1. jvaranidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో జ్వరనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

సంక్షేపేణ హేతులింగాభిధాయకం సూత్రస్థానమను ప్రపంచేన హేతులింగాభిధాయకం నిదానస్థానముచ్యతే; హేతులింగజ్ఞానపూర్వికా హి చికిత్సా సాధ్వీ భవతి| యచ్చ చికిత్సాసూత్రమాత్రమభిధాతవ్యం, తదుపశయాంతర్గతమేవేతి కృత్వా; కింవా, హేతులింగాభిధానస్యాపి చికిత్సార్థత్వాచ్చికిత్సాసూత్రమాత్రాభిధానమిహ | తత్రాపి చ శారీరవికారేషు ప్రధానత్వాజ్జ్వరస్యైవ నిదానమాదావుచ్యతే| యథా చ జ్వరః ప్రధానం తథాఽత్రైవ ‘జ్వరస్తు ఖలు’ ఇత్యాదినా వక్ష్యతి; తథా చికిత్సితేఽపి వక్ష్యతి- “దేహేంద్రియమనస్తాపీ సర్వరోగాగ్రజో బలీ” (చి.అ.3) ఇత్యాది| యత్తు వక్ష్యతి- “పురా గుల్మోత్పత్తిరభూత్” (ని.అ.8) ఇతి; తత్ర పురాశబ్ద ఆద్యావిర్భావే గుల్మస్య వర్తతే, నతు జ్వరస్య ప్రాగ్భావే; దక్షాధ్వరోద్ధ్వంసే హి జ్వరపరిగృహీతానాం ప్రాణినాం దిక్షు విద్రావణాదినా గుల్మోత్పత్తేరుక్తత్వాత్| నిదానం కారణమిహోచ్యతే, తచ్చేహ వ్యాధిజనకం వ్యాధిబోధకం చ సామాన్యేనోచ్యతే| తత్ర వ్యాధిజనకం నిదానం హేతుః, వ్యాధిబోధకం చ కారణం నిదానపూర్వరూపరూపోపశయసంప్రాప్తిరూపం| తత్ర హేతురూపం నిదానం జనకం చ భవతి, వ్యాధేర్బోధకం చ భవతి| అత ఏవ ప్రథమం ‘ఇహ ఖలు’ ఇత్యాదినా హేతుమభిధాయ తస్యోపలబ్ధిర్నిదానేత్యాదినా పునర్హేతురప్యుక్తః| జ్వరస్య నిదానం జ్వరనిదానం| కింవా, నిదానశబ్దో జనకకారణవచన ఏవ; తం జ్వరస్య జనకకారణం నిదానమధికృత్య కృతోఽధ్యాయో జ్వరనిదానం| తేన పూర్వరూపాదీనామపి జ్ఞప్తిహేతూనాం తథా చికిత్సాసూత్రస్య చ గ్రహణం||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ఇహ ఖలు హేతుర్నిమిత్తమాయతనం కర్తా కారణం ప్రత్యయః సముత్థానం నిదానమిత్యనర్థాంతరం| తత్త్రివిధం- అసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగః, ప్రజ్ఞాపరాధః, పరిణామశ్చేతి||3||

తదేవం జ్వరనిదానే వక్తవ్యే సర్వవ్యాధిసాధారణమేవ నిదానం వక్తుముద్యతః సామాన్యపూర్వకత్వాద్విశేషస్య, తత్రాప్యుత్పన్నస్య వ్యాధేర్లక్షణం యుక్తమితి కృత్వా ఉత్పత్తిహేతుమేవ వ్యవహారార్థం లక్షణార్థం చ పర్యాయైరాహ- ఇహ ఖల్విత్యాది| ఇహేతి ఇహ ప్రకరణే కారణాభిధాయకే హేత్వాదయోఽనర్థాంతరే ; ప్రకరణాంతరే అర్థాంతరేఽపి హేత్వాదిశబ్దా భవంతీతి దర్శయతి; యథా- వక్ష్యతి- “హేతురకృతకత్వాత్” (వి.అ.8) ఇతి, తథా “దశైవాయతనాని స్యుః” (సూ.అ.29), తథా “కర్తా, మంతా, వేదితా, బోద్ధా” (శా.అ.4) ఇత్యాదౌ, ప్రత్యయస్య లడాదౌ, ఉత్థానస్య ఉద్గమనాదౌ| హేత్వాదిభూరిపర్యాయకథనం శాస్త్రే వ్యవహారార్థం, తథా హేత్వాదిశబ్దానామర్థాంతరేఽపి వర్తమానత్వే పర్యాయాంతరేణ సమం సామానాధికరణ్యాత్ కారణ ఏవ వృత్తిర్నియమ్యతే; తేన, ఏకస్మిన్నర్థే యస్మింస్తే శబ్దాః ప్రవర్తంతే తత్ కారణమితరహేత్వాద్యర్థేభ్యో వ్యవచ్ఛిద్యతే; తేన, లక్షణార్థం చ పర్యాయాభిధానం భవతి| ఏవమన్యత్రాపి వ్యాధ్యాదిపర్యాయాభిధానేఽపి వ్యాఖ్యేయం| ఇహ చాష్టసంఖ్యాయా మంగలత్వేన, తథాఽష్టవిధవ్యాధిజ్వరాద్యభిధానానుషంగాచ్చాష్టావేవ హేతుపర్యాయా ఉక్తాః; తేనాపరేఽపి యోనిమూలముఖప్రకృత్యాదయో హేతుపర్యాయా బోద్ధవ్యాః, తే చ తంత్రవిస్తరభయాన్నోక్తాః| ఏవం రోగపర్యాయాంతరానభిధానేఽపి గ్రంథవిస్తరభయాద్యనుసరణీయం| హేతోర్భేదమాహ- తత్ త్రివిధమిత్యాది| ఏతచ్చాసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాది దీర్ఘంజీవితీయే తిస్రైషణీయే చ ప్రపంచితమితి నేహ ప్రపంచ్యతే| అత్ర పాఠాదేవ త్రిత్వే సిద్ధే త్రివిధమితివచనం బహుప్రపంచస్యాప్యసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాదేస్త్రైవిధ్యానతిక్రమోపదర్శనార్థం, తథా ప్రత్యేకమయోగాతియోగమిథ్యాయోగభేదాత్త్రివిధత్వదర్శనార్థం చ| ఏతచ్చ హేతుత్రితయముక్తమపి పునః ప్రకరణవశాదుచ్యమానమిహ న పునరుక్తం దోషమావహతి| ఏతచ్చాసాత్మ్యేంద్రియార్థాదేస్త్రైవిధ్యం మూలకారణం ప్రతి నియామకం, తేన “జ్వరసంతాపాద్రక్తపిత్తముదీర్యతే” (ని.అ.8) ఇత్యాద్యుక్తరోగాదిరూపప్రత్యాసన్నకారణానవరోధో నోద్భావనీయః| కింవా, రక్తపిత్తాదికారణే జ్వరాదావప్యసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాద్యేవ మూలకారణం, తేన జ్వరాదికార్యే రక్తపిత్తాదౌ జ్వరాదికారణమేవ మూలకారణం భవతి| “కాలబుద్ధీంద్రియార్థానాం యోగో మిథ్యా న చాతి చ” (సూ.అ.1) ఇతి పూర్వోక్తక్రమభేదేనేహాసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగస్యాదావభిధానేన సర్వేషామేవైషాం రోగకర్తృత్వే ప్రాధాన్యం దర్శయతి, మా భూదేకాంతాభిధానేన ప్రధానతానియమః| యద్యపి చ మూలభూతత్వేన ప్రజ్ఞాపరాధః ప్రధానం భవతి , తథాఽపి ప్రత్యాసన్నకారణత్వేన తథాఽబుద్ధిపూర్వకస్యాప్యుత్కటశబ్దమిథ్యాయోగాదేరపి కారణత్వేనాసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగోఽపి ప్రధానం| యద్యపి కాలో దుష్పరిహరత్వేన ప్రధానం, తథాఽపి సోఽపీంద్రియార్థపరాధీనత్వేనాప్రధానం, కాలాతియోగాదయో హీంద్రియార్థశీతాద్యతియోగాదిభ్య ఏవ ప్రాయో భవంతి||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

అతస్త్రివిధా వ్యాధయః ప్రాదుర్భవంతి- ఆగ్నేయాః, సౌమ్యాః, వాయవ్యాశ్చ; ద్వివిధాశ్చాపరే- రాజసాః, తామసాశ్చ||4||

హేతోర్హేతుత్వం కార్యే భవతీతి హేతుకార్యం వ్యాధిమాహ- అతస్త్రివిధా ఇత్యాది| న చాత్ర యథాసంఖ్యం, ఏకరూపాదపి హేతోస్త్రివిధవ్యాధ్యుత్పాదాత్| అత్రాపి త్రివిధవచనమానంత్యేఽపి రోగాణామాగ్నేయత్వాద్యనతిక్రమోపదర్శనార్థం| ఆగ్నేయాః పైత్తికాః, సౌమ్యాః కఫజాః, వాయవ్యాః వాతజాః| యద్యపి ప్రధానత్వేన వాయవ్యా ఏవ ప్రథమం నిర్దేష్టుం యుజ్యంతే, తథాఽపీహ జ్వరే పిత్తస్య ప్రధానత్వాదాగ్నేయాభిధానం| ఆగ్నేయసౌమ్యవాయవ్యా ఇతి సమాసేనైకైకస్మాదప్యసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాదేస్త్రివిధరోగోత్పత్తిత్వం దర్శయతి, అసమాసే హి యథాసంఖ్యమపి శంక్యేత| అన్యథాఽపి వ్యాధీనుక్తహేతుజానాహ- ద్వివిధాశ్చాపరే ఇత్యాది| రాజసతామసానాం చ విచ్ఛిద్య పాఠేనేహ తంత్రే శారీరవ్యాధ్యధికారప్రవృత్తేఽనధికారత్వేనాప్రపంచనీయత్వం దర్శయతి, అభిధానం చ రాజసతామసయోరిహ వ్యాధికథనస్య న్యూనతాపరిహారార్థం| ఆగంతవశ్చాభిఘాతాదిజా రోగా ఆగ్నేయాదిష్వేవాంతర్భవంతి; యతస్తత్రాపి హి దోషప్రకోపోఽవ్యపదేశ్యోఽస్త్యేవ; కింవా, అపరే ఇతి అప్రధానాః, పరో హి శ్రేష్ఠ ఉచ్యతే; అప్రధానత్వే చోక్తైవోపపత్తిః||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

తత్ర వ్యాధిరామయో గద ఆతంకో యక్ష్మా జ్వరో వికారో రోగ ఇత్యనర్థాంతరం||5||

వ్యాధీనామాగ్నేయాదివిభాగం దర్శయిత్వా వ్యవహారార్థం లక్షణార్థం చ పర్యాయానాహ- తత్ర వ్యాధిరిత్యాది| అత్రాపి పర్యాయాణామనర్థాంతరేణాతంకాదిశబ్దానాం భయాద్యర్థతావ్యుదాసాద్వ్యాధిలక్షణత్వం బోధ్యం| ఆతంకశబ్దేన హి భయమప్యుచ్యతే, వికారశబ్దేన హి ఇంద్రియాదయోఽపి షోడశ వికారా ఉచ్యంతే| తథా వ్యాధ్యాదిశబ్దానాం వ్యుత్పత్త్యా రోగధర్మా లక్షణీయాః| తథా హి- వివిధం దుఃఖమాదధాతీతి వ్యాధిః; ప్రాయేణామసముత్థత్వేనామయ ఇత్యుచ్యతే; ఆతంక ఇతి దుఃఖయుక్తత్వేన కృచ్ఛ్రజీవనం కరోతి, వచనం హి- “ఆతంకః కృచ్ఛ్రజీవనే” ఇతి; యక్ష్మశబ్దేన చ రాజయక్ష్మవదనేకరోగయుక్తత్వం వికారాణాం దర్శయతి; జ్వరశబ్దేన చ దేహమనఃసంతాపకరత్వం; వికారశబ్దేన చ శరీరమనసోరన్యథాకరణత్వం వ్యాధేర్దర్శయతి; రోగశబ్దేన చ రుజాకర్తృత్వం||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

తస్యోపలబ్ధిర్నిదానపూర్వరూపలింగోపశయసంప్రాప్తితః||6||

ఇదానీం వ్యాధేర్జనకహేతుమభిధాయ తథా తద్ధేతుజన్యం చ వ్యాధిముక్త్వా తస్య వ్యాధేర్జ్ఞానోపాయమాహ- తస్యేత్యాది| అవిజ్ఞాతే హి వ్యాధౌ చికిత్సా న ప్రవర్తతే, అతః సామాన్యేన వ్యాధిజ్ఞానోపాయనిదానపంచకాభిధానం యుక్తం||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

తత్ర నిదానం కారణమిత్యుక్తమగ్రే||7||

నిదానం వివృణోతి- తత్రేత్యాది| అగ్రే ఉక్తమితి ‘ఇహ ఖలు’ ఇత్యాదినా ‘పరిణామశ్చ’ ఇత్యంతేన| కారణం చ వ్యాధీనాం సన్నికృష్టం వాతాది, విప్రకృష్టం చార్థానామయోగాది; పునర్విప్రకృష్టం కారణం రక్తపిత్తస్య జ్వరసంతాప ఇత్యాది; పునశ్చ వ్యాధీనాం సామాన్యేన విప్రకృష్టం కారణముక్తం యథా- “ప్రాగపి చాధర్మాదృతే న రోగోత్పత్తిరభూత్” (వి.అ.3) ఇత్యాది; తదేతత్ సర్వమపి కారణశబ్దేన గ్రాహ్యం| తత్రాధర్మకార్యత్వేన వ్యాధీనాం దైవవ్యపాశ్రయప్రాయశ్చిత్తబలిమంగలేత్యాదిచికిత్సాసాధ్యత్వం ప్రతీయతే, రుద్రకోపభవత్వేన చ జ్వరస్య మహాప్రభావత్వం తథాఽఽగ్నేయత్వం చ ప్రతీయతే; క్రోధో హ్యాగ్నేయః, తేన తన్మయో జ్వరోఽప్యాగ్నేయః| తథాచ వచనం- “ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి జ్వరో నాస్త్యూష్మణా వినా| తస్మాత్ పిత్తవిరుద్ధాని త్యజేత్ పిత్తాధికేఽధికం” (వా.చి.అ.1) ఇతి| వాతాదిజన్యత్వజ్ఞానేన చ వాతాదివిపరీతభేషజసాధ్యత్వం తథాఽనుద్భూతవాతాదివికారాంతరసంబంధోఽపి భావీ కల్ప్యతే| అసాత్మ్యరూక్షాదిహేతుసేవాదర్శనేన చ భావీ వ్యాధిస్తజ్జన్య ఉన్నీయతే| వ్యాధిపరీక్షాయాం చ సందేహే జాతే యస్య వ్యాధేర్హేతుసేవా దృశ్యతే, స పరికల్ప్యతే; ఏవమాది హేతునా వ్యాధిపరీక్షణం||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

పూర్వరూపం ప్రాగుత్పత్తి లక్షణం వ్యాధేః||8||

నిదానానంతరీయకత్వాత్ పూర్వరూపాదీనాం నిదానానంతరం పూర్వరూపాదీన్యుచ్యంతే , అతః పూర్వరూపలక్షణమాహ- పూర్వేత్యాది| ఉత్పత్తేః ప్రాక్ ప్రాగుత్పత్తి| ఏతేన ఉత్పత్తేః పూర్వం యద్భవిష్యద్వ్యాధేర్లక్షణం తత్ పూర్వరూపం| నిదానసేవా తు భావివ్యాధిబోధికా భవత్యపి నిదానశబ్దగృహీతత్వాదేవ తథా లక్షణశబ్దానభిధేయత్వాచ్చ న పూర్వరూపశబ్దేనోచ్యతే| ఉక్తం హ్యన్యత్ర- “స్థానసంశ్రయిణః క్రుద్ధా భావివ్యాధిప్రబోధకం| లింగం కుర్వంతి యద్దోషాః పూర్వరూపం తదుచ్యతే” ఇతి| న చ వాచ్యం యదనుత్పన్నస్యావిద్యమానస్య వ్యాధేః కథం లక్షణం భవతీతి; యతో మేఘాదపి భావినీ వృష్టిరనుమీయతే, తథా రోహిణ్యుదయం దృష్ట్వా కృత్తికోదయోఽనుమీయతే| తచ్చ పూర్వరూపం ద్వివిధం- ఏకం భావివ్యాధ్యవ్యక్తరూపం, యదుక్తం- “అవ్యక్తం లక్షణం తస్య పూర్వరూపమితి స్మృతం” (చి.అ.11) ఇతి, తథా “లింగమవ్యక్తమల్పత్వాద్వ్యాధీనాం తద్యథాయథం” (వా. ని. అ.1) ఇతి ; ద్వితీయం తు దోషదూష్యసమ్మూర్చ్ఛనావస్థాజన్యమవ్యక్తలింగాదన్యదేవ; యథా- జ్వరే బాలప్రద్వేషరోమహర్షాది; న హ్యేతత్ పూర్వరూపం జ్వరావస్థాయాం నియమేన వ్యక్తం భవతి, కింతు జ్వరపూర్వకాల ఏవ; యత్ర తు వ్యక్తం భవతి, స చాసాధ్యో మతః| అత ఏవైవంభూతపూర్వరూపాభిప్రాయేణైవారిష్టే వక్ష్యతి- “పూర్వరూపాణి సర్వాణి జ్వరోక్తాన్యతిమాత్రయా| యం విశంతి విశత్యేనం మృత్యుర్జ్వరపురస్సరః” (ఇం.అ.5) ఇతి; తథా- “అన్యస్యాపి చ రోగస్య పూర్వరూపాణి యం నరం| విశంత్యనేన కల్పేన తస్యాపి మరణం ధ్రువం” (ఇం.అ.5) ఇతి| ఏతద్ధి యద్యవ్యక్తలక్షణపూర్వరూపాభిప్రాయేణ వచనం స్యాత్తదా సర్వజ్వరాణామసాధ్యత్వం స్యాత్, యతః పూర్వరూపావస్థాయామవ్యక్తాని లక్షణాని జ్వరే జాతే వ్యక్తాని సర్వాణి సర్వత్రైవ భవంతి; తస్మాత్ పూర్వరూపావస్థాప్రతినియతపూర్వరూపాభిప్రాయేణైవైతద్వచనం| అవ్యక్తతా చ లక్షణానామియమేవ- యదల్పత్వేనాస్ఫుటత్వం| యత్తు పూర్వరూపం దోషదూష్యసమ్మూర్చ్ఛనావస్థానియతం తద్ వ్యాధిమాత్రస్య గమకం, న తద్దోషవిశేషం గమయతి| ఏతత్పూర్వరూపాభిప్రాయేణ చ వాగ్భటేఽప్యుక్తం యత్- “ప్రాగ్రూపం యేన లక్ష్యతే| ఉత్పిత్సురామయో దోషవిశేషేణానధిష్ఠితః ” (వా. ని.అ.1) ఇతి| యత్తు అవ్యక్తలింగం రూపం పూర్వరూపం, తద్దోషవిశేషమపి వ్యాధేర్గమయతి, యదుక్తం హారీతే- “ఇతి పూర్వరూపమష్టానాం జ్వరాణాం సామాన్యతః, విశేషతస్తు జృంభాంగమర్దభూయిష్ఠం హృదయోద్వేగి వాతజం” ఇత్యాది, తథా సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “సామాన్యతో, విశేషాత్తు జృంభాఽత్యర్థం సమీరణాత్| పిత్తాన్నయనయోర్దాహః కఫాన్నాన్నాభినందనం” (సు.ఉ.అ.39) ఇతి, ఏతద్ధి పూర్వరూపం భావిజ్వరలింగమేవావ్యక్తమల్పత్వేనేతి జ్ఞేయం| వ్యక్తే హి జ్వరే వాతాదిజే జృంభాదయః పూర్వరూపాపేక్షయాఽత్యర్థం భవంతి| ఏవం పూర్వరూపద్వైవిధ్యే యత్ర విశిష్టం పూర్వరూపమస్తి తత్ర సాక్షాదేవాభిధీయతే, యత్ర విశిష్టం నాస్తి తత్ర లింగమాత్రం వక్ష్యతి; తేనావ్యక్తాన్యేవ లింగాని పూర్వరూపమితి తత్ర జ్ఞాతవ్యం ||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ప్రాదుర్భూతలక్షణం పునర్లింగం| తత్ర లింగమాకృతిర్లక్షణం చిహ్నం సంస్థానం వ్యంజనం రూపమిత్యనర్థాంతరం||9||

లక్షణమాహ- ప్రాదుర్భూతేత్యాది| ఉత్పన్నవ్యాధేః స్వరూపం, తథా వాతాద్యామపక్వాదివిశేషణవిశిష్టం వ్యాధిం నిదానోపశయసంప్రాప్తివ్యతిరిక్తం యద్బోధయతి, తల్లింగం| అనేన చ వ్యాధిప్రతినియతం లింగం యథా- జ్వరస్య సంతాపః, తథా అతిసరణమతీసారస్యేత్యాది గృహ్యతే; తథా వాతాదికృతం చ వాతాదిజ్వరస్య విషమారంభవిసర్గిత్వాది గృహ్యతే; తథా ఆమపక్వజీర్ణజ్వరలక్షణాదీని విశిష్టవ్యాధిబోధకాని గృహ్యంతే; తథా ఉపద్రవాశ్చాసాధ్యతాద్యవస్థాపన్నవ్యాధిబోధకత్వేన లక్షణాన్యేవ| రిష్టం తు మరణస్య పూర్వరూపమేవ| నిదానాదయస్తు యద్యప్యుత్పన్నవ్యాధిగమకా అపి భవంతి, తథాఽపి పృథగ్లక్షణానిర్దేశాన్న తే ఇహ లింగశబ్దేనోచ్యంతే| వ్యవహారార్థం తథా లక్షణార్థం చ లింగపర్యాయానాహ- తత్ర లింగమిత్యాది| అస్మిన్నర్థేఽనర్థాంతరమితి లింగలక్షణేఽర్థేఽభిధేయేఽనర్థాంతరం, ప్రకరణాంతరే త్వర్థాంతరేఽపి లింగాదయో భవంతి; యథా- “బలీ లింగం సమర్పయేత్” (చి.అ.2) ఇత్యత్ర శేఫ ఉచ్యతే, తథా “సంస్థానమాకృతిర్జ్ఞేయా సుషమా విషమా చ యా” (ఇ.అ.7); తథా “లక్షణవచ్చోదాహరణవచ్చ” (వి.అ.8), తథా “తైలసర్పిర్భ్యాం వ్యంజనాన్యుపకల్పయేత్”, తథా “రూపస్య సత్త్వస్య చ సంతతిర్యా” (శా.అ.2) ఇత్యాదౌ| నను, యథేహ ‘అస్మిన్నర్థే’ ఇత్యుక్తం తథా హేతువ్యాధిసంప్రాప్తిపర్యాయాభిధానేఽపి ‘అస్మిన్నర్థే’ ఇతి వక్తవ్యం| న, హేతుపర్యాయాభిధానే తావత్ ‘ఇహ ఖలు’ ఇత్యనేనైవ తదర్థ ఉక్త ఏవ, సంప్రాప్తిపర్యాయకథనే చ వ్యాధేరితి పదేనైవ ‘అస్మిన్నర్థే’ ఇతిపదస్యార్థో లభ్యత ఏవ, గదపర్యాయేషు తు నార్థాంతరతా ప్రాయో దృశ్యతే, తేన తత్ర ‘అస్మిన్నర్థే’ ఇతి న కృతం| అయం చాచార్యాభిప్రాయో యత్- యత్రాన్యార్థతాం శబ్దస్య పశ్యతి, తత్రైవ ‘అస్మిన్నర్థే’ ఇతి కరోతి, యథా- ‘సమవేతానాం పునర్దోషాణామంశాంశవికల్పో వికల్పోఽస్మిన్నర్థే’ ఇతి| వికల్పశబ్దో హ్యయమన్యత్రాపి వర్తతే, యథా- “అన్యైశ్చ వికల్పైర్వికల్పితానాం” (వి.అ.1), తథా “వికల్పో న త్వసాధ్యానాం” (సూ.అ.10) ఇత్యాది| నను పూర్వరూపోపశయయోః కిమితి పర్యాయానభిధానం? బ్రూమః- పూర్వరూపస్య తావత్ పర్యాయాభిధానం యదేవ రూపస్య తదేవ; యతః, రూపాదయ ఏవ హి పూర్వశబ్దయుక్తాః పూర్వరూపపర్యాయా భవంతి; ఉపశయస్తు చికిత్సా, తస్యాస్తు పర్యాయాశ్చికిత్సిత ఏవ స్వాధికారత్వేన వక్తవ్యా ఇతి నేహ పునరుక్తాః||9||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ఉపశయః పునర్హేతువ్యాధివిపరీతానాం విపరీతార్థకారిణాం చౌషధాహారవిహారాణాముపయోగః సుఖానుబంధః||10||

ఉపశయమాహ- ఉపశయ ఇత్యాది| ఉపశయనముపశయః సుఖానుబంధ ఇత్యర్థః| హేతునా, తథా వ్యాధినా, తథా హేతువ్యాధిభ్యాం చ విపరీతా హేతువ్యాధివిపరీతాః; తేషామౌషధాహారవిహారాణాం, తథా హేతువ్యాధివిపరీతార్థకారిణాం చౌషధాన్నవిహారాణాం; సుఖానుబంధ ఇతి సుఖరూపోఽనుబంధః, అనుబంధశ్చ సుఖకారణమిత్యర్థః | అయం చోపశయో గూఢలింగే చ వ్యాధౌ జ్ఞానోపాయో భవతి| యదుక్తం- “గూఢలింగం వ్యాధిముపశయానుపశయాభ్యాం పరీక్షేత” (వి.అ.4) ఇతి; ఉక్తం చ త్రిశోథీయే- “స్నేహోష్ణమర్దనాభ్యాం చ ప్రణశ్యేత్ స చ వాతికః” (సూ.అ.18)| అత్ర చ విపరీతార్థకారి తదేవోచ్యతే యదవిపరీతతయాఽఽపాతతః ప్రతీయమానం విపరీతస్యార్థం ప్రశమలక్షణం కరోతి| అత్రోదాహరణాని లిఖ్యంతే- హేతువిపరీతమౌషధం యథా- శీతకఫజే జ్వరే శుంఠ్యాద్యుష్ణం భేషజం, హేతువిపరీతమన్నం యథా- శ్రమానిలజే జ్వరే రసౌదనః, హేతువిపరీతో విహారో యథా- దివాస్వప్నోత్థకఫే రాత్రౌ జాగరణం, వ్యాధివిపరీతమౌషధం యథా- అతీసారే స్తంభనం పాఠాది, వ్యాధివిపరీతమన్నం యథా- అతీసారే స్తంభనం మసూరాది, వ్యాధివిపరీతో విహారో యథా- ఉదావర్తే ప్రవాహణం, హేతువ్యాధివిపరీతమౌషధం యథా- వాతశోథే వాతహరం శోథహరం చ దశమూలం, హేతువ్యాధివిపరీతమన్నం యథా- శీతోత్థజ్వరే ఉష్ణా జ్వరఘ్నీ చ యవాగూః, హేతువ్యాధివిపరీతో విహారో యథా- స్నిగ్ధదివాస్వప్నజాయాం తంద్రాయాం రూక్షం తంద్రావిపరీతం చ రాత్రిజాగరణం , హేతువిపరీతార్థకార్యౌషధం యథా- పిత్తప్రధానే పచ్యమానే శోథే పిత్తకర ఉష్ణ ఉపనాహః, హేతువిపరీతార్థకార్యన్నం యథా- పచ్యమానే పిత్తప్రధానే శోథే విదాహ్యన్నం, హేతువిపరీతార్థకారీ విహారో యథా- వాతోన్మాదే సంత్రాసనం, వ్యాధివిపరీతార్థకార్యౌషధం యథా- ఛర్ద్యాం వమనకారకం మదనఫలాది; వ్యాధివిపరీతార్థకార్యన్నం యథా- అతీసారే విరేకకారకం క్షీరం, ఉక్తం హి- “బహుదోషస్య దీప్తాగ్నేః సప్రాణస్య న తిష్ఠతి| పైత్తికో యద్యతీసారః పయసా తం విరేచయేత్” (చి. అ.19) ఇతి; వ్యాధివిపరీతార్థకారీ విహారో యథా- ఛర్ద్యాం వమనసాధ్యాయాం వమనార్థం ప్రవాహణం; హేతువ్యాధివిపరీతార్థకార్యౌషధం యథా- అగ్నినా ప్లుష్టేఽగుర్వాదినా లేపః, ఉష్ణం హి హేతావగ్నౌ వ్యాధౌ చ దాహేఽనుగుణం ప్రతిభాతి; హేతువ్యాధివిపరీతార్థకార్యన్నం యథా- మద్యపానోత్థే మదాత్యయే మదకారకం మద్యం; హేతువ్యాధివిపరీతార్థకారీ విహారో యథా- వ్యాయామజనితసమ్మూఢవాతే జలప్రతరణాదిరూపో వ్యాయామః, అయం హేతౌ వ్యాయామే వ్యాధౌ చ సమ్మూఢవాతేఽనుగుణః ప్రతిభాతి| ననూపశయవదనుపశయోఽపి వ్యాధిపరీక్షకోఽస్తి, ఉచ్యతే చ- “గూఢలింగం వ్యాధిముపశయానుపశయాభ్యాం పరీక్షేత” (వి. అ.4), తథా వాగ్భటేఽప్యుక్తం- “విపరీతోఽనుపశయః స హ్యసాత్మ్యమితి స్మృతః” (వా. ని. అ.1) ఇతి; సత్యమస్తి చ, పరం నిదానగ్రహణేనైవ గృహీతత్వాన్న పృథగుచ్యతే; అనుపశయోఽపి హేతుసేవయైవ భవతి||10||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

సంప్రాప్తిర్జాతిరాగతిరిత్యనర్థాంతరం వ్యాధేః||11||

యద్యపి సంప్రాప్త్యనంతరం లింగప్రాదుర్భావః, తథాఽపి సంప్రాప్తేర్వ్యాధినిరూపణం ప్రత్యల్పప్రయోజనత్వాచ్ఛేషతః సంప్రాప్తిమాహ- సంప్రాప్తిరిత్యాది| జాతిః జన్మ; సంప్రాత్ప్యాగతిజాతిశబ్దైర్యోఽర్థోఽభిధీయతే సా వ్యాధేః సంప్రాప్తిరిత్యర్థః| అ(త)త్రైకే వ్యాధిజన్మమాత్రమంత్యకారణవ్యాపారజన్యం సంప్రాప్తిమాహుః| ఇయం చ సంప్రాప్తిర్యద్యపి నిదానాదివద్ వ్యాధిబోధికా న భవతి, తథాఽపి నానుత్పన్నస్య వ్యాధేర్లక్షణం భవతీతి కృత్వా ఉపపత్తేర్వ్యాధ్యుపలంభకత్వం వర్ణయంతి| ఏతచ్చాన్యే న మన్యంతే, యతో నైవం సతి సంప్రాప్తితః కశ్చిద్విశేషో వ్యాధేరధిగమ్యతే| న చాయం నియమః- యదుత్పన్న ఏవ పరం వ్యాధిరుపలభ్యతే, యతో నిదానపూర్వరూపాభ్యామనుత్పన్నోఽపి వ్యాధిర్భావిత్వేన బుధ్యతే| తస్మాద్ వ్యాధిజనకదోషవ్యాపారవిశేషయుక్తం వ్యాధిజన్మేహ సంప్రాప్తిశబ్దేన వాచ్యం, అత ఏవ పర్యాయే ‘ఆగతిః’ ఇత్యుక్తం| ఆగతిర్హి ఉత్పాదకారణస్య వ్యాధిజననపర్యంతం గమనం| ఇయం చ సంప్రాప్తిర్వ్యాధివిశేషం బోధయత్వేవ| యథా జ్వరే- ‘స యదా ప్రకుపితః ప్రవిశ్యామాశయం’ ఇత్యారభ్య ‘తదా జ్వరమభినిర్వర్తయతి’ ఇత్యంతేన యా సంప్రాప్తిరుచ్యతే, తయా జ్వరస్యామాశయదూషకత్వాగ్న్యుపఘాతకత్వరసదూషకత్వాదయో ధర్మాః ప్రతీయంతే| న చ వాచ్యం- దోషాణామయమామాశయదూషకత్వాదిర్ధర్మః , తతశ్చ కారణధర్మాణాం నిదానగ్రహణేనైవ గ్రహణం భవతీతి; యతః, కారణధర్మోఽప్యయం వ్యాధిజనకదోషవ్యాపారరూపః సంప్రాప్తిశబ్దేన విశేషబోధనార్థం పృథక్ కృత్వోచ్యతే; యథా- లింగత్వావిశేషేఽపి భావివ్యాధిబోధకత్వవిశేషాత్ పూర్వరూపం పృథగుచ్యతే, అత ఏవ వాగ్భటేఽప్యేవమేవ సంప్రాప్తిలక్షణముక్తం- “యథాదుష్టేన దోషేణ యథా చానువిసర్పతా| నిర్వృత్తిరామయస్యాసౌ సంప్రాప్తిర్జాతిరాగతిః ” (వా. ని.అ.1) ఇతి||11||

Adhikarana 11 (12(1)) · Śloka 12

సా సంఖ్యాప్రాధాన్యవిధివికల్పబలకాలవిశేషైర్భిద్యతే|12|

సంప్రతి సంప్రాప్తేః ప్రతివ్యాధివ్యక్తిభిన్నాయాః సర్వత్ర వ్యాధౌ తత్ప్రయోజనాభావాన్న భేదో వక్తవ్యః, యస్తూపయుక్తో భవతి సంప్రాప్తివిశేషస్తమభిధాస్యత్యేవ, “స యదా ప్రకుపితః ప్రవిశ్యామాశయం” ఇత్యాదినా గ్రంథేన; అతః సర్వసంప్రాప్త్యనభిధానాన్న్యూనతాదోషపరిహారార్థం సర్వవ్యాధిసాధారణాన్ సంప్రాప్తిభేదానాహ- సా సంఖ్యేత్యాది|- సా సంప్రాప్తిః సంఖ్యాదిభిర్భిద్యతే ఇతి సంఖ్యాదిభిన్నే వ్యాధౌ భిన్నా భవతీత్యర్థః; యతో న భిన్నానాం భావానామభిన్నోత్పత్తిర్భవతి, కింతర్హి భిన్నైవ భవతి; యద్యపి చ ప్రతివ్యాధి వ్యక్తాఽపి సంప్రాప్తిర్భిన్నైవ భవతి, తథాఽపి స భేదః సంప్రాప్తేరిహ ప్రయోజనాభావాన్నోచ్యతే; యతః, సంఖ్యాప్రాధాన్యవిధ్యాదితుల్యాసు జ్వరవ్యక్తిషు ఏకరూపనిదానలింగచికిత్సితాసు భేదప్రతిపాదనే న కించిత్ ప్రయోజనమస్తి, సంఖ్యాదిభిన్నే తు జ్వరాదౌ నిదానలింగచికిత్సాభేదోఽస్తి, అతః సంఖ్యాదిభేదజనకాయాః సంప్రాప్తేర్భేదకథనముచితమేవ||12(1)||

Adhikarana 12 (12(2)) · Śloka 12

సంఖ్యా తావద్యథా- అష్టౌ జ్వరాః, పంచ గుల్మాః, సప్త కుష్ఠాన్యేవమాదిః|12|

సంఖ్యాభేదముదాహరతి- సంఖ్యా తావదిత్యాది| యద్యపి ప్రాధాన్యాదిభేదభిన్నేఽపి వ్యాధౌ సంఖ్యాభేదోఽస్త్యేవ, తథాఽపీహ యైవ శాస్త్రసిద్ధా అష్టౌదరీయాదిప్రతిపాదితా సంఖ్యా సైవ సంఖ్యాశబ్దేన ప్రాప్తా| అత ఏవాష్టౌ జ్వరా ఇత్యభిధాయ ద్వివిధం శోణితపిత్తమితి క్రమాత్ ప్రాప్తం రక్తపిత్తం నోదాహృతం; యతః ద్వివిధత్వం హి రక్తపిత్తస్య విధిభేదే ప్రవిశతి న సంఖ్యాయాం, ‘ద్వివిధం శోణితపిత్తం’ ఇతి విధిశబ్దేనైవోక్తత్వాత్||12(2)||

Adhikarana 13 (12(3)) · Śloka 12

ప్రాధాన్యం పునర్దోషాణాం తరతమాభ్యాముపలభ్యతే| తత్ర ద్వయోస్తరః, త్రిషు తమ ఇతి|12|

ప్రాధాన్యం పునరిత్యాదౌ తరతమాభ్యామితి తరతమశబ్దాభిధేయాభ్యాం వృద్ధిభ్యాం| తరతమశబ్దయోర్విషయం విభజతే- ద్వయోరిత్యాది|- ద్వయోస్తర ఇతి ద్వయోర్దోషయోర్వృద్ధయోస్తరప్రయోగో భవతి- వృద్ధతర ఇతి| ఏవం త్రిషు తమ ఇతి త్రిషు దోషేషు వృద్ధేషు సత్సు తమప్రయోగో భవతి- వృద్ధతమ ఇతి| తదేవం ద్వంద్వారబ్ధే వికారేఽన్యతరదోషస్య తరశబ్దలక్షితేన ప్రాధాన్యేన సంప్రాప్తిర్భిద్యతే, తథా త్రిదోషారబ్ధే వికారే తమశబ్దలక్షితాన్యతమదోషప్రాధాన్యాత్ సంప్రాప్తిర్భిద్యతే, ఇత్యుక్తం భవతి||12(3)||

Adhikarana 14 (12(4)) · Śloka 12

విధిర్నామ- ద్వివిధా వ్యాధయో నిజాగంతుభేదేన, త్రివిధాస్త్రిదోషభేదేన, చతుర్విధాః సాధ్యాసాధ్యమృదుదారుణభేదేన|12|

సంప్రాప్తిభేదం క్రమాగతం విధిమాహ- విధిర్నామ ద్వివిధా వ్యాధయో నిజాగంతుభేదేనేత్యాదినా| విధిరితి విధికృత ఇత్యర్థః| తేన ద్వివిధత్వాదయో భేదా యతో భవంతి స విధిః; విధిశ్చ ప్రకారో భేద ఇత్యర్థః| సాధ్యాసాధ్యమృదుదారుణభేదేనేతి సాధ్యాసాధ్యగతేన మృదుదారుణభేదేన; తేన, మృదుసాధ్యం సుఖసాధ్యం, దారుణసాధ్యం కృచ్ఛ్రసాధ్యం రోహిణీవలయాది, తథా మృద్వసాధ్యం యాప్యం, దారుణాసాధ్యం ప్రత్యాఖ్యేయమితి భేదచతుష్టం| యద్యపి చ సంఖ్యాప్రాధాన్యాదికృతోఽపి వ్యాధేర్విధిభేదో భవత్యేవ, తథాఽపి సంఖ్యాదిభేదానాం స్వసంజ్ఞయైవ గృహీతత్వాద్గోబలీవర్దన్యాయాత్ సంఖ్యాద్యగృహీతే వ్యాధిప్రకారేఽయం విధిశబ్దో వర్తనీయః||12(4)||

Adhikarana 15 (12(5)) · Śloka 12

సమవేతానాం పునర్దోషాణామంశాంశబలవికల్పో వికల్పోఽస్మిన్నర్థే|12|

క్రమాగతం వికల్పమాహ- సమవేతానామిత్యాది|- సమవేతానామితి సర్వేషాం; తేన, ఏకశో ద్విశో మిలితానాం చ దోషాణాం గ్రహణం| అంశమంశం ప్రతి బలమంశాంశబలం, తస్య వికల్ప ఉత్కర్షాపకర్షరూపోంఽశాంశబలవికల్పః; ఏవంభూతో దోషాణామంశాంశబలవికల్పోఽస్మిన్నర్థ ఇతి అస్మిన్ ప్రకరణే వికల్ప ఉచ్యతే| ప్రకరణాంతరే తు వికల్పశబ్దేన భేదమాత్రముచ్యతే; యథా- “వికల్పో న త్వసాధ్యానాం” (సూ.అ.10) ఇత్యాదావితి భావః| తత్ర దోషాణామంశాంశవికల్పో యథా- వాతే ప్రకుపితేఽపి కదాచిద్వాతస్య శీతాంశో బలవాన్ భవతి, కదాచిల్లఘ్వంశః, కదాచిద్రూక్షాంశః, కదాచిల్లఘురూక్షాంశ ఇత్యాది; ఏవం పిత్తకఫయోరప్యుదాహార్యోంఽశాంశవికల్పః; అయం చాంశాంశబలవికల్పో దోషాణాం శీతాదిగుణోద్భూతహేతుభేదాద్భవతి||12(5)||

Adhikarana 16 (12) · Śloka 12

బలకాలవిశేషః పునర్వ్యాధీనామృత్వహోరాత్రాహారకాలవిధివినియతో భవతి||12||

బలకాలవిశేషమాహ- బలేత్యాది|- బలస్య కాలో బలకాలః, తస్య విశేషో వసంతపూర్వాహ్ణాదిర్బలకాలవిశేషః| ఋతవశ్చాహోరాత్రాహారయోః కాలాశ్చ ఋత్వహోరాత్రాహారకాలాః, తేషాం భేదో విధిః, తత్ర విశేషేణ నియతో బలకాలవిశేషః ఋత్వహోరాత్రాహారకాలవిధివినియతః; తత్ర ఋతువినియతో బలకాలవిశేషో యథా- శ్లేష్మజ్వరస్య వసంతః, అహోరాత్రవినియతో యథా- శ్లేష్మజ్వరస్య పూర్వాహ్ణః ప్రదోషశ్చ, ఆహారవినియతో యథా- శ్లేష్మజ్వరస్య భుక్తమాత్రకాలః, ఏవమాద్యున్నేయం| కేచిత్తు విధిశబ్దేన పూర్వకృతం కర్మ బ్రువతే, తత్రాపి కర్మనియతో బలకాలవిశేషః పచ్యమానకర్మకాల ఏవ జ్ఞేయః| ఏషు చ బలకాలేషు యద్యపి వ్యాధేరభూతప్రాదుర్భావరూపా సంప్రాప్తిర్న భవతి, తథాఽపి వ్యాధిసంతానే తత్కాలం వ్యాధ్యుత్పత్తౌ సంప్రాప్తిర్భిన్నైవ భవతీతి మంతవ్యం| ఇయం చ కాలవిశేషప్రాప్త్యా బలవద్వ్యాధిజనికా సంప్రాప్తిర్వ్యాధేర్విశేషం స్ఫుటమేవ బోధయతి| యతః పూర్వాహ్ణే బలసంప్రాప్త్యా జ్వరస్య కఫజత్వమున్నీయతే, మధ్యాహ్నే చ బలప్రాప్త్యా పిత్తజత్వమిత్యాది| ఇహ చ సంప్రాప్తేరేవ విశేషాః సంఖ్యాదికృతా ఉక్తాః, న తు నిదానాదీనాం విశేషాః; యతో నిదానాదివిశేషాః ప్రతివ్యాధివక్ష్యమాణభేదేనైవోపయుక్తాః| యతో యాదృగ్ జ్వరే నిదానం న తాదృగ్ రక్తపిత్తే; యే చ పూర్వరూపాదివిశేషా జ్వరే, న తే రక్తపిత్తాదౌ, కింతు భిన్నజాతీయా ఏవ| స చ భేదో నిదానాదీనాం వ్యాధిభేదగమకత్వేనోపయుక్తో వ్యాధిభేదకథన ఏవ వక్తవ్యః| సంప్రాప్తేస్తు సంఖ్యాదిభేదః సర్వవ్యాధిష్వేకజాతీయత్వేన న విశేషగమక ఇతి ఇహైవ సర్వవ్యాధినిదానే కథ్యతే; నిదానాదివిశేషాస్తు ప్రతివ్యాధివిశిష్టత్వేన నేహ ప్రపంచేనోచ్యంతే| అత ఏవ చాత్రైవాధ్యాయే సంప్రాప్తేః సామాన్యాభిధానేనైవోక్తత్వాత్ సంప్రాప్తిం పరిత్యజ్య నిదానాదివిశేషం ప్రతిజానీతే- తస్య నిదానపూర్వరూపలింగోపశయవిశేషాననువ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి||12||

Adhikarana 17 (13) · Śloka 13

తస్మాద్వ్యాధీన్ భిషగనుపహతసత్త్వబుద్ధిర్హేత్వాదిభిర్భావైర్యథావదనుబుద్ధ్యేత||13||

యస్మాదిమే నిదానాదయ ఉక్తేన న్యాయేన వ్యాధిపరీక్షాయాముపయుక్తాః, తస్మాద్వ్యాధీన్ భిషగ్ హేత్వాదిభిః పరీక్షేతేతి యోజనా| న చ వాచ్యం యత్- నిదానాదీనాం మధ్యే చేదన్యతమేనాపి వ్యాధిపరిచ్ఛేదం కర్తుం సమర్థస్తత్ కిం పంచకాభిధానేనేతి; యతో యావంతో జ్ఞానోపాయా వ్యాధీనాం తే సర్వ ఏవోపదర్శనీయాః| తత్ర యో నిదానం విస్మృతవాన్, తస్య పూర్వరూపాదిభిర్వ్యాధిః పరీక్ష్యతే; తథా యత్ర చ పూర్వరూపాదయో విస్మృతాః సందిగ్ధా వా, తత్రోపశయేన పరీక్షా భవతి; ఏవం కఫజత్వసందేహే జ్వరస్య సంప్రాప్తిరపి పూర్వాహ్ణే భుక్తమాత్రే వా భవంతీ కఫజత్వం గమయతీత్యాది ప్రయోజనమనుసరణీయం| తథా పూర్వరూపేణాపి లింగసామాన్యనిశ్చయ ఉక్తః; యదుక్తం- “హారిద్రవర్ణం రుధిరం చ మూత్రం వినా ప్రమేహస్య హి పూర్వరూపైః| యో మూత్రయేత్తం న వదేత్ ప్రమేహం రక్తస్య పిత్తస్య హి స ప్రకోపః” (చి.అ.6) ఇతి| తథా లింగనిశ్చితేఽపి వ్యాధౌ పూర్వరూపేణాసాధ్యత్వముక్తం, యథా- “పూర్వరూపాణి సర్వాణి జ్వరోక్తాన్యతిమాత్రయా| యం విశంతి విశత్యేనం మృత్యుర్జ్వరపురఃసరః” (ఇ.అ.5) ఇతి| తస్మాన్నిదానాదిపంచకమభిధాతవ్యమేవ| నను, లింగేన వ్యాధిః పరీక్షణీయ ఇతి వచనాల్లింగవ్యతిరిక్తో వ్యాధిరిత్యుక్తం భవతి; తత్ర చ న లింగసముదాయవ్యతిరిక్తో వ్యాధిరుపలభ్యతే, విషమారంభివిసర్గిత్వాదయో హి సంతాపసహితా జ్వరాః, తథా ప్రతిశ్యాయకాసాద్యేకాదశరూపమేలక ఏవ యక్ష్మా| నైవం, లింగత్వేన శాస్త్రే ప్రతిపాదితానాం తదతిరిక్తవ్యాధ్యభావే లింగత్వానుపపత్తేః, వచనం హి- “విషమారంభమూలైశ్చ జ్వర ఏకో నిరుచ్యతే” (ని.అ.8) ఇతి| వికారశ్చైహ దోషదూష్యమేలకవిశేషో జ్వరాదిశబ్దేనోచ్యతే| స చ దోషదూష్యవిశేషాత్మా జ్వరోఽరుచ్యాదిభ్యో దోషదూష్యవైషమ్యవిశేషేభ్యోఽర్థాంతరమేవ| న చ వాచ్యం జ్వరలింగారుచ్యంగమర్దాదిరూపధాతువైషమ్యవిశేషమేలకో జ్వరోఽస్తు, అలం తదతిరిక్తజ్వరకల్పనయా, లింగలింగిభావశ్చ సముదాయసముదాయిభేదాద్భవిష్యతీతి; యత ఏవమప్యరుచ్యంగమర్దాదిధాతువైషమ్యానుగతో ధాతువైషమ్యవిశేషో జ్వరరూపోఽవయవీతి భిన్న ఏవ వక్తవ్యః; జంఘాబాహుశిరోంతరాధ్యవయవానతిరిక్తమేవ శరీరమవయవిరూపం| దుఃఖమేవ వ్యాధిరితి పూర్వమేవ పరాకృతం, తేన దుఃఖరూపత్వాద్వ్యాధేరవయవిత్వం న సంభవతీతి న వాచ్యం| లింగాని తు స్వరూపేణ వ్యాధయో భవంతి, తే చ బోద్ధవ్యవ్యాధ్యపేక్షయా లింగాని భవంతి| తదుక్తం- “వ్యాధయస్తే తదాత్వే తు లింగానీష్టాని నామయాః” (ని.అ.8) ఇతి| లింగలింగిభావశ్చ జిజ్ఞాసావశాద్భవతి| యద్వక్ష్యతి- “విషమారంభమూలానాం లింగమేకం జ్వరో మతః| విషమారంభమూలైశ్చ జ్వర ఏకో నిరుచ్యతే” (ని.అ.8) ఇతి| అస్య చార్థమపస్మారనిదానే ప్రకరణాగతం వ్యాఖ్యాస్యామః| తస్మాత్ సుస్థితం వ్యాధిగమకత్వం నిదానాదిపంచకస్యేత్యర్థః||13||

Adhikarana 18 (14) · Śloka 14

ఇత్యర్థసంగ్రహో నిదానస్థానస్యోద్దిష్టో భవతి| తం విస్తరేణోపదిశంతో భూయస్తరమతోఽనువ్యాఖ్యాస్యామః||14||

ఇతీత్యాదౌ ఇతి పరిసమాప్తౌ| నిదానస్థానస్యేతి సర్వవ్యాధినిదానస్య| అర్థసంగ్రహ ఇత్యనేనైవ సంక్షేపార్థాభిధానే లబ్ధే ఉద్దిష్ట ఇతి సంక్షేపాభిధాయిపదకరణేన సంక్షేపస్యాపి సంక్షేపాభిధానమేతదితి దర్శయతి| తమితి సామాన్యనిదానోద్దేశం, అతో నిదానోద్దేశమాత్రతో భూయస్తరముపదిశంతో విస్తరేణ వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి యోజనా| తేనైతదతిసంక్షేపకథనాపేక్షయా ప్రపంచకథనమేవేహ విస్తరశబ్దార్థ ఇతి దర్శయతి; తేన నిదానాదీనాం యావద్విస్తరకథనముత్తరత్రోపపన్నం భవతి||14||

Adhikarana 19 (15) · Śloka 15

తత్ర ప్రథమత ఏవ తావదాద్యాఁల్లోభాభిద్రోహకోపప్రభవానష్టౌ వ్యాధీన్నిదానపూర్వేణ క్రమేణ వ్యాఖ్యాస్యామః, తథా సూత్రసంగ్రహమాత్రం చికిత్సాయాః| చికిత్సితేషు చోత్తరకాలం యథోపచితవికారాననువ్యాఖ్యాస్యామః ||15||

తత్రేత్యాదినా జ్వరాద్యష్టవిధరోగస్య నిదానస్థానే కథనం ప్రతిజానీతే| ప్రథమత ఏవ తావదిత్యనేన పశ్చాచ్చికిత్సాభిధేయానర్శః- ప్రభృతీన్ సూచయతి| ఆద్య నిత్యనేన ఆదౌ దక్షాధ్వరోద్ధ్వంసే ఉత్పన్నా యే తేషామిహ కథనం దర్శయతి| యద్యపి చ రాజయక్ష్మా పృథగేవోత్పన్నః, వచనం హి- “అతివ్యవాయాత్ పునర్నక్షత్రరాజస్య యక్ష్మా” (ని.అ.8) ఇతి, తథాఽప్యస్య ప్రాధాన్యాదిహాభిధానం| యద్యపి చ దక్షాధ్వరోద్ధ్వంసోద్భూతానపస్మారాంతానభిధాయ పృథగుత్పన్నస్య యక్ష్మణోఽభిధానముచితం, తథాఽప్యున్మాదాపస్మారయోరాగంతుత్వేన శోషమప్యభిధాయాంతేఽభిధానం| లోభాభిద్రోహప్రభవానిత్యనేన జనపదోద్ధ్వంసనీయే “ప్రాగపి చాధర్మాదృతే న రోగోత్పత్తిరభూత్” (వి.అ.3) ఇత్యనేన వక్ష్యమాణానాం జ్వరాదీనాం లోభాభిద్రోహజన్యతాం దర్శయతి, అనేనాధర్మజత్వం జ్వరాదీనాముక్తం భవతి| నిదానపూర్వేణేతి నిదానప్రథమేన| క్రమేణేతి రోగసామాన్యోక్తనిదానపూర్వరూపరూపోపశయసంప్రాప్తిరూపేణ| అయం చ క్రమః క్వచిత్ ప్రయోజనవశాద్బాధ్యతే; యథాఽత్రైవ జ్వరేఽగ్రే హి రూపమభిధాయ పూర్వరూపమభిధాతవ్యం| క్రమభేదప్రయోజనం చేహ యత్- రూపాణ్యత్ర ప్రతిజ్వరమభిధాతవ్యాని, న తు ప్రాగ్రూపాణి ప్రతిజ్వరమభిధాతవ్యాని; తేన సర్వసాధారణత్వాత్ సర్వమభిధాయ ప్రాగ్రూపం సామాన్యమభిధాతవ్యం| తథా, సూత్రసంగ్రహమాత్రం చికిత్సాయా వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి సంబంధః| నిదానే చ చికిత్సాభిధానప్రయోజనం ప్రాగేవోక్తం| సూత్రమితి కృత్వా యత్ సంగ్రహమితి కరోతి తేన సూత్రస్యాపి సంక్షేపేణాభిధానం దర్శయతి; తథా చికిత్సాసూత్రమపీహ కించిన్న వక్తవ్యం, యథా- లంఘనకాలయవాగ్వాదయః| చికిత్సితేష్విత్యనేనైవ చోత్తరకాలత్వే లబ్ధే పునరుత్తరకాలమితి వచనం చికిత్సితస్థానేఽపి జ్వరాద్యభిధానోత్తరకాలమేవ యథోపచితవికారాణాం నిదానాదికథనం దర్శయతి| యథోపచితమితి యే యే ఉపచితా వికారాః శోథార్శఃప్రభృతయస్తాన్| కింవా, ‘యథాచితం’ ఇతి పాఠః, తత్రాపి యథాప్రధానమిత్యర్థ ఉన్నేయః| చికిత్సితే చ వికారాణాం నిదానాద్యభిధానం నిదానాదినాఽవ్యవధానేన ప్రతీతే విషయే చికిత్సా సమ్యక్ ప్రతీయత ఇత్యభిప్రాయేణ| అత ఏవ చ జ్వరాదీనామపి పునర్నిదానాద్యభిధాస్యతి, ఇహ తు జ్వరాదీనాం నిదానాద్యభిధానం బహువక్తవ్యత్వేన స్థానభేదం కృత్వా కృతం| స్థానభేదకరణేన చ చికిత్సావదాయుర్వేదే నిదానస్యాపి జ్ఞేయత్వేన ప్రాధాన్యం దర్శయతి||15||

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

ఇహ ఖలు జ్వర ఏవాదౌ వికారాణాముపదిశ్యతే, తత్ప్రథమత్వాచ్ఛారీరాణాం||16||

ఇహ ఖల్వితి అష్టవిధవ్యాధినిదానే వక్తవ్యే| శారీరాణామిత్యనేన కామక్రోధాదిమానసం రోగం ప్రతి న జ్వరస్య ప్రథమత్వమితి దర్శయతి||16||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

అథ ఖల్వష్టాభ్యః కారణేభ్యో జ్వరః సంజాయతే మనుష్యాణాం; తద్యథా- వాతాత్, పిత్తాత్, కఫాత్, వాతపిత్తాభ్యాం, వాతకఫాభ్యాం, పిత్తకఫాభ్యాం, వాతపిత్తకఫేభ్యః, ఆగంతోరష్టమాత్ కారణాత్||17||

జ్వరస్య నిరూపణీయస్య కారణకృతం భేదమాహ- అథేత్యాది| ఏతచ్చ కారణం వాతాది సన్నికృష్టం| మనుష్యాణామితివచనేన గోగజశకున్యాదీనాం నావశ్యమిదం జ్వరాష్టత్వమనుగామీతి దర్శయతి; తథాహి- హస్త్యాదీనాం పాకలాదయో నాష్టవిధాః ప్రతిపాద్యంతే| ఆగంతోరితి వక్తవ్యే అష్టమాదితి వచనమాగంతోరభిఘాతాదిచతుష్కారణభేదేఽప్యేకత్వోపదర్శనార్థం| ఆగంతుర్హి కారణభేదోత్పన్నోఽప్యేకరూప ఏవ, యత ఆగంతుః సర్వో వ్యథాపూర్వమేవ భవతి; యస్తు తత్ర, “కామశోకభయాద్వాయుః” (చి.అ.3) ఇత్యాదినా భేదో వక్తవ్యః, స వాతాదికృత ఏవేతి భావః||17||

Adhikarana 22 (18) · Śloka 18

తస్య నిదానపూర్వరూపలింగోపశయవిశేషాననువ్యాఖ్యాస్యామః ||18||

తస్యేత్యాదౌ తస్యేతి జ్వరస్య| విశేషానితి నిదానాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| నిదానాదివిశేషాశ్చేహ రోగాంతరరక్తపిత్తాద్యపేక్షయా తథా పరస్పరం వాతాదిజ్వరాపేక్షయా చ యథాసంభవం బోద్ధవ్యాః| తేన పూర్వరూపవిశేష ఇహ రక్తపిత్తాదిపూర్వరూపాపేక్షయా బోద్ధవ్యః, పూర్వరూపస్య విశేషేణేహానభిధానాత్| ఉపశయవిశేషానభిధానం చ నిదానవిశేషాభిధానాదేవ లభ్యతే, యతో నిదానవిపర్యయేణోపశయమభిధాస్యతి| పూర్వరూపం చేహ విశిష్టమవ్యక్తలింగవిశేషరూపమేవ జ్ఞేయం| సంప్రాప్తేస్తు వక్ష్యమాణాయా ఇహాప్రతిజ్ఞానం, తస్యాః సర్వరోగే సంప్రాప్తిభేదాభిధానే చ కథితత్వాత్, తథా నిదానాదివత్ సంప్రాప్తేర్వ్యాధిబోధనం ప్రత్యప్రధానత్వాచ్చ; యశ్చ సంప్రాప్తిభేదోఽభిధాతవ్యః స సర్వరోగసాధారణ ఏవ; భేదస్తు తస్యా వాతాదిదోషమాత్రకృత ఏవ, వాతాదిభేదశ్చ నిదానభేద ఏవ| అన్యే తు బ్రువతే- సంప్రాప్తిం నాభిధాస్యత్యేవాయం, యదేతత్ ‘స యదా ప్రకుపితః’ ఇత్యాద్యభిధాస్యతి, తన్నిదానరూపవాతాదిధర్మకథనమితి కృత్వా నిదానాంతర్గతమేవ||18||

Adhikarana 23 (19) · Śloka 19

రూక్షలఘుశీతవమనవిరేచనాస్థాపనశిరోవిరేచనాతియోగవ్యాయామవేగసంధారణానశనాభిఘాత- వ్యవాయోద్వేగశోకశోణితాతిషేకజాగరణవిషమశరీరన్యాసేభ్యోఽతిసేవితేభ్యో వాయుః ప్రకోపమాపద్యతే||19||

రూక్షేత్యాది| వాతప్రకోపణం ప్రతి రూక్షస్య ప్రధానత్వేనాగ్రేఽభిధానం, రూక్షో హి గుణో వాతగుణేషు ప్రధానం| ఆస్థాపనం యద్యపి వాతహరముక్తం- “ఆస్థాపనానువాసనం తు ఖలు సర్వోపక్రమేభ్యో వాతవికారేషు ప్రధానం” (సూ.అ.20) ఇతి వచనాత్, తథాఽపీహాస్థాపనస్యాతియోగో వాతహేతురుక్త ఏవేతి న దోషః| వచనం హి- “ఉత్క్లేశాగ్నివధౌ స్నేహాన్నిరూహాత్ పవనాద్భయం” (సి.అ.4) ఇతి| నిరూహశ్చానువాసనం కృత్వా యుక్త ఏవ, మాత్రాకృతశ్చ సాధారణవాతహర ఇతి సిద్ధాంతః||19||

Adhikarana 24 (20) · Śloka 20

స యదా ప్రకుపితః ప్రవిశ్యామాశయమూష్మణా సహ మిశ్రీభూయాద్యమాహారపరిణామధాతుం రసనామానమన్వవేత్య రసస్వేదవహాని స్రోతాంసి పిధాయాగ్నిముపహత్య పక్తిస్థానాదూష్మాణం బహిర్నిరస్య కేవలం శరీరమనుప్రపద్యతే, తదా జ్వరమభినిర్వర్తయతి||20||

స యదేత్యాదినా సంప్రాప్తిమాహ| యదేతి వచనాదేవంకుపితోఽపి వాయుర్యదాఽఽమాశయప్రవేశాదిసంప్రాప్తియుక్తో భవతి తదైవ జ్వరం కరోతి, నాన్యదేతి దర్శయతి| ప్రవిశ్యామాశయమిత్యనేన జ్వరకర్తుర్దోషస్యామాశయదూషకత్వం దర్శయతి| అత ఏవ సర్వజ్వరేష్వామాశయవిశుద్ధ్యర్థం లంఘనముత్సర్గతో వదంతి| యద్యపి చామాశయప్రవేశాదేవోష్మణాఽపి మిశ్రత్వం లభ్యత ఏవ, యత ఆమాశయ ఏవ వహ్నిస్థానం, “నాభిస్తనాంతరం జంతోరామాశయ ఇతి స్మృతః” (వి.అ.2) ఇతి వచనాత్, తథాఽపి వహ్నిస్థానస్యామాశయైకదేశత్వేనామాశయప్రవేశేఽపి నావశ్యం గ్రహణీరూపవహ్నిస్థానదుష్టిర్విశేషేణ లభ్యత ఇతి; అత ఏవోక్తం- ఊష్మణా సహ మిశ్రీభూయేతి| రసనామానమిత్యుచ్యమానే ఆహారరసేఽపి మధురరసాదౌ ప్రసక్తిః స్యాత్, అత ఉక్తం- ఆహారపరిణామధాతుమితి; ఆహారపరిణామభవో ధాతురాహారపరిణామధాతుః, తమితి| ఆహారపరిణామధాతుత్వం చ పరంపరయా రక్తాదిష్వప్యస్తీత్యాహ- ఆద్యమితి; ప్రథమమిత్యర్థః| రసమితి వక్తవ్యే రసనామానమితి యత్ కరోతి తేన రసతీతి రస ఇతి వ్యుత్పత్తిమాత్రేణ రక్తాదిషు రససంజ్ఞాం నిషేధయతి, యత్రైవ రససంజ్ఞా రూఢా తం గ్రాహయతి; ఏవమన్యత్రాపి చ యత్ పదమధికార్థమిహ ప్రతీయతే తత్ స్పష్టార్థమేవ, యతస్త్రివిధశిష్యబుద్ధిహితమేవ విస్పష్టార్థం తంత్రం యుజ్యతే| అన్వితి యథోక్తక్రమేణ| అవేత్యేతి గత్వా| పిధాయేతి అవరుధ్య| పక్తిస్థానాత్ పాచకాగ్నిస్థానాత్| ఊష్మాణమితి పాచకవహ్నిం| బహిరితి పక్తిస్థానవ్యతిరిక్తశరీరే| యద్యపి చోష్మాణం నిరస్యేతివచనాదేవ పక్తిస్థానాదితి లభ్యతే, తథాఽపి పక్తిస్థానాదితివచనేన పక్తిస్థానాత్ కృత్స్నస్య వహ్నేర్నిరసనం దర్శయతి, ఇహ చోష్మశబ్దేన పాచకాగ్నిం వ్యపదిశన్ పాచకస్య వహ్నేరూష్మరూపతాం దర్శయతి, బాహ్యవహ్నిసదృశజ్వాలాకరం పిత్తం నిషేధయతి| అత ఏవ చ వహ్నేర్నిరసనాదగ్నిమాంద్యం జ్వరే దర్శితం భవతి| వాయుశ్చాత్రాతివృద్ధత్వేన వహ్నేర్నిరాసకః, తేనాగ్నిదీప్తిం న కరోతి; యత్ర హి ప్రేరకమాత్రో భవతి వాయుస్తత్ర వహ్నేర్వృద్ధిం కరోతి; యథా - మేదస్వినః కోష్ఠే చరన్ వాయురగ్నివృద్ధికరో భవతి||20||

Adhikarana 25 (21) · Śloka 21

తస్యేమాని లింగాని భవంతి; తద్యథా- విషమారంభవిసర్గిత్వం, ఊష్మణో వైషమ్యం, తీవ్రతనుభావానవస్థానాని జ్వరస్య, జరణాంతే దివసాంతే నిశాంతే ఘర్మాంతే వా జ్వరస్యాభ్యాగమనమభివృద్ధిర్వా, విశేషేణ పరుషారుణవర్ణత్వం నఖనయనవదనమూత్రపురీషత్వచామత్యర్థం క్లృప్తీభావశ్చ; అనేకవిధోపమాశ్చలాచలాశ్చ వేదనాస్తేషాం తేషామంగావయవానాం; తద్యథా- పాదయోః సుప్తతా, పిండికయోరుద్వేష్టనం, జానునోః కేవలానాం చ సంధీనాం విశ్లేషణం, ఊర్వోః సాదః, కటీపార్శ్వపృష్ఠస్కంధబాహ్వంసోరసాం చ భగ్నరుగ్ణమృదితమథితచటితావపాటితావనున్నత్వమివ , హన్వోశ్చాప్రసిద్ధిః, స్వనశ్చ కర్ణయోః, శంఖయోర్నిస్తోదః, కషాయాస్యతా ఆస్యవైరస్యం వా, ముఖతాలుకంఠశోషః, పిపాసా, హృదయగ్రహః, శుష్కచ్ఛర్దిః, శుష్కకాసః, క్షవథూద్గారవినిగ్రహః, అన్నరసఖేదః, ప్రసేకారోచకావిపాకాః, విషాదజృంభావినామవేపథుశ్రమభ్రమప్రలాపప్రజాగరరోమహర్షదంతహర్షాః, ఉష్ణాభిప్రాయతా, నిదానోక్తానామనుపశయో విపరీతోపశయశ్చేతి వాతజ్వరస్య లింగాని భవంతి||21||

లింగాన్యాహ- తద్యథా విషమేత్యాది| తదితి సామాన్యేన స్త్రీలింగపుంలింగనపుంసకలింగవక్ష్యమాణరూపప్రత్యవమర్శకం , సర్వలింగప్రత్యవమర్శే హి తదితి సర్వనామ యుక్తం| యథేతి ఉదాహరణే| ఆరంభ ఉత్పాదః, విసర్గో మోక్షః, తౌ విషమౌ యస్య స విషమారంభవిసర్గీ; విషమత్వం చ కదాచిచ్ఛిరో గృహీత్వా భవతి, కదాచిత్ పృష్ఠం, కదాచిజ్జంఘే ఇత్యాది; ఏవం మోక్షోఽపి కదాచిచ్ఛిరోఽగ్రే ముచ్యతే ఇత్యాది; కింవా, జ్వరారంభమోక్షకాలానవస్థితత్వమేవ వైషమ్యం| ఊష్మణో వైషమ్యమితి క్వచిచ్ఛరీరప్రదేశే మహానూష్మా, క్వచిన్మంద ఇత్యాది| తీవ్రతనుభావానవస్థానానీతి తీవ్రభావస్తనుభావశ్చ జ్వరస్య కాలాప్రతినియత ఇత్యర్థః| ఏతత్సర్వం వాయోరనవస్థితత్వేనోపపన్నం| యచ్చ వాయోర్జరణాంతదివసాంతాదిషు బలవత్కార్యకర్తృత్వముక్తం, తదపి ప్రాయికత్వేన జ్ఞేయం| అన్యథా, ఏతదేవారంభాదివైషమ్యం న స్యాత్| యది కాలవిశేషే జరణాంతాదౌ శరీరప్రదేశవిశేషే చ జంఘాదౌ ప్రతినియమేన వాతకోపః స్యాత్, తదా శరీరప్రదేశవిశేషే వాతస్థానే జంఘాదౌ కాలవిశేషే జరణాంతాదౌ చ వాతప్రకోపః ప్రాయికో జ్ఞేయః| ఏతమేవ ప్రాయికవాతకాలమాశ్రిత్యాహ- జరణాంత ఇత్యాది| ఘర్మాంత ఇతి ప్రావృషి ముక్తిభావవతో జ్వరస్య సతతకాదేరభ్యాగమనం, నిత్యానుషక్తస్య త్వతివృద్ధిరితి వ్యవస్థా| పరుషారుణత్వం చ నఖాదిష్వేవ ప్రవ్యక్తముపలభ్యత ఇతి కృత్వా నఖాదయ ఇహోచ్యంతే| త్వగ్గ్రహణేనైవ వదనగ్రహణే లబ్ధేఽపి వదనగ్రహణం వదనత్వచి విశేషేణ పరుషత్వాదిదర్శనార్థం| క్లృప్తీభావః అప్రవృత్తిః, సా చ యోగ్యతయా మూత్రపురీషయోరేవ నఖాదిషూక్తయోర్మంతవ్యా; కింవా, క్లృప్తీభావో భేదః స్ఫుటనమితి యావత్; స చ నఖాదీనాం| చలాశ్చ కాశ్చిద్వేదనా అచలాశ్చ కాశ్చిన్నిత్యానుషక్తత్వేనేతి చలాచలాః; కింవా అత్యర్థం చలాశ్చలాః| పిండికా జాన్వధో జంఘామధ్యమాంసపిండికా | భగ్నం కించిదవశేషేణ చ్ఛిన్నం, రుగ్ణం కించిచ్ఛిన్నం, మృదితం పార్శ్వావమోటితం, అవపాటితం ఏకదేశోత్పాటితం, అవనున్నం ప్రేరితం; ఏషాం చ భగ్నాదీనాం లోకత ఏవార్థావగతిః, యతో లౌకికైరేవైతే శబ్దాః ప్రసిద్ధత్వేన తత్ర తత్ర శాస్త్రేఽభిధీయంతే | హన్వోరప్రసిద్ధిరితి హన్వోః స్వవ్యాపారాకరణం| ఆస్యవైరస్యమితి అరసజ్ఞతా| అన్నరసఖేదః అన్నరసే ఖేదోఽవసాదోఽన్నరసఖేదః, సర్వరసేష్వనిచ్ఛేత్యర్థః| అరుచిస్తు వక్ష్యమాణా వక్త్రే ప్రవిష్టాన్నానభ్యవహరణాద్బోద్ధవ్యా| ఉష్ణాభిప్రాయతా ఉష్ణప్రియతా| నిదానోక్తానామనుపశయ ఇతి వచనేనైవ విపరీత ఉపశయోఽర్థలబ్ధోఽపి స్పష్టార్థముచ్యతే; కింవా, అర్థాపత్తేరనైకాంతికత్వేన ఉచ్యతే; యథా- నవజ్వరే దివాస్వప్నే ప్రతిషిద్ధేఽర్థాపత్త్యా పురాణజ్వరే దివాస్వప్నః ప్రాప్నోతి, అథ చ తత్ర దివాస్వప్నో న విహిత ఇత్యర్థాపత్తేరనైకాంతికత్వం వదంతి| నిదానోక్తానామిత్యత్రోక్తగ్రహణాద్యదేవ నిదానత్వేనోక్తం తస్యైవానుపశయిత్వం నిదర్శయతి న పునర్యస్యాపాతతో నిదానత్వం ప్రతిభాతి; తేన, మదాత్యయాదౌ మద్యాదేర్నిదానత్వేన ప్రతీయమానస్యాపి ఉపశయిత్వమేవ||21||

Adhikarana 26 (22-24) · Śloka 24

ఉష్ణామ్లలవణక్షారకటుకాజీర్ణభోజనేభ్యోఽతిసేవితేభ్యస్తథా తీక్ష్ణాతపాగ్నిసంతాపశ్రమక్రోధవిషమాహారేభ్యశ్చ పిత్తం ప్రకోపమాపద్యతే||22|| తద్యదా ప్రకుపితమామాశయాదూష్మాణముపసృజ్యాద్యమాహారపరిణామధాతుం రసనామానమన్వవేత్య రసస్వేదవహాని స్రోతాంసి పిధాయ ద్రవత్వాదగ్నిముపహత్య పక్తిస్థానాదూష్మాణం బహిర్నిరస్య ప్రపీడయత్ కేవలం శరీరమనుప్రపద్యతే, తదా జ్వరమభినిర్వర్తయతి||23|| తస్యేమాని లింగాని భవంతి; తద్యథా- యుగపదేవ కేవలే శరీరే జ్వరస్యాభ్యాగమనమభివృద్ధిర్వా భుక్తస్య విదాహకాలే మధ్యందినేఽర్ధరాత్రే శరది వా విశేషేణ, కటుకాస్యతా, ఘ్రాణముఖకంఠౌష్ఠతాలుపాకః, తృష్ణా, మదో, భ్రమో, మూర్చ్ఛా, పిత్తచ్ఛర్దనం, అతీసారః, అన్నద్వేషః, సదనం, ఖేదః, ప్రలాపః, రక్తకోఠాభినిర్వృత్తిః శరీరే, హరితహారిద్రత్వం నఖనయనవదనమూత్రపురీషత్వచాం, అత్యర్థమూష్మణస్తీవ్రభావః, అతిమాత్రం దాహః, శీతాభిప్రాయతా, నిదానోక్తానుపశయో విపరీతోపశయశ్చేతి పిత్తజ్వరలింగాని భవంతి||24||

ఉష్ణేత్యాదినా పిత్తజ్వరమాహ- తద్యథేత్యాది|- పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| ద్రవత్వాదగ్నిముపహత్యేతివచనాదుష్ణస్యాపి పిత్తస్య ద్రవత్వేనాగ్నివిపరీతేన గుణేనాగ్నిహంతృతాం దర్శయతి| వక్ష్యతి హి గ్రహణ్యధ్యాయే- “ఆప్లావయద్ధంత్యనలం జలం తప్తమివానలం” (చి.అ.15) ఇతి| బహిర్నిరస్య ప్రపీడయదితివచనేన పిత్తజ్వరే వాతజ్వర ఇవ న సహసా వహ్నిక్షేపణం భవతి, కింతు శనైః స్తోకక్రమేణేతి దర్శయతి| యుగపదేవేతి న వైషమ్యేణ| అభ్యాగమనమభివృద్ధిర్వేతి చ పూర్వేణ యుగపదేవేత్యాదినా పరేణ చ విశేషేణేత్యంతేన చ గ్రంథేన సంబధ్యతే| కోఠాభినిర్వృత్తిః శరీర ఇతి చ్ఛేదః||22-24||

Adhikarana 27 (25-26) · Śloka 26

స్నిగ్ధగురుమధురపిచ్ఛిలశీతామ్లలవణదివాస్వప్నహర్షావ్యాయామేభ్యోఽతిసేవితేభ్యః శ్లేష్మా ప్రకోపమాపద్యతే||25|| స యదా ప్రకుపితః ప్రవిశ్యామాశయమూష్మణా సహమిశ్రీభూయాద్యమాహారపరిణామధాతుం రసనామానమన్వవేత్య రసస్వేదవహాని స్రోతాంసి పిధాయాగ్నిముపహత్య పక్తిస్థానాదూష్మాణం బహిర్నిరస్య ప్రపీడయన్ కేవలం శరీరమనుప్రపద్యతే, తదా జ్వరమభినిర్వర్తయతి||26||

స్నిగ్ధేత్యాదినా శ్లేష్మజ్వరమాహ| స యదేత్యాది పూర్వవత్ కఫజ్వరేఽపి వ్యాఖ్యేయం| నను, శ్లేష్మణ ఆమాశయః స్థానం, తత్ కిం ప్రవిశ్యామాశయమితి వచనేన? నైవం, శ్లేష్మణ ఉరోఽపి ప్రధానం స్థానం, తేనేహోరఃస్థస్యాపి శ్లేష్మణ ఆమాశయప్రవేశం దర్శయతి| యత్ర కేవలామాశయవృత్తి పిత్తం, తత్ర ‘ఆమాశయం ప్రవిశ్య’ ఇతి న కృతం, కింతు ‘ఆమాశయాదూష్మాణముపసృజ్య’ ఇతి కృతం; పిత్తం హ్యామాశయప్రవిష్టమేవ భవతి, తచ్చామాశయైకదేశస్థం గ్రహణీరూపామాశయైకదేశం వహ్నిస్థానం స్వస్థానాద్గచ్ఛతీతి యుక్తం||25-26||

Adhikarana 28 (27) · Śloka 27

తస్యేమాని లింగాని భవంతి; తద్యథా- యుగపదేవ కేవలే శరీరే జ్వరస్యాభ్యాగమనమభివృద్ధిర్వా భుక్తమాత్రే పూర్వాహ్ణే పూర్వరాత్రే వసంతకాలే వా విశేషేణ, గురుగాత్రత్వం, అనన్నాభిలాషః, శ్లేష్మప్రసేకః, ముఖమాధుర్యం, హృల్లాసః, హృదయోపలేపః, స్తిమితత్వం, ఛర్దిః, మృద్వగ్నితా, నిద్రాధిక్యం, స్తంభః, తంద్రా, కాసః, శ్వాసః, ప్రతిశ్యాయః, శైత్యం, శ్వైత్యం చ నఖనయనవదనమూత్రపురీషత్వచాం, అత్యర్థం చ శీతపిడకా భృశమంగేభ్య ఉత్తిష్ఠంతి, ఉష్ణాభిప్రాయతా, నిదానోక్తానుపశయో విపరీతోపశయశ్చ; ఇతి (శ్లేష్మజ్వరలింగాని భవంతి)||27||

యుగపదితి ఏకకాలం; ఏకదైవ కఫజ్వరే సర్వశరీరవ్యాప్త్యా ఆగమనమభివృద్ధిర్వా భవతీతి దర్శయతి| శీతపిడకాస్తంత్రాంతరే శ్వేతపిడకా ఉచ్యంతే| ‘తస్యేమాని లింగాని భవంతి’ ఇత్యేతావతైవ కఫజ్వరలింగత్వే లబ్ధే పునః ‘శ్లేష్మజ్వరలింగాని భవంతి’ ఇతి వచనం కిమర్థం? బ్రూమః- తస్యేతిపదేన స్వదోషమాత్రప్రత్యవమర్శోఽపి స్యాత్, తేన దోషలింగతైవ పరం లింగానాం మా స్యాదిత్యేతదర్థం పునరభిధానం; కింవా, పూర్వప్రతిజ్ఞయా లింగానాం ప్రాగవచ్ఛేద ఉక్తః, ఉత్తరేణ శ్లేష్మజ్వరలింగాని భవంతీత్యనేనాంత్యావచ్ఛేద ఉచ్యతే; ఏవమన్యత్రాపి వాతజ్వరాదౌ పూర్వరూపే చ పునరుక్తిః పరిహర్తవ్యా||27||

Adhikarana 29 (28) · Śloka 28

విషమాశనాదనశనాదన్నపరివర్తాదృతువ్యాపత్తేరసాత్మ్యగంధోపఘ్రాణాద్విషోపహతస్య చోదకస్యోపయోగాద్గరేభ్యో గిరీణాం చోపశ్లేషాత్ స్నేహస్వేదవమనవిరేచనాస్థాపనానువాసనశిరోవిరేచనానామయథావత్ప్రయోగాత్ మిథ్యాసంసర్జనాద్వా స్త్రీణాం చ విషమప్రజననాత్ ప్రజాతానాం చ మిథ్యోపచారాద్ యథోక్తానాం చ హేతూనాం మిశ్రీభావాద్యథానిదానం ద్వంద్వానామన్యతమః సర్వే వా త్రయో దోషా యుగపత్ ప్రకోపమాపద్యంతే, తే ప్రకుపితాస్తయైవానుపూర్వ్యా జ్వరమభినిర్వర్తయంతి||28||

విషమాశనాదిత్యాదినా ద్వాంద్వికసాన్నిపాతికజ్వరానాహ| అనశనం యద్యపి న పిత్తశ్లేష్మకరం, తథాఽప్యగ్నిమాంద్యకరత్వాత్త్రిదోషకరమపి భవతి; కింవా ఏషు విషమాశనాదిషు యథాయోగ్యతయా ద్వంద్వకారణత్వం త్రిదోషకారణత్వం చోన్నేయం, తేనానశనం వాతపిత్తకరం బోద్ధవ్యం; యత్తు పిత్తహరత్వముక్తమనశనస్య, తత్తు పిత్తద్రవాంశక్షయాత్| వచనం హి- “కఫపిత్తే ద్రవే ధాతూ సహేతే లంఘనం మహత్” ఇతి| అన్నపరివర్తాదితి సహసైవాక్రమేణ కృతాభ్యస్తాన్నపరివర్తాత్| అసాత్మ్యగంధో గంధద్రవ్యస్య నాసికయాఽంతఃప్రవేశాద్యథా దోషకరో భవతి న తథాఽసాత్మ్యరూపాదయః, తే హి నావశ్యం శరీరం విశంతి, తేన నేహాసాత్మ్యరూపాదయ ఉక్తాః| యథానిదానమితి యదా ద్వయోర్నిదానం సేవ్యతే తదా ద్వంద్వః, యదా త్రయాణాం నిదానం సేవ్యతే తదా త్రయో దోషాః; ద్వంద్వేఽపి యదా వాతపిత్తయోర్నిదానం సేవ్యతే తదా వాతపిత్తరూపం ద్వంద్వం; ఏవమన్యదపి కుప్యతీత్యర్థః| సర్వే త్రయో దోషా ఇత్యనేనైవ లబ్ధేఽపి యుగపదితివచనం క్రమప్రకోపప్రతిషేధార్థం, యుగపదేవ ప్రకోపమాపద్యంతే న క్రమేణేత్యర్థః||28||

Adhikarana 30 (29) · Śloka 29

తత్ర తథోక్తానాం జ్వరలింగానాం మిశ్రీభావవిశేషదర్శనాద్ద్వాంద్వికమన్యతమం జ్వరం సాన్నిపాతికం వా విద్యాత్||29||

జ్వరలింగానామిత్యాదౌ మిశ్రీభావవిశేషో వాతపిత్తలింగం వా, వాతశ్లేష్మలింగం వా, పిత్తశ్లేష్మలింగం వా| అన్యతమమితి వాతపిత్తజ్వరాదికం||29||

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

అభిఘాతాభిషంగాభిచారాభిశాపేభ్య ఆగంతుర్హి వ్యథాపూర్వోఽష్టమో జ్వరో భవతి| స కించిత్కాలమాగంతుః కేవలో భూత్వా పశ్చాద్దోషైరనుబధ్యతే| తత్రాభిఘాతజో వాయునా దుష్టశోణితాధిష్ఠానేన, అభిషంగజః పునర్వాతపిత్తాభ్యాం, అభిచారాభిశాపజౌ తు సన్నిపాతేనానుబధ్యేతే||30||

ఆగంతుజ్వరమాహ- అభిఘాతేత్యాది| అభిఘాతో లగుడాద్యభిఘాతః, అభిషంగః కామాద్యభిషంగః, అభిచారోఽథర్వమంత్రాదిర్జ్వరకరః, అభిశాపస్తు గురుసిద్ధాద్యభిశపనం; ఏతత్ ప్రధానత్వేన చతుర్విధం కారణమిహోక్తం; తేన, ఓషధిగంధభూతాభిషంగదుష్టగ్రహనిరీక్షణాదయోఽప్యాగంతుజ్వరహేతవో బోద్ధవ్యాః; కింవా, అభిఘాతగ్రహణేన శరీరాభిహననవాచినాఽసాత్మ్యగంధాదయో గ్రాహ్యాః, అభిషంగేణ తు భూతాభిషంగాదయః| వ్యథాపూర్వమితి ఆగంతౌ ప్రథమం వ్యథా భవతి, పశ్చాద్దోషానుబంధకృతాని లక్షణానీతి దర్శయతి; కింవా, వ్యథాపూర్వమితివచనాదాగంతౌ జ్వరే వ్యథైవ పూర్వరూపమితి వదంతి| రూపం తు యదేవ జ్వరస్య ప్రాత్యాత్మికం సంతాపరూపం తదేవ వాతజ్వరాదిలక్షణరహితం బోద్ధవ్యం ప్రథమతః, ఉత్తరకాలీనదోషానుబంధే తు యథావక్ష్యమాణదోషలింగాన్యేవ భవంతి| అష్టమ ఇతివచనేనాభిఘాతాదిహేతుచతుష్టయయోగప్రాప్తం చాతుర్విధ్యం నిషేధ్య వ్యథాపూర్వకత్వేనైకరూపయోగాదేకవిధత్వం చతుర్ణాం దర్శయతి; చాతుర్విధ్యే హ్యాగంతోర్నాష్టమత్వం, నవమత్వాదయోఽపి స్యుః| కించిత్కాలమితి స్తోకకాలం; కేచిత్ త్ర్యహం వదంతి, అన్యే సప్తాహమాహుః| ఆగంతౌ హి సప్తాహాదూర్ధ్వం దోషలింగాని భవంతీతి దృష్టం| తత్ర యస్యాగంతోర్యాదృశో దోషానుబంధో భవతి తమాహ- తత్రాభిఘాతేత్యాది| వాతపిత్తాభ్యామితి కశ్చిద్వాతేన, కశ్చిత్ పిత్తేన, కశ్చిద్వాతపిత్తాభ్యాం| వచనం హి- “కామశోకభయాద్వాయుః, క్రోధాత్ పిత్తం, త్రయో మలాః| భూతాభిషంగాత్ కుప్యంతి భూతసామాన్యలక్షణాః” (చి.అ.3) ఇతి| భూతాభిషంగే తు యద్యపి త్రిదోషప్రకోప ఉక్తః, తథాఽపి తత్ర వాతపిత్తయోరేవైతద్వచనబలాత్ ప్రాధాన్యం||30||

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

స సప్తవిధాజ్జ్వరాద్విశిష్టలింగోపక్రమసముత్థానత్వాద్విశిష్టో వేదితవ్యః, కర్మణా సాధారణేన చోపచర్యతే | ఇత్యష్టవిధా జ్వరప్రకృతిరుక్తా||31||

ఆగంతోర్నిజాద్భేదమాహ- స ఇత్యాది| విశేషలింగతా ఆగతోర్వ్యథాపూర్వకవ్యాఖ్యానే వ్యాకృతా, సముత్థానవిశేషోఽప్యభిఘాతాదిరుక్తః, ఉపక్రమవిశేషోఽపి ‘సాధారణేన కర్మణా చోపచర్యతే’ ఇతి వచనేనైవాత్ర కథ్యతే| సాధారణేనేతి దైవయుక్తివ్యపాశ్రయేణ; దైవవ్యపాశ్రయం హి బలిమంగలహోమాది, యుక్తివ్యపాశ్రయం హి లఘ్వశనాపతర్పణయవాగూకషాయపానాది| ప్రకృతిరుక్తేతి స్వభావోఽపి వాతాదిజ్వరాణాం నిదానాద్యుపహిత ఉక్త ఇత్యర్థః||31||

Adhikarana 33 (32) · Śloka 32

జ్వరస్త్వేక ఏవ సంతాపలక్షణః| తమేవాభిప్రాయవిశేషాద్ద్వివిధమాచక్షతే, నిజాగంతువిశేషాచ్చ| తత్ర నిజం ద్వివిధం త్రివిధం చతుర్విధం సప్తవిధం చాహుర్భిషజో వాతాదివికల్పాత్||32||

నిజాగంతువిశేషాచ్చ ద్వివిధమితి సంబంధః| నిజం ద్వివిధమిత్యాదౌ ద్వైవిధ్యం (సంసృష్టాసంసృష్టజన్యత్వేన ) శీతోష్ణాభిప్రాయభేదాత్, త్రివిధం త్రిదోషభేదాత్, చతుర్విధం ప్రత్యేకం వాతాదిదోషజన్యభేదాత్| తత్ర చాతుర్విధ్యే ద్వంద్వజ్వరాః ప్రతిక్షిప్యంతే, తేషాం ప్రత్యేకం వాతాదిజ్వరసదృశత్వాత్; త్రిదోషజ్వరస్తు అసాధ్యతాయోగాత్ కృచ్ఛ్రసాధ్యతాయోగాద్వా పృథగుచ్యతే||32||

Adhikarana 34 (33) · Śloka 33

తస్యేమాని పూర్వరూపాణి భవంతి; తద్యథా- ముఖవైరస్యం, గురుగాత్రత్వం, అనన్నాభిలాషః, చక్షుషోరాకులత్వం, అశ్ర్వాగమనం, నిద్రాధిక్యం, అరతిః, జృంభా, వినామః, వేపథుః, శ్రమభ్రమప్రలాపజాగరణరోమహర్షదంతహర్షాః, శబ్దశీతవాతాతపసహత్వాసహత్వం, అరోచకావిపాకౌ, దౌర్బల్యం, అంగమర్దః, సదనం, అల్పప్రాణతా, దీర్ఘసూత్రతా, ఆలస్యం, ఉచితస్య కర్మణో హానిః, ప్రతీపతా స్వకార్యేషు, గురూణాం వాక్యేష్వభ్యసూయా, బాలేభ్యః ప్రద్వేషః, స్వధర్మేష్వచింతా, మాల్యానులేపనభోజనపరిక్లేశనం, మధురేభ్యశ్చ భక్షేభ్యః ప్రద్వేషః, అమ్లలవణకటుకప్రియతా చ, ఇతి జ్వరస్య పూర్వరూపాణి భవంతి ప్రాక్సంతాపాత్; అపి చైనం సంతాపార్తమనుబధ్నంతి||33||

తస్యేమానీత్యాదినా సర్వజ్వరసాధారణం పూర్వరూపమాహ| ఏతాని చ పూర్వరూపాణ్యాగంతోరపీత్యేకే వదంతి; అన్యే తు నిజానామేవైతానీతి వదంతి, ఆగంతోస్తు వ్యథైవ పూర్వరూపం| అత్రాప్యనన్నాభిలాషారోచకయోః పూర్వవద్భేదః| దౌర్బల్యం శరీరబలహానిః, అల్పప్రాణతా చ మానసబలహానిర్బోద్ధవ్యా; కింవా దౌర్బల్యం మాంసాపచయః| దీర్ఘసూత్రతా చిరేణ కార్యకర్తృత్వం| జ్వరపూర్వరూపాణి భవంతి ప్రాక్సంతాపాదితి చ్ఛేదః, జ్వరరూపసంతాపాత్ ప్రాగేతాని పూర్వరూపాణి భవంతీత్యర్థః| అపిచ సంతాపార్తమనుబధ్నంతీత్యనేన ప్రవ్యక్తేఽపి జ్వరే కానిచిత్పూర్వరూపాణి ముఖవైరస్యారుచ్యాదీని భవంతీతి దర్శయతి| న చైవం పూర్వరూపానువృత్తౌ రిష్టత్వం వాచ్యం; యతః సర్వపూర్వరూపాణామతిమాత్రానువర్తనం రిష్టముక్తం| వచనం హి- “పూర్వరూపాణి సర్వాణి జ్వరోక్తాన్యతిమాత్రయా| యం విశంతి విశత్యేనం మృత్యుర్జ్వరపురఃసరః” (ఇ.అ.5) ఇతి; కింవా, అస్య శ్లోకస్యాన్య ఏవార్థః, తమింద్రియే వక్ష్యామః| న చారుచ్యాదీనాం వ్యక్తజ్వరభావిత్వేన పూర్వరూపత్వం హన్యతే, యతో లింగాంతరయుక్తాన్యరుచ్యాదీని లింగాని భవంతి, లింగాంతరవిరహితాని తు పూర్వరూపాణి||33||

Adhikarana 35 (34) · Śloka 34

ఇత్యేతాన్యేకైకశో జ్వరలింగాని వ్యాఖ్యాతాని భవంతి విస్తరసమాసాభ్యాం||34||

ఏకైకశో జ్వరలింగానీత్యత్ర లింగశబ్దేన నిదానపూర్వరూపాదీన్యుచ్యంతే| విస్తరసమాసాభ్యామితి విస్తరేణ వాతాదిజ్వరోక్తాః, సమాసేన సంసర్గసన్నిపాతజాః; యస్త్వత్ర సమాసేనోక్తః స చికిత్సితే ప్రపంచనీయ ఇతి భావః||34||

Adhikarana 36 (35) · Śloka 35

జ్వరస్తు ఖలు మహేశ్వరకోపప్రభవః, సర్వప్రాణభృతాం ప్రాణహరో, దేహేంద్రియమనస్తాపకరః, ప్రజ్ఞాబలవర్ణహర్షోత్సాహహ్రాసకరః , శ్రమక్లమమోహాహారోపరోధసంజననః; జ్వరయతి శరీరాణీతి జ్వరః, నాన్యే వ్యాధయస్తథా దారుణా బహూపద్రవా దుశ్చికిత్స్యాశ్చ యథాఽయం| స సర్వరోగాధిపతిః, నానాతిర్యగ్యోనిషు చ బహువిధైః శబ్దైరభిధీయతే| సర్వే ప్రాణభృతః సజ్వరా ఏవ జాయంతే సజ్వరా ఏవ మ్రియంతే చ; స మహామోహః, తేనాభిభూతాః ప్రాగ్దైహికం దేహినః కర్మ కించిదపి న స్మరంతి, సర్వప్రాణభృతాం చ జ్వర ఏవాంతే ప్రాణానాదత్తే||35||

సంప్రతి జ్వరస్య మహాప్రభావతాం దర్శయితుం పూర్వోత్పత్తిప్రకారమాహ- జ్వరస్త్విత్యాది| మహేశ్వరకోపప్రభవ ఇత్యనేన జ్వరచికిత్సితే “ద్వితీయే హి యుగే శర్వమక్రోధవ్రతమాస్థితం” (చి.అ.3) ఇత్యాదిగ్రంథే వక్ష్యమాణాం జ్వరోత్పత్తిమాహ| క్రోధభవత్వేన చ శ్లేష్మజన్యస్యాప్యాగ్నేయత్వం దర్శయతి; క్రోధో హ్యగ్నిరూపః, తేన తన్మయోఽపి జ్వరస్తథైవ; అత ఏవోక్తం- “ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి జ్వరో నాస్త్యూష్మణా వినా| తస్మాత్ పిత్తవిరుద్ధాని త్యజేత్ పిత్తాధికేఽధికం” (వా.చి.అ.1) ఇతి| న చ రుద్రకోపభవత్వేన లోభాభిద్రోహప్రభవత్వం జ్వరస్య విరుధ్యతే; యతో రుద్రకోపోద్భూత ఏవ జ్వరో లోభాభిద్రోహస్వరూపపాపాచారప్రాప్త్యా పురా మనుష్యేషు భూతః| సర్వప్రాణినాం జ్వర ఏవ ప్రాణహర ఇతి మరణకాలే సర్వప్రాణినాం జ్వర ఏవ ప్రాణహర ఇతి దర్శయతి| దేహేంద్రియమనస్తాపకర ఇత్యత్ర ప్రత్యేకం తాపలక్షణం జ్వరచికిత్సితే బోద్ధవ్యం “వైచిత్త్యమరతిర్గ్లానిర్మనఃసంతాపలక్షణం” (చి.అ.3) ఇత్యాదినా| జ్వరయతి సంతాపయతి| ఇతిశబ్దో హేతౌ; తేన, యస్మాదుక్తమహేశ్వరక్రోధప్రభవత్వాదియుక్తః, తస్మాత్| సర్వరోగాణామధిపతిరివేతి సర్వరోగాధిపతిః| నానావిధైః శబ్దైరితి హస్తిషు పాకలో, గోషు ఖేరికో , మత్స్యానామింద్రజాలో, విహంగానాం భ్రామరక ఇత్యాదిశబ్దైః| సర్వప్రాణభృతః సజ్వరా ఏవ జాయంతే సజ్వరా ఏవ మ్రియంతే చ తత్ కిమితి తేషాం జన్మని మరణే వా సంతాపాత్మా జ్వరో న లక్ష్యత ఇత్యాహ- స మహామోహ ఇతి; జన్మమరణయోర్మహామోహరూపో జ్వరో భవతి, న సంతాపాత్మేత్యర్థః| అత ఏవోక్తం- “జ్వరప్రభావో జన్మాదౌ నిధనే చ మహత్తమః” (చి.అ.3) ఇతి| జన్మని మహామోహరూపతామాహ- తేనేత్యాది| ప్రాగ్దైహికం జన్మాంతరకృతం| నను, శుద్ధసత్త్వానుగమాత్ ప్రాగ్దైహికం స్మరణం యుక్తం; వచనం హి- “యదా తేనైవ శుద్ధేన మనసా యుజ్యతే, తదా జాతిమతిక్రాంతామపి స్మరతి” (శా.అ.3) ఇతి| న, తస్య శుద్ధమనఃసత్త్వానువృత్తేరపవాదత్వాదేతత్పరిత్యజ్యాన్యత్ర జ్వరస్య ప్రాగ్దైహికవిస్మారకత్వం జ్ఞేయం| మరణే మహామోహతామాహ- సర్వప్రాణభృతామిత్యాది| జ్వర ఏవ మహామోహరూప ఏవేతి భావః; తేన మ్రియమాణాః సర్వే మహామోహం ప్రవిశంతీత్యర్థః||35||

Adhikarana 37 (36) · Śloka 36

తత్ర పూర్వరూపదర్శనే జ్వరాదౌ వా హితం లఘ్వశనమపతర్పణం వా, జ్వరస్యామాశయసముత్థత్వాత్; తతః కషాయపానాభ్యంగస్నేహస్వేదప్రదేహపరిషేకానులేపనవమనవిరేచనాస్థాపనానువాసనోపశమన- నస్తఃకర్మధూపధూమపానాంజనక్షీరభోజనవిధానం చ యథాస్వం యుక్త్యా ప్రయోజ్యం||36||

సంప్రతి సూత్రితం చికిత్సాసూత్రమాహ- తత్రేత్యాది| యద్యపి చికిత్సితే జ్వరాదౌ లంఘనం వక్ష్యతి, తథాఽపీహ పాక్షికలఘ్వశనవిధానం న విరోధి, లఘ్వశనస్యాపి లాఘవకర్తృత్వేనైవ లంఘనత్వాత్; కింవా, యత్ర వాతాదిజ్వరే లంఘనం న కర్తవ్యం తత్ర లఘ్వశనం బోద్ధవ్యం, అపతర్పణం చ లంఘనమేవ| అథ కిమితి వాతికేఽపి జ్వరే వాతకారకం లఘ్వశనమపతర్పణం వా కార్యమిత్యాహ- ఆమాశయసముత్థత్వాదిత్యాది| ఆమాశయసంబంధేన వాతోఽపి మనాగ్లంఘనీయః స్థానాపేక్షయా భవతీతి భావః| వచనం హి- “స్థానం జయేద్ధి పూర్వం స్థానస్యావిరోధేన” ఇతి||36||

Adhikarana 38 (37-40) · Śloka 40

జీర్ణజ్వరేషు తు సర్వేష్వేవ సర్పిషః పానం ప్రశస్యతే యథాస్వౌషధసిద్ధస్య; సర్పిర్హి స్నేహాద్వాతం శమయతి, సంస్కారాత్ కఫం, శైత్యాత్ పిత్తమూష్మాణం చ; తస్మాజ్జీర్ణజ్వరేషు సర్వేష్వేవ సర్పిర్హితముదకమివాగ్నిప్లుష్టేషు ద్రవ్యేష్వితి||37|| భవంతి చాత్ర- యథా ప్రజ్వలితం వేశ్మ పరిషించంతి వారిణా| నరాః శాంతిమభిప్రేత్య తథా జీర్ణజ్వరే ఘృతం||38|| స్నేహాద్వాతం శమయతి, శైత్యాత్ పిత్తం నియచ్ఛతి| ఘృతం తుల్యగుణం దోషం సంస్కారాత్తు జయేత్ కఫం||39|| నాన్యః స్నేహస్తథా కశ్చిత్ సంస్కారమనువర్తతే| యథా సర్పిరతః సర్పిః సర్వస్నేహోత్తమం మతం||40||

యథాస్వౌషధసిద్ధస్యేతి వాతాదిజ్వరే వాతజ్వరాదిహరద్రవ్యసిద్ధస్య| కథం సర్పిః సర్వత్ర కార్యమిత్యాహ- సర్పిర్హి స్నేహాదిత్యాది| సంస్కారాత్ కఫమితి కటుతిక్తాదికఫహరసంస్కారాత్| యద్యపి చ ‘యథాస్వౌషధసిద్ధస్య’ ఇతి వచనాద్వాతేఽపి వాతహరసంస్కృతమేవ సర్పిర్విహితం , తథాఽపి వాతే రూక్షవిపరీతేన స్నేహేనాపి సర్పిర్వాతహరమేవ, పిత్తేఽప్యుష్ణవిపరీతశైత్యాన్వితం, కఫే తు సర్పిషః స్నేహశైత్యాదినా సమానేన కశ్చిన్న స్వాభావికో విరోధిగుణోఽస్తి కింతు సంస్కారాద్ధితమేవేతి దర్శయతి| ఊష్మాణం చేతి జ్వరప్రభావభూతమూష్మాణం; న పిత్తోష్మాణం, తస్య పిత్తగ్రహణేనైవ గ్రహణాత్| అనేన జ్వరస్యోష్మహరణేన సర్పిషో జ్వరవ్యాధిప్రత్యనీకత్వం దర్శితం భవతి| అత్ర వాతశమనం సర్పిషోఽభిధాయ పిత్తశమనేఽభిధాతవ్యే కఫశమనముచ్యతే, శేషతో వక్తవ్యోష్మరూపవ్యాధిప్రత్యనీకతయాఽపి పిత్తశమనహేతోః శైత్యస్య సమానగుణత్వాత్; యది త్విహ మధ్యే పిత్తప్రశమనముచ్యతే, తదా పునః సంస్కారాత్ కఫమిత్యుక్త్వా శైత్యాదూష్మాణమితి వక్తవ్యం స్యాత్| యత్ర తు శ్లోకపాఠే వ్యాధిప్రత్యనీకత్వం ఘృతస్య పృథఙ్నోక్తం; తత్ర, ‘స్నేహాద్వాతం శమయతి’ ఇత్యాదౌ వాతమను పిత్తమేవ కృతమితి సాధు కృతం| తస్మాదితి దోషవ్యాధిప్రత్యనీకత్వాత్| జీర్ణజ్వరేష్వితి వచనేనామజ్వరే నిషేధయతి, సామే హి సమానగుణత్వాత్ సర్పిరహితం| శాంతిమితి సంతాపశాంతిం| అభిప్రేత్యేతి బుద్ధ్యా స్వీకృత్య, తథా జీర్ణజ్వరే ఘృతం ‘దదాతి’ ఇతి శేషః| నన్వత్ర, శ్లోకే సర్పిర్గుణకథనే కిమితి వ్యాధిరూపోష్మశమనం నోచ్యతే? బ్రూమః- పిత్తోష్మావ్యతిరిక్తత్వేన జ్వరోష్మణః పిత్తశమనేనైవ లబ్ధత్వాత్| నను యద్యేవం గద్యపాఠే పృథఙ్న తర్హి పఠనీయ ఊష్మా? బ్రూమః- యావానూష్మా శారీరః స పైత్త ఏవ, యతో బ్రూతే- “ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి” (వా.చి.అ.1) ఇత్యాది, తథా “పిత్తాదూష్మోష్మణః పక్తిర్నరాణాముపజాయతే” (సూ.అ.17) ఇతి; కింతు, నాసావూష్మా కదాచిత్ పిత్తేన సామ్యేఽప్యేకో భవతి, యథా- కఫజ్వరే; కదాచిత్త్వధికే పిత్తే వహ్నిరూప ఊష్మా మందో భవతి, యథా- పిత్తాగ్నిమాంద్యే; తదేవమూష్మా పిత్తాద్భిన్నోఽభిన్నశ్చ భవతి; తత్ర భేదం గృహీత్వా గద్యపాఠే పృథగ్ జ్వరోష్మా పఠితః, శ్లోకపాఠే త్వభేదవివక్షయా న పృథక్ పఠితః| జ్వరే తు పిత్తోష్మా జ్వరప్రభావేణ వర్ధతే, స చ ప్రభావో జ్వరస్య దోషదూష్యవిశేషాత్మకస్య, తథా “జ్వరస్త్రిపాదస్త్రిశిరః” ఇత్యాద్యుక్తప్రాణివిశేషస్య జ్ఞేయః| నను సర్పిః కథం పిత్తం హంతి? యతః, యథా పిత్తవిపరీతశైత్యం సర్పిషి, తథా పిత్తసమానః స్నేహోఽప్యస్తి| నైవం, పిత్తే “సస్నేహం” (సూ.అ.1) ఇతీషదర్థేన సశబ్దేనాల్పస్య స్నేహస్యాభిధానాత్, ఉష్ణత్వం తు పిత్తే ప్రధానం| యద్యపి పిత్తం జలేనాప్యారబ్ధం, తథాఽపి తత్ర శైత్యమభిభూయాగ్నికృతమౌష్ణ్యమేవాధికం భవతి, తథా తేజసో రౌక్ష్యేణ జలకృతస్నేహోఽపి పిత్తేఽభిభూయతే, ద్రవత్వం తు జలకృతం తేజసా నాభిభూయతే, దృశ్యతే హ్యగ్నిసంపృక్తే జలే ద్రవత్వమల్పస్నేహతా ఉష్ణతా చేతి| కింవా, కిమనేన తప్తజలదృష్టాంతేన, అదృష్టకృత ఏవాయం భూతానాముత్పాదః; తేన, కశ్చితేవ గుణః పాంచభౌతికత్వేఽపి ద్రవ్యాణామావిర్భూతో భవతి, నతు సర్వే; యథా- శాలిషు తోయకృతం మధురత్వం, న తు గౌరవమిత్యుక్తం సూత్రస్థానే| ఉత్సర్గతః సస్నేహస్యాపి పిత్తస్య కదాచిత్తేజోభూయస్త్వేన రూక్షత్వమపి భవతి జీర్ణజ్వరే, తేన స్నిగ్ధశీతం సర్పిర్హితం తత్ర భవతీతి న దోషః| అత ఏవోక్తం చికిత్సితే- “రూక్షం తేజో జ్వరకరం” (చి.అ.3) ఇత్యాది| న చ వాచ్యం- యత్- సాంసిద్ధికమపి చేత్ పిత్తస్య స్నిగ్ధత్వమపైతి తదా వాతస్యాపి రౌక్ష్యం కిమితి నాపైతీతి; యతో విచిత్రా ఏవ హి గుణా అప్రతిక్షేపణీయాః ప్రతిక్షేపణీయాశ్చ; తత్ర యే న సర్వదా దృశ్యంతే వాతశైత్య-పిత్తస్నేహాదయః, త ఏవ ప్రతిక్షేపణీయాః; నాన్యే, తథైవ దృష్టత్వాత్| తుల్యగుణమితి సర్వథా తుల్యగుణం| నను సంస్కారాత్ కఫహంతృత్వే సంస్కారేణైవ కఫో హన్యతే , కస్తత్ర సర్పిషో వ్యాపార ఇత్యాహ- నాన్య ఇత్యాది| నాన్య ఇతి తైలాదిః| సంస్కారమనువర్తత ఇతి సంస్కారకద్రవ్యకార్యం కరోతి| ఏతేనైతద్దర్శయతి- యత్- తేనైవ ద్రవ్యేణ యాదృఙ్మానేన ఘృతం సంస్క్రియతే, అన్యత్ర తైలాదిస్నేహస్తథైవ యది సంస్క్రియతే తదా ఘృతమేవాన్యస్నేహేభ్యో విశేషేణ సంస్కారకద్రవ్యకార్యం కరోతి; అయం ఘృతప్రభావోఽధికః, తేన సంస్కారాత్ కఫవిజయే ఘృతమేవ కర్తవ్యమిత్యర్థః| ప్రపంచితశ్చాయమర్థః స్నేహాధ్యాయే||37-40||

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

గద్యోక్తో యః పునః శ్లోకైరర్థః సమనుగీయతే| తద్వ్యక్తివ్యవసాయార్థం ద్విరుక్తం తన్న గర్హ్యతే||41||

నను స్నేహాద్వాతం శమయతీత్యాదిగ్రంథో గద్యేనైవోక్తః, తత్ కిమర్థం శ్లోకేనోచ్యత ఇత్యాహ- గద్యోక్తో య ఇత్యాది| తద్వ్యక్తివ్యవసాయార్థమిత్యత్ర తద్వ్యక్తిర్గద్యోక్తార్థస్య వ్యక్తిః ప్రసన్నతేతి యావత్, వ్యవసాయః అధ్యవసాయో గ్రహణమిత్యర్థః; యస్మాత్ పూర్వోక్తార్థస్పష్టీకరణార్థం పునః శ్లోకేనాభిధానం, తస్మాత్ ప్రయోజనాంతరయుక్తత్వాన్న పునరుక్తిదోష ఇతి భావః| గద్యోక్తాపేక్షయా శ్లోకాభిధానం సుఖగ్రహణం భవతీతి లోకసిద్ధమేవ| అత్ర చ గద్యోక్త ఇత్యుపలక్షణం, తేన శ్లోకోక్తోఽపి శ్లోకేనోచ్యత ఇతి బోద్ధవ్యం; యథా- ఆరగ్వధీయే| ఏవం గద్యోక్తోఽపి గద్యేనేతి బోద్ధవ్యం; యథా- ప్రపంచేన కారణాద్యభిధాయోక్తం- “ఏవమసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగః ప్రజ్ఞాపరాధః పరిణామశ్చ” (సూ.అ.11) ఇత్యాది| తథా శ్లోకేనోక్తోఽపి గద్యేనోచ్యతే, యథా- “బ్రహ్మణా హి యథా ప్రోక్తం” (సూ.అ.1) ఇత్యాది శ్లోకేనాభిధాయ ఆద్యేఽధ్యాయే పునరన్యత్రోక్తం- “యమాయుర్వేదమశ్వినౌ మహ్యం ప్రాయచ్ఛేతాం” (చి.అ.1.పా.4) ఇత్యాది| అత్ర శ్లోకాభిధానమేవ సుఖగ్రహణార్థమితి జ్ఞేయం| కింవా, తద్వ్యక్తివ్యవసాయార్థమితి యథాయోగ్యతయా బోద్ధవ్యం| తేన, ప్రపంచాభిధానమర్థవ్యక్త్యర్థం బోద్ధవ్యం, సంక్షేపాభిధానం తు వ్యవసాయార్థం; తేన గద్యశ్లోకాభిధానాభ్యాం వ్యక్తివ్యవసాయౌ క్రియేతే| తత్ర ప్రపంచాభిధానేఽర్థస్య వ్యక్తిః స్ఫుటైవేతి, సంక్షేపాభిధానం తు ప్రపంచాపేక్షయా సుఖగ్రహణం భవతి||41||

Adhikarana 40 (42-44) · Śloka 44

తత్ర శ్లోకాః- త్రివిధం నామపర్యాయైర్హేతుం పంచవిధం గదం| గదలక్షణపర్యాయాన్ వ్యాధేః పంచవిధం గ్రహం||42|| జ్వరమష్టవిధం తస్య ప్రకృష్టాసన్నకారణం| పూర్వరూపం చ రూపం చ భేషజం సంగ్రహేణ చ||43|| వ్యాజహార జ్వరస్యాగ్రే నిదానే విగతజ్వరః| భగవానగ్నివేశాయ ప్రణతాయ పునర్వసుః||44||

సంగ్రహే యద్యపి హేతుపర్యాయాః పూర్వముక్తాస్తదను హేతుత్రైవిధ్యం, తథాఽపి ఛందోఽనురోధేన తద్విపర్యయకథనం| నామరూపా యోగరూఢాః పర్యాయా నామపర్యాయాః| పంచవిధం గదమితి ఆగ్నేయాదిభేదేన| ‘గదపర్యాయనామాని’ ఇతి పాఠే యల్లింగపర్యాయాభిధానం తస్య వ్యాధిపంచవిధగ్రహశబ్దేనైవ ‘తస్యోపలబ్ధిః’ ఇత్యాదిగ్రంథాంతర్నివిష్టసకలార్థస్య గృహీతత్వాద్గ్రహణం; ‘గదలక్షణపర్యాయాన్’ ఇతి పాఠే తు పూర్వపక్షో నాస్త్యేవ, పాఠస్తు నాయమతిప్రసిద్ధః| ప్రకృష్టాసన్నకారణం జ్వరస్య రూక్షాది ప్రకృష్టం, ఆసన్నం వాతాది; తథా ప్రకృష్టం రుద్రకోపః, ఆసన్నం తు రూక్షాది| యద్యపి రూపాత్ పశ్చాత్ పూర్వరూపముక్తం, తథాఽపి ఛందోనురోధాత్ పూర్వరూపమగ్రే కృతం; కింవా, వాతాదిజవిశిష్టజ్వరలక్షణానామవ్యక్తానాం విశిష్టజ్వరపూర్వరూపతాం సూచయతా పూర్వరూపం పూర్వంకృతం; వాతాదిజ్వరలక్షణాని హ్యవ్యక్తాని పూర్వరూపాణి భవంతి||42-44||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే నిదానస్థానే జ్వరనిదానం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం నిదానస్థానే జ్వరనిదానం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||