभ्यः श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते||२५|| स यदा प्रकुपितः प्रविश्यामाशयमूष्मणा सहमिश्रीभूयाद्यमाहारपरिणामधातुं रसनामानमन्ववेत्य रसस्वेदवहानि स्रोतांसि पिधायाग्निमुपहत्य पक्तिस्थानादूष्माणं बहिर्निरस्य प्रपीडयन् केवलं शरीरमनुप्रपद्यते, तदा ज्वरमभिनिर्वर्तयति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (27) · Śloka 27
തസ്യേമാനി ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- യുഗപദേവ കേവലേ ശരീരേ ജ്വരസ്യാഭ്യാഗമനമഭിവൃദ്ധിര്വാ ഭുക്തമാത്രേ പൂര്വാഹ്ണേ പൂര്വരാത്രേ വസന്തകാലേ വാ വിശേഷേണ, ഗുരുഗാത്രത്വമ്, അനന്നാഭിലാഷഃ, ശ്ലേഷ്മപ്രസേകഃ, മുഖമാധുര്യം, ഹൃല്ലാസഃ, ഹൃദയോപലേപഃ, സ്തിമിതത്വം, ഛര്ദിഃ, മൃദ്വഗ്നിതാ, നിദ്രാധിക്യം, സ്തമ്ഭഃ, തന്ദ്രാ, കാസഃ, ശ്വാസഃ, പ്രതിശ്യായഃ, ശൈത്യം, ശ്വൈത്യം ച നഖനയനവദനമൂത്രപുരീഷത്വചാമ്, അത്യര്ഥം ച ശീതപിഡകാ ഭൃശമങ്ഗേഭ്യ ഉത്തിഷ്ഠന്തി, ഉഷ്ണാഭിപ്രായതാ, നിദാനോക്താനുപശയോ വിപരീതോപശയശ്ച; ഇതി (ശ്ലേഷ്മജ്വരലിങ്ഗാനി ഭവന്തി)||൨൭||
View original
तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति; तद्यथा- युगपदेव केवले शरीरे ज्वरस्याभ्यागमनमभिवृद्धिर्वा भुक्तमात्रे पूर्वाह्णे पूर्वरात्रे वसन्तकाले वा विशेषेण, गुरुगात्रत्वम्, अनन्नाभिलाषः, श्लेष्मप्रसेकः, मुखमाधुर्यं, हृल्लासः, हृदयोपलेपः, स्तिमितत्वं, छर्दिः, मृद्वग्निता, निद्राधिक्यं, स्तम्भः, तन्द्रा, कासः, श्वासः, प्रतिश्यायः, शैत्यं, श्वैत्यं च नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचाम्, अत्यर्थं च शीतपिडका भृशमङ्गेभ्य उत्तिष्ठन्ति, उष्णाभिप्रायता, निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशयश्च; इति (श्लेष्मज्वरलिङ्गानि भवन्ति)||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (28) · Śloka 28
വിഷമാശനാദനശനാദന്നപരിവര്താദൃതുവ്യാപത്തേരസാത്മ്യഗന്ധോപഘ്രാണാദ്വിഷോപഹതസ്യ ചോദകസ്യോപയോഗാദ്ഗരേഭ്യോ ഗിരീണാം ചോപശ്ലേഷാത് സ്നേഹസ്വേദവമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനശിരോവിരേചനാനാമയഥാവത്പ്രയോഗാത് മിഥ്യാസംസര്ജനാദ്വാ സ്ത്രീണാം ച വിഷമപ്രജനനാത് പ്രജാതാനാം ച മിഥ്യോപചാരാദ് യഥോക്താനാം ച ഹേതൂനാം മിശ്രീഭാവാദ്യഥാനിദാനം ദ്വന്ദ്വാനാമന്യതമഃ സര്വേ വാ ത്രയോ ദോഷാ യുഗപത് പ്രകോപമാപദ്യന്തേ, തേ പ്രകുപിതാസ്തയൈവാനുപൂര്വ്യാ ജ്വരമഭിനിര്വര്തയന്തി||൨൮||
View original
विषमाशनादनशनादन्नपरिवर्तादृतुव्यापत्तेरसात्म्यगन्धोपघ्राणाद्विषोपहतस्य चोदकस्योपयोगाद्गरेभ्यो गिरीणां चोपश्लेषात् स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानामयथावत्प्रयोगात् मिथ्यासंसर्जनाद्वा स्त्रीणां च विषमप्रजननात् प्रजातानां च मिथ्योपचाराद् यथोक्तानां च हेतूनां मिश्रीभावाद्यथानिदानं द्वन्द्वानामन्यतमः सर्वे वा त्रयो दोषा युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते, ते प्रकुपितास्तयैवानुपूर्व्या ज्वरमभिनिर्वर्तयन्ति||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (29) · Śloka 29
തത്ര തഥോക്താനാം ജ്വരലിങ്ഗാനാം മിശ്രീഭാവവിശേഷദര്ശനാദ്ദ്വാന്ദ്വികമന്യതമം ജ്വരം സാന്നിപാതികം വാ വിദ്യാത്||൨൯||
View original
तत्र तथोक्तानां ज्वरलिङ्गानां मिश्रीभावविशेषदर्शनाद्द्वान्द्विकमन्यतमं ज्वरं सान्निपातिकं वा विद्यात्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (30) · Śloka 30
അഭിഘാതാഭിഷങ്ഗാഭിചാരാഭിശാപേഭ്യ ആഗന്തുര്ഹി വ്യഥാപൂര്വോऽഷ്ടമോ ജ്വരോ ഭവതി| സ കിഞ്ചിത്കാലമാഗന്തുഃ കേവലോ ഭൂത്വാ പശ്ചാദ്ദോഷൈരനുബധ്യതേ| തത്രാഭിഘാതജോ വായുനാ ദുഷ്ടശോണിതാധിഷ്ഠാനേന, അഭിഷങ്ഗജഃ പുനര്വാതപിത്താഭ്യാമ്, അഭിചാരാഭിശാപജൌ തു സന്നിപാതേനാനുബധ്യേതേ||൩൦||
View original
अभिघाताभिषङ्गाभिचाराभिशापेभ्य आगन्तुर्हि व्यथापूर्वोऽष्टमो ज्वरो भवति| स किञ्चित्कालमागन्तुः केवलो भूत्वा पश्चाद्दोषैरनुबध्यते| तत्राभिघातजो वायुना दुष्टशोणिताधिष्ठानेन, अभिषङ्गजः पुनर्वातपित्ताभ्याम्, अभिचाराभिशापजौ तु सन्निपातेनानुबध्येते||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (31) · Śloka 31
സ സപ്തവിധാജ്ജ്വരാദ്വിശിഷ്ടലിങ്ഗോപക്രമസമുത്ഥാനത്വാദ്വിശിഷ്ടോ വേദിതവ്യഃ, കര്മണാ സാധാരണേന ചോപചര്യതേ | ഇത്യഷ്ടവിധാ ജ്വരപ്രകൃതിരുക്താ||൩൧||
View original
स सप्तविधाज्ज्वराद्विशिष्टलिङ्गोपक्रमसमुत्थानत्वाद्विशिष्टो वेदितव्यः, कर्मणा साधारणेन चोपचर्यते | इत्यष्टविधा ज्वरप्रकृतिरुक्ता||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (32) · Śloka 32
ജ്വരസ്ത്വേക ഏവ സന്താപലക്ഷണഃ| തമേവാഭിപ്രായവിശേഷാദ്ദ്വിവിധമാചക്ഷതേ, നിജാഗന്തുവിശേഷാച്ച| തത്ര നിജം ദ്വിവിധം ത്രിവിധം ചതുര്വിധം സപ്തവിധം ചാഹുര്ഭിഷജോ വാതാദിവികല്പാത്||൩൨||
View original
ज्वरस्त्वेक एव सन्तापलक्षणः| तमेवाभिप्रायविशेषाद्द्विविधमाचक्षते, निजागन्तुविशेषाच्च| तत्र निजं द्विविधं त्रिविधं चतुर्विधं सप्तविधं चाहुर्भिषजो वातादिविकल्पात्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (33) · Śloka 33
തസ്യേമാനി പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- മുഖവൈരസ്യം, ഗുരുഗാത്രത്വമ്, അനന്നാഭിലാഷഃ, ചക്ഷുഷോരാകുലത്വമ്, അശ്ര്വാഗമനം, നിദ്രാധിക്യമ്, അരതിഃ, ജൃമ്ഭാ, വിനാമഃ, വേപഥുഃ, ശ്രമഭ്രമപ്രലാപജാഗരണരോമഹര്ഷദന്തഹര്ഷാഃ, ശബ്ദശീതവാതാതപസഹത്വാസഹത്വമ്, അരോചകാവിപാകൌ, ദൌര്ബല്യമ്, അങ്ഗമര്ദഃ, സദനമ്, അല്പപ്രാണതാ, ദീര്ഘസൂത്രതാ, ആലസ്യമ്, ഉചിതസ്യ കര്മണോ ഹാനിഃ, പ്രതീപതാ സ്വകാര്യേഷു, ഗുരൂണാം വാക്യേഷ്വഭ്യസൂയാ, ബാലേഭ്യഃ പ്രദ്വേഷഃ, സ്വധര്മേഷ്വചിന്താ, മാല്യാനുലേപനഭോജനപരിക്ലേശനം, മധുരേഭ്യശ്ച ഭക്ഷേഭ്യഃ പ്രദ്വേഷഃ, അമ്ലലവണകടുകപ്രിയതാ ച, ഇതി ജ്വരസ്യ പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി പ്രാക്സന്താപാത്; അപി ചൈനം സന്താപാര്തമനുബധ്നന്തി||൩൩||
View original
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- मुखवैरस्यं, गुरुगात्रत्वम्, अनन्नाभिलाषः, चक्षुषोराकुलत्वम्, अश्र्वागमनं, निद्राधिक्यम्, अरतिः, जृम्भा, विनामः, वेपथुः, श्रमभ्रमप्रलापजागरणरोमहर्षदन्तहर्षाः, शब्दशीतवातातपसहत्वासहत्वम्, अरोचकाविपाकौ, दौर्बल्यम्, अङ्गमर्दः, सदनम्, अल्पप्राणता, दीर्घसूत्रता, आलस्यम्, उचितस्य कर्मणो हानिः, प्रतीपता स्वकार्येषु, गुरूणां वाक्येष्वभ्यसूया, बालेभ्यः प्रद्वेषः, स्वधर्मेष्वचिन्ता, माल्यानुलेपनभोजनपरिक्लेशनं, मधुरेभ्यश्च भक्षेभ्यः प्रद्वेषः, अम्ललवणकटुकप्रियता च, इति ज्वरस्य पूर्वरूपाणि भवन्ति प्राक्सन्तापात्; अपि चैनं सन्तापार्तमनुबध्नन्ति||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (34) · Śloka 34
ഇത്യേതാന്യേകൈകശോ ജ്വരലിങ്ഗാനി വ്യാഖ്യാതാനി ഭവന്തി വിസ്തരസമാസാഭ്യാമ്||൩൪||
View original
इत्येतान्येकैकशो ज्वरलिङ्गानि व्याख्यातानि भवन्ति विस्तरसमासाभ्याम्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (35) · Śloka 35
ജ്വരസ്തു ഖലു മഹേശ്വരകോപപ്രഭവഃ, സര്വപ്രാണഭൃതാം പ്രാണഹരോ, ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപകരഃ, പ്രജ്ഞാബലവര്ണഹര്ഷോത്സാഹഹ്രാസകരഃ , ശ്രമക്ലമമോഹാഹാരോപരോധസഞ്ജനനഃ; ജ്വരയതി ശരീരാണീതി ജ്വരഃ, നാന്യേ വ്യാധയസ്തഥാ ദാരുണാ ബഹൂപദ്രവാ ദുശ്ചികിത്സ്യാശ്ച യഥാऽയമ്| സ സര്വരോഗാധിപതിഃ, നാനാതിര്യഗ്യോനിഷു ച ബഹുവിധൈഃ ശബ്ദൈരഭിധീയതേ| സര്വേ പ്രാണഭൃതഃ സജ്വരാ ഏവ ജായന്തേ സജ്വരാ ഏവ മ്രിയന്തേ ച; സ മഹാമോഹഃ, തേനാഭിഭൂതാഃ പ്രാഗ്ദൈഹികം ദേഹിനഃ കര്മ കിഞ്ചിദപി ന സ്മരന്തി, സര്വപ്രാണഭൃതാം ച ജ്വര ഏവാന്തേ പ്രാണാനാദത്തേ||൩൫||
View original
ज्वरस्तु खलु महेश्वरकोपप्रभवः, सर्वप्राणभृतां प्राणहरो, देहेन्द्रियमनस्तापकरः, प्रज्ञाबलवर्णहर्षोत्साहह्रासकरः , श्रमक्लममोहाहारोपरोधसञ्जननः; ज्वरयति शरीराणीति ज्वरः, नान्ये व्याधयस्तथा दारुणा बहूपद्रवा दुश्चिकित्स्याश्च यथाऽयम्| स सर्वरोगाधिपतिः, नानातिर्यग्योनिषु च बहुविधैः शब्दैरभिधीयते| सर्वे प्राणभृतः सज्वरा एव जायन्ते सज्वरा एव म्रियन्ते च; स महामोहः, तेनाभिभूताः प्राग्दैहिकं देहिनः कर्म किञ्चिदपि न स्मरन्ति, सर्वप्राणभृतां च ज्वर एवान्ते प्राणानादत्ते||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (36) · Śloka 36
തത്ര പൂര്വരൂപദര്ശനേ ജ്വരാദൌ വാ ഹിതം ലഘ്വശനമപതര്പണം വാ, ജ്വരസ്യാമാശയസമുത്ഥത്വാത്; തതഃ കഷായപാനാഭ്യങ്ഗസ്നേഹസ്വേദപ്രദേഹപരിഷേകാനുലേപനവമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനോപശമന- നസ്തഃകര്മധൂപധൂമപാനാഞ്ജനക്ഷീരഭോജനവിധാനം ച യഥാസ്വം യുക്ത്യാ പ്രയോജ്യമ്||൩൬||
View original
तत्र पूर्वरूपदर्शने ज्वरादौ वा हितं लघ्वशनमपतर्पणं वा, ज्वरस्यामाशयसमुत्थत्वात्; ततः कषायपानाभ्यङ्गस्नेहस्वेदप्रदेहपरिषेकानुलेपनवमनविरेचनास्थापनानुवासनोपशमन- नस्तःकर्मधूपधूमपानाञ्जनक्षीरभोजनविधानं च यथास्वं युक्त्या प्रयोज्यम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (37-40) · Śloka 40
ജീര്ണജ്വരേഷു തു സര്വേഷ്വേവ സര്പിഷഃ പാനം പ്രശസ്യതേ യഥാസ്വൌഷധസിദ്ധസ്യ; സര്പിര്ഹി സ്നേഹാദ്വാതം ശമയതി, സംസ്കാരാത് കഫം, ശൈത്യാത് പിത്തമൂഷ്മാണം ച; തസ്മാജ്ജീര്ണജ്വരേഷു സര്വേഷ്വേവ സര്പിര്ഹിതമുദകമിവാഗ്നിപ്ലുഷ്ടേഷു ദ്രവ്യേഷ്വിതി||൩൭|| ഭവന്തി ചാത്ര- യഥാ പ്രജ്വലിതം വേശ്മ പരിഷിഞ്ചന്തി വാരിണാ| നരാഃ ശാന്തിമഭിപ്രേത്യ തഥാ ജീര്ണജ്വരേ ഘൃതമ്||൩൮|| സ്നേഹാദ്വാതം ശമയതി, ശൈത്യാത് പിത്തം നിയച്ഛതി| ഘൃതം തുല്യഗുണം ദോഷം സംസ്കാരാത്തു ജയേത് കഫമ്||൩൯|| നാന്യഃ സ്നേഹസ്തഥാ കശ്ചിത് സംസ്കാരമനുവര്തതേ| യഥാ സര്പിരതഃ സര്പിഃ സര്വസ്നേഹോത്തമം മതമ്||൪൦||
View original
जीर्णज्वरेषु तु सर्वेष्वेव सर्पिषः पानं प्रशस्यते यथास्वौषधसिद्धस्य; सर्पिर्हि स्नेहाद्वातं शमयति, संस्कारात् कफं, शैत्यात् पित्तमूष्माणं च; तस्माज्जीर्णज्वरेषु सर्वेष्वेव सर्पिर्हितमुदकमिवाग्निप्लुष्टेषु द्रव्येष्विति||३७|| भवन्ति चात्र- यथा प्रज्वलितं वेश्म परिषिञ्चन्ति वारिणा| नराः शान्तिमभिप्रेत्य तथा जीर्णज्वरे घृतम्||३८|| स्नेहाद्वातं शमयति, शैत्यात् पित्तं नियच्छति| घृतं तुल्यगुणं दोषं संस्कारात्तु जयेत् कफम्||३९|| नान्यः स्नेहस्तथा कश्चित् संस्कारमनुवर्तते| यथा सर्पिरतः सर्पिः सर्वस्नेहोत्तमं मतम्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (41) · Śloka 41
ഗദ്യോക്തോ യഃ പുനഃ ശ്ലോകൈരര്ഥഃ സമനുഗീയതേ| തദ്വ്യക്തിവ്യവസായാര്ഥം ദ്വിരുക്തം തന്ന ഗര്ഹ്യതേ||൪൧||
View original
गद्योक्तो यः पुनः श्लोकैरर्थः समनुगीयते| तद्व्यक्तिव्यवसायार्थं द्विरुक्तं तन्न गर्ह्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (42-44) · Śloka 44
തത്ര ശ്ലോകാഃ- ത്രിവിധം നാമപര്യായൈര്ഹേതും പഞ്ചവിധം ഗദമ്| ഗദലക്ഷണപര്യായാന് വ്യാധേഃ പഞ്ചവിധം ഗ്രഹമ്||൪൨|| ജ്വരമഷ്ടവിധം തസ്യ പ്രകൃഷ്ടാസന്നകാരണമ്| പൂര്വരൂപം ച രൂപം ച ഭേഷജം സങ്ഗ്രഹേണ ച||൪൩|| വ്യാജഹാര ജ്വരസ്യാഗ്രേ നിദാനേ വിഗതജ്വരഃ| ഭഗവാനഗ്നിവേശായ പ്രണതായ പുനര്വസുഃ||൪൪||
View original
तत्र श्लोकाः- त्रिविधं नामपर्यायैर्हेतुं पञ्चविधं गदम्| गदलक्षणपर्यायान् व्याधेः पञ्चविधं ग्रहम्||४२|| ज्वरमष्टविधं तस्य प्रकृष्टासन्नकारणम्| पूर्वरूपं च रूपं च भेषजं सङ्ग्रहेण च||४३|| व्याजहार ज्वरस्याग्रे निदाने विगतज्वरः| भगवानग्निवेशाय प्रणताय पुनर्वसुः||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ നിദാനസ്ഥാനേ ജ്വരനിദാനം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने ज्वरनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon