Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ śōṣanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः शोषनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
jvaranidānōktasambandhādrājayakṣmanidānamucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
iha khalu catvāri śōṣasyāyatanāni bhavanti; tadyathā- sāhasaṁ sandhāraṇaṁ kṣayō viṣamāśanamiti||3||
इह खलु चत्वारि शोषस्यायतनानि भवन्ति; तद्यथा- साहसं सन्धारणं क्षयो विषमाशनमिति||३||
🔊 Audio coming soon
āyatanānīti kāraṇāni| saṅkhyēyasāhasādinirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ catvārīti punarvacanaṁ sāhasādīnāmavāntarabalavadvigrahādibhēdē'pyēkajātīyatāpratipādanārtham||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
tatra sāhasaṁ śōṣasyāyatanamiti yaduktaṁ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣō durbalō hi san balavatā saha vigr̥hṇāti, atimahatā vā dhanuṣā vyāyacchati, jalpati vā'pyatimātram, atimātraṁ vā bhāramudvahati, apsu vā plavatē cātidūram, utsādanapadāghātanē vā'tipragāḍhamāsēvatē, atiprakr̥ṣṭaṁ vā'dhvānaṁ drutamabhipatati, abhihanyatē vā, anyadvā kiñcidēvaṁvidhaṁ viṣamamatimātraṁ vā vyāyāmajātamārabhatē, tasyātimātrēṇa karmaṇōraḥ kṣaṇyatē| tasyōraḥ kṣatamupaplavatē vāyuḥ| sa tatrāvasthitaḥ ślēṣmāṇamuraḥsthamupasaṅgr̥hya pittaṁ ca dūṣayan viharatyūrdhvamadhastiryak ca| tasya yōṁ'śaḥ śarīrasandhīnāviśati tēnāsya jr̥mbhā'ṅgamardō jvaraścōpajāyatē, yastvāmāśayamabhyupaiti tēna rōgā bhavanti urasyā arōcakaśca , yaḥ kaṇṭhamabhiprapadyatē kaṇṭhastēnōddhvaṁsyatē svaraścāvasīdati, yaḥ prāṇavahāni srōtāṁsyanvēti tēna śvāsaḥ pratiśyāyaśca jāyatē, yaḥ śirasyavatiṣṭhatē śirastēnōpahanyatē; tataḥ kṣaṇanāccaivōrasō viṣamagatitvācca vāyōḥ kaṇṭhasya cōddhvaṁsanāt kāsaḥ satatamasya sañjāyatē, sa kāsaprasaṅgādurasi kṣatē śōṇitaṁ ṣṭhīvati, śōṇitāgamanāccāsya daurbalyamupajāyatē; ēvamētē sāhasaprabhavāḥ sāhasikamupadravāḥ spr̥śanti| tataḥ sa upaśōṣaṇairētairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣō matimān balamātmanaḥ samīkṣya tadanurūpāṇi karmāṇyārabhēta kartuṁ; balasamādhānaṁ hi śarīraṁ, śarīramūlaśca puruṣa iti||4|| bhavati cātra- sāhasaṁ varjayēt karma rakṣañjīvitamātmanaḥ| jīvan hi puruṣastviṣṭaṁ karmaṇaḥ phalamaśnutē||5||
तत्र साहसं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषो दुर्बलो हि सन् बलवता सह विगृह्णाति, अतिमहता वा धनुषा व्यायच्छति, जल्पति वाऽप्यतिमात्रम्, अतिमात्रं वा भारमुद्वहति, अप्सु वा प्लवते चातिदूरम्, उत्सादनपदाघातने वाऽतिप्रगाढमासेवते, अतिप्रकृष्टं वाऽध्वानं द्रुतमभिपतति, अभिहन्यते वा, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं विषममतिमात्रं वा व्यायामजातमारभते, तस्यातिमात्रेण कर्मणोरः क्षण्यते| तस्योरः क्षतमुपप्लवते वायुः| स तत्रावस्थितः श्लेष्माणमुरःस्थमुपसङ्गृह्य पित्तं च दूषयन् विहरत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च| तस्य योंऽशः शरीरसन्धीनाविशति तेनास्य जृम्भाऽङ्गमर्दो ज्वरश्चोपजायते, यस्त्वामाशयमभ्युपैति तेन रोगा भवन्ति उरस्या अरोचकश्च , यः कण्ठमभिप्रपद्यते कण्ठस्तेनोद्ध्वंस्यते स्वरश्चावसीदति, यः प्राणवहानि स्रोतांस्यन्वेति तेन श्वासः प्रतिश्यायश्च जायते, यः शिरस्यवतिष्ठते शिरस्तेनोपहन्यते; ततः क्षणनाच्चैवोरसो विषमगतित्वाच्च वायोः कण्ठस्य चोद्ध्वंसनात् कासः सततमस्य सञ्जायते, स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं ष्ठीवति, शोणितागमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते; एवमेते साहसप्रभवाः साहसिकमुपद्रवाः स्पृशन्ति| ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमान् बलमात्मनः समीक्ष्य तदनुरूपाणि कर्माण्यारभेत कर्तुं; बलसमाधानं हि शरीरं, शरीरमूलश्च पुरुष इति||४|| भवति चात्र- साहसं वर्जयेत् कर्म रक्षञ्जीवितमात्मनः| जीवन् हि पुरुषस्त्विष्टं कर्मणः फलमश्नुते||५||
🔊 Audio coming soon
padāghātanaṁ padbhyāmunmardanam| atiprakr̥ṣṭamiti atidūram| uraḥkṣatamupaplavatē vyāpnōtītyarthaḥ| uraḥsthamiti svabhāvādēvōraḥstham| urasyā iti urōgatā hr̥ddravaśūlādayaḥ | āmāśayagatēna cōrasyarōgakaraṇamurasō'pyāmāśayapratyāsannatvāt| balēna samyagādhīyatē dhāryata iti balasamādhānaṁ śarīram| śarīramūlaśca puruṣa iti saṁyōgapuruṣa ityarthaḥ||4-5||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
sandhāraṇaṁ śōṣasyāyatanamiti yaduktaṁ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣō rājasamīpē bhartuḥ samīpē vā gurōrvā pādamūlē dyūtasabhamanyaṁ vā satāṁ samājaṁ strīmadhyaṁ vā samanupraviśya yānairvā'pyuccāvacairabhiyān bhayāt prasaṅgāddhrīmattvāddhr̥ṇitvādvā niruṇaddhyāgatān vātamūtrapurīṣavēgān tadā tasya sandhāraṇādvāyuḥ prakōpamāpadyatē, sa prakupitaḥ pittaślēṣmāṇau samudīryōrdhvamadhastiryak ca viharati; tataścāṁśaviśēṣēṇa pūrvavaccharīrāvayavaviśēṣaṁ praviśya śūlamupajanayati, bhinatti purīṣamucchōṣayati vā, pārśvē cātirujati, aṁsāvavamr̥dgāti, kaṇṭhamuraścāvadhamati, śiraścōpahanti, kāsaṁ śvāsaṁ jvaraṁ svarabhēdaṁ pratiśyāyaṁ cōpajanayati; tataḥ sa upaśōṣaṇairētairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣō matimānātmanaḥ śārīrēṣvēva yōgakṣēmakarēṣu prayatēta viśēṣēṇa; śarīraṁ hyasya mūlaṁ, śarīramūlaśca puruṣō bhavati||6|| bhavati cātra- sarvamanyat parityajya śarīramanupālayēt| tadabhāvē hi bhāvānāṁ sarvābhāvaḥ śarīriṇām||7||
सन्धारणं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषो राजसमीपे भर्तुः समीपे वा गुरोर्वा पादमूले द्यूतसभमन्यं वा सतां समाजं स्त्रीमध्यं वा समनुप्रविश्य यानैर्वाऽप्युच्चावचैरभियान् भयात् प्रसङ्गाद्ध्रीमत्त्वाद्धृणित्वाद्वा निरुणद्ध्यागतान् वातमूत्रपुरीषवेगान् तदा तस्य सन्धारणाद्वायुः प्रकोपमापद्यते, स प्रकुपितः पित्तश्लेष्माणौ समुदीर्योर्ध्वमधस्तिर्यक् च विहरति; ततश्चांशविशेषेण पूर्ववच्छरीरावयवविशेषं प्रविश्य शूलमुपजनयति, भिनत्ति पुरीषमुच्छोषयति वा, पार्श्वे चातिरुजति, अंसाववमृद्गाति, कण्ठमुरश्चावधमति, शिरश्चोपहन्ति, कासं श्वासं ज्वरं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमानात्मनः शारीरेष्वेव योगक्षेमकरेषु प्रयतेत विशेषेण; शरीरं ह्यस्य मूलं, शरीरमूलश्च पुरुषो भवति||६|| भवति चात्र- सर्वमन्यत् परित्यज्य शरीरमनुपालयेत्| तदभावे हि भावानां सर्वाभावः शरीरिणाम्||७||
🔊 Audio coming soon
samājamiti sabhām| uccāvacairiti uccanīcaiḥ| abhiyāniti gacchan| bhayādityādi rājasamīpādīṣu yathāyōgyatayā bōddhavyam| yōgēna yē kṣēmakarāstē yōgakṣēmakarāḥ, tē cēha mūtrapurīṣāvidhāraṇādayaḥ| viśēṣēṇētivacanācchārīrēṣvēva viśēṣēṇa yatnaṁ kuryānmānasayōgakṣēmāpēkṣayēti darśayati| ātmana iti padaṁ paraśarīrayōgakṣēmāpēkṣayā svaśarīrayōgakṣēmakaraṇasyōpādēyatādarśanārtham| atha kathaṁ mānasayōgakṣēmāpēkṣayā tathā paraśarīrayōgakṣēmāpēkṣayā svaśarīrayōgakṣēmaḥ śrēṣṭha ityāha- śarīramityādi| asya puruṣasya| sarvapuruṣārthēṣu kartavyēṣu yasmāccharīraṁ mūlamiti kāraṇaṁ, tasmāt svaśarīrayōgakṣēmamēvācarēdviśēṣēṇa, paścāt paraśarīramānasayōgakṣēmamityarthaḥ| svaśarīrē hyupahatē paraśarīrōpakārastathā'dhyātmikaśubhacintā ca vyākulā bhavatīti bhāvaḥ| kiṁvā, yōgāḥ śarīrasya balavarṇādyutkarṣayōgāḥ, kṣēmāścānāgatābādhapratiṣēdhāḥ, tēṣu| nanu yadyēvamādhyātmikē'pi bhāvē śarīraṁ mūlaṁ, tat kiṁ puruṣō'pradhānamēva? nētyāha- śarīramūlaśca puruṣa iti| śarīrasyāpyutpattau dharmādharmasahāyō bhōktā sukhaduḥkhānāmātmā mūlaṁ kāraṇamityarthaḥ| mūlaśabdaścāyaṁ bhāvapradhānaḥ; tēna śarīramūlatvaṁ yasyātmanaḥ sa ‘śarīramūlaḥ’ iti puṁliṅganirdēśa upapannaḥ| sarvābhāva iti dharmādicaturvargābhāva ityarthaḥ||6-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
kṣayaḥ śōṣasyāyatanamiti yaduktaṁ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣō'timātraṁ śōkacintāparigatahr̥dayō bhavati, īrṣyōtkaṇṭhābhayakrōdhādibhirvā samāviśyatē, kr̥śō vā san rūkṣānnapānasēvī bhavati, durbalaprakr̥tiranāhārō'lpāhārō vā bhavati, tadā tasya hr̥dayasthāyī rasaḥ kṣayamupaiti; sa tasyōpakṣayācchōṣaṁ prāpnōti, apratīkārāccānubadhyatē yakṣmaṇā yathōpadēkṣyamāṇarūpēṇa|8|
क्षयः शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषोऽतिमात्रं शोकचिन्तापरिगतहृदयो भवति, ईर्ष्योत्कण्ठाभयक्रोधादिभिर्वा समाविश्यते, कृशो वा सन् रूक्षान्नपानसेवी भवति, दुर्बलप्रकृतिरनाहारोऽल्पाहारो वा भवति, तदा तस्य हृदयस्थायी रसः क्षयमुपैति; स तस्योपक्षयाच्छोषं प्राप्नोति, अप्रतीकाराच्चानुबध्यते यक्ष्मणा यथोपदेक्ष्यमाणरूपेण|८|
🔊 Audio coming soon
hr̥dayasthāyī rasa iti dhāturūpō'nnarasapōṣya ityarthaḥ; anyē tu, hr̥dayasthāyī rasa iti ōjō bruvatē| yathōpadēkṣyamāṇarūpēṇēti ‘sandhayaḥ śithilībhavanti’ ityādigranthavakṣyamāṇalakṣaṇēna||8||
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
yadā vā puruṣō'tiharṣādatiprasaktabhāvaḥ strīṣvatiprasaṅgamārabhatē, tasyātimātraprasaṅgādrētaḥ kṣayamēti| kṣayamapi cōpagacchati rētasi yadi manaḥ strībhyō naivāsya nivartatē, tasya cātipraṇītasaṅkalpasya maithunamāpadyamānasya na śukraṁ pravartatē'timātrōpakṣīṇarētastvāt, tathā'sya vāyurvyāyacchamānaśarīrasyaiva dhamanīranupraviśya śōṇitavāhinīstābhyaḥ śōṇitaṁ pracyāvayati, tacchukrakṣayādasya punaḥ śukramārgēṇa śōṇitaṁ pravartatē vātānusr̥taliṅgam| athāsya śukrakṣayācchōṇitapravartanācca sandhayaḥ śithilībhavanti, raukṣyamupajāyatē, bhūyaḥ śarīraṁ daurbalyamāviśati , vāyuḥ prakōpamāpadyatē; sa prakupitō vaśikaṁ śarīramanusarpannudīrya ślēṣmapittē pariśōṣayati māṁsaśōṇitē, pracyāvayati ślēṣmapittē saṁrujati pārśvē, avamr̥dgātyaṁsau , kaṇṭhamuddhvaṁsati, śiraḥ ślēṣmāṇamupatklēśya pratipūrayati ślēṣmaṇā, sandhīṁśca prapīḍayan karōtyaṅgamardamarōcakāvipākau ca, pittaślēṣmōtklēśāt pratilōmagatvācca vāyurjvaraṁ kāsaṁ śvāsaṁ svarabhēdaṁ pratiśyāyaṁ cōpajanayati; sa kāsaprasaṅgādurasi kṣatē śōṇitaṁ ṣṭhīvati, śōṇitagamanāccāsya daurbalyamupajāyatē, tataḥ sa upaśōṣaṇairētairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣō matimānātmanaḥ śarīramanurakṣañchukramanurakṣēt| parā hyēṣā phalanirvr̥ttirāhārasyēti||8|| bhavati cātra- āhārasya paraṁ dhāma śukraṁ tadrakṣyamātmanaḥ| kṣayō hyasya bahūn rōgānmaraṇaṁ vā niyacchati||9||
यदा वा पुरुषोऽतिहर्षादतिप्रसक्तभावः स्त्रीष्वतिप्रसङ्गमारभते, तस्यातिमात्रप्रसङ्गाद्रेतः क्षयमेति| क्षयमपि चोपगच्छति रेतसि यदि मनः स्त्रीभ्यो नैवास्य निवर्तते, तस्य चातिप्रणीतसङ्कल्पस्य मैथुनमापद्यमानस्य न शुक्रं प्रवर्ततेऽतिमात्रोपक्षीणरेतस्त्वात्, तथाऽस्य वायुर्व्यायच्छमानशरीरस्यैव धमनीरनुप्रविश्य शोणितवाहिनीस्ताभ्यः शोणितं प्रच्यावयति, तच्छुक्रक्षयादस्य पुनः शुक्रमार्गेण शोणितं प्रवर्तते वातानुसृतलिङ्गम्| अथास्य शुक्रक्षयाच्छोणितप्रवर्तनाच्च सन्धयः शिथिलीभवन्ति, रौक्ष्यमुपजायते, भूयः शरीरं दौर्बल्यमाविशति , वायुः प्रकोपमापद्यते; स प्रकुपितो वशिकं शरीरमनुसर्पन्नुदीर्य श्लेष्मपित्ते परिशोषयति मांसशोणिते, प्रच्यावयति श्लेष्मपित्ते संरुजति पार्श्वे, अवमृद्गात्यंसौ , कण्ठमुद्ध्वंसति, शिरः श्लेष्माणमुपत्क्लेश्य प्रतिपूरयति श्लेष्मणा, सन्धींश्च प्रपीडयन् करोत्यङ्गमर्दमरोचकाविपाकौ च, पित्तश्लेष्मोत्क्लेशात् प्रतिलोमगत्वाच्च वायुर्ज्वरं कासं श्वासं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं ष्ठीवति, शोणितगमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते, ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमानात्मनः शरीरमनुरक्षञ्छुक्रमनुरक्षेत्| परा ह्येषा फलनिर्वृत्तिराहारस्येति||८|| भवति चात्र- आहारस्य परं धाम शुक्रं तद्रक्ष्यमात्मनः| क्षयो ह्यस्य बहून् रोगान्मरणं वा नियच्छति||९||
🔊 Audio coming soon
samprati kṣayēṣu śōṣakāraṇēṣu prāyaḥ śōṣajanakatvēna pradhānaṁ śukrakṣayaṁ śōṣakāraṇaṁ yadā vētyādinā prāha| atipraṇītasaṅkalpasyēti atimahatā prayatnēna kr̥tadhvajōcchrāyasya| vyāyacchamānasyēti vyavāyamācarataḥ| vātānusr̥taliṅgamiti vātaliṅgayuktaṁ duṣṭavātaliṅgayuktamiti yāvat| śarīraṁ karmabhūtaṁ, daurbalyaṁ kartr̥bhūtam, āviśatīti yōjanā| vaśikamiti śūnyaṁ, śukraśōṇitakṣayādriktamityarthaḥ; ētacca hētugarbhaviśēṣaṇam; ētēna yasmādvaśikaṁ śarīraṁ, tasmādanusarpatītyarthaḥ| parā phalanirvr̥ttiriti śrēṣṭhā āhāraphalasampattirityarthaḥ| paraṁ dhāma iti utkr̥ṣṭasāram; utkr̥ṣṭatvaṁ ca śukrasyātiprasādarūpatvāt| ētacca śōṣakāraṇēṣu kṣayēṣu kēvalaśukrakṣayōpasaṁharaṇaṁ prādhānyāt, nānyaśōṣahētvabhāvāditi bōddhavyam| rūkṣādyannapānasēvājanitō raktādikṣayō'pi rājayakṣmakāraṇatvēnōktaḥ||8-9||
Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11
viṣamāśanaṁ śōṣasyāyatanamiti yaduktaṁ, tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣaḥ pānāśanabhakṣyalēhyōpayōgān prakr̥tikaraṇasaṁyōgarāśidēśakālōpayōgasaṁsthōpaśayaviṣamānāsēvatē, tadā tasya tēbhyō vātapittaślēṣmāṇō vaiṣamyamāpadyantē; tē viṣamāḥ śarīramanusr̥tya yadā srōtasāmayanamukhāni prativāryāvatiṣṭhantē tadā janturyadyadāhārajātamāharati tattadasya mūtrapurīṣamēvōpajāyatē bhūyiṣṭhaṁ nānyastathā śarīradhātuḥ; sa purīṣōpaṣṭambhādvartayati, tasmācchuṣyatō viśēṣēṇa purīṣamanurakṣyaṁ tathā'nyēṣāmatikr̥śadurbalānāṁ; tasyānāpyāyamānasya viṣamāśanōpacitā dōṣāḥ pr̥thak pr̥thagupadravairyuñjantō bhūyaḥ śarīramupaśōṣayanti| tatra vātaḥ śūlamaṅgamardaṁ kaṇṭhōddhvaṁsanaṁ pārśvasaṁrujanamaṁsāvamardaṁ svarabhēdaṁ pratiśyāyaṁ cōpajanayati; pittaṁ jvaramatīsāramantardāhaṁ ca; ślēṣmā tu pratiśyāyaṁ śirasō gurutvamarōcakaṁ kāsaṁ ca, sa kāsaprasaṅgādurasi kṣatē śōṇitaṁ niṣṭhīvati, śōṇitagamanāccāsya daurbalyamupajāyatē| ēvamētē viṣamāśanōpacitāstrayō dōṣā rājayakṣyāṇamabhinirvartayanti| sa tairupaśōṣaṇairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanaiḥ śuṣyati| tasmāt puruṣō matimān prakr̥tikaraṇasaṁyōgarāśidēśakālōpayōgasaṁsthōpaśayādaviṣamamāhāramāharēt||10|| bhavati cātra- hitāśī syānmitāśī syātkālabhōjī jitēndriyaḥ| paśyan rōgān bahūn kaṣṭān buddhimān viṣamāśanāt||11||
विषमाशनं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं, तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषः पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगान् प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपशयविषमानासेवते, तदा तस्य तेभ्यो वातपित्तश्लेष्माणो वैषम्यमापद्यन्ते; ते विषमाः शरीरमनुसृत्य यदा स्रोतसामयनमुखानि प्रतिवार्यावतिष्ठन्ते तदा जन्तुर्यद्यदाहारजातमाहरति तत्तदस्य मूत्रपुरीषमेवोपजायते भूयिष्ठं नान्यस्तथा शरीरधातुः; स पुरीषोपष्टम्भाद्वर्तयति, तस्माच्छुष्यतो विशेषेण पुरीषमनुरक्ष्यं तथाऽन्येषामतिकृशदुर्बलानां; तस्यानाप्यायमानस्य विषमाशनोपचिता दोषाः पृथक् पृथगुपद्रवैर्युञ्जन्तो भूयः शरीरमुपशोषयन्ति| तत्र वातः शूलमङ्गमर्दं कण्ठोद्ध्वंसनं पार्श्वसंरुजनमंसावमर्दं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; पित्तं ज्वरमतीसारमन्तर्दाहं च; श्लेष्मा तु प्रतिश्यायं शिरसो गुरुत्वमरोचकं कासं च, स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं निष्ठीवति, शोणितगमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते| एवमेते विषमाशनोपचितास्त्रयो दोषा राजयक्ष्याणमभिनिर्वर्तयन्ति| स तैरुपशोषणैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैः शुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमान् प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपशयादविषममाहारमाहरेत्||१०|| भवति चात्र- हिताशी स्यान्मिताशी स्यात्कालभोजी जितेन्द्रियः| पश्यन् रोगान् बहून् कष्टान् बुद्धिमान् विषमाशनात्||११||
🔊 Audio coming soon
prakr̥tikaraṇādayō rasavimānē prapañcanīyāḥ| atra cōpaśayaśabdēna upayōktā yō rasavimānē vaktavyaḥ sa ēva gr̥hyatē| yatastatrōktaṁ- “upayōktā punaryastamāhāramāharati, yadāyattamōkasātmyam” (vi.a.1) iti| anēna hi tatrōpayōktr̥parīkṣayā sātmyamēva parīkṣyata ityuktam| ayanamukhānīti gatidvārāṇi; ayanaṁ gatiḥ| parivāryēti avarudhya| tathā sarvēṣāmatyarthakr̥śadurbalānāṁ purīṣamanurakṣyamiti yōjanā| ēnamēva cārthaṁ vakṣyati- “śōṣī muñcati gātrāṇi purīṣasraṁsanādati(pi)| sarvadhātukṣayārtasya balaṁ tasya hi viḍbalam” (ci.a.8) iti| kāsaprasaṅgāditi kāsātisambandhādityarthaḥ||10-11||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
ētaiścaturbhiḥ śōṣasyāyatanairupasēvitairvātapittaślēṣmāṇaḥ prakōpamāpadyantē| tē prakupitā nānāvidhairupadravaiḥ śarīramupaśōṣayanti| taṁ sarvarōgāṇāṁ kaṣṭatamatvādrājayakṣmāṇamācakṣatē bhiṣajaḥ; yasmādvā pūrvamāsīdbhagavataḥ sōmasyōḍurājasya tasmādrājayakṣmēti||12||
एतैश्चतुर्भिः शोषस्यायतनैरुपसेवितैर्वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपमापद्यन्ते| ते प्रकुपिता नानाविधैरुपद्रवैः शरीरमुपशोषयन्ति| तं सर्वरोगाणां कष्टतमत्वाद्राजयक्ष्माणमाचक्षते भिषजः; यस्माद्वा पूर्वमासीद्भगवतः सोमस्योडुराजस्य तस्माद्राजयक्ष्मेति||१२||
🔊 Audio coming soon
kaṣṭatamatvādityatra cakārō luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ; tēna kaṣṭatamatvācca tathā candramasaḥ prāgutpannatvāccēti hētudvayaṁ jñēyam| yadā kaṣṭatamatvāttadā ‘rājēva yakṣmā rājayakṣmēti’ niruktirbōddhavyā| uḍurājasyēti vacanād rājasañjñatvaṁ sōmasya darśayati; tataśca ‘rājñō yakṣmā rājayakṣmā’ iti niruktirbhavati||12||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
tasyēmāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- pratiśyāyaḥ, kṣavathurabhīkṣṇaṁ, ślēṣmaprasēkaḥ, mukhamādhuryam, anannābhilāṣaḥ, annakālē cāyāsaḥ, dōṣadarśanamadōṣēṣvalpadōṣēṣu vā bhāvēṣu pātrōdakānnasūpāpūpōpadaṁśaparivēśakēṣu, bhuktavataścāsya hr̥llāsaḥ, tathōllēkhanamapyāhārasyāntarāntarā, mukhasya pādayōśca śōphaḥ , pāṇyōścāvēkṣaṇamatyartham, akṣṇōḥ śvētāvabhāsatā cātimātraṁ, bāhvōśca pramāṇajijñāsā, strīkāmatā, nirghr̥ṇitvaṁ, bībhatsadarśanatā cāsya kāyē, svapnē cābhīkṣṇaṁ darśanamanudakānāmudakasthānānāṁ śūnyānāṁ ca grāmanagaranigamajanapadānāṁ śuṣkadagdhabhagnānāṁ ca vanānāṁ kr̥kalāsamayūravānaraśukasarpakākōlūkādibhiḥ saṁsparśanamadhirōhaṇaṁ yānaṁ vā śvōṣṭrakharavarāhaiḥ kēśāsthibhasmatuṣāṅgārarāśīnāṁ cādhirōhaṇamiti (śōṣapūrvarūpāṇi bhavanti)||13||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- प्रतिश्यायः, क्षवथुरभीक्ष्णं, श्लेष्मप्रसेकः, मुखमाधुर्यम्, अनन्नाभिलाषः, अन्नकाले चायासः, दोषदर्शनमदोषेष्वल्पदोषेषु वा भावेषु पात्रोदकान्नसूपापूपोपदंशपरिवेशकेषु, भुक्तवतश्चास्य हृल्लासः, तथोल्लेखनमप्याहारस्यान्तरान्तरा, मुखस्य पादयोश्च शोफः , पाण्योश्चावेक्षणमत्यर्थम्, अक्ष्णोः श्वेतावभासता चातिमात्रं, बाह्वोश्च प्रमाणजिज्ञासा, स्त्रीकामता, निर्घृणित्वं, बीभत्सदर्शनता चास्य काये, स्वप्ने चाभीक्ष्णं दर्शनमनुदकानामुदकस्थानानां शून्यानां च ग्रामनगरनिगमजनपदानां शुष्कदग्धभग्नानां च वनानां कृकलासमयूरवानरशुकसर्पकाकोलूकादिभिः संस्पर्शनमधिरोहणं यानं वा श्वोष्ट्रखरवराहैः केशास्थिभस्मतुषाङ्गारराशीनां चाधिरोहणमिति (शोषपूर्वरूपाणि भवन्ति)||१३||
🔊 Audio coming soon
pūrvarūpēṣu pratiśyāyādiḥ prāyaḥ kaphayuktapūrvarūpōtpādō vāyunā'pi pradhānēna kriyamāṇē śōṣē uraḥsthaślēṣmasaṁsargādbōddhavyaḥ; yataśca prāyēṇa kaphō'tra sthānamahimnā prakupitō bhavati, tēna śōṣaṁ kaphapradhānaliṅgatvēna ślēṣmarōga iti ca bruvatē| adōṣēṣviti pātrādiviśēṣaṇam| pāṇyōścāvēkṣaṇādipūrvarūpaṁ prabhāvāt| bībhatsadarśanatā kāya iti kāyasya vivarṇavigandhatvādinā| nigamō nagaraviśēṣō bahuvasatiḥ; janapadaṁ maṇḍalam| adhirōhaṇaṁ cēti kr̥kalāsādīnāmēva śarīrādhirōhaṇam| svapnē śvōṣṭrakharagamanaṁ cēhādiṅniyamēna bōddhavyaṁ, tēna riṣṭaṁ na bhavati; yattu vakṣyati- “śvabhiruṣṭraiḥ kharairvā'pi yāti yō dakṣiṇāṁ diśam” ityādi, taddakṣiṇadiṅniyatatvādriṣṭaṁ jñēyam| yatra pūrvarūpaṁ svapnarūpamasti rājayakṣmōnmādādau tatrōcyatē, jvarādau tvavidyamānatvānnōcyatē| yattu riṣṭaṁ riṣṭādhikārē jvarādīnāṁ svapnarūpaṁ pūrvarūpaṁ vakṣyati- “prētaiḥ saha pibēn madyaṁ” (iṁ.a.5) ityādinā, tadriṣṭamēva||13||
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ata ūrdhvamēkādaśarūpāṇi tasya bhavanti; tadyathā- śirasaḥ paripūrṇatvaṁ, kāsaḥ, śvāsaḥ, svarabhēdaḥ, ślēṣmaṇaśchardanaṁ, śōṇitaṣṭhīvanaṁ, pārśvasaṁrōjanam, aṁsāvamardaḥ, jvaraḥ, atīsāraḥ, arōcakaścēti||14||
अत ऊर्ध्वमेकादशरूपाणि तस्य भवन्ति; तद्यथा- शिरसः परिपूर्णत्वं, कासः, श्वासः, स्वरभेदः, श्लेष्मणश्छर्दनं, शोणितष्ठीवनं, पार्श्वसंरोजनम्, अंसावमर्दः, ज्वरः, अतीसारः, अरोचकश्चेति||१४||
🔊 Audio coming soon
ēkādaśarūpāṇītivacanēna ēkādaśarūpāṇyēva sampūrṇarājayakṣmaṇi bhavantīti darśayati| kāsaśvāsādayaśca yē ēkādaśarūpā udāharaṇārthaṁ vyākhyātā na tē pratiniyamārthaṁ, tēna cikitsitē vakṣyamāṇamēkādaśarūpacatuṣṭayaṁ bhinnalakṣaṇaṁ na virōdhi||14||
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
tatrāparikṣīṇabalamāṁsaśōṇitō balavānajātāriṣṭaḥ sarvairapi śōṣaliṅgairupadrutaḥ sādhyō jñēyaḥ| balavānupacitō hi sahatvādvyādhyauṣadhabalasya kāmaṁ subahuliṅgō'pyalpaliṅga ēva mantavyaḥ||15||
तत्रापरिक्षीणबलमांसशोणितो बलवानजातारिष्टः सर्वैरपि शोषलिङ्गैरुपद्रुतः साध्यो ज्ञेयः| बलवानुपचितो हि सहत्वाद्व्याध्यौषधबलस्य कामं सुबहुलिङ्गोऽप्यल्पलिङ्ग एव मन्तव्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
aparikṣīṇabalābhidhānē'pi balavāniti padaṁ sahajabalayuktatvōpadarśanārthaṁ; sahajabalō hyupakṣīṇabalō'pyakṣīṇabalavadbhavatīti bhāvaḥ| sahatvādvyādhyauṣadhabalasyēti yasmādbalavān vyādhibalaṁ tathauṣadhabalaṁ ca sahatē, tēna na tābhyāmabhibhūyata ityarthaḥ| alpaliṅga ēvēti alpaliṅga iva sukhasādhya ityarthaḥ||15||
Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 17
durbalaṁ tvatikṣīṇabalamāṁsaśōṇitamalpaliṅgamajātāriṣṭamapi bahuliṅgaṁ jātāriṣṭaṁ ca vidyāt, asahatvādvyādhyauṣadhabalasya; taṁ parivarjayēt, kṣaṇēnaiva hi prādurbhavantyariṣṭāni, animittaścāriṣṭaprādurbhāva iti||16|| tatra ślōkaḥ- samutthānaṁ ca liṅgaṁ ca yaḥ śōṣasyāvabudhyatē| pūrvarūpaṁ ca tattvēna sa rājñaḥ kartumarhati||17||
दुर्बलं त्वतिक्षीणबलमांसशोणितमल्पलिङ्गमजातारिष्टमपि बहुलिङ्गं जातारिष्टं च विद्यात्, असहत्वाद्व्याध्यौषधबलस्य; तं परिवर्जयेत्, क्षणेनैव हि प्रादुर्भवन्त्यरिष्टानि, अनिमित्तश्चारिष्टप्रादुर्भाव इति||१६|| तत्र श्लोकः- समुत्थानं च लिङ्गं च यः शोषस्यावबुध्यते| पूर्वरूपं च तत्त्वेन स राज्ञः कर्तुमर्हति||१७||
🔊 Audio coming soon
bahuliṅgaṁ jātāriṣṭaṁ ca vidyāditi bahuliṅgamivāsādhyaṁ tathā jātāriṣṭamiva mārakaṁ vidyādityarthaḥ| nanu, riṣṭaṁ vinā maraṇaṁ nāsti, vacanaṁ hi- “maraṇaṁ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṁ.a.2) iti, tat kathamajātāriṣṭō jātāriṣṭa ivādūramaraṇatvēnēha jñātavya ityāha- kṣaṇēna hītyādi| asādhyē hi riṣṭaṁ bhavati, asādhyatā ca balamāṁsakṣayakr̥tā'styēva; tēna, avaśyaṁ riṣṭēna bhavitavyamityarthaḥ| athājātāriṣṭē kāraṇāsēvayā'riṣṭaṁ na bhaviṣyatyēvētyāha- animittataścāriṣṭaprādurbhāva iti| na hi riṣṭaṁ dr̥ṣṭaṁ kiñcitkāraṇāntaramapēkṣatē , kintvanimittata ēva bhavati| tēna hētvasēvayā'pyariṣṭōtpādō bhaviṣyatīti kr̥tvā āśvāsaḥ kartavyaḥ; kiñcanimittamēvāriṣṭaṁ bhavati tēna riṣṭānutpādē sati nāśvāsaḥ kartavya ityarthaḥ||16-17||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē nidānasthānē śōṣanidānaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने शोषनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ nidānasthānē śōṣanidānaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||