Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಃ ಕುಷ್ಠನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರಮೇಹಮನು ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತೌ ಕುಷ್ಠೋತ್ಪಾದಾತ್ ಕುಷ್ಠನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಹವಿಃಪ್ರಾಶಾನ್ಮೇಹಕುಷ್ಠಯೋಃ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಸಪ್ತ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಪ್ರಕೃತಿರ್ವಿಕೃತಿಮಾಪನ್ನಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಪ್ರಕೋಪಣವಿಕೃತಾಃ, ದೂಷ್ಯಾಶ್ಚ ಶರೀರಧಾತವಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಶೋಣಿತಲಸೀಕಾಶ್ಚತುರ್ಧಾ ದೋಷೋಪಘಾತವಿಕೃತಾ ಇತಿ| ಏತತ್ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಸಪ್ತಧಾತುಕಮೇವಙ್ಗತಮಾಜನನಂ ಕುಷ್ಠಾನಾಮ್, ಅತಃಪ್ರಭವಾಣ್ಯಭಿನಿರ್ವರ್ತಮಾನಾನಿ ಕೇವಲಂ ಶರೀರಮುಪತಪನ್ತಿ||೩||
सप्त द्रव्याणि कुष्ठानां प्रकृतिर्विकृतिमापन्नानि भवन्ति| तद्यथा- त्रयो दोषा वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपणविकृताः, दूष्याश्च शरीरधातवस्त्वङ्मांसशोणितलसीकाश्चतुर्धा दोषोपघातविकृता इति| एतत् सप्तानां सप्तधातुकमेवङ्गतमाजननं कुष्ठानाम्, अतःप्रभवाण्यभिनिर्वर्तमानानि केवलं शरीरमुपतपन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
ಸಪ್ತ ದ್ರವ್ಯಾಣೀತಿ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಶ್ಚತ್ವಾರಿ ದೂಷ್ಯಾಣಿ| ಪ್ರಕೃತಿರಿತಿ ಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಪ್ತದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ವಿಶೇಷಣಂ- ವಿಕೃತಿಮಾಪನ್ನಾನೀತಿ| ಕಿಂವಾ ‘ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಮಾಪನ್ನಾನಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತದಾ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಕುಷ್ಠಕಾರಣೇನ ವಿಕೃತಿಮಾಪನ್ನಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಚ ಯದಾ ಕುಷ್ಠಜನಕಹೇತುವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ವಾತಾದೀನಾಂ ವಿಕೃತಿರ್ಭವತಿ ನ ತದಾ ಕುಷ್ಠೋತ್ಪಾದೋ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತು ವಿಸರ್ಪೋತ್ಪಾದ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ವಿಸರ್ಪೇ ಹಿ “ರಕ್ತಂ ಲಸೀಕಾ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ದೂಷ್ಯಂ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ| ಸರ್ವ ಏವ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ ವಿಸರ್ಪಾಣಾಂ ಸಮುದ್ಭವೇ” (ಚಿ. ಅ.೨೧) ಇತಿ ವಚನಾದೇತ ಏವ ಸಪ್ತ ವಿಕೃತಾಃ ಕಾರಣಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಕುಷ್ಠವಿಸರ್ಪಯೋರ್ದೋಷದೂಷ್ಯಕೃತಂ ಸಾಮ್ಯಮಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ವಿಸರ್ಪಣಶೀಲೇನ ರಕ್ತಪ್ರಧಾನೇನ ಚ ದೋಷೇಣ ವಿಸರ್ಪಜನ್ಮ, ಅನ್ಯಥಾ ತು ಕುಷ್ಠಜನ್ಮೇತಿ ವ್ಯಾಧಿಭೇದೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಅತ ಏವ “ವಿವಿಧಂ ಸರ್ಪತಿ ಯತೋ ವಿಸರ್ಪಸ್ತೇನ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ” (ಚಿ. ಅ.೨೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ವಿಶಿಷ್ಟಶೋಣಿತದುಷ್ಟಿವಶಾದೇವ ವಿಸರ್ಪೇ ಪ್ರಬಲಾ ವೇದನಾ ಭವತಿ, ತಥಾ ರಕ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೋಪದೇಶಾಚ್ಚ ರಕ್ತಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ವಿಸರ್ಪೇ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವಚನಂ ಹಿ- “ಏಕತಸ್ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮೇಕತಃ” (ಚಿ. ಅ.೨೧) ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ವಿಸರ್ಪೇ ನಾವಶ್ಯಂ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಪ್ತಕದುಷ್ಟಿಃ, ಕಿನ್ತು ಸಪ್ತಾನಾಂ ತತ್ರ ದುಷ್ಟಿರ್ಯೋಗ್ಯತಯಾ ದರ್ಶ್ಯತೇ, ಕುಷ್ಠೇ ತು ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರತಿನಿಯಮೇನ ಸಪ್ತಕದುಷ್ಟಿರಿತಿ| ಯಥಾ ಕುಷ್ಠಾರಮ್ಭಕಾ ದೋಷಾಃ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಯಥಾ ಚ ದೂಷ್ಯಾಣಿ, ತದಾಹ- ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೋಪಣವಿಕೃತಾ ಇತಿ ಕುಷ್ಠನಿದಾನಪ್ರಕೋಪಣವಿಕೃತಾಃ; ಅನ್ಯಥಾ ಪ್ರಕೋಪಣವಚನಮನರ್ಥಕಂ ಸ್ಯಾತ್, ವಿನಾ ಪ್ರಕೋಪಣಂ ವ್ಯಾಧಿಜನಕವಿಕೃತ್ಯಭಾವಾತ್| ದೋಷೋಪಘಾತವಿಕೃತಾ ಇತ್ಯನೇನ ದೋಷೋಪಘಾತಾದೇವ ಧಾತೂನಾಂ ವಿಕೃತಿರ್ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ನ ದೋಷಮನ್ತರಾ ಧಾತವೋ ದೂಷ್ಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಾ, ಕುಷ್ಠಕಾರಣಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಮಾತ್ರರೂಪವಿಕೃತಿಂ ನಿರಾಕೃತ್ಯ ದೋಷಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧರೂಪಾಂ ದುಷ್ಟಿಂ ಗ್ರಾಹಯತಿ| ಸಪ್ತಧಾತುಕಂ ಸಪ್ತಧಾತುಮೇಲಕಃ| ಏವಙ್ಗತಮಿತಿ ಉಕ್ತಕ್ರಮೇಣ ವಿಕೃತಿಂ ಗತಮ್| ಆಜನನಂ ಕಾರಣಮ್| ಅತಃಪ್ರಭವಾಣೀತಿ ಏತತ್ಕಾರಣಭೂತಾನಿ| ಅಭಿನಿರ್ವರ್ತಮಾನಾನೀತಿ ಅಭಿತಃ ಪ್ರಸರ್ಪಮಾಣಾನಿ| ಕೇವಲಂ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ದೂಷ್ಯಚತುಷ್ಟಯಾತಿರಿಕ್ತಮಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ, ಪ್ರಥಮೋತ್ಪತ್ತೌ ಕುಷ್ಠೇ ಚತುರ್ಧಾತುದುಷ್ಟಿನಿಯಮಃ , ಉತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ತ್ವಸ್ಥಿಸಿರಾದಿದೂಷಣಮಪಿ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ತತ್ರ ಸುಶ್ರುತೇ ಕುಷ್ಠಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಂ ತ್ವಗಾಶ್ರಯಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದುತ್ತರೋತ್ತರಧಾತೂನಾಮನುಗಮನಮುಕ್ತಮ್- “ಏವಂ ಕುಷ್ಠಂ ಸಮುತ್ಪನ್ನಂ ತ್ವಚಿ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷತಃ| ಕ್ರಮೇಣ ಧಾತೂನ್ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ” (ಸು. ನಿ.ಅ.೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ, ತದಿಹಾಪ್ಯವಿರುದ್ಧಮೇವ| ಯೇನ, ಸರ್ವಕುಷ್ಠೇಷು ಪ್ರಥಮಂ ತ್ವಚ್ಯೇವ ವೈಕೃತಂ ಭವತಿ ವಿಶೇಷೇಣ, ಪಶ್ಚಾದ್ವೈಶೇಷಿಕೀ ದುಷ್ಟಿಃ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾದ್ರಕ್ತಾದಿಷು ಭವತಿ| ಚತುರ್ಧಾತುದುಷ್ಟಿಶ್ಚೇಹ ಕುಷ್ಠೋತ್ಪಾದೇ ಸಾಮಾನ್ಯದುಷ್ಟ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣೋಕ್ತಾ, ವೈಶೇಷಿಕೀ ತು ದುಷ್ಟಿಸ್ತೇಷಾಂ ಕ್ರಮೇಣೈವ ಭವತಿ| ವೈಶೇಷಿಕದುಷ್ಟಿಶ್ಚೇಹ ‘ಕೇವಲಂ ಶರೀರಮುಪತಪನ್ತಿ’ ಇತಿ ವಚನಾದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾ| ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇ ವೈಶೇಷಿಕದುಷ್ಟ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈವ- “ಕಣ್ಡೂರ್ವಿಪೂಯಕಶ್ಚೈವ ಕುಷ್ಠೇ ಶೋಣಿತಸಂಶ್ರಯೇ” (ಸು. ನಿ.ಅ.೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಶಿಷ್ಟದುಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ಇಹ ತು ಯಾ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಚತುರ್ಧಾತುದುಷ್ಟಿರುಕ್ತಾ ನ ಸಾ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾ, ಕಿನ್ತು ಕುಷ್ಠೋತ್ಪಾದಮಾತ್ರಜ್ಞೇಯಾ; ತೇನ ನ ವಿರೋಧಃ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿದಸ್ತಿ ಕುಷ್ಠಮೇಕದೋಷಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಮ್, ಅಸ್ತಿ ತು ಖಲು ಸಮಾನಪ್ರಕೃತೀನಾಮಪಿ ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ದೋಷಾಂಶಾಂಶವಿಕಲ್ಪಾನುಬನ್ಧಸ್ಥಾನವಿಭಾಗೇನ ವೇದನಾವರ್ಣಸಂಸ್ಥಾನಪ್ರಭಾವನಾಮಚಿಕಿತ್ಸಿತವಿಶೇಷಃ| ಸ ಸಪ್ತವಿಧೋಽಷ್ಟಾದಶವಿಧೋಽಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯವಿಧೋ ವಾ ಭವತಿ| ದೋಷಾ ಹಿ ವಿಕಲ್ಪನೈರ್ವಿಕಲ್ಪ್ಯಮಾನಾ ವಿಕಲ್ಪಯನ್ತಿ ವಿಕಾರಾನ್, ಅನ್ಯತ್ರಾಸಾಧ್ಯಭಾವಾತ್| ತೇಷಾಂ ವಿಕಲ್ಪವಿಕಾರಸಙ್ಖ್ಯಾನೇಽತಿಪ್ರಸಙ್ಗಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಪ್ತವಿಧಮೇವ ಕುಷ್ಠವಿಶೇಷಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ||೪||
न च किञ्चिदस्ति कुष्ठमेकदोषप्रकोपनिमित्तम्, अस्ति तु खलु समानप्रकृतीनामपि कुष्ठानां दोषांशांशविकल्पानुबन्धस्थानविभागेन वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामचिकित्सितविशेषः| स सप्तविधोऽष्टादशविधोऽपरिसङ्ख्येयविधो वा भवति| दोषा हि विकल्पनैर्विकल्प्यमाना विकल्पयन्ति विकारान्, अन्यत्रासाध्यभावात्| तेषां विकल्पविकारसङ्ख्यानेऽतिप्रसङ्गमभिसमीक्ष्य सप्तविधमेव कुष्ठविशेषमुपदेक्ष्यामः||४||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ತ್ರಿದೋಷಜನ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಸರ್ವಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಯಥಾ ವಾತಿಕಾದಿವ್ಯಪದೇಶೋ ಭವತಿ ತದಾಹ- ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾನಪ್ರಕೃತೀನಾಮಿತಿ ಅವಾನ್ತರವಿಕಲ್ಪರಹಿತತುಲ್ಯವಾತಾದಿಸಪ್ತಕಾರಣಾನಾಮ್, ಅವಾನ್ತರಭೇದಾಭಾವೇ ಹಿ ಕಾರಣಾನಾಂ ಕಾರ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯೇಕರೂಪತ್ವಮೇವ ಸ್ಯಾತ್| ದೋಷಾಂಶಾಂಶವಿಕಲ್ಪಸ್ಯ ತಥಾ ಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಚ ವಿಭಾಗೇನ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ ಕುಷ್ಠೇ ಭವತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ದೋಷಾಣಾಮಂಶಮಂಶಂ ಪ್ರತಿ ವಿಕಲ್ಪೋಂಽಶಾಂಶವಿಕಲ್ಪಃ; ಕ್ವಚಿದ್ವಾಯುಃ ಸ್ವಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಾಂಶೇನ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ಭವತಿ, ಕ್ವಚಿಚ್ಛೈತ್ಯಾಂಶೇನೇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ದೋಷದೂಷ್ಯರೂಪಸ್ಥಾನವಿಭಾಗೇನ ಚ ವೇದನಾವಿಶೇಷೋ ಭವತಿ; ವಚನಂ ಹಿ- “ತತ್ರ ರಸಾದಿಸ್ಥಾನೇಷು ಪ್ರಕುಪಿತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಾನೇ ಯೇ ಯೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ಭವನ್ತಿ” (ಸೂ.ಅ.೨೮) ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಚತುರ್ವಿಧದೂಷ್ಯರೂಪಮಿಹ ನಿಯತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯೇಷ ದೋಷಸ್ಯೈವ ದೂಷ್ಯೇ ವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾದಿಕೃತಃ ಸ್ಥಾನವಿಭಾಗೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ತತ್ರ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ- “ಕಾಪಾಲಂ ತೋದಬಹುಲಂ” (ಚಿ.ಅ.೭) ಇತ್ಯಾದಿ, ವರ್ಣವಿಶೇಷಃ- “ಯತ್ ಕಾಕಣನ್ತಿಕಾವರ್ಣಂ” (ಚಿ.ಅ.೭) ಇತ್ಯಾದಿ, ಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಃ- “ಯದೃಷ್ಯಜಿಹ್ವಾಸಂಸ್ಥಾನಂ” (ಚಿ.ಅ.೭) ಇತ್ಯಾದಿ, ಪ್ರಭಾವವಿಶೇಷಃ- ಸಾಧ್ಯತಾಸಾಧ್ಯತಾದಿ, ನಾಮವಿಶೇಷಃ- ಕಾಪಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯತಶ್ಚ ಸಮಾನೇಽಪಿ ಹಿ ಕಾರಣೇ ದೋಷಾಂಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪಸ್ಥಾನವಿಭಾಗೇನ ವೇದನಾದಿವಿಶೇಷಃ ಕುಷ್ಠಭೇದಕೋಽಸ್ತಿ, ಅತಃ ಸಪ್ತವಿಧ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಸಪ್ತವಿಧ ಇತಿ ಅತ್ರೈವ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮಹಾಕುಷ್ಠಭೇದೇನ, ಅಷ್ಟಾದಶವಿಧಸ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸಾವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಭೇದೇನ, ಅಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಸ್ತು ವೇದನಾದ್ಯವಾನ್ತರಭೇದೇನ| ಕುತೋಽಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾ ಏವ ವಿಕಲ್ಪಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ದೋಷಾ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಲ್ಪನೈರಿತಿ ವಿವಿಧಭೇದವಿಕಲ್ಪನೈರಂಶಾಂಶವಿಕಲ್ಪಾದಿಭಿಃ, ವಿಕಲ್ಪ್ಯಮಾನಾ ಭಿದ್ಯಮಾನಾಃ, ವಿಕಲ್ಪಯನ್ತಿ ಭೇದಯನ್ತಿ; ವ್ಯಾಧಿಕಾರಣದೋಷಭೇದಾತ್ ಕಾರ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ವ್ಯಾಧೇರ್ಭೇದೋ ಬಹುವಿಧೋ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಸೋಽಯಂ ದೋಷಭೇದಕೃತೋ ಭೇದೋಽಸಾಧ್ಯೇ ವ್ಯಾಧೌ ನೇಹ ಕ್ರಿಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಅನ್ಯತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸಾಧ್ಯಮಿಹ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮಭಿಪ್ರೇತಂ, ಯಾಪ್ಯಭೇದೋ ಹ್ಯಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಕ್ರಿಯತ ಏವ ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯೇ ವ್ಯಾಧೌ ಸನ್ನಪಿ ದೋಷಭೇದಕೃತೋ ಭೇದೋಽಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷಾಪ್ರವರ್ತಕತ್ವಾನ್ನೇಹ ಕ್ರಿಯತೇ, ಸಾಧ್ಯೇ ತು ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾರ್ಥಂ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ಸಮ್ಪ್ರತೀತರಪ್ರಕಾರತ್ಯಾಗಂ ಸಹೇತುಕಂ ದರ್ಶಯನ್ ಸಪ್ತವಿಧಾಭಿಧಾನಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಲ್ಪೈಃ ಸರ್ವೈರ್ವಿಕಾರಕಥನಂ ವಿಕಲ್ಪವಿಕಾರಸಙ್ಖ್ಯಾನಮ್| ಅತಿಪ್ರಸಙ್ಗಮಿತಿ ಅತ್ಯಭಿಧಾನದೋಷಪ್ರಸಙ್ಗಮ್| ನನು, ಯದಿ ಸಪ್ತವಿಧಕುಷ್ಠೇಽಪರೈಕಾದಶಚಿಕಿತ್ಸಾವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಕುಷ್ಠಾನ್ತರ್ಭಾವೋ ಭವತಿ, ತದಾ ಸಪ್ತವಿಧತ್ವಂ ತಥಾಽಷ್ಟಾದಶವಿಧತ್ವಂ ಚೇತಿ ವಿಧಾದ್ವಯಂ ಭವತಿ; ಯಥಾ ಜ್ವರಾಣಾಮೇಕವಿಧತ್ವದ್ವಿವಿಧತ್ವಾದಿ, ಅತ್ರ ಹಿ ಸರ್ವಾಸ್ವೇವ ವಿಧಾಸು ಸರ್ವಾನ್ತರ್ಭಾವೋಽಸ್ತಿ; ನ ಚೇಹ ಸಪ್ತಮಹಾಕುಷ್ಠೇ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಪ್ರವೇಶೋಽಸ್ತಿ, ಕಿಞ್ಚೈವಂ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾಪ್ರವೇಶೇ ಕಥಮಿಹಾಚಾರ್ಯೋ ನಿದಾನೇ ಸಪ್ತಕುಷ್ಠಾಭಿಧಾನೇನ ಕೃತೀ ಸ್ಯಾತ್? ಉಚ್ಯತೇ- ಇಹ ಸಪ್ತವಿಧಕುಷ್ಠಾಭಿಧಾನೇನೈಕದೋಷಜದ್ವಿದೋಷಜತ್ರಿದೋಷಜಕುಷ್ಠಾಭಿಧಾನಂ ಕೃತಂ- ‘ವಾತೇಽಧಿಕತರೇ ಕಾಪಾಲಕುಷ್ಠಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ನ ಚೈತತ್ಪ್ರಕಾರತ್ರಯಾತ್ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಂ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾನಾಮಪ್ಯಸ್ತಿ; ತೇನ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇಷು ಯತ್ ಕುಷ್ಠಂ ಯದ್ದೋಷಜಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ ತಸ್ಯೇಹೋಕ್ತತದ್ದೋಷಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತತ್ವೇನಾವರೋಧೋ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ, ಪರಂ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠೋಕ್ತದೋಷಲಕ್ಷಣಾನಾಮಲ್ಪತ್ವಂ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅತ್ರ “ಚರ್ಮಾಖ್ಯಮೇಕಕುಷ್ಠಂ ತು ಕಿಟಿಮಂ ಸವಿಪಾದಿಕಮ್| ಕುಷ್ಠಂ ತ್ವಲಸಕಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಪ್ರಾಯೋ ವಾತಕಫಾತ್ಮಕಮ್” (ಚಿ.ಅ.೭) ಇತ್ಯಾದಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಗ್ರನ್ಥಾನುರೋಧಾತ್ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾನ್ತರ್ಭಾವೋ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ಇಹ ವಾತಾದಿಷು ತ್ರಿಷು ಪ್ರಕುಪಿತೇಷು ತ್ವಗಾದೀಂಶ್ಚತುರಃ ಪ್ರದೂಷಯತ್ಸು ವಾತೇಽಧಿಕತರೇ ಕಪಾಲಕುಷ್ಠಮಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ, ಪಿತ್ತೇ ತ್ವೌದುಮ್ಬರಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಮಣ್ಡಲಕುಷ್ಠಂ, ವಾತಪಿತ್ತಯೋರೃಷ್ಯಜಿಹ್ವಂ, ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಃ ಪುಣ್ಡರೀಕಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಮಾರುತಯೋಃ ಸಿಧ್ಮಕುಷ್ಠಂ, ಸರ್ವದೋಷಾಭಿವೃದ್ಧೌ ಕಾಕಣಕಮಭಿನಿರ್ವರ್ತತೇ; ಏವಮೇಷ ಸಪ್ತವಿಧಃ ಕುಷ್ಠವಿಶೇಷೋ ಭವತಿ| ಸ ಚೈಷ ಭೂಯಸ್ತರತಮತಃ ಪ್ರಕೃತೌ ವಿಕಲ್ಪ್ಯಮಾನಾಯಾಂ ಭೂಯಸೀಂ ವಿಕಾರವಿಕಲ್ಪಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಪದ್ಯತೇ||೫||
इह वातादिषु त्रिषु प्रकुपितेषु त्वगादींश्चतुरः प्रदूषयत्सु वातेऽधिकतरे कपालकुष्ठमभिनिर्वर्तते, पित्ते त्वौदुम्बरं, श्लेष्मणि मण्डलकुष्ठं, वातपित्तयोरृष्यजिह्वं, पित्तश्लेष्मणोः पुण्डरीकं, श्लेष्ममारुतयोः सिध्मकुष्ठं, सर्वदोषाभिवृद्धौ काकणकमभिनिर्वर्तते; एवमेष सप्तविधः कुष्ठविशेषो भवति| स चैष भूयस्तरतमतः प्रकृतौ विकल्प्यमानायां भूयसीं विकारविकल्पसङ्ख्यामापद्यते||५||
🔊 Audio coming soon
ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಕಾಪಾಲಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾಃ ಕಪಾಲಾದಿಸಾದೃಶ್ಯಪ್ರಯುಕ್ತಾಸ್ತಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರವ್ಯವಹಾರಸಿದ್ಧಾಶ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ; ನಹಿ ಸಿಧ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಮನ್ವಯೋಽಸ್ತಿ, ತೇನ ಶಾಸ್ತ್ರವ್ಯವಹಾರಸಿದ್ಧೈವ ಸಿಧ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಪ್ರಕೃತೌ ವಿಕಲ್ಪ್ಯಮಾನಾಯಾಮಿತಿ ಕುಷ್ಠಜನಕಕಾರಣೇ ಭಿದ್ಯಮಾನೇ| ವಿಕಲ್ಪಸಙ್ಖ್ಯಾ ಭೇದರೂಪಸಙ್ಖ್ಯಾ| ಇಹ ಚ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠಾನಭಿಧಾನಮುಕ್ತನ್ಯಾಯೇನ ಮಹುಕುಷ್ಠಾನ್ತರ್ಗತತ್ವಾದೇವೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ತತ್ರೇದಂ ಸರ್ವಕುಷ್ಠನಿದಾನಂ ಸಮಾಸೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಶೀತೋಷ್ಣವ್ಯತ್ಯಾಸಮನಾನುಪೂರ್ವ್ಯೋಪಸೇವಮಾನಸ್ಯ ತಥಾ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣಾಭ್ಯವಹಾರ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸಂ, ಮಧುಫಾಣಿತಮತ್ಸ್ಯಲಕುಚಮೂಲಕಕಾಕಮಾಚೀಃ ಸತತಮತಿಮಾತ್ರಮಜೀರ್ಣೇ ಚ ಸಮಶ್ನತಃ, ಚಿಲಿಚಿಮಂ ಚ ಪಯಸಾ, ಹಾಯನಕಯವಕಚೀನಕೋದ್ದಾಲಕಕೋರದೂಷಪ್ರಾಯಾಣಿ ಚಾನ್ನಾನಿ ಕ್ಷೀರದಧಿತಕ್ರಕೋಲಕುಲತ್ಥಮಾಷಾತಸೀಕುಸುಮ್ಭಸ್ನೇಹವನ್ತಿ, ಏತೈರೇವಾತಿಮಾತ್ರಂ ಸುಹಿತಸ್ಯ ಚ ವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಸನ್ತಾಪಾನತ್ಯುಪಸೇವಮಾನಸ್ಯ, ಭಯಶ್ರಮಸನ್ತಾಪೋಪಹತಸ್ಯ ಚ ಸಹಸಾ ಶೀತೋದಕಮವತರತಃ, ವಿದಗ್ಧಂ ಚಾಹಾರಜಾತಮನುಲ್ಲಿಖ್ಯ ವಿದಾಹೀನ್ಯಭ್ಯವಹರತಃ, ಛರ್ದಿಂ ಚ ಪ್ರತಿಘ್ನತಃ, ಸ್ನೇಹಾಂಶ್ಚಾತಿಚರತಃ, ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ ಯುಗಪತ್ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ; ತ್ವಗಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಶೈಥಿಲ್ಯಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ; ತೇಷು ಶಿಥಿಲೇಷು ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾಃ ಸ್ಥಾನಮಧಿಗಮ್ಯ ಸನ್ತಿಷ್ಠಮಾನಾಸ್ತಾನೇವ ತ್ವಗಾದೀನ್ ದೂಷಯನ್ತಃ ಕುಷ್ಠಾನ್ಯಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ||೬||
तत्रेदं सर्वकुष्ठनिदानं समासेनोपदेक्ष्यामः- शीतोष्णव्यत्यासमनानुपूर्व्योपसेवमानस्य तथा सन्तर्पणापतर्पणाभ्यवहार्यव्यत्यासं, मधुफाणितमत्स्यलकुचमूलककाकमाचीः सततमतिमात्रमजीर्णे च समश्नतः, चिलिचिमं च पयसा, हायनकयवकचीनकोद्दालककोरदूषप्रायाणि चान्नानि क्षीरदधितक्रकोलकुलत्थमाषातसीकुसुम्भस्नेहवन्ति, एतैरेवातिमात्रं सुहितस्य च व्यवायव्यायामसन्तापानत्युपसेवमानस्य, भयश्रमसन्तापोपहतस्य च सहसा शीतोदकमवतरतः, विदग्धं चाहारजातमनुल्लिख्य विदाहीन्यभ्यवहरतः, छर्दिं च प्रतिघ्नतः, स्नेहांश्चातिचरतः, त्रयो दोषाः युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते; त्वगादयश्चत्वारः शैथिल्यमापद्यन्ते; तेषु शिथिलेषु दोषाः प्रकुपिताः स्थानमधिगम्य सन्तिष्ठमानास्तानेव त्वगादीन् दूषयन्तः कुष्ठान्यभिनिर्वर्तयन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
ಶೀತೋಷ್ಣವ್ಯತ್ಯಾಸಂ ಶೀತೋಷ್ಣಪರಿವರ್ತನಮ್| ಅನಾನುಪೂರ್ವ್ಯೇತಿ ಯಥೋಕ್ತಕ್ರಮತ್ಯಾಗೇನ; ಕ್ರಮತ್ಯಾಗಶ್ಚೋಷ್ಣಂ ನಿಷೇವ್ಯ ಸಹಸಾ ಶೀತಸೇವಾ, ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಶ್ಚ; ತಥಾ ಅನುಚಿತೇ ಕಾಲೇ ಶೀತೋಷ್ಣಸೇವಾ| ಏವಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣಾಭ್ಯವಹಾರ್ಯವ್ಯತ್ಯಾಸಮಪಿ ಅನಾನುಪೂರ್ವ್ಯೋಪಸೇವ್ಯಮಾನಸ್ಯೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಚಿಲಿಚಿಮಸ್ತನ್ತ್ರಕೃತಾಽಽತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೇ ದರ್ಶಿತೋ ರೋಹಿತಭೇದಃ| ಸ್ಥಾನಮಧಿಗಮ್ಯೇತಿ ಕುಷ್ಠಜನನಾನುಗುಣಂ ಶಿಥಿಲತ್ವಗಾದಿಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ; ಕಿಂವಾ ಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಜನಯಿತವ್ಯಕುಷ್ಠಶರೀರದೇಶಂ ಪ್ರಾಪ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸನ್ತಿಷ್ಠಮಾನಾ ಇತಿ ವಚನೇನ ಸ್ಥಿರಾ ಏವ ದೋಷಾಃ ಕುಷ್ಠಜನಕಾ ಭವನ್ತಿ, ನ ಹಿ ಸರಣಶೀಲಾಸ್ತು ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ತೇಷಾಮಿಮಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಅಸ್ವೇದನಮತಿಸ್ವೇದನಂ ಪಾರುಷ್ಯಮತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣತಾ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಕಣ್ಡೂರ್ನಿಸ್ತೋದಃ ಸುಪ್ತತಾ ಪರಿದಾಹಃ ಪರಿಹರ್ಷೋ ಲೋಮಹರ್ಷಃ ಖರತ್ವಮೂಷ್ಮಾಯಣಂ ಗೌರವಂ ಶ್ವಯಥುರ್ವೀಸರ್ಪಾಗಮನಮಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ಕಾಯೇ ಕಾಯಚ್ಛಿದ್ರೇಷೂಪದೇಹಃ ಪಕ್ವದಗ್ಧದಷ್ಟಭಗ್ನಕ್ಷತೋಪಸ್ಖಲಿತೇಷ್ವತಿಮಾತ್ರಂ ವೇದನಾ ಸ್ವಲ್ಪಾನಾಮಪಿ ಚ ವ್ರಣಾನಾಂ ದುಷ್ಟಿರಸಂರೋಹಣಂ ಚೇತಿ||೭||
तेषामिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णता वैवर्ण्यं कण्डूर्निस्तोदः सुप्तता परिदाहः परिहर्षो लोमहर्षः खरत्वमूष्मायणं गौरवं श्वयथुर्वीसर्पागमनमभीक्ष्णं च काये कायच्छिद्रेषूपदेहः पक्वदग्धदष्टभग्नक्षतोपस्खलितेष्वतिमात्रं वेदना स्वल्पानामपि च व्रणानां दुष्टिरसंरोहणं चेति||७||
🔊 Audio coming soon
ಅಸ್ವೇದನಾದಿಪೂರ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಪರಿಹರ್ಷೋ ಝಿನಝಿನಿಕಾ ||೭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ತತೋಽನನ್ತರಂ ಕುಷ್ಠಾನ್ಯಭಿನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇ, ತೇಷಾಮಿದಂ ವೇದನಾವರ್ಣಸಂಸ್ಥಾನಪ್ರಭಾವನಾಮವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ರೂಕ್ಷಾರುಣಪರುಷಾಣಿ ವಿಷಮವಿಸೃತಾನಿ ಖರಪರ್ಯನ್ತಾನಿ ತನೂನ್ಯುದ್ವೃತ್ತಬಹಿಸ್ತನೂನಿ ಸುಪ್ತವತ್ಸುಪ್ತಾನಿ ಹೃಷಿತಲೋಮಾಚಿತಾನಿ ನಿಸ್ತೋದಬಹುಲಾನ್ಯಲ್ಪಕಣ್ಡೂದಾಹಪೂಯಲಸೀಕಾನ್ಯಾಶುಗತಿಸಮುತ್ಥಾನಾನ್ಯಾಶುಭೇದೀನಿ ಜನ್ತುಮನ್ತಿ ಕೃಷ್ಣಾರುಣಕಪಾಲವರ್ಣಾನಿ ಚ ಕಪಾಲಕುಷ್ಠಾನೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್(೧); ತಾಮ್ರಾಣಿ ತಾಮ್ರಖರರೋಮರಾಜೀಭಿರವನದ್ಧಾನಿ ಬಹಲಾನಿ ಬಹುಬಹಲಪೂಯರಕ್ತಲಸೀಕಾನಿ ಕಣ್ಡೂಕ್ಲೇದಕೋಥದಾಹಪಾಕವನ್ತ್ಯಾಶುಗತಿಸಮುತ್ಥಾನಭೇದೀನಿ ಸಸನ್ತಾಪಕ್ರಿಮೀಣಿ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಫಲವರ್ಣಾನ್ಯೌದುಮ್ಬರಕುಷ್ಠಾನೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್(೨); ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿ ಗುರೂಣ್ಯುತ್ಸೇಧವನ್ತಿ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸ್ಥಿರಪೀತಪರ್ಯನ್ತಾನಿ ಶುಕ್ಲರಕ್ತಾವಭಾಸಾನಿ ಶುಕ್ಲರೋಮರಾಜೀಸನ್ತಾನಾನಿ ಬಹುಬಹಲಶುಕ್ಲಪಿಚ್ಛಿಲಸ್ರಾವೀಣಿ ಬಹುಕ್ಲೇದಕಣ್ಡೂಕ್ರಿಮೀಣಿ ಸಕ್ತಗತಿಸಮುತ್ಥಾನಭೇದೀನಿ ಪರಿಮಣ್ಡಲಾನಿ ಮಣ್ಡಲಕುಷ್ಠಾನಿ ವಿದ್ಯಾತ್(೩); ಪರುಷಾಣ್ಯರುಣವರ್ಣಾನಿ ಬಹಿರನ್ತಃಶ್ಯಾವಾನಿ ನೀಲಪೀತತಾಮ್ರಾವಭಾಸಾನ್ಯಾಶುಗತಿಸಮುತ್ಥಾನಾನ್ಯಲ್ಪಕಣ್ಡೂಕ್ಲೇದಕ್ರಿಮೀಣಿ ದಾಹಭೇದನಿಸ್ತೋದ(ಪಾಕ)ಬಹುಲಾನಿ ಶೂಕೋಪಹತೋಪಮವೇದನಾನ್ಯುತ್ಸನ್ನಮಧ್ಯಾನಿ ತನುಪರ್ಯನ್ತಾನಿ ಕರ್ಕಶಪಿಡಕಾಚಿತಾನಿ ದೀರ್ಘಪರಿಮಣ್ಡಲಾನ್ಯೃಷ್ಯಜಿಹ್ವಾಕೃತೀನಿ ಋಷ್ಯಜಿಹ್ವಾನೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್ (೪); ಶುಕ್ಲರಕ್ತಾವಭಾಸಾನಿ ರಕ್ತಪರ್ಯನ್ತಾನಿ ರಕ್ತರಾಜೀಸಿರಾಸನ್ತತಾನ್ಯುತ್ಸೇಧವನ್ತಿ ಬಹುಬಹಲರಕ್ತಪೂಯಲಸೀಕಾನಿ ಕಣ್ಡೂಕ್ರಿಮಿದಾಹಪಾಕವನ್ತ್ಯಾಶುಗತಿಸಮುತ್ಥಾನಭೇದೀನಿ ಪುಣ್ಡರೀಕಪಲಾಶಸಙ್ಕಾಶಾನಿ ಪುಣ್ಡರೀಕಾಣೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್ (೫); ಪರುಷಾರುಣಾನಿ ವಿಶೀರ್ಣಬಹಿಸ್ತನೂನ್ಯನ್ತಃಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿ ಶುಕ್ಲರಕ್ತಾವಭಾಸಾನಿ ಬಹೂನ್ಯಲ್ಪವೇದನಾನ್ಯಲ್ಪಕಣ್ಡೂದಾಹಪೂಯಲಸೀಕಾನಿ ಲಘುಸಮುತ್ಥಾನಾನ್ಯಲ್ಪಭೇದಕ್ರಿಮೀಣ್ಯಲಾಬುಪುಷ್ಪಸಙ್ಕಾಶಾನಿ ಸಿಧ್ಮಕುಷ್ಠಾನೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್ (೬); ಕಾಕಣನ್ತಿಕಾವರ್ಣಾನ್ಯಾದೌ ಪಶ್ಚಾತ್ತು ಸರ್ವಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಸಮನ್ವಿತಾನಿ ಪಾಪೀಯಸಾ ಸರ್ವಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಸಮ್ಭವೇನಾನೇಕವರ್ಣಾನಿ ಕಾಕಣಾನೀತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ, ಸಾಧ್ಯಾನಿ ಪುನರಿತರಾಣಿ||೮||
ततोऽनन्तरं कुष्ठान्यभिनिर्वर्तन्ते, तेषामिदं वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- रूक्षारुणपरुषाणि विषमविसृतानि खरपर्यन्तानि तनून्युद्वृत्तबहिस्तनूनि सुप्तवत्सुप्तानि हृषितलोमाचितानि निस्तोदबहुलान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकान्याशुगतिसमुत्थानान्याशुभेदीनि जन्तुमन्ति कृष्णारुणकपालवर्णानि च कपालकुष्ठानीति विद्यात्(१); ताम्राणि ताम्रखररोमराजीभिरवनद्धानि बहलानि बहुबहलपूयरक्तलसीकानि कण्डूक्लेदकोथदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि ससन्तापक्रिमीणि पक्वोदुम्बरफलवर्णान्यौदुम्बरकुष्ठानीति विद्यात्(२); स्निग्धानि गुरूण्युत्सेधवन्ति श्लक्ष्णस्थिरपीतपर्यन्तानि शुक्लरक्तावभासानि शुक्लरोमराजीसन्तानानि बहुबहलशुक्लपिच्छिलस्रावीणि बहुक्लेदकण्डूक्रिमीणि सक्तगतिसमुत्थानभेदीनि परिमण्डलानि मण्डलकुष्ठानि विद्यात्(३); परुषाण्यरुणवर्णानि बहिरन्तःश्यावानि नीलपीतताम्रावभासान्याशुगतिसमुत्थानान्यल्पकण्डूक्लेदक्रिमीणि दाहभेदनिस्तोद(पाक)बहुलानि शूकोपहतोपमवेदनान्युत्सन्नमध्यानि तनुपर्यन्तानि कर्कशपिडकाचितानि दीर्घपरिमण्डलान्यृष्यजिह्वाकृतीनि ऋष्यजिह्वानीति विद्यात् (४); शुक्लरक्तावभासानि रक्तपर्यन्तानि रक्तराजीसिरासन्ततान्युत्सेधवन्ति बहुबहलरक्तपूयलसीकानि कण्डूक्रिमिदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि पुण्डरीकपलाशसङ्काशानि पुण्डरीकाणीति विद्यात् (५); परुषारुणानि विशीर्णबहिस्तनून्यन्तःस्निग्धानि शुक्लरक्तावभासानि बहून्यल्पवेदनान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकानि लघुसमुत्थानान्यल्पभेदक्रिमीण्यलाबुपुष्पसङ्काशानि सिध्मकुष्ठानीति विद्यात् (६); काकणन्तिकावर्णान्यादौ पश्चात्तु सर्वकुष्ठलिङ्गसमन्वितानि पापीयसा सर्वकुष्ठलिङ्गसम्भवेनानेकवर्णानि काकणानीति विद्यात्| तान्यसाध्यानि, साध्यानि पुनरितराणि||८||
🔊 Audio coming soon
ಉದ್ವೃತ್ತಬಹಿಸ್ತನೂನೀತಿ ಉಚ್ಛಲೀಕೃತಬಾಹ್ಯದೇಹಾನಿ| ಸುಪ್ತವತ್ ಸುಪ್ತಾನಿ ಅತ್ಯರ್ಥಾಸ್ಪರ್ಶಜ್ಞಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಪಾಲಃ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾದಿಖಣ್ಡಃ| ಸಕ್ತಾನಿ ಚಿರಭಾವೀನಿ ಗತ್ಯಾದೀನಿ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಋಷ್ಯಜಿಹ್ವಲಕ್ಷಣೇ ಬಹಿರಿತಿ ಕುಷ್ಠಪರ್ಯನ್ತೇ, ಅನ್ತರಿತಿ ವಿಕೃತಮಧ್ಯಮುಚ್ಯತೇ | ಋಷ್ಯೋ ಹರಿಣವಿಶೇಷಃ| ಪುಣ್ಡರೀಕಪಲಾಶಶಬ್ದೇನ ಪದ್ಮಪುಷ್ಪದಲಮಿಹ| ವಿಶೀರ್ಣಬಹಿಸ್ತನೂನೀತ್ಯತ್ರ ತನುಶಬ್ದಃ ಪ್ರದೇಶೇ ವರ್ತತೇ; ತೇನ ವಿಶೀರ್ಣಪರ್ಯನ್ತದೇಶಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಿಧ್ಮಕುಷ್ಠಂ ಯಥೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಂ ಸಿಧ್ಮಪುಷ್ಪಿಕಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತಮೇವ ಬ್ರುವತೇ; ಸಿಧ್ಮಪುಷ್ಪಿಕಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಸಿಧ್ಮಕುಷ್ಠಂ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇಷು ಪಠಿತಮ್| ದದ್ರು ತು ಸುಶ್ರುತೇ ಮಹಾಕುಷ್ಠೇ ಪಠಿತಮಪೀಹ ಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠೇ ಪಠಿತಮುತ್ತರೋತ್ತರಧಾತ್ವನುಪ್ರವೇಶಾಭಾವಾತ್ ತಥಾಽತ್ಯರ್ಥಪೀಡಾರಹಿತತ್ವಾಚ್ಚ, ಸುಶ್ರುತೇ ತು ತದನುಬನ್ಧಿತ್ವಪ್ರಕರ್ಷಾನ್ಮಹಾಕುಷ್ಠೇ ಪಠಿತಮ್| ಸರ್ವಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಸಮನ್ವಿತಾನೀತ್ಯೇತೇತಾವತೈವಾರ್ಥೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಃ ಪಾಪೀಯಸಾ ಸರ್ವಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಸಮ್ಭವೇನೇತಿವಚನಾದ್ಯದೇವ ಪಾಪೀಯಃ ಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಂ, ತದೇವ ಕಾಕಣಕೇ ಭವತಿ ನಾನ್ಯದಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪಾಪೀಯಸೇತಿ ಅತ್ಯರ್ಥಪೀಡಾಕೃತಾ| ಕಿಂವಾ ಪಾಪೀಯಸೇತ್ಯಾದಿಪುನರ್ವಚನೇನ ಸರ್ವಕುಷ್ಠಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಕಾಕಣಕೇ ಪಾಪಾರಬ್ಧತ್ವೇನಾಸಾಧ್ಯತಾಮತ್ಯರ್ಥಪೀಡಾಕರ್ತೃತಾಂ ಚ ದರ್ಶಯತಿ||೮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ತತ್ರ ಯದಸಾಧ್ಯಂ ತದಸಾಧ್ಯತಾಂ ನಾತಿವರ್ತತೇ, ಸಾಧ್ಯಂ ಪುನಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸಾಧ್ಯತಾಮತಿವರ್ತತೇ ಕದಾಚಿದಪಚಾರಾತ್| ಸಾಧ್ಯಾನಿ ಹಿ ಷಟ್ ಕಾಕಣಕವರ್ಜ್ಯಾನ್ಯಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾನಾನ್ಯಪಚಾರತೋ ವಾ ದೋಷೈರಭಿಷ್ಯನ್ದಮಾನಾನ್ಯಸಾಧ್ಯತಾಮುಪಯಾನ್ತಿ||೯||
तत्र यदसाध्यं तदसाध्यतां नातिवर्तते, साध्यं पुनः किञ्चित् साध्यतामतिवर्तते कदाचिदपचारात्| साध्यानि हि षट् काकणकवर्ज्यान्यचिकित्स्यमानान्यपचारतो वा दोषैरभिष्यन्दमानान्यसाध्यतामुपयान्ति||९||
🔊 Audio coming soon
ಕದಾಚಿದಿತ್ಯನೇನಾಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾನತಾಪಕ್ಷಾನ್ತರಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಪಚಾರತೋ ವೇತಿ ಉತ್ಪನ್ನೇಽಪಿ ಕುಷ್ಠೇ ನಿದಾನಸೇವನಾತ್| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಮಾನಾನೀತಿ ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಾನಿ||೯||
Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11
ಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪಿ ಹ್ಯುಪೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಶೋಣಿತಲಸೀಕಾಕೋಥಕ್ಲೇದಸಂಸ್ವೇದಜಾಃ ಕ್ರಿಮಯೋಽಭಿಮೂರ್ಚ್ಛನ್ತಿ; ತೇ ಭಕ್ಷಯನ್ತಸ್ತ್ವಗಾದೀನ್ ದೋಷಾಃ ಪುನರ್ದೂಷಯನ್ತ ಇಮಾನುಪದ್ರವಾನ್ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಗುತ್ಪಾದಯನ್ತಿ- ತತ್ರ ವಾತಃ ಶ್ಯಾವಾರುಣವರ್ಣಂ ಪರುಷತಾಮಪಿ ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯಶೂಲಶೋಷತೋದವೇಪಥುಹರ್ಷಸಙ್ಕೋಚಾಯಾಸಸ್ತಮ್ಭಸುಪ್ತಿಭೇದಭಙ್ಗಾನ್, ಪಿತ್ತಂ ದಾಹಸ್ವೇದಕ್ಲೇದಕೋಥಸ್ರಾವಪಾಕರಾಗಾನ್, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತ್ವಸ್ಯ ಶ್ವೈತ್ಯಶೈತ್ಯಕಣ್ಡೂಸ್ಥೈರ್ಯಗೌರವೋತ್ಸೇಧೋಪಸ್ನೇಹೋಪಲೇಪಾನ್, ಕ್ರಿಮಯಸ್ತು ತ್ವಗಾದೀಂಶ್ಚತುರಃ ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂಶ್ಚಾಸ್ಥೀನ್ಯಪಿ ಚ ತರುಣಾನ್ಯಾದದತೇ ||೧೦|| ಅಸ್ಯಾಂ ಚೈವಾವಸ್ಥಾಯಾಮುಪದ್ರವಾಃ ಕುಷ್ಠಿನಂ ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಪ್ರಸ್ರವಣಮಙ್ಗಭೇದಃ ಪತನಾನ್ಯಙ್ಗಾವಯವಾನಾಂ ತೃಷ್ಣಾಜ್ವರಾತೀಸಾರದಾಹದೌರ್ಬಲ್ಯಾರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಶ್ಚ, ತಥಾವಿಧಮಸಾಧ್ಯಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ||೧೧||
साध्यानामपि ह्युपेक्ष्यमाणानां त्वङ्मांसशोणितलसीकाकोथक्लेदसंस्वेदजाः क्रिमयोऽभिमूर्च्छन्ति; ते भक्षयन्तस्त्वगादीन् दोषाः पुनर्दूषयन्त इमानुपद्रवान् पृथक् पृथगुत्पादयन्ति- तत्र वातः श्यावारुणवर्णं परुषतामपि च रौक्ष्यशूलशोषतोदवेपथुहर्षसङ्कोचायासस्तम्भसुप्तिभेदभङ्गान्, पित्तं दाहस्वेदक्लेदकोथस्रावपाकरागान्, श्लेष्मा त्वस्य श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवोत्सेधोपस्नेहोपलेपान्, क्रिमयस्तु त्वगादींश्चतुरः सिराः स्नायूश्चास्थीन्यपि च तरुणान्याददते ||१०|| अस्यां चैवावस्थायामुपद्रवाः कुष्ठिनं स्पृशन्ति; तद्यथा- प्रस्रवणमङ्गभेदः पतनान्यङ्गावयवानां तृष्णाज्वरातीसारदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाश्च, तथाविधमसाध्यं विद्यादिति||११||
🔊 Audio coming soon
ದೋಷಾಃ ಪುನರ್ದೂಷಯನ್ತ ಇತಿ ತ್ವಗಾದೀನೇವ| ತರುಣಾನೀತಿ ಕೋಮಲಾನಿ ನಾಸಾಸ್ಥ್ಯಾದೀನಿ| ಆದದತೇ ಭಕ್ಷಯನ್ತಿ||೧೦-೧೧||
Adhikarana 10 (12-16) · Śloka 16
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಸಾಧ್ಯೋಽಯಮಿತಿ ಯಃ ಪೂರ್ವಂ ನರೋ ರೋಗಮುಪೇಕ್ಷತೇ| ಸ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಮಾಸಾದ್ಯ ಮೃತ ಏವಾವಬುಧ್ಯತೇ||೧೨|| ಯಸ್ತು ಪ್ರಾಗೇವ ರೋಗೇಭ್ಯೋ ರೋಗೇಷು ತರುಣೇಷು ವಾ| ಭೇಷಜಂ ಕುರುತೇ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ ಚಿರಂ ಸುಖಮಶ್ನುತೇ||೧೩|| ಯಥಾ ಹ್ಯಲ್ಪೇನ ಯತ್ನೇನ ಛಿದ್ಯತೇ ತರುಣಸ್ತರುಃ| ಸ ಏವಾತಿಪ್ರವೃದ್ಧಸ್ತು ಛಿದ್ಯತೇಽತಿಪ್ರಯತ್ನತಃ||೧೪|| ಏವಮೇವ ವಿಕಾರೋಽಪಿ ತರುಣಃ ಸಾಧ್ಯತೇ ಸುಖಮ್| ವಿವೃದ್ಧಃ ಸಾಧ್ಯತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದಸಾಧ್ಯೋ ವಾಽಪಿ ಜಾಯತೇ||೧೫|| ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಸಙ್ಖ್ಯಾ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ದೋಷಾಶ್ಚ ಹೇತವಃ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಮ್| ರೂಪಾಣ್ಯುಪದ್ರವಾಶ್ಚೋಕ್ತಾಃ ಕುಷ್ಠಾನಾಂ ಕೌಷ್ಠಿಕೇ ಪೃಥಕ್||೧೬||
भवन्ति चात्र- साध्योऽयमिति यः पूर्वं नरो रोगमुपेक्षते| स किञ्चित्कालमासाद्य मृत एवावबुध्यते||१२|| यस्तु प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा| भेषजं कुरुते सम्यक् स चिरं सुखमश्नुते||१३|| यथा ह्यल्पेन यत्नेन छिद्यते तरुणस्तरुः| स एवातिप्रवृद्धस्तु छिद्यतेऽतिप्रयत्नतः||१४|| एवमेव विकारोऽपि तरुणः साध्यते सुखम्| विवृद्धः साध्यते कृच्छ्रादसाध्यो वाऽपि जायते||१५|| तत्र श्लोकः- सङ्ख्या द्रव्याणि दोषाश्च हेतवः पूर्वलक्षणम्| रूपाण्युपद्रवाश्चोक्ताः कुष्ठानां कौष्ठिके पृथक्||१६||
🔊 Audio coming soon
ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಮಿತಿ ಅಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧಿಕಾಲಮ್| ಮೃತ ಏವೇತಿ ಮರಣೋಪಕಣ್ಠಗತಃ| ಅವಬುಧ್ಯತ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧ್ಯುಪೇಕ್ಷಾಫಲಂ ಮೃತ್ಯುಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೨-೧೬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಕುಷ್ಠನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಕುಷ್ಠನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||