Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ kuṣṭhanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pramēhamanu prāgutpattau kuṣṭhōtpādāt kuṣṭhanidānamucyatē| vacanaṁ hi- “haviḥprāśānmēhakuṣṭhayōḥ” (ni.a.8) iti||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
sapta dravyāṇi kuṣṭhānāṁ prakr̥tirvikr̥timāpannāni bhavanti| tadyathā- trayō dōṣā vātapittaślēṣmāṇaḥ prakōpaṇavikr̥tāḥ, dūṣyāśca śarīradhātavastvaṅmāṁsaśōṇitalasīkāścaturdhā dōṣōpaghātavikr̥tā iti| ētat saptānāṁ saptadhātukamēvaṅgatamājananaṁ kuṣṭhānām, ataḥprabhavāṇyabhinirvartamānāni kēvalaṁ śarīramupatapanti||3||
सप्त द्रव्याणि कुष्ठानां प्रकृतिर्विकृतिमापन्नानि भवन्ति| तद्यथा- त्रयो दोषा वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपणविकृताः, दूष्याश्च शरीरधातवस्त्वङ्मांसशोणितलसीकाश्चतुर्धा दोषोपघातविकृता इति| एतत् सप्तानां सप्तधातुकमेवङ्गतमाजननं कुष्ठानाम्, अतःप्रभवाण्यभिनिर्वर्तमानानि केवलं शरीरमुपतपन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
sapta dravyāṇīti trayō dōṣāścatvāri dūṣyāṇi| prakr̥tiriti kāraṇamityarthaḥ| saptadravyāṇāṁ viśēṣaṇaṁ- vikr̥timāpannānīti| kiṁvā ‘prakr̥tivikr̥timāpannāni’ iti pāṭhaḥ, tadā prakr̥tyā kuṣṭhakāraṇēna vikr̥timāpannānītyarthaḥ| ētēna ca yadā kuṣṭhajanakahētuvyatirēkēṇa vātādīnāṁ vikr̥tirbhavati na tadā kuṣṭhōtpādō bhavati, kintu visarpōtpāda iti darśayati; visarpē hi “raktaṁ lasīkā tvaṅmāṁsaṁ dūṣyaṁ dōṣāstrayō malāḥ| sarva ēva prakupyanti visarpāṇāṁ samudbhavē” (ci. a.21) iti vacanādēta ēva sapta vikr̥tāḥ kāraṇamityuktam| yadyapi kuṣṭhavisarpayōrdōṣadūṣyakr̥taṁ sāmyamasti, tathā'pi visarpaṇaśīlēna raktapradhānēna ca dōṣēṇa visarpajanma, anyathā tu kuṣṭhajanmēti vyādhibhēdōtpattiḥ| ata ēva “vividhaṁ sarpati yatō visarpastēna sañjñitaḥ” (ci. a.21) ityuktam| tathā, viśiṣṭaśōṇitaduṣṭivaśādēva visarpē prabalā vēdanā bhavati, tathā raktacikitsāyāḥ prādhānyōpadēśācca raktaprādhānyaṁ visarpē jñēyam| vacanaṁ hi- “ēkatastāni sarvāṇi raktamōkṣaṇamēkataḥ” (ci. a.21) iti| anyē tu bruvatē- visarpē nāvaśyaṁ dōṣadūṣyasaptakaduṣṭiḥ, kintu saptānāṁ tatra duṣṭiryōgyatayā darśyatē, kuṣṭhē tu sarvatra pratiniyamēna saptakaduṣṭiriti| yathā kuṣṭhārambhakā dōṣāḥ kupyanti yathā ca dūṣyāṇi, tadāha- tadyathētyādi| prakōpaṇavikr̥tā iti kuṣṭhanidānaprakōpaṇavikr̥tāḥ; anyathā prakōpaṇavacanamanarthakaṁ syāt, vinā prakōpaṇaṁ vyādhijanakavikr̥tyabhāvāt| dōṣōpaghātavikr̥tā ityanēna dōṣōpaghātādēva dhātūnāṁ vikr̥tirbhavatīti darśayati, na dōṣamantarā dhātavō dūṣyantītyarthaḥ| kiṁvā, kuṣṭhakāraṇānāṁ dhātūnāṁ kṣayavr̥ddhimātrarūpavikr̥tiṁ nirākr̥tya dōṣābhisambandharūpāṁ duṣṭiṁ grāhayati| saptadhātukaṁ saptadhātumēlakaḥ| ēvaṅgatamiti uktakramēṇa vikr̥tiṁ gatam| ājananaṁ kāraṇam| ataḥprabhavāṇīti ētatkāraṇabhūtāni| abhinirvartamānānīti abhitaḥ prasarpamāṇāni| kēvalaṁ kr̥tsnaṁ dūṣyacatuṣṭayātiriktamapītyarthaḥ| ētēna, prathamōtpattau kuṣṭhē caturdhātuduṣṭiniyamaḥ , utpannasya tvasthisirādidūṣaṇamapi bhavatīti darśayati| tatra suśrutē kuṣṭhasya prathamaṁ tvagāśrayasya paścāduttarōttaradhātūnāmanugamanamuktam- “ēvaṁ kuṣṭhaṁ samutpannaṁ tvaci kālaprakarṣataḥ| kramēṇa dhātūn vyāpnōti” (su. ni.a.5) ityādinā granthēna, tadihāpyaviruddhamēva| yēna, sarvakuṣṭhēṣu prathamaṁ tvacyēva vaikr̥taṁ bhavati viśēṣēṇa, paścādvaiśēṣikī duṣṭiḥ kālaprakarṣādraktādiṣu bhavati| caturdhātuduṣṭiścēha kuṣṭhōtpādē sāmānyaduṣṭyabhiprāyēṇōktā, vaiśēṣikī tu duṣṭistēṣāṁ kramēṇaiva bhavati| vaiśēṣikaduṣṭiścēha ‘kēvalaṁ śarīramupatapanti’ iti vacanādvyākhyēyā| ata ēva suśrutē vaiśēṣikaduṣṭyabhiprāyēṇaiva- “kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhē śōṇitasaṁśrayē” (su. ni.a.5) ityādinā viśiṣṭaduṣṭilakṣaṇamuktam| iha tu yā sāmānyēna caturdhātuduṣṭiruktā na sā tallakṣaṇayuktā, kintu kuṣṭhōtpādamātrajñēyā; tēna na virōdhaḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
na ca kiñcidasti kuṣṭhamēkadōṣaprakōpanimittam, asti tu khalu samānaprakr̥tīnāmapi kuṣṭhānāṁ dōṣāṁśāṁśavikalpānubandhasthānavibhāgēna vēdanāvarṇasaṁsthānaprabhāvanāmacikitsitaviśēṣaḥ| sa saptavidhō'ṣṭādaśavidhō'parisaṅkhyēyavidhō vā bhavati| dōṣā hi vikalpanairvikalpyamānā vikalpayanti vikārān, anyatrāsādhyabhāvāt| tēṣāṁ vikalpavikārasaṅkhyānē'tiprasaṅgamabhisamīkṣya saptavidhamēva kuṣṭhaviśēṣamupadēkṣyāmaḥ||4||
न च किञ्चिदस्ति कुष्ठमेकदोषप्रकोपनिमित्तम्, अस्ति तु खलु समानप्रकृतीनामपि कुष्ठानां दोषांशांशविकल्पानुबन्धस्थानविभागेन वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामचिकित्सितविशेषः| स सप्तविधोऽष्टादशविधोऽपरिसङ्ख्येयविधो वा भवति| दोषा हि विकल्पनैर्विकल्प्यमाना विकल्पयन्ति विकारान्, अन्यत्रासाध्यभावात्| तेषां विकल्पविकारसङ्ख्यानेऽतिप्रसङ्गमभिसमीक्ष्य सप्तविधमेव कुष्ठविशेषमुपदेक्ष्यामः||४||
🔊 Audio coming soon
samprati tridōṣajanyatvē'pi sarvakuṣṭhānāṁ yathā vātikādivyapadēśō bhavati tadāha- na ca kiñcidityādi| samānaprakr̥tīnāmiti avāntaravikalparahitatulyavātādisaptakāraṇānām, avāntarabhēdābhāvē hi kāraṇānāṁ kāryasyāpyēkarūpatvamēva syāt| dōṣāṁśāṁśavikalpasya tathā sthānasya ca vibhāgēna vēdanāviśēṣaḥ kuṣṭhē bhavatīti vākyārthaḥ| dōṣāṇāmaṁśamaṁśaṁ prati vikalpōṁ'śāṁśavikalpaḥ; kvacidvāyuḥ svasya rūkṣāṁśēna prakupitō bhavati, kvacicchaityāṁśēnētyādi| tathā dōṣadūṣyarūpasthānavibhāgēna ca vēdanāviśēṣō bhavati; vacanaṁ hi- “tatra rasādisthānēṣu prakupitānāṁ dōṣāṇāṁ yasmin yasmin sthānē yē yē vyādhayō bhavanti” (sū.a.28) ityādi| sthānaṁ ca yadyapi caturvidhadūṣyarūpamiha niyataṁ, tathā'pyēṣa dōṣasyaiva dūṣyē vyāptyādikr̥taḥ sthānavibhāgō jñēyaḥ| tatra vēdanāviśēṣaḥ- “kāpālaṁ tōdabahulaṁ” (ci.a.7) ityādi, varṇaviśēṣaḥ- “yat kākaṇantikāvarṇaṁ” (ci.a.7) ityādi, saṁsthānaviśēṣaḥ- “yadr̥ṣyajihvāsaṁsthānaṁ” (ci.a.7) ityādi, prabhāvaviśēṣaḥ- sādhyatāsādhyatādi, nāmaviśēṣaḥ- kāpāla ityādi| yataśca samānē'pi hi kāraṇē dōṣāṁśāṁśabalavikalpasthānavibhāgēna vēdanādiviśēṣaḥ kuṣṭhabhēdakō'sti, ataḥ saptavidha ityādi yōjanīyam| saptavidha iti atraiva vakṣyamāṇamahākuṣṭhabhēdēna, aṣṭādaśavidhastu cikitsāvakṣyamāṇabhēdēna, aparisaṅkhyēyastu vēdanādyavāntarabhēdēna| kutō'parisaṅkhyātā ēva vikalpā bhavantītyāha- dōṣā hītyādi| vikalpanairiti vividhabhēdavikalpanairaṁśāṁśavikalpādibhiḥ, vikalpyamānā bhidyamānāḥ, vikalpayanti bhēdayanti; vyādhikāraṇadōṣabhēdāt kāryasyāpi vyādhērbhēdō bahuvidhō bhavatīti bhāvaḥ| sō'yaṁ dōṣabhēdakr̥tō bhēdō'sādhyē vyādhau nēha kriyata ityāha- anyatrētyādi| asādhyamiha pratyākhyēyamabhiprētaṁ, yāpyabhēdō hyasādhyasya kriyata ēva yāpanārtham| ēvaṁ manyatē- pratyākhyēyē vyādhau sannapi dōṣabhēdakr̥tō bhēdō'cikitsyatvēna cikitsāviśēṣāpravartakatvānnēha kriyatē, sādhyē tu cikitsābhēdārthaṁ kriyata iti yuktam| sampratītaraprakāratyāgaṁ sahētukaṁ darśayan saptavidhābhidhānaṁ pratijānītē- tēṣāmityādi| vikalpaiḥ sarvairvikārakathanaṁ vikalpavikārasaṅkhyānam| atiprasaṅgamiti atyabhidhānadōṣaprasaṅgam| nanu, yadi saptavidhakuṣṭhē'paraikādaśacikitsāvakṣyamāṇakuṣṭhāntarbhāvō bhavati, tadā saptavidhatvaṁ tathā'ṣṭādaśavidhatvaṁ cēti vidhādvayaṁ bhavati; yathā jvarāṇāmēkavidhatvadvividhatvādi, atra hi sarvāsvēva vidhāsu sarvāntarbhāvō'sti; na cēha saptamahākuṣṭhē kṣudrakuṣṭhapravēśō'sti, kiñcaivaṁ kṣudrakuṣṭhāpravēśē kathamihācāryō nidānē saptakuṣṭhābhidhānēna kr̥tī syāt? ucyatē- iha saptavidhakuṣṭhābhidhānēnaikadōṣajadvidōṣajatridōṣajakuṣṭhābhidhānaṁ kr̥taṁ- ‘vātē'dhikatarē kāpālakuṣṭhaṁ’ ityādinā, na caitatprakāratrayāt prakārāntaraṁ kṣudrakuṣṭhānāmapyasti; tēna kṣudrakuṣṭhēṣu yat kuṣṭhaṁ yaddōṣajaṁ vaktavyaṁ tasyēhōktataddōṣalakṣaṇayuktatvēnāvarōdhō vyākhyēyaḥ, paraṁ kṣudrakuṣṭhē mahākuṣṭhōktadōṣalakṣaṇānāmalpatvaṁ bhavatīti jñēyam| atra “carmākhyamēkakuṣṭhaṁ tu kiṭimaṁ savipādikam| kuṣṭhaṁ tvalasakaṁ jñēyaṁ prāyō vātakaphātmakam” (ci.a.7) ityādi cikitsitē vakṣyamāṇagranthānurōdhāt kṣudrakuṣṭhāntarbhāvō vyākhyēyaḥ||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
iha vātādiṣu triṣu prakupitēṣu tvagādīṁścaturaḥ pradūṣayatsu vātē'dhikatarē kapālakuṣṭhamabhinirvartatē, pittē tvaudumbaraṁ, ślēṣmaṇi maṇḍalakuṣṭhaṁ, vātapittayōṟuṣyajihvaṁ, pittaślēṣmaṇōḥ puṇḍarīkaṁ, ślēṣmamārutayōḥ sidhmakuṣṭhaṁ, sarvadōṣābhivr̥ddhau kākaṇakamabhinirvartatē; ēvamēṣa saptavidhaḥ kuṣṭhaviśēṣō bhavati| sa caiṣa bhūyastaratamataḥ prakr̥tau vikalpyamānāyāṁ bhūyasīṁ vikāravikalpasaṅkhyāmāpadyatē||5||
इह वातादिषु त्रिषु प्रकुपितेषु त्वगादींश्चतुरः प्रदूषयत्सु वातेऽधिकतरे कपालकुष्ठमभिनिर्वर्तते, पित्ते त्वौदुम्बरं, श्लेष्मणि मण्डलकुष्ठं, वातपित्तयोरृष्यजिह्वं, पित्तश्लेष्मणोः पुण्डरीकं, श्लेष्ममारुतयोः सिध्मकुष्ठं, सर्वदोषाभिवृद्धौ काकणकमभिनिर्वर्तते; एवमेष सप्तविधः कुष्ठविशेषो भवति| स चैष भूयस्तरतमतः प्रकृतौ विकल्प्यमानायां भूयसीं विकारविकल्पसङ्ख्यामापद्यते||५||
🔊 Audio coming soon
kuṣṭhānāṁ kāpālādisañjñāḥ kapālādisādr̥śyaprayuktāstathā śāstravyavahārasiddhāśca bōddhavyāḥ; nahi sidhmasañjñāyāmanvayō'sti, tēna śāstravyavahārasiddhaiva sidhmasañjñā| prakr̥tau vikalpyamānāyāmiti kuṣṭhajanakakāraṇē bhidyamānē| vikalpasaṅkhyā bhēdarūpasaṅkhyā| iha ca kṣudrakuṣṭhānabhidhānamuktanyāyēna mahukuṣṭhāntargatatvādēvēti bōddhavyam||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tatrēdaṁ sarvakuṣṭhanidānaṁ samāsēnōpadēkṣyāmaḥ- śītōṣṇavyatyāsamanānupūrvyōpasēvamānasya tathā santarpaṇāpatarpaṇābhyavahāryavyatyāsaṁ, madhuphāṇitamatsyalakucamūlakakākamācīḥ satatamatimātramajīrṇē ca samaśnataḥ, cilicimaṁ ca payasā, hāyanakayavakacīnakōddālakakōradūṣaprāyāṇi cānnāni kṣīradadhitakrakōlakulatthamāṣātasīkusumbhasnēhavanti, ētairēvātimātraṁ suhitasya ca vyavāyavyāyāmasantāpānatyupasēvamānasya, bhayaśramasantāpōpahatasya ca sahasā śītōdakamavatarataḥ, vidagdhaṁ cāhārajātamanullikhya vidāhīnyabhyavaharataḥ, chardiṁ ca pratighnataḥ, snēhāṁścāticarataḥ, trayō dōṣāḥ yugapat prakōpamāpadyantē; tvagādayaścatvāraḥ śaithilyamāpadyantē; tēṣu śithilēṣu dōṣāḥ prakupitāḥ sthānamadhigamya santiṣṭhamānāstānēva tvagādīn dūṣayantaḥ kuṣṭhānyabhinirvartayanti||6||
तत्रेदं सर्वकुष्ठनिदानं समासेनोपदेक्ष्यामः- शीतोष्णव्यत्यासमनानुपूर्व्योपसेवमानस्य तथा सन्तर्पणापतर्पणाभ्यवहार्यव्यत्यासं, मधुफाणितमत्स्यलकुचमूलककाकमाचीः सततमतिमात्रमजीर्णे च समश्नतः, चिलिचिमं च पयसा, हायनकयवकचीनकोद्दालककोरदूषप्रायाणि चान्नानि क्षीरदधितक्रकोलकुलत्थमाषातसीकुसुम्भस्नेहवन्ति, एतैरेवातिमात्रं सुहितस्य च व्यवायव्यायामसन्तापानत्युपसेवमानस्य, भयश्रमसन्तापोपहतस्य च सहसा शीतोदकमवतरतः, विदग्धं चाहारजातमनुल्लिख्य विदाहीन्यभ्यवहरतः, छर्दिं च प्रतिघ्नतः, स्नेहांश्चातिचरतः, त्रयो दोषाः युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते; त्वगादयश्चत्वारः शैथिल्यमापद्यन्ते; तेषु शिथिलेषु दोषाः प्रकुपिताः स्थानमधिगम्य सन्तिष्ठमानास्तानेव त्वगादीन् दूषयन्तः कुष्ठान्यभिनिर्वर्तयन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
śītōṣṇavyatyāsaṁ śītōṣṇaparivartanam| anānupūrvyēti yathōktakramatyāgēna; kramatyāgaścōṣṇaṁ niṣēvya sahasā śītasēvā, tadviparyayaśca; tathā anucitē kālē śītōṣṇasēvā| ēvaṁ santarpaṇāpatarpaṇābhyavahāryavyatyāsamapi anānupūrvyōpasēvyamānasyēti jñēyam| cilicimastantrakr̥tā''trēyabhadrakāpyīyē darśitō rōhitabhēdaḥ| sthānamadhigamyēti kuṣṭhajananānuguṇaṁ śithilatvagādisthānaṁ prāpya; kiṁvā sthānamiti janayitavyakuṣṭhaśarīradēśaṁ prāpyētyarthaḥ| santiṣṭhamānā iti vacanēna sthirā ēva dōṣāḥ kuṣṭhajanakā bhavanti, na hi saraṇaśīlāstu iti darśayati||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tēṣāmimāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- asvēdanamatisvēdanaṁ pāruṣyamatiślakṣṇatā vaivarṇyaṁ kaṇḍūrnistōdaḥ suptatā paridāhaḥ pariharṣō lōmaharṣaḥ kharatvamūṣmāyaṇaṁ gauravaṁ śvayathurvīsarpāgamanamabhīkṣṇaṁ ca kāyē kāyacchidrēṣūpadēhaḥ pakvadagdhadaṣṭabhagnakṣatōpaskhalitēṣvatimātraṁ vēdanā svalpānāmapi ca vraṇānāṁ duṣṭirasaṁrōhaṇaṁ cēti||7||
तेषामिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णता वैवर्ण्यं कण्डूर्निस्तोदः सुप्तता परिदाहः परिहर्षो लोमहर्षः खरत्वमूष्मायणं गौरवं श्वयथुर्वीसर्पागमनमभीक्ष्णं च काये कायच्छिद्रेषूपदेहः पक्वदग्धदष्टभग्नक्षतोपस्खलितेष्वतिमात्रं वेदना स्वल्पानामपि च व्रणानां दुष्टिरसंरोहणं चेति||७||
🔊 Audio coming soon
asvēdanādipūrvarūpaṁ prabhāvāt| pariharṣō jhinajhinikā ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatō'nantaraṁ kuṣṭhānyabhinirvartantē, tēṣāmidaṁ vēdanāvarṇasaṁsthānaprabhāvanāmaviśēṣavijñānaṁ bhavati; tadyathā- rūkṣāruṇaparuṣāṇi viṣamavisr̥tāni kharaparyantāni tanūnyudvr̥ttabahistanūni suptavatsuptāni hr̥ṣitalōmācitāni nistōdabahulānyalpakaṇḍūdāhapūyalasīkānyāśugatisamutthānānyāśubhēdīni jantumanti kr̥ṣṇāruṇakapālavarṇāni ca kapālakuṣṭhānīti vidyāt(1); tāmrāṇi tāmrakhararōmarājībhiravanaddhāni bahalāni bahubahalapūyaraktalasīkāni kaṇḍūklēdakōthadāhapākavantyāśugatisamutthānabhēdīni sasantāpakrimīṇi pakvōdumbaraphalavarṇānyaudumbarakuṣṭhānīti vidyāt(2); snigdhāni gurūṇyutsēdhavanti ślakṣṇasthirapītaparyantāni śuklaraktāvabhāsāni śuklarōmarājīsantānāni bahubahalaśuklapicchilasrāvīṇi bahuklēdakaṇḍūkrimīṇi saktagatisamutthānabhēdīni parimaṇḍalāni maṇḍalakuṣṭhāni vidyāt(3); paruṣāṇyaruṇavarṇāni bahirantaḥśyāvāni nīlapītatāmrāvabhāsānyāśugatisamutthānānyalpakaṇḍūklēdakrimīṇi dāhabhēdanistōda(pāka)bahulāni śūkōpahatōpamavēdanānyutsannamadhyāni tanuparyantāni karkaśapiḍakācitāni dīrghaparimaṇḍalānyr̥ṣyajihvākr̥tīni r̥ṣyajihvānīti vidyāt (4); śuklaraktāvabhāsāni raktaparyantāni raktarājīsirāsantatānyutsēdhavanti bahubahalaraktapūyalasīkāni kaṇḍūkrimidāhapākavantyāśugatisamutthānabhēdīni puṇḍarīkapalāśasaṅkāśāni puṇḍarīkāṇīti vidyāt (5); paruṣāruṇāni viśīrṇabahistanūnyantaḥsnigdhāni śuklaraktāvabhāsāni bahūnyalpavēdanānyalpakaṇḍūdāhapūyalasīkāni laghusamutthānānyalpabhēdakrimīṇyalābupuṣpasaṅkāśāni sidhmakuṣṭhānīti vidyāt (6); kākaṇantikāvarṇānyādau paścāttu sarvakuṣṭhaliṅgasamanvitāni pāpīyasā sarvakuṣṭhaliṅgasambhavēnānēkavarṇāni kākaṇānīti vidyāt| tānyasādhyāni, sādhyāni punaritarāṇi||8||
ततोऽनन्तरं कुष्ठान्यभिनिर्वर्तन्ते, तेषामिदं वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- रूक्षारुणपरुषाणि विषमविसृतानि खरपर्यन्तानि तनून्युद्वृत्तबहिस्तनूनि सुप्तवत्सुप्तानि हृषितलोमाचितानि निस्तोदबहुलान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकान्याशुगतिसमुत्थानान्याशुभेदीनि जन्तुमन्ति कृष्णारुणकपालवर्णानि च कपालकुष्ठानीति विद्यात्(१); ताम्राणि ताम्रखररोमराजीभिरवनद्धानि बहलानि बहुबहलपूयरक्तलसीकानि कण्डूक्लेदकोथदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि ससन्तापक्रिमीणि पक्वोदुम्बरफलवर्णान्यौदुम्बरकुष्ठानीति विद्यात्(२); स्निग्धानि गुरूण्युत्सेधवन्ति श्लक्ष्णस्थिरपीतपर्यन्तानि शुक्लरक्तावभासानि शुक्लरोमराजीसन्तानानि बहुबहलशुक्लपिच्छिलस्रावीणि बहुक्लेदकण्डूक्रिमीणि सक्तगतिसमुत्थानभेदीनि परिमण्डलानि मण्डलकुष्ठानि विद्यात्(३); परुषाण्यरुणवर्णानि बहिरन्तःश्यावानि नीलपीतताम्रावभासान्याशुगतिसमुत्थानान्यल्पकण्डूक्लेदक्रिमीणि दाहभेदनिस्तोद(पाक)बहुलानि शूकोपहतोपमवेदनान्युत्सन्नमध्यानि तनुपर्यन्तानि कर्कशपिडकाचितानि दीर्घपरिमण्डलान्यृष्यजिह्वाकृतीनि ऋष्यजिह्वानीति विद्यात् (४); शुक्लरक्तावभासानि रक्तपर्यन्तानि रक्तराजीसिरासन्ततान्युत्सेधवन्ति बहुबहलरक्तपूयलसीकानि कण्डूक्रिमिदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि पुण्डरीकपलाशसङ्काशानि पुण्डरीकाणीति विद्यात् (५); परुषारुणानि विशीर्णबहिस्तनून्यन्तःस्निग्धानि शुक्लरक्तावभासानि बहून्यल्पवेदनान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकानि लघुसमुत्थानान्यल्पभेदक्रिमीण्यलाबुपुष्पसङ्काशानि सिध्मकुष्ठानीति विद्यात् (६); काकणन्तिकावर्णान्यादौ पश्चात्तु सर्वकुष्ठलिङ्गसमन्वितानि पापीयसा सर्वकुष्ठलिङ्गसम्भवेनानेकवर्णानि काकणानीति विद्यात्| तान्यसाध्यानि, साध्यानि पुनरितराणि||८||
🔊 Audio coming soon
udvr̥ttabahistanūnīti ucchalīkr̥tabāhyadēhāni| suptavat suptāni atyarthāsparśajñānītyarthaḥ| kapālaḥ sthālyādikhaṇḍaḥ| saktāni cirabhāvīni gatyādīni yēṣāṁ tē tathā| r̥ṣyajihvalakṣaṇē bahiriti kuṣṭhaparyantē, antariti vikr̥tamadhyamucyatē | r̥ṣyō hariṇaviśēṣaḥ| puṇḍarīkapalāśaśabdēna padmapuṣpadalamiha| viśīrṇabahistanūnītyatra tanuśabdaḥ pradēśē vartatē; tēna viśīrṇaparyantadēśānītyarthaḥ| sidhmakuṣṭhaṁ yathōktalakṣaṇaṁ sidhmapuṣpikāvyatiriktamēva bruvatē; sidhmapuṣpikābhiprāyēṇa ca suśrutē sidhmakuṣṭhaṁ kṣudrakuṣṭhēṣu paṭhitam| dadru tu suśrutē mahākuṣṭhē paṭhitamapīha kṣudrakuṣṭhē paṭhitamuttarōttaradhātvanupravēśābhāvāt tathā'tyarthapīḍārahitatvācca, suśrutē tu tadanubandhitvaprakarṣānmahākuṣṭhē paṭhitam| sarvakuṣṭhaliṅgasamanvitānītyētētāvataivārthē labdhē punaḥ pāpīyasā sarvakuṣṭhaliṅgasambhavēnētivacanādyadēva pāpīyaḥ kuṣṭhaliṅgaṁ, tadēva kākaṇakē bhavati nānyaditi darśayati| pāpīyasēti atyarthapīḍākr̥tā| kiṁvā pāpīyasētyādipunarvacanēna sarvakuṣṭhaliṅgānāṁ kākaṇakē pāpārabdhatvēnāsādhyatāmatyarthapīḍākartr̥tāṁ ca darśayati||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
tatra yadasādhyaṁ tadasādhyatāṁ nātivartatē, sādhyaṁ punaḥ kiñcit sādhyatāmativartatē kadācidapacārāt| sādhyāni hi ṣaṭ kākaṇakavarjyānyacikitsyamānānyapacāratō vā dōṣairabhiṣyandamānānyasādhyatāmupayānti||9||
तत्र यदसाध्यं तदसाध्यतां नातिवर्तते, साध्यं पुनः किञ्चित् साध्यतामतिवर्तते कदाचिदपचारात्| साध्यानि हि षट् काकणकवर्ज्यान्यचिकित्स्यमानान्यपचारतो वा दोषैरभिष्यन्दमानान्यसाध्यतामुपयान्ति||९||
🔊 Audio coming soon
kadācidityanēnāgrē vakṣyamāṇasacikitsyamānatāpakṣāntaraṁ darśayati| apacāratō vēti utpannē'pi kuṣṭhē nidānasēvanāt| abhiṣyandamānānīti āpūryamāṇāni||9||
Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11
sādhyānāmapi hyupēkṣyamāṇānāṁ tvaṅmāṁsaśōṇitalasīkākōthaklēdasaṁsvēdajāḥ krimayō'bhimūrcchanti; tē bhakṣayantastvagādīn dōṣāḥ punardūṣayanta imānupadravān pr̥thak pr̥thagutpādayanti- tatra vātaḥ śyāvāruṇavarṇaṁ paruṣatāmapi ca raukṣyaśūlaśōṣatōdavēpathuharṣasaṅkōcāyāsastambhasuptibhēdabhaṅgān, pittaṁ dāhasvēdaklēdakōthasrāvapākarāgān, ślēṣmā tvasya śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravōtsēdhōpasnēhōpalēpān, krimayastu tvagādīṁścaturaḥ sirāḥ snāyūścāsthīnyapi ca taruṇānyādadatē ||10|| asyāṁ caivāvasthāyāmupadravāḥ kuṣṭhinaṁ spr̥śanti; tadyathā- prasravaṇamaṅgabhēdaḥ patanānyaṅgāvayavānāṁ tr̥ṣṇājvarātīsāradāhadaurbalyārōcakāvipākāśca, tathāvidhamasādhyaṁ vidyāditi||11||
साध्यानामपि ह्युपेक्ष्यमाणानां त्वङ्मांसशोणितलसीकाकोथक्लेदसंस्वेदजाः क्रिमयोऽभिमूर्च्छन्ति; ते भक्षयन्तस्त्वगादीन् दोषाः पुनर्दूषयन्त इमानुपद्रवान् पृथक् पृथगुत्पादयन्ति- तत्र वातः श्यावारुणवर्णं परुषतामपि च रौक्ष्यशूलशोषतोदवेपथुहर्षसङ्कोचायासस्तम्भसुप्तिभेदभङ्गान्, पित्तं दाहस्वेदक्लेदकोथस्रावपाकरागान्, श्लेष्मा त्वस्य श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवोत्सेधोपस्नेहोपलेपान्, क्रिमयस्तु त्वगादींश्चतुरः सिराः स्नायूश्चास्थीन्यपि च तरुणान्याददते ||१०|| अस्यां चैवावस्थायामुपद्रवाः कुष्ठिनं स्पृशन्ति; तद्यथा- प्रस्रवणमङ्गभेदः पतनान्यङ्गावयवानां तृष्णाज्वरातीसारदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाश्च, तथाविधमसाध्यं विद्यादिति||११||
🔊 Audio coming soon
dōṣāḥ punardūṣayanta iti tvagādīnēva| taruṇānīti kōmalāni nāsāsthyādīni| ādadatē bhakṣayanti||10-11||
Adhikarana 10 (12-16) · Śloka 16
bhavanti cātra- sādhyō'yamiti yaḥ pūrvaṁ narō rōgamupēkṣatē| sa kiñcitkālamāsādya mr̥ta ēvāvabudhyatē||12|| yastu prāgēva rōgēbhyō rōgēṣu taruṇēṣu vā| bhēṣajaṁ kurutē samyak sa ciraṁ sukhamaśnutē||13|| yathā hyalpēna yatnēna chidyatē taruṇastaruḥ| sa ēvātipravr̥ddhastu chidyatē'tiprayatnataḥ||14|| ēvamēva vikārō'pi taruṇaḥ sādhyatē sukham| vivr̥ddhaḥ sādhyatē kr̥cchrādasādhyō vā'pi jāyatē||15|| tatra ślōkaḥ- saṅkhyā dravyāṇi dōṣāśca hētavaḥ pūrvalakṣaṇam| rūpāṇyupadravāścōktāḥ kuṣṭhānāṁ kauṣṭhikē pr̥thak||16||
भवन्ति चात्र- साध्योऽयमिति यः पूर्वं नरो रोगमुपेक्षते| स किञ्चित्कालमासाद्य मृत एवावबुध्यते||१२|| यस्तु प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा| भेषजं कुरुते सम्यक् स चिरं सुखमश्नुते||१३|| यथा ह्यल्पेन यत्नेन छिद्यते तरुणस्तरुः| स एवातिप्रवृद्धस्तु छिद्यतेऽतिप्रयत्नतः||१४|| एवमेव विकारोऽपि तरुणः साध्यते सुखम्| विवृद्धः साध्यते कृच्छ्रादसाध्यो वाऽपि जायते||१५|| तत्र श्लोकः- सङ्ख्या द्रव्याणि दोषाश्च हेतवः पूर्वलक्षणम्| रूपाण्युपद्रवाश्चोक्ताः कुष्ठानां कौष्ठिके पृथक्||१६||
🔊 Audio coming soon
kiñcitkālamiti asādhyavyādhikālam| mr̥ta ēvēti maraṇōpakaṇṭhagataḥ| avabudhyata ityatra ‘sādhyavyādhyupēkṣāphalaṁ mr̥tyum’ iti śēṣaḥ||12-16||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē nidānasthānē kuṣṭhanidānaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ nidānasthānē kuṣṭhanidānaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||