6. śōṣanidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શોષનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

જ્વરનિદાનોક્તસમ્બન્ધાદ્રાજયક્ષ્મનિદાનમુચ્યતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલુ ચત્વારિ શોષસ્યાયતનાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- સાહસં સન્ધારણં ક્ષયો વિષમાશનમિતિ||૩||

આયતનાનીતિ કારણાનિ| સઙ્ખ્યેયસાહસાદિનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં ચત્વારીતિ પુનર્વચનં સાહસાદીનામવાન્તરબલવદ્વિગ્રહાદિભેદેઽપ્યેકજાતીયતાપ્રતિપાદનાર્થમ્||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

તત્ર સાહસં શોષસ્યાયતનમિતિ યદુક્તં તદનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- યદા પુરુષો દુર્બલો હિ સન્ બલવતા સહ વિગૃહ્ણાતિ, અતિમહતા વા ધનુષા વ્યાયચ્છતિ, જલ્પતિ વાઽપ્યતિમાત્રમ્, અતિમાત્રં વા ભારમુદ્વહતિ, અપ્સુ વા પ્લવતે ચાતિદૂરમ્, ઉત્સાદનપદાઘાતને વાઽતિપ્રગાઢમાસેવતે, અતિપ્રકૃષ્ટં વાઽધ્વાનં દ્રુતમભિપતતિ, અભિહન્યતે વા, અન્યદ્વા કિઞ્ચિદેવંવિધં વિષમમતિમાત્રં વા વ્યાયામજાતમારભતે, તસ્યાતિમાત્રેણ કર્મણોરઃ ક્ષણ્યતે| તસ્યોરઃ ક્ષતમુપપ્લવતે વાયુઃ| સ તત્રાવસ્થિતઃ શ્લેષ્માણમુરઃસ્થમુપસઙ્ગૃહ્ય પિત્તં ચ દૂષયન્ વિહરત્યૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચ| તસ્ય યોંઽશઃ શરીરસન્ધીનાવિશતિ તેનાસ્ય જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દો જ્વરશ્ચોપજાયતે, યસ્ત્વામાશયમભ્યુપૈતિ તેન રોગા ભવન્તિ ઉરસ્યા અરોચકશ્ચ , યઃ કણ્ઠમભિપ્રપદ્યતે કણ્ઠસ્તેનોદ્ધ્વંસ્યતે સ્વરશ્ચાવસીદતિ, યઃ પ્રાણવહાનિ સ્રોતાંસ્યન્વેતિ તેન શ્વાસઃ પ્રતિશ્યાયશ્ચ જાયતે, યઃ શિરસ્યવતિષ્ઠતે શિરસ્તેનોપહન્યતે; તતઃ ક્ષણનાચ્ચૈવોરસો વિષમગતિત્વાચ્ચ વાયોઃ કણ્ઠસ્ય ચોદ્ધ્વંસનાત્ કાસઃ સતતમસ્ય સઞ્જાયતે, સ કાસપ્રસઙ્ગાદુરસિ ક્ષતે શોણિતં ષ્ઠીવતિ, શોણિતાગમનાચ્ચાસ્ય દૌર્બલ્યમુપજાયતે; એવમેતે સાહસપ્રભવાઃ સાહસિકમુપદ્રવાઃ સ્પૃશન્તિ| તતઃ સ ઉપશોષણૈરેતૈરુપદ્રવૈરુપદ્રુતઃ શનૈઃ શનૈરુપશુષ્યતિ| તસ્માત્ પુરુષો મતિમાન્ બલમાત્મનઃ સમીક્ષ્ય તદનુરૂપાણિ કર્માણ્યારભેત કર્તું; બલસમાધાનં હિ શરીરં, શરીરમૂલશ્ચ પુરુષ ઇતિ||૪|| ભવતિ ચાત્ર- સાહસં વર્જયેત્ કર્મ રક્ષઞ્જીવિતમાત્મનઃ| જીવન્ હિ પુરુષસ્ત્વિષ્ટં કર્મણઃ ફલમશ્નુતે||૫||

પદાઘાતનં પદ્ભ્યામુન્મર્દનમ્| અતિપ્રકૃષ્ટમિતિ અતિદૂરમ્| ઉરઃક્ષતમુપપ્લવતે વ્યાપ્નોતીત્યર્થઃ| ઉરઃસ્થમિતિ સ્વભાવાદેવોરઃસ્થમ્| ઉરસ્યા ઇતિ ઉરોગતા હૃદ્દ્રવશૂલાદયઃ | આમાશયગતેન ચોરસ્યરોગકરણમુરસોઽપ્યામાશયપ્રત્યાસન્નત્વાત્| બલેન સમ્યગાધીયતે ધાર્યત ઇતિ બલસમાધાનં શરીરમ્| શરીરમૂલશ્ચ પુરુષ ઇતિ સંયોગપુરુષ ઇત્યર્થઃ||૪-૫||

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

સન્ધારણં શોષસ્યાયતનમિતિ યદુક્તં તદનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- યદા પુરુષો રાજસમીપે ભર્તુઃ સમીપે વા ગુરોર્વા પાદમૂલે દ્યૂતસભમન્યં વા સતાં સમાજં સ્ત્રીમધ્યં વા સમનુપ્રવિશ્ય યાનૈર્વાઽપ્યુચ્ચાવચૈરભિયાન્ ભયાત્ પ્રસઙ્ગાદ્ધ્રીમત્ત્વાદ્ધૃણિત્વાદ્વા નિરુણદ્ધ્યાગતાન્ વાતમૂત્રપુરીષવેગાન્ તદા તસ્ય સન્ધારણાદ્વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યતે, સ પ્રકુપિતઃ પિત્તશ્લેષ્માણૌ સમુદીર્યોર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચ વિહરતિ; તતશ્ચાંશવિશેષેણ પૂર્વવચ્છરીરાવયવવિશેષં પ્રવિશ્ય શૂલમુપજનયતિ, ભિનત્તિ પુરીષમુચ્છોષયતિ વા, પાર્શ્વે ચાતિરુજતિ, અંસાવવમૃદ્ગાતિ, કણ્ઠમુરશ્ચાવધમતિ, શિરશ્ચોપહન્તિ, કાસં શ્વાસં જ્વરં સ્વરભેદં પ્રતિશ્યાયં ચોપજનયતિ; તતઃ સ ઉપશોષણૈરેતૈરુપદ્રવૈરુપદ્રુતઃ શનૈઃ શનૈરુપશુષ્યતિ| તસ્માત્ પુરુષો મતિમાનાત્મનઃ શારીરેષ્વેવ યોગક્ષેમકરેષુ પ્રયતેત વિશેષેણ; શરીરં હ્યસ્ય મૂલં, શરીરમૂલશ્ચ પુરુષો ભવતિ||૬|| ભવતિ ચાત્ર- સર્વમન્યત્ પરિત્યજ્ય શરીરમનુપાલયેત્| તદભાવે હિ ભાવાનાં સર્વાભાવઃ શરીરિણામ્||૭||

સમાજમિતિ સભામ્| ઉચ્ચાવચૈરિતિ ઉચ્ચનીચૈઃ| અભિયાનિતિ ગચ્છન્| ભયાદિત્યાદિ રાજસમીપાદીષુ યથાયોગ્યતયા બોદ્ધવ્યમ્| યોગેન યે ક્ષેમકરાસ્તે યોગક્ષેમકરાઃ, તે ચેહ મૂત્રપુરીષાવિધારણાદયઃ| વિશેષેણેતિવચનાચ્છારીરેષ્વેવ વિશેષેણ યત્નં કુર્યાન્માનસયોગક્ષેમાપેક્ષયેતિ દર્શયતિ| આત્મન ઇતિ પદં પરશરીરયોગક્ષેમાપેક્ષયા સ્વશરીરયોગક્ષેમકરણસ્યોપાદેયતાદર્શનાર્થમ્| અથ કથં માનસયોગક્ષેમાપેક્ષયા તથા પરશરીરયોગક્ષેમાપેક્ષયા સ્વશરીરયોગક્ષેમઃ શ્રેષ્ઠ ઇત્યાહ- શરીરમિત્યાદિ| અસ્ય પુરુષસ્ય| સર્વપુરુષાર્થેષુ કર્તવ્યેષુ યસ્માચ્છરીરં મૂલમિતિ કારણં, તસ્માત્ સ્વશરીરયોગક્ષેમમેવાચરેદ્વિશેષેણ, પશ્ચાત્ પરશરીરમાનસયોગક્ષેમમિત્યર્થઃ| સ્વશરીરે હ્યુપહતે પરશરીરોપકારસ્તથાઽધ્યાત્મિકશુભચિન્તા ચ વ્યાકુલા ભવતીતિ ભાવઃ| કિંવા, યોગાઃ શરીરસ્ય બલવર્ણાદ્યુત્કર્ષયોગાઃ, ક્ષેમાશ્ચાનાગતાબાધપ્રતિષેધાઃ, તેષુ| નનુ યદ્યેવમાધ્યાત્મિકેઽપિ ભાવે શરીરં મૂલં, તત્ કિં પુરુષોઽપ્રધાનમેવ? નેત્યાહ- શરીરમૂલશ્ચ પુરુષ ઇતિ| શરીરસ્યાપ્યુત્પત્તૌ ધર્માધર્મસહાયો ભોક્તા સુખદુઃખાનામાત્મા મૂલં કારણમિત્યર્થઃ| મૂલશબ્દશ્ચાયં ભાવપ્રધાનઃ; તેન શરીરમૂલત્વં યસ્યાત્મનઃ સ ‘શરીરમૂલઃ’ ઇતિ પુંલિઙ્ગનિર્દેશ ઉપપન્નઃ| સર્વાભાવ ઇતિ ધર્માદિચતુર્વર્ગાભાવ ઇત્યર્થઃ||૬-૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

ક્ષયઃ શોષસ્યાયતનમિતિ યદુક્તં તદનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- યદા પુરુષોઽતિમાત્રં શોકચિન્તાપરિગતહૃદયો ભવતિ, ઈર્ષ્યોત્કણ્ઠાભયક્રોધાદિભિર્વા સમાવિશ્યતે, કૃશો વા સન્ રૂક્ષાન્નપાનસેવી ભવતિ, દુર્બલપ્રકૃતિરનાહારોઽલ્પાહારો વા ભવતિ, તદા તસ્ય હૃદયસ્થાયી રસઃ ક્ષયમુપૈતિ; સ તસ્યોપક્ષયાચ્છોષં પ્રાપ્નોતિ, અપ્રતીકારાચ્ચાનુબધ્યતે યક્ષ્મણા યથોપદેક્ષ્યમાણરૂપેણ|૮|

હૃદયસ્થાયી રસ ઇતિ ધાતુરૂપોઽન્નરસપોષ્ય ઇત્યર્થઃ; અન્યે તુ, હૃદયસ્થાયી રસ ઇતિ ઓજો બ્રુવતે| યથોપદેક્ષ્યમાણરૂપેણેતિ ‘સન્ધયઃ શિથિલીભવન્તિ’ ઇત્યાદિગ્રન્થવક્ષ્યમાણલક્ષણેન||૮||

Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9

યદા વા પુરુષોઽતિહર્ષાદતિપ્રસક્તભાવઃ સ્ત્રીષ્વતિપ્રસઙ્ગમારભતે, તસ્યાતિમાત્રપ્રસઙ્ગાદ્રેતઃ ક્ષયમેતિ| ક્ષયમપિ ચોપગચ્છતિ રેતસિ યદિ મનઃ સ્ત્રીભ્યો નૈવાસ્ય નિવર્તતે, તસ્ય ચાતિપ્રણીતસઙ્કલ્પસ્ય મૈથુનમાપદ્યમાનસ્ય ન શુક્રં પ્રવર્તતેઽતિમાત્રોપક્ષીણરેતસ્ત્વાત્, તથાઽસ્ય વાયુર્વ્યાયચ્છમાનશરીરસ્યૈવ ધમનીરનુપ્રવિશ્ય શોણિતવાહિનીસ્તાભ્યઃ શોણિતં પ્રચ્યાવયતિ, તચ્છુક્રક્ષયાદસ્ય પુનઃ શુક્રમાર્ગેણ શોણિતં પ્રવર્તતે વાતાનુસૃતલિઙ્ગમ્| અથાસ્ય શુક્રક્ષયાચ્છોણિતપ્રવર્તનાચ્ચ સન્ધયઃ શિથિલીભવન્તિ, રૌક્ષ્યમુપજાયતે, ભૂયઃ શરીરં દૌર્બલ્યમાવિશતિ , વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યતે; સ પ્રકુપિતો વશિકં શરીરમનુસર્પન્નુદીર્ય શ્લેષ્મપિત્તે પરિશોષયતિ માંસશોણિતે, પ્રચ્યાવયતિ શ્લેષ્મપિત્તે સંરુજતિ પાર્શ્વે, અવમૃદ્ગાત્યંસૌ , કણ્ઠમુદ્ધ્વંસતિ, શિરઃ શ્લેષ્માણમુપત્ક્લેશ્ય પ્રતિપૂરયતિ શ્લેષ્મણા, સન્ધીંશ્ચ પ્રપીડયન્ કરોત્યઙ્ગમર્દમરોચકાવિપાકૌ ચ, પિત્તશ્લેષ્મોત્ક્લેશાત્ પ્રતિલોમગત્વાચ્ચ વાયુર્જ્વરં કાસં શ્વાસં સ્વરભેદં પ્રતિશ્યાયં ચોપજનયતિ; સ કાસપ્રસઙ્ગાદુરસિ ક્ષતે શોણિતં ષ્ઠીવતિ, શોણિતગમનાચ્ચાસ્ય દૌર્બલ્યમુપજાયતે, તતઃ સ ઉપશોષણૈરેતૈરુપદ્રવૈરુપદ્રુતઃ શનૈઃ શનૈરુપશુષ્યતિ| તસ્માત્ પુરુષો મતિમાનાત્મનઃ શરીરમનુરક્ષઞ્છુક્રમનુરક્ષેત્| પરા હ્યેષા ફલનિર્વૃત્તિરાહારસ્યેતિ||૮|| ભવતિ ચાત્ર- આહારસ્ય પરં ધામ શુક્રં તદ્રક્ષ્યમાત્મનઃ| ક્ષયો હ્યસ્ય બહૂન્ રોગાન્મરણં વા નિયચ્છતિ||૯||

સમ્પ્રતિ ક્ષયેષુ શોષકારણેષુ પ્રાયઃ શોષજનકત્વેન પ્રધાનં શુક્રક્ષયં શોષકારણં યદા વેત્યાદિના પ્રાહ| અતિપ્રણીતસઙ્કલ્પસ્યેતિ અતિમહતા પ્રયત્નેન કૃતધ્વજોચ્છ્રાયસ્ય| વ્યાયચ્છમાનસ્યેતિ વ્યવાયમાચરતઃ| વાતાનુસૃતલિઙ્ગમિતિ વાતલિઙ્ગયુક્તં દુષ્ટવાતલિઙ્ગયુક્તમિતિ યાવત્| શરીરં કર્મભૂતં, દૌર્બલ્યં કર્તૃભૂતમ્, આવિશતીતિ યોજના| વશિકમિતિ શૂન્યં, શુક્રશોણિતક્ષયાદ્રિક્તમિત્યર્થઃ; એતચ્ચ હેતુગર્ભવિશેષણમ્; એતેન યસ્માદ્વશિકં શરીરં, તસ્માદનુસર્પતીત્યર્થઃ| પરા ફલનિર્વૃત્તિરિતિ શ્રેષ્ઠા આહારફલસમ્પત્તિરિત્યર્થઃ| પરં ધામ ઇતિ ઉત્કૃષ્ટસારમ્; ઉત્કૃષ્ટત્વં ચ શુક્રસ્યાતિપ્રસાદરૂપત્વાત્| એતચ્ચ શોષકારણેષુ ક્ષયેષુ કેવલશુક્રક્ષયોપસંહરણં પ્રાધાન્યાત્, નાન્યશોષહેત્વભાવાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| રૂક્ષાદ્યન્નપાનસેવાજનિતો રક્તાદિક્ષયોઽપિ રાજયક્ષ્મકારણત્વેનોક્તઃ||૮-૯||

Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11

વિષમાશનં શોષસ્યાયતનમિતિ યદુક્તં, તદનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- યદા પુરુષઃ પાનાશનભક્ષ્યલેહ્યોપયોગાન્ પ્રકૃતિકરણસંયોગરાશિદેશકાલોપયોગસંસ્થોપશયવિષમાનાસેવતે, તદા તસ્ય તેભ્યો વાતપિત્તશ્લેષ્માણો વૈષમ્યમાપદ્યન્તે; તે વિષમાઃ શરીરમનુસૃત્ય યદા સ્રોતસામયનમુખાનિ પ્રતિવાર્યાવતિષ્ઠન્તે તદા જન્તુર્યદ્યદાહારજાતમાહરતિ તત્તદસ્ય મૂત્રપુરીષમેવોપજાયતે ભૂયિષ્ઠં નાન્યસ્તથા શરીરધાતુઃ; સ પુરીષોપષ્ટમ્ભાદ્વર્તયતિ, તસ્માચ્છુષ્યતો વિશેષેણ પુરીષમનુરક્ષ્યં તથાઽન્યેષામતિકૃશદુર્બલાનાં; તસ્યાનાપ્યાયમાનસ્ય વિષમાશનોપચિતા દોષાઃ પૃથક્ પૃથગુપદ્રવૈર્યુઞ્જન્તો ભૂયઃ શરીરમુપશોષયન્તિ| તત્ર વાતઃ શૂલમઙ્ગમર્દં કણ્ઠોદ્ધ્વંસનં પાર્શ્વસંરુજનમંસાવમર્દં સ્વરભેદં પ્રતિશ્યાયં ચોપજનયતિ; પિત્તં જ્વરમતીસારમન્તર્દાહં ચ; શ્લેષ્મા તુ પ્રતિશ્યાયં શિરસો ગુરુત્વમરોચકં કાસં ચ, સ કાસપ્રસઙ્ગાદુરસિ ક્ષતે શોણિતં નિષ્ઠીવતિ, શોણિતગમનાચ્ચાસ્ય દૌર્બલ્યમુપજાયતે| એવમેતે વિષમાશનોપચિતાસ્ત્રયો દોષા રાજયક્ષ્યાણમભિનિર્વર્તયન્તિ| સ તૈરુપશોષણૈરુપદ્રવૈરુપદ્રુતઃ શનૈઃ શનૈઃ શુષ્યતિ| તસ્માત્ પુરુષો મતિમાન્ પ્રકૃતિકરણસંયોગરાશિદેશકાલોપયોગસંસ્થોપશયાદવિષમમાહારમાહરેત્||૧૦|| ભવતિ ચાત્ર- હિતાશી સ્યાન્મિતાશી સ્યાત્કાલભોજી જિતેન્દ્રિયઃ| પશ્યન્ રોગાન્ બહૂન્ કષ્ટાન્ બુદ્ધિમાન્ વિષમાશનાત્||૧૧||

પ્રકૃતિકરણાદયો રસવિમાને પ્રપઞ્ચનીયાઃ| અત્ર ચોપશયશબ્દેન ઉપયોક્તા યો રસવિમાને વક્તવ્યઃ સ એવ ગૃહ્યતે| યતસ્તત્રોક્તં- “ઉપયોક્તા પુનર્યસ્તમાહારમાહરતિ, યદાયત્તમોકસાત્મ્યમ્” (વિ.અ.૧) ઇતિ| અનેન હિ તત્રોપયોક્તૃપરીક્ષયા સાત્મ્યમેવ પરીક્ષ્યત ઇત્યુક્તમ્| અયનમુખાનીતિ ગતિદ્વારાણિ; અયનં ગતિઃ| પરિવાર્યેતિ અવરુધ્ય| તથા સર્વેષામત્યર્થકૃશદુર્બલાનાં પુરીષમનુરક્ષ્યમિતિ યોજના| એનમેવ ચાર્થં વક્ષ્યતિ- “શોષી મુઞ્ચતિ ગાત્રાણિ પુરીષસ્રંસનાદતિ(પિ)| સર્વધાતુક્ષયાર્તસ્ય બલં તસ્ય હિ વિડ્બલમ્” (ચિ.અ.૮) ઇતિ| કાસપ્રસઙ્ગાદિતિ કાસાતિસમ્બન્ધાદિત્યર્થઃ||૧૦-૧૧||

Adhikarana 8 (12) · Śloka 12

એતૈશ્ચતુર્ભિઃ શોષસ્યાયતનૈરુપસેવિતૈર્વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ પ્રકોપમાપદ્યન્તે| તે પ્રકુપિતા નાનાવિધૈરુપદ્રવૈઃ શરીરમુપશોષયન્તિ| તં સર્વરોગાણાં કષ્ટતમત્વાદ્રાજયક્ષ્માણમાચક્ષતે ભિષજઃ; યસ્માદ્વા પૂર્વમાસીદ્ભગવતઃ સોમસ્યોડુરાજસ્ય તસ્માદ્રાજયક્ષ્મેતિ||૧૨||

કષ્ટતમત્વાદિત્યત્ર ચકારો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન કષ્ટતમત્વાચ્ચ તથા ચન્દ્રમસઃ પ્રાગુત્પન્નત્વાચ્ચેતિ હેતુદ્વયં જ્ઞેયમ્| યદા કષ્ટતમત્વાત્તદા ‘રાજેવ યક્ષ્મા રાજયક્ષ્મેતિ’ નિરુક્તિર્બોદ્ધવ્યા| ઉડુરાજસ્યેતિ વચનાદ્ રાજસઞ્જ્ઞત્વં સોમસ્ય દર્શયતિ; તતશ્ચ ‘રાજ્ઞો યક્ષ્મા રાજયક્ષ્મા’ ઇતિ નિરુક્તિર્ભવતિ||૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

તસ્યેમાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- પ્રતિશ્યાયઃ, ક્ષવથુરભીક્ષ્ણં, શ્લેષ્મપ્રસેકઃ, મુખમાધુર્યમ્, અનન્નાભિલાષઃ, અન્નકાલે ચાયાસઃ, દોષદર્શનમદોષેષ્વલ્પદોષેષુ વા ભાવેષુ પાત્રોદકાન્નસૂપાપૂપોપદંશપરિવેશકેષુ, ભુક્તવતશ્ચાસ્ય હૃલ્લાસઃ, તથોલ્લેખનમપ્યાહારસ્યાન્તરાન્તરા, મુખસ્ય પાદયોશ્ચ શોફઃ , પાણ્યોશ્ચાવેક્ષણમત્યર્થમ્, અક્ષ્ણોઃ શ્વેતાવભાસતા ચાતિમાત્રં, બાહ્વોશ્ચ પ્રમાણજિજ્ઞાસા, સ્ત્રીકામતા, નિર્ઘૃણિત્વં, બીભત્સદર્શનતા ચાસ્ય કાયે, સ્વપ્ને ચાભીક્ષ્ણં દર્શનમનુદકાનામુદકસ્થાનાનાં શૂન્યાનાં ચ ગ્રામનગરનિગમજનપદાનાં શુષ્કદગ્ધભગ્નાનાં ચ વનાનાં કૃકલાસમયૂરવાનરશુકસર્પકાકોલૂકાદિભિઃ સંસ્પર્શનમધિરોહણં યાનં વા શ્વોષ્ટ્રખરવરાહૈઃ કેશાસ્થિભસ્મતુષાઙ્ગારરાશીનાં ચાધિરોહણમિતિ (શોષપૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ)||૧૩||

પૂર્વરૂપેષુ પ્રતિશ્યાયાદિઃ પ્રાયઃ કફયુક્તપૂર્વરૂપોત્પાદો વાયુનાઽપિ પ્રધાનેન ક્રિયમાણે શોષે ઉરઃસ્થશ્લેષ્મસંસર્ગાદ્બોદ્ધવ્યઃ; યતશ્ચ પ્રાયેણ કફોઽત્ર સ્થાનમહિમ્ના પ્રકુપિતો ભવતિ, તેન શોષં કફપ્રધાનલિઙ્ગત્વેન શ્લેષ્મરોગ ઇતિ ચ બ્રુવતે| અદોષેષ્વિતિ પાત્રાદિવિશેષણમ્| પાણ્યોશ્ચાવેક્ષણાદિપૂર્વરૂપં પ્રભાવાત્| બીભત્સદર્શનતા કાય ઇતિ કાયસ્ય વિવર્ણવિગન્ધત્વાદિના| નિગમો નગરવિશેષો બહુવસતિઃ; જનપદં મણ્ડલમ્| અધિરોહણં ચેતિ કૃકલાસાદીનામેવ શરીરાધિરોહણમ્| સ્વપ્ને શ્વોષ્ટ્રખરગમનં ચેહાદિઙ્નિયમેન બોદ્ધવ્યં, તેન રિષ્ટં ન ભવતિ; યત્તુ વક્ષ્યતિ- “શ્વભિરુષ્ટ્રૈઃ ખરૈર્વાઽપિ યાતિ યો દક્ષિણાં દિશમ્” ઇત્યાદિ, તદ્દક્ષિણદિઙ્નિયતત્વાદ્રિષ્ટં જ્ઞેયમ્| યત્ર પૂર્વરૂપં સ્વપ્નરૂપમસ્તિ રાજયક્ષ્મોન્માદાદૌ તત્રોચ્યતે, જ્વરાદૌ ત્વવિદ્યમાનત્વાન્નોચ્યતે| યત્તુ રિષ્ટં રિષ્ટાધિકારે જ્વરાદીનાં સ્વપ્નરૂપં પૂર્વરૂપં વક્ષ્યતિ- “પ્રેતૈઃ સહ પિબેન્ મદ્યં” (ઇં.અ.૫) ઇત્યાદિના, તદ્રિષ્ટમેવ||૧૩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

અત ઊર્ધ્વમેકાદશરૂપાણિ તસ્ય ભવન્તિ; તદ્યથા- શિરસઃ પરિપૂર્ણત્વં, કાસઃ, શ્વાસઃ, સ્વરભેદઃ, શ્લેષ્મણશ્છર્દનં, શોણિતષ્ઠીવનં, પાર્શ્વસંરોજનમ્, અંસાવમર્દઃ, જ્વરઃ, અતીસારઃ, અરોચકશ્ચેતિ||૧૪||

એકાદશરૂપાણીતિવચનેન એકાદશરૂપાણ્યેવ સમ્પૂર્ણરાજયક્ષ્મણિ ભવન્તીતિ દર્શયતિ| કાસશ્વાસાદયશ્ચ યે એકાદશરૂપા ઉદાહરણાર્થં વ્યાખ્યાતા ન તે પ્રતિનિયમાર્થં, તેન ચિકિત્સિતે વક્ષ્યમાણમેકાદશરૂપચતુષ્ટયં ભિન્નલક્ષણં ન વિરોધિ||૧૪||

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

તત્રાપરિક્ષીણબલમાંસશોણિતો બલવાનજાતારિષ્ટઃ સર્વૈરપિ શોષલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ સાધ્યો જ્ઞેયઃ| બલવાનુપચિતો હિ સહત્વાદ્વ્યાધ્યૌષધબલસ્ય કામં સુબહુલિઙ્ગોઽપ્યલ્પલિઙ્ગ એવ મન્તવ્યઃ||૧૫||

અપરિક્ષીણબલાભિધાનેઽપિ બલવાનિતિ પદં સહજબલયુક્તત્વોપદર્શનાર્થં; સહજબલો હ્યુપક્ષીણબલોઽપ્યક્ષીણબલવદ્ભવતીતિ ભાવઃ| સહત્વાદ્વ્યાધ્યૌષધબલસ્યેતિ યસ્માદ્બલવાન્ વ્યાધિબલં તથૌષધબલં ચ સહતે, તેન ન તાભ્યામભિભૂયત ઇત્યર્થઃ| અલ્પલિઙ્ગ એવેતિ અલ્પલિઙ્ગ ઇવ સુખસાધ્ય ઇત્યર્થઃ||૧૫||

Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 17

દુર્બલં ત્વતિક્ષીણબલમાંસશોણિતમલ્પલિઙ્ગમજાતારિષ્ટમપિ બહુલિઙ્ગં જાતારિષ્ટં ચ વિદ્યાત્, અસહત્વાદ્વ્યાધ્યૌષધબલસ્ય; તં પરિવર્જયેત્, ક્ષણેનૈવ હિ પ્રાદુર્ભવન્ત્યરિષ્ટાનિ, અનિમિત્તશ્ચારિષ્ટપ્રાદુર્ભાવ ઇતિ||૧૬|| તત્ર શ્લોકઃ- સમુત્થાનં ચ લિઙ્ગં ચ યઃ શોષસ્યાવબુધ્યતે| પૂર્વરૂપં ચ તત્ત્વેન સ રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ||૧૭||

બહુલિઙ્ગં જાતારિષ્ટં ચ વિદ્યાદિતિ બહુલિઙ્ગમિવાસાધ્યં તથા જાતારિષ્ટમિવ મારકં વિદ્યાદિત્યર્થઃ| નનુ, રિષ્ટં વિના મરણં નાસ્તિ, વચનં હિ- “મરણં ચાપિ તન્નાસ્તિ યન્નારિષ્ટપુરઃસરમ્” (ઇં.અ.૨) ઇતિ, તત્ કથમજાતારિષ્ટો જાતારિષ્ટ ઇવાદૂરમરણત્વેનેહ જ્ઞાતવ્ય ઇત્યાહ- ક્ષણેન હીત્યાદિ| અસાધ્યે હિ રિષ્ટં ભવતિ, અસાધ્યતા ચ બલમાંસક્ષયકૃતાઽસ્ત્યેવ; તેન, અવશ્યં રિષ્ટેન ભવિતવ્યમિત્યર્થઃ| અથાજાતારિષ્ટે કારણાસેવયાઽરિષ્ટં ન ભવિષ્યત્યેવેત્યાહ- અનિમિત્તતશ્ચારિષ્ટપ્રાદુર્ભાવ ઇતિ| ન હિ રિષ્ટં દૃષ્ટં કિઞ્ચિત્કારણાન્તરમપેક્ષતે , કિન્ત્વનિમિત્તત એવ ભવતિ| તેન હેત્વસેવયાઽપ્યરિષ્ટોત્પાદો ભવિષ્યતીતિ કૃત્વા આશ્વાસઃ કર્તવ્યઃ; કિઞ્ચનિમિત્તમેવારિષ્ટં ભવતિ તેન રિષ્ટાનુત્પાદે સતિ નાશ્વાસઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ||૧૬-૧૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે નિદાનસ્થાને શોષનિદાનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં નિદાનસ્થાને શોષનિદાનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||