8. jātisūtrīyaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો જાતિસૂત્રીયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

સમ્પ્રતિ પારિશેષ્યાજ્જાતિસૂત્રીય ઉચ્યતે| જાતિશબ્દેન જન્મકારણમુચ્યતે, તસ્ય સૂત્રં જન્મોપાયકથનં, તદધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો જાતિસૂત્રીયઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સ્ત્રીપુંસયોરવ્યાપન્નશુક્રશોણિતગર્ભાશયયોઃ શ્રેયસીં પ્રજામિચ્છતોસ્તદર્થાભિનિર્વૃત્તિકરં કર્મોપદેક્ષ્યામઃ||૩||

સ્ત્રીપુંસયોરિતિ ક્રમનિર્દેશં કૃત્વા ‘અવ્યાપન્નશોણિતગર્ભાશયશુક્રયોઃ’ ઇતિ નિર્દેશો યથાક્રમાનુરોધાદ્યદ્યપિ યુજ્યતે, તથાઽપ્યલ્પાક્ષરં પૂર્વં નિપતતીતિ ન્યાયમાશ્રિત્ય ક્રમભેદેન નિર્દેશઃ કૃતઃ| શ્રેયસીં પ્રજામિચ્છતોરિત્યત્ર શ્રેયસી પ્રજા ગુણવાન્ પુત્રો ગુણવતી ચ કન્યાઽભિપ્રેતા, યતોઽત્ર કન્યોત્પાદવિધાનમપિ લેશતઃ કરિષ્યતિ; તેન નિર્ગુણયોઃ કન્યાપુત્રયોસ્તથા નપુંસકસ્ય ચાશ્રેયસ્ત્વેન વ્યુદાસઃ; અન્યે તુ પુત્રમેવ શ્રેયસીં પ્રજામાહુઃ; યતોઽત્ર સર્વં પુત્રમેવોદ્દિશ્ય વિધાનં પ્રાયઃ કરિષ્યતિ| તદર્થાભિનિર્વૃત્તિકરમિતિ શ્રેયઃપ્રજારૂપપ્રયોજનનિષ્પાદકમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અથાપ્યેતૌ સ્ત્રીપુંસૌ સ્નેહસ્વેદાભ્યામુપપાદ્ય, વમનવિરેચનાભ્યાં સંશોધ્ય, ક્રમેણ પ્રકૃતિમાપાદયેત્| સંશુદ્ધૌ ચાસ્થાપનાનુવાસનાભ્યામુપાચરેત્; ઉપાચરેચ્ચ મધુરૌષધસંસ્કૃતાભ્યાં ઘૃતક્ષીરાભ્યાં પુરુષં, સ્ત્રિયં તુ તૈલમાષાભ્યામ્||૪||

અથાપીત્યાદૌ અથશબ્દોઽધિકારે, અપિશબ્દો વિશેષાર્થઃ| તેનાવ્યાપન્નશુક્રશોણિતગર્ભાશયયોરપિ સ્ત્રીપુંસયોઃ શ્રેયઃપ્રજાજનકગુણાધાનાર્થં સ્નેહાદિકર્મકરણમિતિ દર્શયતિ| યદ્યપ્યેતાવિતિ પદેનૈવાધિકૃતૌ સ્ત્રીપુંસૌ લબ્ધૌ, તથાઽપિ પુનર્યતઃ સ્ત્રીપુંસાવિતિ કરોતિ તેન યુગપદેવ સ્ત્રીપુંસૌ સ્નેહનાદિવક્ષ્યમાણકર્મણા યોજ્યાવિતિ દર્શયતિ| ક્રમેણેતિ પેયાદિક્રમેણ| સ ચ ક્રમો વમને વિરેચને ચ પૃથક્ પૃથક્ પ્રદેશાન્તરોક્તક્રમન્યાયેન બોદ્ધવ્યઃ| પુનઃ ‘સંશુદ્ધૌ ચ’ ઇતિ વચનાત્ સમ્યક્શુદ્ધયોરેવાસ્થાપનાનુવાસને કર્તવ્યે, નાસમ્યક્શુદ્ધયોરિતિ દર્શયતિ| મધુરૌષધશબ્દેન સર્વમધુરૌષધગ્રહણં, મધુરસ્ય વિશેષેણ શુક્રવૃદ્ધિકરત્વાત્; અન્યે તુ મધુરૌષધશબ્દેન જીવનીયગણમિચ્છન્તિ||૪||

Adhikarana 4 (5-8) · Śloka 8

તતઃ પુષ્પાત્ પ્રભૃતિ ત્રિરાત્રમાસીત બ્રહ્મચારિણ્યધઃશાયિની, પાણિભ્યામન્નમજર્જરપાત્રાદ્ભુઞ્જાના , ન ચ કાઞ્ચિન્મૃજામાપદ્યેત| તતશ્ચતુર્થેઽહન્યેનામુત્સાદ્ય સશિરસ્કં સ્નાપયિત્વા શુક્લાનિ વાસાંસ્યાચ્છાદયેત્ પુરુષં ચ| તતઃ શુક્લવાસસૌ સ્રગ્વિણૌ સુમનસાવન્યોન્યમભિકામૌ સંવસેયાતાં સ્નાનાત્ પ્રભૃતિ યુગ્મેષ્વહઃસુ પુત્રકામૌ, અયુગ્મેષુ દુહિતૃકામૌ||૫|| ન ચ ન્યુબ્જાં પાર્શ્વગતાં વા સંસેવેત| ન્યુબ્જાયા વાતો બલવાન્ સ યોનિં પીડયતિ, પાર્શ્વગતાયા દક્ષિણે પાર્શ્વે શ્લેષ્મા સ ચ્યુતઃ પિદધાતિ ગર્ભાશયં, વામે પાર્શ્વે પિત્તં તદસ્યાઃ પીડિતં વિદહતિ રક્તં શુક્રં ચ, તસ્માદુત્તાના બીજં ગૃહ્ણીયાત્; તથાહિ યથાસ્થાનમવતિષ્ઠન્તે દોષાઃ| પર્યાપ્તે ચૈનાં શીતોદકેન પરિષિઞ્ચેત્| તત્રાત્યશિતા ક્ષુધિતા પિપાસિતા ભીતા વિમનાઃ શોકાર્તા ક્રુદ્ધાઽન્યં ચ પુમાંસમિચ્છન્તી મૈથુને ચાતિકામા વા ન ગર્ભં ધત્તે, વિગુણાં વા પ્રજાં જનયતિ| અતિબાલામતિવૃદ્ધાં દીર્ઘરોગિણીમન્યેન વા વિકારેણોપસૃષ્ટાં વર્જયેત્| પુરુષેઽપ્યેત એવ દોષાઃ| અતઃ સર્વદોષવર્જિતૌ સ્ત્રીપુરુષૌ સંસૃજ્યેયાતામ્||૬|| સઞ્જાતહર્ષૌ મૈથુને ચાનુકૂલાવિષ્ટગન્ધં સ્વાસ્તીર્ણં સુખં શયનમુપકલ્પ્ય મનોજ્ઞં હિતમશનમશિત્વા નાત્યશિતૌ દક્ષિણપાદેન પુમાનારોહેત્ વામપાદેન સ્ત્રી||૭|| તત્ર મન્ત્રં પ્રયુઞ્જીત- “અહિરસિ આયુરસિ સર્વતઃ પ્રતિષ્ઠાઽસિ ધાતા ત્વા દદતુ વિધાતા ત્વા દધાતુ બ્રહ્મવર્ચસા ભવ” ઇતિ| “બ્રહ્મા બૃહસ્પતિર્વિષ્ણુઃસોમઃસૂર્યસ્તથાઽશ્વિનૌ| ભગોઽથ મિત્રાવરુણૌ વીરં દદતુ મે સુતમ્” ઇત્યુક્ત્વા સંવસેયાતામ્||૮||

પુષ્પાદિતિ આર્તવદર્શનાત્| બ્રહ્મચારિણીતિ અધઃશાયિનીતિ ચ ત્રિરાત્રમિત્યનેન સમ્બધ્યતે| અધઃશાયિનીતિ નોચ્ચશય્યાશાયિની| પાણિભ્યામન્નમજર્જરપાત્રાદ્ભુઞ્જાનેતિ પાણ્યોરુપર્યસ્ફુટિતં પાત્રં દત્ત્વા તત્રસ્થમન્નં ભુઞ્જાના| ન ચ કાઞ્ચિન્મૃજામિતિ શરીરાવયવેષુ કૃત્સ્નશરીરે વા માર્જનમ્| પુરુષં ચ ચતુર્થેઽહનિ ઉત્સાદ્યેત્યાદિગ્રન્થોક્તક્રિયયા યોજયેદિતિ યોજના| સ્નાનાત્ પ્રભૃતીતિ સંવસેયાતામિત્યનેન સમ્બધ્યતે| તેન સ્નાનાત્ પ્રભૃતિ મૈથુનં વિધીયતે ન તુ સ્નાનદિનાત્ પ્રભૃતિ, પુત્રકામયોર્યુગ્મદિનવિધાનાત્| યુગ્મદિનં તુ પ્રથમર્તુદિનાત્ પ્રભૃત્યેવ ગણનીયમ્| યદુક્તં હારીતે- “ચતુર્થીષષ્ઠ્યષ્ટમીદ્વાદશીષુ ગુણવન્તમાયુષ્મન્તં પુત્રં જનયતિ, પઞ્ચમીનવમ્યેકાદશીષુ કન્યાં ગુણવતીં, સપ્તમ્યાં દુર્ભગાં કન્યામ્” ઇતિ| ન્યુબ્જામિતિ અધોમુખીમ્| પર્યાપ્તે ઇતિ સમાપ્તે મૈથુને| મૈથુને ચાતિકામેતિ નિવૃત્તેચ્છેઽપિ પુરુષે મૈથુનમિચ્છન્તી| અન્યેન વા વિકારેણેતિ કુષ્ઠાદિના જુગુપ્સિતેન રોગેણ| આરોહેત્ શયનમિતિ સમ્બન્ધઃ| ‘અહિરસિ’ ઇત્યાદિ ‘દદતુ મે સુતમ્’ ઇત્યન્તો મન્ત્રઃ||૫-૮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

સા ચેદેવમાશાસીત- બૃહન્તમવદાતં હર્યક્ષમોજસ્વિનં શુચિં સત્ત્વસમ્પન્નં પુત્રમિચ્છેયમિતિ, શુદ્ધસ્નાનાત્ પ્રભૃત્યસ્યૈ મન્થમવદાતયવાનાં મધુસર્પિર્ભ્યાં સંસૃજ્ય શ્વેતાયા ગોઃ સરૂપવત્સાયાઃ પયસાઽઽલોડ્ય રાજતે કાંસ્યે વા પાત્રે કાલે કાલે સપ્તાહં સતતં પ્રયચ્છેત્ પાનાય| પ્રાતશ્ચ શાલિયવાન્નવિકારાન્ દધિમધુસર્પિર્ભિઃ પયોભિર્વા સંસૃજ્ય ભુઞ્જીત, તથા સાયમવદાતશરણશયનાસનપાનવસનભૂષણા ચ સ્યાત્| સાયં પ્રાતશ્ચ શશ્વચ્છ્વેતં મહાન્તં વૃષભમાજાનેયં વા હરિચન્દનાઙ્ગદં પશ્યેત્| સૌમ્યાભિશ્ચૈનાં કથાભિર્મનોનુકૂલાભિરુપાસીત| સૌમ્યાકૃતિવચનોપચારચેષ્ટાંશ્ચ સ્ત્રીપુરુષાનિતરાનપિ ચેન્દ્રિયાર્થાનવદાતાન્ પશ્યેત્| સહચર્યશ્ચૈનાં પ્રિયહિતાભ્યાં સતતમુપચરેયુસ્તથા ભર્તા| ન ચ મિશ્રીભાવમાપદ્યેયાતામિતિ| અનેન વિધિના સપ્તરાત્રં સ્થિત્વાઽષ્ટમેઽહન્યાપ્લુત્યાદ્ભિઃ સશિરસ્કં સહ ભર્ત્રા અહતાનિ વસ્ત્રાણ્યાચ્છાદયેદવદાતાનિ, અવદાતાશ્ચ સ્રજો ભૂષણાનિ ચ બિભૃયાત્||૯||

હર્યક્ષં સિંહવિક્રમં; હર્યક્ષતા સામુદ્રકૈઃ સ્તુતા, તેનોપાદેયા| ઇચ્છેયમિત્યનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનાં લભેયમિત્યર્થઃ; તેન ‘આશાસીત’ ઇત્યસ્ય ‘ઇચ્છેયં’ ઇત્યનેન ન પૌનરુક્ત્યમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| કાલે કાલે ઇતિ સાયમ્પ્રાતઃ| અત્ર ચ મન્થપાનસ્ય તથા શાલિયવાન્નભોજનસ્ય ચ વિહિતત્વાદુભાવપિ કાલે કાલે માત્રયા કરણીયૌ| શરણં ગૃહમ્| આજાનેયમ્ ઉત્તમકુલજાતમશ્વમ્| હરિચન્દનશબ્દેન શ્વેતચન્દનં વિવક્ષિતં, હરિશબ્દસ્યાનેકાર્થત્વાત્; હરિશબ્દેન શ્વેતસ્યૈવ ગ્રહણં, પ્રશસ્તત્વાત્; અઙ્ગદઃ અઙ્ગરાગઃ; કિંવા અઙ્ગદઃ બાહુભૂષણમ્| પશ્યેદિતિ ઉપલભેત; તેન શ્રોત્રમનોભ્યામપિ અવદાતત્વગ્રહણં લભ્યતે||૯||

Adhikarana 6 (10-14) · Śloka 14

તત ઋત્વિક્ પ્રાગુત્તરસ્યાં દિશ્યગારસ્ય પ્રાગ્પ્રવણમુદક્પ્રવણં વા પ્રદેશમભિસમીક્ષ્ય, ગોમયોદકાભ્યાં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય, પ્રોક્ષ્ય ચોદકેન, વેદીમસ્મિન્ સ્થાપયેત્| તાં પશ્ચિમેનાહતવસ્ત્રસઞ્ચયે શ્વેતાર્ષભે વાઽપ્યજિન ઉપવિશેદ્ બ્રાહ્મણપ્રયુક્તઃ, રાજન્યપ્રયુક્તસ્તુ વૈયાઘ્રે ચર્મણ્યાનડુહે વા, વૈશ્યપ્રયુક્તસ્તુ રૌરવે બાસ્તે વા| તત્રોપવિષ્ટઃ પાલાશીભિરૈઙ્ગુદીભિરૌદુમ્બરીભિર્માધૂકીભિર્વા સમિદ્ભિરગ્નિમુપસમાધાય, કુશૈઃ પરિસ્તીર્ય, પરિધિભિશ્ચ પરિધાય, લાજૈઃ શુક્લાભિશ્ચ ગન્ધવતીભિઃ સુમનોભિરુપકિરેત્| તત્ર પ્રણીયોદપાત્રં પવિત્રપૂતમુપસંસ્કૃત્ય સર્પિરાજ્યાર્થં યથોક્તવર્ણાનાજાનેયાદીન્ સમન્તતઃ સ્થાપયેત્||૧૦|| તતઃ પુત્રકામા પશ્ચિમતોઽગ્નિં દક્ષિણતો બ્રાહ્મણમુપવિશ્યાન્વાલભેત સહ ભર્ત્રા યથેષ્ટં પુત્રમાશાસાના| તતસ્તસ્યા આશાસાનાયા ઋત્વિક્ પ્રજાપતિમભિનિર્દિશ્ય યોનૌ તસ્યાઃ કામપરિપૂરણાર્થં કામ્યામિષ્ટિં નિર્વર્તયેદ્ ‘વિષ્ણુર્યોનિં કલ્પયતુ’ ઇત્યનયર્ચા| તતશ્ચૈવાજ્યેન સ્થાલીપાકમભિઘાર્ય ત્રિર્જુહુયાદ્યથામ્નાયમ્| મન્ત્રોપમન્ત્રિતમુદપાત્રં તસ્યૈ દદ્યાત્ સર્વોદકાર્થાન્ કુરુષ્વેતિ| તતઃ સમાપ્તે કર્મણિ પૂર્વં દક્ષિણપાદમભિહરન્તી પ્રદક્ષિણમગ્નિમનુપરિક્રામેત્ સહ ભર્ત્રા| તતો બ્રાહ્મણાન્ સ્વસ્તિ વાચયિત્વાઽઽજ્યશેષં પ્રાશ્નીયાત્ પૂર્વં પુમાન્, પશ્ચાત્ સ્ત્રી; ન ચોચ્છિષ્ટમવશેષયેત્| તતસ્તૌ સહ સંવસેયાતામષ્ટરાત્રં, તથાવિધપરિચ્છદાવેવ ચ સ્યાતાં , તથેષ્ટપુત્રં જનયેતામ્||૧૧|| યા તુ સ્ત્રી શ્યામં લોહિતાક્ષં વ્યૂઢોરસ્કં મહાબાહું ચ પુત્રમાશાસીત, યા વા કૃષ્ણં કૃષ્ણમૃદુદીર્ઘકેશં શુક્લાક્ષં શુક્લદન્તં તેજસ્વિનમાત્મવન્તમ્; એષ એવાનયોરપિ હોમવિધિઃ| કિન્તુ પરિબર્હો વર્ણવર્જં સ્યાત્| પુત્રવર્ણાનુરૂપસ્તુ યથાશીરેવ તયોઃ પરિબર્હોઽન્યઃ કાર્યઃ સ્યાત્||૧૨|| શૂદ્રા તુ નમસ્કારમેવ કુર્યાત્ (દેવાગ્નિદ્વિજગુરુતપસ્વિસિદ્ધેભ્યઃ )||૧૩|| યા યા ચ યથાવિધં પુત્રમાશાસીત તસ્યાસ્તસ્યાસ્તાં તાં પુત્રાશિષમનુનિશમ્ય તાંસ્તાઞ્જનપદાન્મનસાઽનુપરિક્રામયેત્| તતો યા યા યેષાં યેષાં જનપદાનાં મનુષ્યાણામનુરૂપં પુત્રમાશાસીત સા સા તેષાં તેષાં જનપદાનાં મનુષ્યાણામાહારવિહારોપચારપરિચ્છદાનનુવિધત્સ્વેતિ વાચ્યા સ્યાત્| ઇત્યેતત્ સર્વં પુત્રાશિષાં સમૃદ્ધિકરં કર્મ વ્યાખ્યાતં ભવતિ||૧૪||

સ્થણ્ડિલં પૂજનસ્થાનમ્ | વેદીં પિણ્ડિકામ્| તાં પશ્ચિમેનેતિ વેદિકાયાઃ પશ્ચિમે| શ્વેતાર્ષભે વાઽપ્યજિને ઇતિ શ્વેતવૃષભચર્મણિ વેત્યર્થઃ| બ્રાહ્મણપ્રયુક્ત ઇતિ યદિ બ્રાહ્મણેન પુત્રેષ્ટ્યર્થં પ્રયુક્તઃ સ્યાત્ તદા સ ઋત્વિક્ શ્વેતવસ્ત્રસઞ્ચયે શ્વેતવૃષભચર્મણિ વા ઉપવિશેત્| રાજન્યપ્રયુક્તસ્તુ વૈયાઘ્રાદિચર્મણિ ‘ઉપવિશેત્’ ઇતિ શેષઃ| રુરુઃ હરિણવિશેષઃ| પરિધિભિરિતિ ચતુર્ભિઃ પલાશબૃહદ્દણ્ડૈઃ| પરિધાયેતિ વેષ્ટયિત્વા| પવિત્રમેવ પૂતં મન્ત્રેણ પવિત્રપૂતં, તચ્ચોદપાત્રવિશેષણમ્| ઉપસંસ્કૃત્યેતિ તદુદપાત્રમેવ સંસ્કારમન્ત્રૈરુપસંસ્કૃત્ય| સર્પિરાજ્યાર્થમિતિ નવનીતં ઘૃતાર્થં; કિંવા સર્પિર્ઘૃતમેવ, આજ્યાર્થમિતિ મન્ત્રપૂતઘૃતકરણાર્થમ્; આજ્યશબ્દેન મન્ત્રાભિમન્ત્રિતં ઘૃતમુચ્યતે| પશ્ચિમતોઽગ્નિં દક્ષિણતો બ્રાહ્મણમિતિ યથા પૂર્વેણાગ્નિર્વામે ચ બ્રાહ્મણો ભવતિ તથેત્યર્થઃ| અનુલભેતેતિ ઋત્વિક્પ્રયુક્તા ઋત્વિગ્વિધાનમનુકુર્યાદિત્યર્થઃ| પ્રજાપતિમભિનિર્દિશ્યેતિ બ્રહ્માણમભિમન્ત્રય| યોનૌ કામપૂરણાર્થમગ્નાવિષ્ટિં નિર્વપેત્ ઇષ્ટિં કુર્યાત્| વિષ્ણુર્યોનિમિત્યાદિકા ઇષ્ટિસાધિકા ઋક્| પાકમિતિ ચરુમ્| અભિઘાર્યેતિ મિશ્રીકૃત્ય| યથામ્નાયમિતિ યથાવેદમ્| કિન્તુ પરિબર્હો વર્ણવર્જમિતિ પરિબર્હઃ શયનાસનપુષ્પાદિપરિચ્છદઃ; તેન યથાવિધા પુત્રેચ્છા તથાવર્ણઃ પરિબર્હઃ કર્તવ્ય ઇતિ વાક્યાર્થઃ| શૂદ્રાવિધાનમાહ- શૂદ્રા ત્વિત્યાદિ| નમસ્કારમેવ કુર્યાદિતિ શૂદ્રાયા મન્ત્રે હોમે ચાનધિકારાત્ નમસ્કારમાત્રકરણમ્||૧૦-૧૪||

Adhikarana 7 (15) · Śloka 15

ન ખલુ કેવલમેતદેવ કર્મ વર્ણવૈશેષ્યકરં ભવતિ| અપિ તુ તેજોધાતુરપ્યુદકાન્તરિક્ષધાતુપ્રાયોઽવદાતવર્ણકરો ભવતિ, પૃથિવીવાયુધાતુપ્રાયઃ કૃષ્ણવર્ણકરઃ, સમસર્વધાતુપ્રાયઃ શ્યામવર્ણકરઃ||૧૫||

વર્ણવિશેષકરં હેત્વન્તરમાહ- ન તુ ખલ્વિત્યાદિ| તેજોધાતુઃ કૃષ્ણવર્ણે શ્યામવર્ણે ચ વર્તતે||૧૫||

Adhikarana 8 (16) · Śloka 16

સત્ત્વવૈશેષ્યકરાણિ પુનસ્તેષાં તેષાં પ્રાણિનાં માતાપિતૃસત્ત્વાન્યન્તર્વત્ન્યાઃ શ્રુતયશ્ચાભીક્ષ્ણં સ્વોચિતં ચ કર્મ સત્ત્વવિશેષાભ્યાસશ્ચેતિ||૧૬||

વર્ણવિશેષહેતુમભિધાય સત્ત્વભેદહેતુમાહ- સત્ત્વેત્યાદિ| માતાપિતૃસત્ત્વાનીતિ માતાપિત્રનુકારેણ સત્ત્વાનિ પ્રાયઃ પ્રભાવાદેવ ભવન્તિ| અન્તર્વત્ની ગર્ભિણી| શ્રુતયશ્ચાભીક્ષ્ણમિતિ યથા ગર્ભિણી ગીતાદિ શૃણોતિ, તથાસત્ત્વમપત્યં જનયતિ| સ્વોચિતં ચ કર્મેતિ ગર્ભેણોપાર્જિતં કર્મ સ્વફલાનુરૂપં સત્ત્વં જનયતિ| સત્ત્વવિશેષાભ્યાસશ્ચેતિ યથાવિધં સત્ત્વં પુરુષોઽભ્યસ્યતિ જન્માન્તરે તથાસત્ત્વ એવ જાયતે| વચનં હિ- “જન્મ જન્મ યદભ્યસ્તં દાનમધ્યયનં તપઃ| તેનૈવાભ્યાસયોગેન તચ્ચૈવાભ્યસતે નરઃ” ઇતિ||૧૬||

Adhikarana 9 (17) · Śloka 17

યથોક્તેન વિધિનોપસંસ્કૃતશરીરયોઃ સ્ત્રીપુરુષયોર્મિશ્રીભાવમાપન્નયોઃ શુક્રં શોણિતેન સહ સંયોગં સમેત્યાવ્યાપન્નમવ્યાપન્નેન યોનાવનુપહતાયામપ્રદુષ્ટે ગર્ભાશયે ગર્ભમભિનિર્વર્તયત્યેકાન્તેન| યથા- નિર્મલે વાસસિ સુપરિકલ્પિતે રઞ્જનં સમુદિતગુણમુપનિપાતાદેવ રાગમભિનિર્વર્તયતિ, તદ્વત્; યથા વા ક્ષીરં દધ્નાઽભિષુતમભિષવણાદ્વિહાય સ્વભાવમાપદ્યતે દધિભાવં, શુક્રં તદ્વત્||૧૭||

સમ્પ્રતિ ગર્ભોત્પત્તિક્રમમાહ- યથોક્તેનેત્યાદિ| યથોક્તેન વિધિનેતિ પઞ્ચકર્મોક્તેન| રઞ્જનં રાગદ્રવ્યમ્| દધ્યભિષુતમિતિ દધ્ના સ્તોકમાત્રેણ મિશ્રિતમ્| આપદ્યતે દધિભાવમિતિ દધિત્વમાપદ્યતે| તદ્વદિતિ યથા ક્ષીરં દધિ ભવતિ, રઞ્જનં રાગો વા ભવતિ, તથા શુક્રં ગર્ભમભિનિર્વર્તયતિ| શુક્રં યથોક્તં શોણિતયુક્તમિત્યર્થઃ||૧૭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

એવમભિનિર્વર્તમાનસ્ય ગર્ભસ્ય સ્ત્રીપુરુષત્વે હેતુઃ પૂર્વમુક્તઃ| યથા હિ બીજમનુપતપ્તમુપ્તં સ્વાં સ્વાં પ્રકૃતિમનુવિધીયતે વ્રીહિર્વા વ્રીહિત્વં યવો વા યવત્વં તથા સ્ત્રીપુરુષાવપિ યથોક્તં હેતુવિભાગમનુવિધીયેતે||૧૮||

યથોક્તં હેતુવિભાગમનુવિધીયેતે ઇતિ “રક્તેન કન્યામધિકેન પુત્રં શુક્રેણ” (શા.અ.૨) ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તવિભાગં સ્ત્રીપુરુષજનકમનુવિધીયેતે||૧૮||

Adhikarana 11 (19) · Śloka 19

તયોઃ કર્મણા વેદોક્તેન વિવર્તનમુપદિશ્યતે પ્રાગ્વ્યક્તીભાવાત્ પ્રયુક્તેન સમ્યક્| કર્મણાં હિ દેશકાલસમ્પદુપેતાનાં નિયતમિષ્ટફલત્વં, તથેતરેષામિતરત્વમ્| તસ્માદાપન્નગર્ભાં સ્ત્રિયમભિસમીક્ષ્ય પ્રાગ્વ્યક્તીભાવાદ્ગર્ભસ્ય પુંસવનમસ્યૈ દદ્યાત્| ગોષ્ઠે જાતસ્ય ન્યગ્રોધસ્ય પ્રાગુત્તરાભ્યાં શાખાભ્યાં શુઙ્ગે અનુપહતે આદાય દ્વાભ્યાં ધાન્યમાષાભ્યાં સમ્પદુપેતાભ્યાં ગૌરસર્ષપાભ્યાં વા સહ દધ્નિ પ્રક્ષિપ્ય પુષ્યેણ પિબેત્, તથૈવાપરાઞ્જીવકર્ષભકાપામાર્ગસહચરકલ્કાંશ્ચ યુગપદેકૈકશો યથેષ્ટં વાઽપ્યુપસંસ્કૃત્ય પયસા, કુડ્યકીટકં મત્સ્યકં વોદકાઞ્જલૌ પ્રક્ષિપ્ય પુષ્યેણ પિબેત્, તથા કનકમયાન્ રાજતાનાયસાંશ્ચ પુરુષકાનગ્નિવર્ણાનણુપ્રમાણાન્ દધ્નિ પયસ્યુદકાઞ્જલૌ વા પ્રક્ષિપ્ય પિબેદનવશેષતઃ પુષ્યેણ, પુષ્યેણૈવ ચ શાલિપિષ્ટસ્ય પચ્યમાનસ્યોષ્માણમુપાઘ્રાય તસ્યૈવ ચ પિષ્ટસ્યોદકસંસૃષ્ટસ્ય રસં દેહલ્યામુપનિધાય દક્ષિણે નાસાપુટે સ્વયમાસિઞ્ચેત્ પિચુના| યચ્ચાન્યદપિ બ્રાહ્મણા બ્રૂયુરાપ્તા વા સ્ત્રિયઃ પુંસવનમિષ્ટં તચ્ચાનુષ્ઠેયમ્| ઇતિ પુંસવનાનિ||૧૯||

સમ્પ્રતિ સ્ત્રીત્વે પુરુષત્વે ચ રક્તાધિકત્વં તથા શુક્રાધિકત્વં ચ પૂર્વોક્તં હેતુમનૂદ્ય વૈદિકં પુત્રજનકં વિધાનાન્તરમાહ- તયોરિત્યાદિ| વેદોક્તેનેતિ આયુર્વેદોક્તેન| પ્રાગ્વ્યક્તીભાવાદિતિ યાવન્ન સ્ત્રીત્વં પુંસ્ત્વં વા ગર્ભસ્ય વ્યક્તં ભવતિ તાવદેવ તદ્વક્ષ્યમાણં કર્મ લિઙ્ગપરિવૃત્તિકરં ભવતિ| વ્યક્તિસ્તુ દ્વિતીયે માસે ભવતિ; યદુક્તં- “દ્વિતીયે માસે ઘનઃ સમ્પદ્યતે” (શા. ૪) ઇત્યાદિ; કિંવા તૃતીયે માસે અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાભિવ્યક્તેર્વ્યક્તીભાવો જ્ઞેયઃ, દ્વિતીયે તુ માસે ગ્રન્થ્યાદિરૂપે ગર્ભે પ્રત્યઙ્ગવ્યક્તીભાવો ન વ્યક્તઃ; તેન વક્ષ્યમાણં કર્મ માસદ્વયં યાવત્ કર્તવ્યમ્| પ્રયુક્તેનેતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે| નિયતં નિશ્ચિતમ્| તથેતરેષામિતરત્વમિતિ કર્મણાં દેશકાલવિગુણાનામનિષ્ટફલં નિશ્ચિતમિત્યર્થઃ| પુંસવનમિતિ પુંસ્ત્વકારકં કર્મ| ગોષ્ઠઃ ગવાં વિશ્રામસ્થાનમ્| અત્ર ચ સ્થાનાદિવિશેષપરિગ્રહ એવ ફલદો ભવતીતિ વચનાદુન્નીયતે, નાત્રાસ્માદૃશાં યુક્તયઃ પ્રભવન્તિ| ધાન્યમાષશબ્દેન વ્રીહિમાષં ગ્રાહયન્તિ, સુવર્ણમાષં ચ વ્યાવર્તયન્તિ| ગૌરસર્ષપઃ શ્વેતસર્ષપઃ| પુષ્યેણેતિ પુષ્યનક્ષત્રેણ| યથેષ્ટમિત્યનેન દ્વિશસ્ત્રિશો વા પિબેદિત્યપિ દર્શયતિ| કુડ્યકીટઃ ‘કવડિગણા ’ ઇતિ ખ્યાતઃ; કિંવા જ્યેષ્ઠી કુડ્યકીટઃ| જતૂકર્ણેઽપ્યત્ર પ્રયોગે ‘ભિત્તિમત્સ્યઃ’ ઇતિ પઠ્યતે, ભિત્તિમત્સ્યશબ્દેન ચ પાશ્ચાત્યે ‘જ્યેષ્ઠી’ ઉચ્યતે| મત્સ્યકઃ હ્રસ્વમત્સ્યઃ| દેહલી ગૃહદ્વારાધઃકાષ્ઠં, તત્રોપનિધાય ‘શિર’ ઇતિ શેષઃ; કિંવા આત્માનમેવ દેહલ્યામુપનિધાયેતિ મન્તવ્યમ્| યદુક્તં જતૂકર્ણે- “દેહલ્યામાસીના” ઇતિ||૧૯||

Adhikarana 12 (20) · Śloka 20

અત ઊર્ધ્વં ગર્ભસ્થાપનાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ- ઐન્દ્રી બ્રાહ્મી શતવીર્યા સહસ્રવીર્યાઽમોઘાઽવ્યથા શિવાઽરિષ્ટા વાટ્યપુષ્પી વિષ્વક્સેનકાન્તા ચેત્યાસામોષધીનાં શિરસા દક્ષિણેન વા પાણિના ધારણં, એતાભિશ્ચૈવ સિદ્ધસ્ય પયસઃ સર્પિષો વા પાનમ્, એતાભિશ્ચૈવ પુષ્યે પુષ્યે સ્નાનં, સદા ચ તાઃ સમાલભેત| તથા સર્વાસાં જીવનીયોક્તાનામોષધીનાં સદોપયોગસ્તૈસ્તૈરુપયોગવિધિભિઃ| ઇતિ ગર્ભસ્થાપનાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ||૨૦||

સમ્પ્રતિ સ્થિતસ્ય ગર્ભસ્ય ગર્ભોપઘાતકભાવપ્રભાવખણ્ડકત્વેન યત્ પુનઃ સ્થિતિકારકં તદ્ગર્ભસ્થાપનમુચ્યતે- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિના| ઐન્દ્રી ગોરક્ષકર્કટી| શતવીર્યાસહસ્રવીર્યે દૂર્વાદ્વયમ્| અમોઘા પાટલા| અવ્યથા ગુડૂચી| અરિષ્ટા કટુરોહિણી| વાટ્યપુષ્પી પીતબલા| વિષ્વક્સેનકાન્તા પ્રિયઙ્ગુઃ||૨૦||

Adhikarana 13 (21) · Śloka 21

ગર્ભોપઘાતકરાસ્ત્વિમે ભાવા ભવન્તિ; તદ્યથા- ઉત્કટવિષમકઠિનાસનસેવિન્યા વાતમૂત્રપુરીષવેગાનુપરુન્ધત્યા દારુણાનુચિતવ્યાયામસેવિન્યાસ્તીક્ષ્ણોષ્ણાતિમાત્રસેવિન્યાઃ પ્રમિતાશનસેવિન્યા ગર્ભો મ્રિયતેઽન્તઃ કુક્ષેઃ, અકાલે વા સ્રંસતે, શોષી વા ભવતિ; તથાઽભિઘાતપ્રપીડનૈઃ શ્વભ્રકૂપપ્રપાતદેશાવલોકનૈર્વાઽભીક્ષ્ણં માતુઃ પ્રપતત્યકાલેગર્ભઃ, તથાઽતિમાત્રસઙ્ક્ષોભિભિર્યાનૈર્યાનેન, અપ્રિયાતિમાત્રશ્રવણૈર્વા| પ્રતતોત્તાનશાયિન્યાઃ પુનર્ગર્ભસ્ય નાભ્યાશ્રયા નાડી કણ્ઠમનુવેષ્ટયતિ, વિવૃતશાયિની નક્તઞ્ચારિણી ચોન્મત્તં જનયતિ, અપસ્મારિણં પુનઃ કલિકલહશીલા, વ્યવાયશીલા દુર્વપુષમહ્રીકં સ્ત્રૈણં વા, શોકનિત્યા ભીતમપચિતમલ્પાયુષં વા, અભિધ્યાત્રી પરોપતાપિનમીર્ષ્યું સ્ત્રૈણં વા, સ્તેના ત્વાયાસબહુલમતિદ્રોહિણમકર્મશીલં વા, અમર્ષિણી ચણ્ડમૌપધિકમસૂયકં વા સ્વપ્નનિત્યા તન્દ્રાલુમબુધમલ્પાગ્નિં વા, મદ્યનિત્યા પિપાસાલુમલ્પસ્મૃતિમનવસ્થિતચિત્તં વા, ગોધામાંસપ્રાયા શાર્કરિણમશ્મરિણં શનૈર્મેહિણં વા, વરાહમાંસપ્રાયા રક્તાક્ષં ક્રથનમતિપરુષરોમાણં વા, મત્સ્યમાંસનિત્યા ચિરનિમેષં સ્તબ્ધાક્ષં વા, મધુરનિત્યા પ્રમેહિણં મૂકમતિસ્થૂલં વા, અમ્લનિત્યા રક્તપિત્તિનં ત્વગક્ષિરોગિણં વા, લવણનિત્યા શીઘ્રવલીપલિતં ખાલિત્યરોગિણં વા, કટુકનિત્યા દુર્બલમલ્પશુક્રમનપત્યં વા, તિક્તનિત્યા શોષિણમબલમનુપચિતં વા, કષાયનિત્યા શ્યાવમાનાહિનમુદાવર્તિનં વા, યદ્યચ્ચ યસ્ય યસ્ય વ્યાધેર્નિદાનમુક્તં તત્તદાસેવમાનાઽન્તર્વત્ની તન્નિમિત્તવિકારબહુલમપત્યં જનયતિ| પિતૃજાસ્તુ શુક્રદોષા માતૃજૈરપચારૈર્વ્યાખ્યાતાઃ| ઇતિ ગર્ભોપઘાતકરા ભાવા ભવન્ત્યુક્તાઃ | તસ્માદહિતાનાહારવિહારાન્ પ્રજાસમ્પદમિચ્છન્તી સ્ત્રી વિશેષેણ વર્જયેત્| સાધ્વાચારા ચાત્માનમુપચરેદ્ધિતાભ્યામાહારવિહારાભ્યામિતિ||૨૧||

બાલસ્યાચિરજાતસ્યાપિ ગર્ભવ્યપદેશો ભવતિ, તેન કુક્ષેર્બહિરપિ મરણસદ્ભાવે અન્તઃકુક્ષેરિતિ વિશેષણમુપપન્નમ્| પ્રતતોત્તાનશાયિની ઉત્તાનશયનશીલા| વિવૃતે અનાવૃતે દેશે શયનશીલા વિવૃતશાયિની| વિવૃતશાયિની તથા નક્તઞ્ચારિણી ચ રક્ષઃપ્રભૃતિભૂતાભિગમનીયા ભવતિ; તતશ્ચ ભૂતૈરભિભૂતો ગર્ભ ઉન્મત્તો ભવતીતિ યુક્તમ્| કલિઃ વાચિકઃ, કલહસ્તુ શારીરકઃ | સ્ત્રૈણં સ્ત્રીવશમ્| અભિધ્યાત્રી મનસા દ્રોહણશીલા| ઔપધિકં શાઠ્યપ્રચારિણમ્| ક્રથનમ્ અકસ્માદુચ્છ્વાસાવરોધઃ, તદ્વાનપિ ‘ક્રથન’ ઇત્યુચ્યતે| મધુરનિત્યેહ ગર્ભિણીવિહિતં ક્ષીરં વિહાયાન્યમધુરાનુસેવિની બોદ્ધવ્યા; ક્ષીરસ્ય તુ વિહિતત્વેન પ્રાશસ્ત્યમ્| તત્ર ષણ્ણામપિ રસાનામત્યર્થોપયોગે દોષમભિધાય યત્ પુનર્મદ્યાદીનામત્યર્થસેવને પૃથગ્દોષં બ્રૂતે, તદ્દ્રવ્યપ્રભાવસ્ય દોષવિશેષાભિધાનાર્થમિતિ જ્ઞેયમ્| યદ્વસ્તુસેવયા યે વિકારા ઇહ ગર્ભસ્યોચિતનિદાના દૃશ્યન્તે તે તાવદુચિતોત્પાદા એવ| યથા- નિદ્રાતિસેવયા તન્દ્રાલુઃ, મધુરસેવયા મેહી, અમ્લેન રક્તપિત્તાદિયુક્ત ઇત્યાદિ| યે તુ હેત્વસદૃશા વિકારા ગર્ભસ્ય દૃશ્યન્તે, યથા- ગોધામાંસેન શર્કરાશ્મરીત્યાદિ, તેઽપિ દ્રવ્યપ્રભાવાદેવ જ્ઞેયાઃ| યદ્યપિ ગર્ભગ્રહણાત્ પ્રાગપિ સ્ત્રિયા અપથ્યસેવાઽઽર્તવદુષ્ટિદ્વારા ગર્ભે વિકારં જનયતિ, તથા પુરુષસ્યાપથ્યસેવા શુક્રદુષ્ટિદ્વારા ગર્ભે દુષ્ટિં જનયતીતિ ઇહૈવ ‘પિતૃજાસ્તુ’ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન વક્તવ્યં, તથાઽપિ ગૃહીતગર્ભાયાઃ સ્ત્રિયા અપચારવિશેષેણાવ્યવધાનાદ્ગર્ભદુષ્ટિકરા ભવન્તીતિ કૃત્વા ‘તત્તદાસેવમાનાઽન્તર્વત્ની’ ઇત્યુક્તમ્| માતૃજૈરપચારૈર્વ્યાખ્યાતા ઇતિ યથા માતુરપચારાનુરૂપા ગર્ભવ્યાધયો ભવન્તિ; એવં પિતુરપિ વ્યવાયાત્ પ્રાગપચારેણ શુક્રદુષ્ટ્યાઽપચારાનુરૂપા વ્યાધયો ભવન્તીત્યર્થઃ| સ્ત્રી વિશેષેણેત્યનેન પુરુષોઽપિ વર્જયેદિતિ દર્શયતિ| સાધ્વાચારેતિ મઙ્ગલાચારશીલા||૨૧||

Adhikarana 14 (22-24) · Śloka 24

વ્યાધીંશ્ચાસ્યા મૃદુમધુરશિશિરસુખસુકુમારપ્રાયૈરૌષધાહારોપચારૈરુપચરેત્, ન ચાસ્યા વમનવિરેચનશિરોવિરેચનાનિ પ્રયોજયેત્, ન રક્તમવસેચયેત્, સર્વકાલં ચ નાસ્થાપનમનુવાસનં વા કુર્યાદન્યત્રાત્યયિકાદ્વ્યાધેઃ| અષ્ટમં માસમુપાદાય વમનાદિસાધ્યેષુ પુનર્વિકારેષ્વાત્યયિકેષુ મૃદુભિર્વમનાદિભિસ્તદર્થકારિભિર્વોપચારઃ સ્યાત્| પૂર્ણમિવ તૈલપાત્રમસઙ્ક્ષોભયતાઽન્તર્વત્ની ભવત્યુપચર્યા||૨૨|| સા ચેદપચારાદ્ દ્વયોસ્ત્રિષુ વા માસેષુ પુષ્પં પશ્યેન્નાસ્યા ગર્ભઃ સ્થાસ્યતીતિ વિદ્યાત્; અજાતસારો હિ તસ્મિન્ કાલે ભવતિ ગર્ભઃ||૨૩|| સા ચેચ્ચતુષ્પ્રભૃતિષુ માસેષુ ક્રોધશોકાસૂયેર્ષ્યાભયત્રાસવ્યવાયવ્યાયામસઙ્ક્ષોભસન્ધારણવિષમાશનશયનસ્થાનક્ષુત્પિપાસાતિયોગાત્ કદાહારાદ્વા પુષ્પં પશ્યેત્, તસ્યા ગર્ભસ્થાપનવિધિમુપદેક્ષ્યામઃ| પુષ્પદર્શનાદેવૈનાં બ્રૂયાત્- શયનં તાવન્મૃદુસુખશિશિરાસ્તરણસંસ્તીર્ણમીષદવનતશિરસ્કં પ્રતિપદ્યસ્વેતિ| તતો યષ્ટીમધુકસર્પિર્ભ્યાં પરમશિશિરવારિણી સંસ્થિતાભ્યાં પિચુમાપ્લાવ્યોપસ્થસમીપે સ્થાપયેત્તસ્યાઃ, તથા શતધૌતસહસ્રધૌતાભ્યાં સર્પિર્ભ્યામધોનાભેઃ સર્વતઃ પ્રદિહ્યાત્, સર્વતશ્ચ ગવ્યેન ચૈનાં પયસા સુશીતેન મધુકામ્બુના વા ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ વા પરિષેચયેદધો નાભેઃ, ઉદકં વા સુશીતમવગાહયેત્, ક્ષીરિણાં કષાયદ્રુમાણાં ચ સ્વરસપરિપીતાનિ ચેલાનિ ગ્રાહયેત્, ન્યગ્રોધાદિશુઙ્ગાસિદ્ધયોર્વાક્ષીરસર્પિષોઃ પિચું ગ્રાહયેત્, અતશ્ચૈવાક્ષમાત્રં પ્રાશયેત્, પ્રાશયેદ્વા કેવલં ક્ષીરસર્પિઃ, પદ્મોત્પલકુમુદકિઞ્જલ્કાંશ્ચાસ્યૈ સમધુશર્કરાન્ લેહાર્થં દદ્યાત્, શૃઙ્ગાટકપુષ્કરબીજકશેરુકાન્ ભક્ષ્ણાર્થં, ગન્ધપ્રિયઙ્ગ્વસિતોત્પલશાલૂકોદુમ્બરશલાટુન્યગ્રોધશુઙ્ગાનિ વા પાયયેદેનામાજેન પયસા, પયસા ચૈનાં બલાતિબલાશાલિષષ્ટિકેક્ષુમૂલકાકોલીશૃતેન સમધુશર્કરં રક્તશાલીનામોદનં મૃદુસુરભિશીતલં ભોજયેત્, લાવકપિઞ્જલકુરઙ્ગશમ્બરશશહરિણૈણકાલપુચ્છકરસેન વા ઘૃતસુસંસ્કૃતેન સુખશિશિરોપવાતદેશસ્થાં ભોજયેત્, ક્રોધશોકાયાસવ્યવાયવ્યાયામેભ્યશ્ચાભિરક્ષેત્, સૌમ્યાભિશ્ચૈનાં કથાભિર્મનોનુકૂલાભિરુપાસીત; તથાઽસ્યા ગર્ભસ્તિષ્ઠતિ||૨૪||

મૃદુભિર્વમનાદિભિરિતિ મૃદુદ્રવ્યકૃતૈરલ્પમાત્રૈશ્ચ વમનાદિભિરિત્યર્થઃ| તદર્થકારિભિર્વેતિ યથા વમનાર્થકારિ નિષ્ઠીવનં, વિરેચનાર્થકારિણી ફલવર્તિઃ, ઇત્યાદિભિરુપચારઃ કર્તવ્યઃ| સન્ધારણં વેગસન્ધારણમ્| કદાહારઃ કુત્સિતાહારઃ| શિશિરં શીતમ્| યષ્ટીમધુકસિદ્ધં સર્પિઃ યષ્ટીમધુકસર્પિઃ| ચેલાનિ ગ્રાહયેદિત્યત્ર ‘યોનિં’ ઇતિ શેષઃ| અતશ્ચૈવેતિ ન્યગ્રોધાદિશુઙ્ગાત્| કિંવા ‘ક્ષીરસર્પિષઃ’ ઇત્યસ્મિન્ પાઠે ક્ષીરોત્થિતં સર્પિઃ ક્ષીરસર્પિઃ||૨૨-૨૪||

Adhikarana 15 (25-26) · Śloka 26

યસ્યાઃ પુનરામાન્વયાત્ પુષ્પદર્શનં સ્યાત્, પ્રાયસ્તસ્યાસ્તદ્ગર્ભોપઘાતકરં ભવતિ, વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્તયોઃ||૨૫|| યસ્યાઃ પુનરુષ્ણતીક્ષ્ણોપયોગાદ્ગર્ભિણ્યા મહતિ સઞ્જાતસારે ગર્ભે પુષ્પદર્શનં સ્યાદન્યો વા યોનિસ્રાવસ્તસ્યા ગર્ભો વૃદ્ધિં ન પ્રાપ્નોતિ નિઃસ્રુતત્વાત્; સ કાલમવતિષ્ઠતેઽતિમાત્રં, તમુપવિષ્ટકમિત્યાચક્ષતે કેચિત્| ઉપવાસવ્રતકર્મપરાયાઃ પુનઃ કદાહારાયાઃ સ્નેહદ્વેષિણ્યા વાતપ્રકોપણોક્તાન્યાસેવમાનાયા ગર્ભો વૃદ્ધિં ન પ્રાપ્નોતિ પરિશુષ્કત્વાત્; સ ચાપિ કાલમવતિષ્ઠતેઽતિમાત્રમ્ , અસ્પન્દનશ્ચ ભવતિ, તં તુ નાગોદરમિત્યાચક્ષતે||૨૬||

આમાન્વયાદિતિ આમજનકહેતોઃ સકાશાદિત્યર્થઃ| વિરુદ્ધોપક્રમત્વાદિતિ ગર્ભસ્રાવે હિ સ્તમ્ભનં કર્તવ્યં, તચ્ચ શીતં મૃદુ મધુરં ચ; તચ્ચામવિરુદ્ધમ્, આમજનકત્વાત્; ઇતિ વિરુદ્ધોપક્રમતા| અન્યો વેતિ આર્તવલક્ષણવ્યતિરિક્તઃ| યદ્યપિ કેચિદિત્યુક્તં, તથાઽપ્યપ્રતિષેધાદાચાર્યસ્યાપ્યેતત્ સમ્મતમ્||૨૫-૨૬||

Adhikarana 16 (27-29) · Śloka 29

નાર્યોસ્તયોરુભયોરપિ ચિકિત્સિતવિશેષમુપદેક્ષ્યામઃ- ભૌતિકજીવનીયબૃંહણીયમધુરવાતહરસિદ્ધાનાં સર્પિષાં પયસામામગર્ભાણાં ચોપયોગો ગર્ભવૃદ્ધિકરઃ; તથા સમ્ભોજનમેતૈરેવ સિદ્ધૈશ્ચ ઘૃતાદિભિઃ સુભિક્ષાયાઃ , અભીક્ષ્ણં યાનવાહનાપમાર્જનાવજૃમ્ભણૈરુપપાદનમિતિ||૨૭|| યસ્યાઃ પુનર્ગર્ભઃ પ્રસુપ્તો ન સ્પન્દતે તાં શ્યેનમત્સ્યગવયશિખિતામ્રચૂડતિત્તિરીણામન્યતમસ્ય સર્પિષ્મતા રસેન માષયૂષેણ વા પ્રભૂતસર્પિષા મૂલકયૂષેણ વા રક્તશાલીનામોદનં મૃદુમધુરશીતલં ભોજયેત્| તૈલાભ્યઙ્ગેન ચાસ્યા અભીક્ષ્ણમુદરબસ્તિવઙ્ક્ષણોરુકટીપાર્શ્વપૃષ્ઠપ્રદેશાનીષદુષ્ણેનોપચરેત્||૨૮|| યસ્યાઃ પુનરુદાવર્તવિબન્ધઃ સ્યાદષ્ટમે માસે ન ચાનુવાસનસાધ્યં મન્યેત તતસ્તસ્યાસ્તદ્વિકારપ્રશમનમુપકલ્પયેન્નિરૂહમ્| ઉદાવર્તો હ્યુપેક્ષિતઃ સહસા સગર્ભાં ગર્ભિણીં ગર્ભમથવાઽતિપાતયેત્| તત્ર વીરણશાલિષષ્ટિકકુશકાશેક્ષુવાલિકાવેતસપરિવ્યાધમૂલાનાં ભૂતીકાનન્તાકાશ્મર્યપરૂષકમધુકમૃદ્વીકાનાં ચ પયસાઽર્ધોદકેનોદ્ગમય્ય રસં પ્રિયાલબિભીતકમજ્જતિલકલ્કસમ્પ્રયુક્તમીષલ્લવણમનત્યુષ્ણં ચ નિરૂહં દદ્યાત્| વ્યપગતવિબન્ધાં ચૈનાં સુખસલિલપરિષિક્તાઙ્ગીં સ્થૈર્યકરમવિદાહિનમાહારં ભુક્તવતીં સાયં મધુરકસિદ્ધેન તૈલેનાનુવાસયેત્| ન્યુબ્જાં ત્વેનામાસ્થાપનાનુવાસનાભ્યામુપચરેત્||૨૯||

ચિકિત્સિતવિશેષમિત્યત્ર વિશેષશબ્દેન ગર્ભવ્યાધ્યન્તરાપેક્ષયા ચિકિત્સિતવિશેષો જ્ઞેયઃ; ઉપવિષ્ટકનાગોદરયોસ્તુ વિશિષ્ટૈવેહ ચિકિત્સા વક્તવ્યા; કિંવા ‘યસ્યાઃ પુનર્ગર્ભઃ પ્રસુપ્તો ન સ્પન્દતે’ ઇત્યાદિના યોઽવસ્થાયાં વિશેષો વક્તવ્યસ્તમપેક્ષ્યોક્તં- ચિકિત્સિતવિશેષમિતિ| ભૌતિકં ભૂતોપઘાતહિતં વચાગુગ્ગુલ્વાદિ; કિંવા મહાપૈશાચિકં ઘૃતં વક્ષ્યમાણં દ્રષ્ટવ્યમ્| સુભિક્ષાયા ઇતિ સુબુભુક્ષાયાઃ| ન ચાનુવાસનસાધ્યં મન્યેતેતિ સામત્વાદુદાવર્તસ્ય નાનુવાસનસાધ્યતા ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| તદ્વિકારપ્રશમનમિતિ ઉદાવર્તપ્રશમનમિત્યર્થઃ| તદુદાવર્તપ્રશમનં નિરૂહમાહ- તત્રેત્યાદિ| પરિવ્યાધો વેતસભેદઃ| ઉદ્ગમય્ય રસમિતિ ક્વાથં નિષ્પાદ્ય| ક્વાથાદિપરિમાણં ચ નિરૂહપરિમાણપરિભાષયૈવ કર્તવ્યમ્| ન્યુબ્જામિતિ અધોમુખીમ્||૨૭-૨૯||

Adhikarana 17 (30) · Śloka 30

યસ્યાઃ પુનરતિમાત્રદોષોપચયાદ્વા તીક્ષ્ણોષ્ણાતિમાત્રસેવનાદ્વા વાતમૂત્રપુરીષવેગવિધારણૈર્વા વિષમાશ(સ)નશયનસ્થાનસમ્પીડનાભિઘાતૈર્વા ક્રોધશોકેર્ષ્યાભયત્રાસાદિભિર્વા સાહસૈર્વાઽપરૈઃ કર્મભિરન્તઃકુક્ષેર્ગર્ભો મ્રિયતે, તસ્યાઃ સ્તિમિતં સ્તબ્ધમુદરમાતતં શીતમશ્માન્તર્ગતમિવ ભવત્યસ્પન્દનો ગર્ભઃ, શૂલમધિકમુપજાયતે, ન ચાવ્યઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ, યોનિર્ન પ્રસ્રવતિ, અક્ષિણી ચાસ્યાઃ સ્રસ્તે ભવતઃ, તામ્યતિ, વ્યથતે, ભ્રમતે, શ્વસિતિ, અરતિબહુલા ચ ભવતિ, ન ચાસ્યા વેગપ્રાદુર્ભાવો યથાવદુપલભ્યતે; ઇત્યેવંલક્ષણાં સ્ત્રિયં મૃતગર્ભેયમિતિ વિદ્યાત્||૩૦||

અશ્માન્તર્ગતમિવેતિ અન્તર્ગતપ્રસ્તરમિવેત્યર્થઃ| આવી પ્રસવકાલશૂલમ્||૩૦||

Adhikarana 18 (31) · Śloka 31

તસ્ય ગર્ભશલ્યસ્ય જરાયુપ્રપાતનં કર્મ સંશમનમિત્યાહુરેકે, મન્ત્રાદિકમથર્વવેદવિહિતમિત્યેકે, પરિદૃષ્ટકર્મણા શલ્યહર્ત્રા હરણમિત્યેકે| વ્યપગતગર્ભશલ્યાં તુ સ્ત્રિયમામગર્ભાં સુરાસીધ્વરિષ્ટમધુમદિરાસવાનામન્યતમમગ્રે સામર્થ્યતઃ પાયયેદ્ગર્ભકોષ્ઠશુદ્ધ્યર્થમર્તિવિસ્મરણાર્થં પ્રહર્ષણાર્થં ચ, અતઃ પરં સમ્પ્રીણનૈર્બલાનુરક્ષિભિરસ્નેહસમ્પ્રયુક્તૈર્યવાગ્વાદિભિર્વા તત્કાલયોગિભિરાહારૈરુપચરેદ્દોષધાતુક્લેદવિશોષણમાત્રં કાલમ્| અતઃ પરં સ્નેહપાનૈર્બસ્તિભિરાહારવિધિભિશ્ચ દીપનીયજીવનીયબૃંહણીયમધુરવાતહરસમાખ્યાતૈરુપચરેત્| પરિપક્વગર્ભશલ્યાયાઃ પુનર્વિમુક્તગર્ભશલ્યાયાસ્તદહરેવ સ્નેહોપચારઃ સ્યાત્||૩૧||

‘એકે’ ઇતિ વચનેન અપ્રતિષેધેન ચ જરાયુપાતનકર્માદીનાં ત્રયાણામપિ મૃતગર્ભાપહરણં પ્રતિ સમ્યક્સાધનતા નાસ્તીતિ દર્શયતિ| દોષધાતુક્લેદવિશોષણમાત્રં કાલમિત્યનેન દોષધાતુક્લેદવિશોષણાવધિતાં યથોક્તક્રમસ્ય દર્શયતિ||૩૧||

Adhikarana 19 (32) · Śloka 32

પરમતો નિર્વિકારમાપ્યાય્યમાનસ્ય ગર્ભસ્ય માસે માસે કર્મોપદેક્ષ્યામઃ| પ્રથમે માસે શઙ્કિતા ચેદ્ગર્ભમાપન્ના ક્ષીરમનુપસ્કૃતં માત્રાવચ્છીતં કાલે કાલે પિબેત્, સાત્મ્યમેવ ચ ભોજનં સાયં પ્રાતશ્ચ ભુઞ્જીત; દ્વિતીયે માસે ક્ષીરમેવ ચ મધુરૌષધસિદ્ધં; તૃતીયે માસે ક્ષીરં મધુસર્પિર્ભ્યામુપસંસૃજ્ય; ચતુર્થે માસે ક્ષીરનવનીતમક્ષમાત્રમશ્નીયાત્; પઞ્ચમે માસે ક્ષીરસર્પિઃ; ષષ્ઠે માસે ક્ષીરસર્પિર્મધુરૌષધસિદ્ધં; તદેવ સપ્તમે માસે| તત્ર ગર્ભસ્ય કેશા જાયમાના માતુર્વિદાહં જનયન્તીતિ સ્ત્રિયો ભાષન્તે; તન્નેતિ ભગવાનાત્રેયઃ, કિન્તુ ગર્ભોત્પીડનાદ્વાતપિત્તશ્લેષ્માણ ઉરઃ પ્રાપ્ય વિદાહં જનયન્તિ, તતઃ કણ્ડૂરુપજાયતે, કણ્ડૂમૂલા ચ કિક્કિસાવાપ્તિર્ભવતિ| તત્ર કોલોદકેન નવનીતસ્ય મધુરૌષધસિદ્ધસ્ય પાણિતલમાત્રં કાલે કાલેઽસ્યૈ પાનાર્થં દદ્યાત્, ચન્દનમૃણાલકલ્કૈશ્ચાસ્યાઃ સ્તનોદરં વિમૃદ્ગીયાત્, શિરીષધાતકીસર્ષપમધુકચૂર્ણૈર્વા, કુટજાર્જકબીજમુસ્તહરિદ્રાકલ્કૈર્વા, નિમ્બકોલસુરસમઞ્જિષ્ઠાકલ્કૈર્વા, પૃષતહરિણશશરુધિરયુતયા ત્રિફલયા વા; કરવીરપત્રસિદ્ધેન તૈલેનાભ્યઙ્ગઃ; પરિષેકઃ પુનર્માલતીમધુકસિદ્ધેનામ્ભસા; જાતકણ્ડૂશ્ચ કણ્ડૂયનં વર્જયેત્ત્વગ્ભેદવૈરૂપ્યપરિહારાર્થમ્, અસહ્યાયાં તુ કણ્ડ્વામુન્મર્દનોદ્ધર્ષણાભ્યાં પરિહારઃ સ્યાત્; મધુરમાહારજાતં વાતહરમલ્પમસ્નેહલવણમલ્પોદકાનુપાનં ચ ભુઞ્જીત| અષ્ટમે તુ માસે ક્ષીરયવાગૂં સર્પિષ્મતીં કાલે કાલે પિબેત્; તન્નેતિ ભદ્રકાપ્યઃ, પૈઙ્ગલ્યાબાધો હ્યસ્યા ગર્ભમાગચ્છેદિતિ; અસ્ત્વત્ર પૈઙ્ગલ્યાબાધ ઇત્યાહ ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેયઃ, ન ત્વેવૈતન્ન કાર્યમ્; એવં કુર્વતી હ્યરોગાઽઽરોગ્યબલવર્ણસ્વરસંહનનસમ્પદુપેતં જ્ઞાતીનામપિ શ્રેષ્ઠમપત્યં જનયતિ| નવમે તુ ખલ્વેનાં માસે મધુરૌષધસિદ્ધેન તૈલેનાનુવાસયેત્| અતશ્ચૈવાસ્યાસ્તૈલાત્ પિચું યોનૌ પ્રણયેદ્ગર્ભસ્થાનમાર્ગસ્નેહનાર્થમ્| યદિદં કર્મ પ્રથમં માસં સમુપાદાયોપદિષ્ટમાનવમાન્માસાત્તેન ગર્ભિણ્યા ગર્ભસમયે ગર્ભધારિણીકુક્ષિકટીપાર્શ્વપૃષ્ઠં મૃદૂભવતિ, વાતશ્ચાનુલોમઃ સમ્પદ્યતે, મૂત્રપુરીષે ચ પ્રકૃતિભૂતે સુખેન માર્ગમનુપદ્યેતે, ચર્મનખાનિ ચ માર્દવમુપયાન્તિ, બલવર્ણૌ ચોપચીયેતે; પુત્રં ચેષ્ટં સમ્પદુપેતં સુખિનં સુખેનૈષા કાલે પ્રજાયત ઇતિ||૩૨||

ગર્ભસ્ય પ્રતિમાસિકં કર્માહ- પરમત ઇત્યાદિ| તન્નેતિ ભગવાનાત્રેય ઇતિ યુગપદેવ તૃતીયે માસેઽઙ્ગપ્રત્યઙ્ગનિષ્પત્તેઃ કેશા અપિ તદૈવ જાતાઃ ક્રમેણ વર્ધન્તે ન સપ્તમે માસે ઇતિ ભાવઃ અથ કથં તર્હિ સપ્તમે માસિ વિશેષેણ કણ્ડૂર્ભવતીત્યાહ- ગર્ભોત્પીડનાદિત્યાદિ| કિક્કિસઃ ચર્મવિદરણમ્| સ્તનાવુદરં ચ સ્તનોદરમ્| કોલં બદરી| પરિહારઃ ‘કણ્ડ્વાઃ’ ઇતિ શેષઃ| પૈઙ્ગલ્યં પિઙ્ગલનેત્રતા| સા ચ યદ્યપિ પિત્તકૃતા, યદુક્તં શાલાક્યે- “પિત્તેઽત્યર્થપ્રદુષ્ટે તુ નેત્રયોઃ પિઙ્ગલાક્ષિતા” ઇતિ; તથાઽપીહાષ્ટમમાસીયગર્ભે ક્ષીરયવાગ્વાહારસમ્બન્ધપ્રભાવાદેવ પૈઙ્ગલ્યં ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| ન ત્વેવૈતન્ન કાર્યમિતિ પૈઙ્ગલ્યસ્યાલ્પદોષત્વાદુત્તરકાલં સુકરપ્રતિક્રિયત્વાચ્ચ ક્ષીરયવાગ્વવચારણે બહુગુણલાભાત્ કર્તવ્યમેવ ક્ષીરયવાગૂસેવનમિતિ ભાવઃ| અતશ્ચૈવેતિ મધુરૌષધસિદ્ધતૈલાત્| ગર્ભધારિણી અપરા| અત્ર પુત્રમિતિ પ્રશસ્તત્વે નોક્તં, તેન કન્યાં ચેતિ બોદ્ધવ્યમ્; અતો ન પ્રતિમાસીયેન કર્મણા પુત્રજન્મૈવ પરં ભવતીતિ વ્યાકૃતમ્||૩૨||

Adhikarana 20 (33) · Śloka 33

પ્રાક્ ચૈવાસ્યા નવમાન્માસાત્ સૂતિકાગારં કારયેદપહૃતાસ્થિશર્કરાકપાલે દેશે પ્રશસ્તરૂપરસગન્ધાયાં ભૂમૌ પ્રાગ્દ્વારમુદગ્દ્વારં વા બૈલ્વાનાં કાષ્ઠાનાં તૈન્દુકૈઙ્ગુદકાનાં ભાલ્લાતકાનાં વાર(રુ)ણાનાં ખાદિરાણાં વા; યાનિ ચાન્યાન્યપિ બ્રાહ્મણાઃ શંસેયુરથર્વવેદવિદસ્તેષાં; વસનાલેપનાચ્છાદનાપિધાનસમ્પદુપેતં વાસ્તુવિદ્યાહૃદયયોગાગ્નિસલિલોદૂખલવર્ચઃસ્થાનસ્નાનભૂમિમહાનસમૃતુસુખં ચ||૩૩||

યત્ર ગર્ભિણી પ્રસૂતા યત્ર ચ તિષ્ઠતિ તત્ સૂતિકાગારમુચ્યતે| બિલ્વાદીનાં કાષ્ઠાનામગારં કારયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| વારણઃ પુન્નાગઃ, વરુણો વા| વસનં વસ્ત્રમ્, આચ્છાદનમ્ આસ્તરણમ્, અપિધાનં કપાટમ્| વાસ્તુવિદ્યાહૃદયં વાસ્તુવિદ્યાતત્ત્વં, તદ્યોગાદગ્ન્યાદીનાં સ્થાનં યત્ર ગૃહે તત્તથા; વાસ્તુવિન્મતેન વિભક્તાગ્ન્યાદિસ્થાનં તદ્ગૃહં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ| વર્તમાનર્તુમપેક્ષ્ય સુખમૃતુસુખમ્||૩૩||

Adhikarana 21 (34) · Śloka 34

તત્ર સર્પિસ્તૈલમધુસૈન્ધવસૌવર્ચલકાલવિડ્લવણવિડઙ્ગકુષ્ઠકિલિમનાગર- પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલહસ્તિપિપ્પલીમણ્ડૂકપર્ણ્યેલાલાઙ્ગલીવચાચવ્યચિત્રકચિરબિલ્વ- હિઙ્ગુસર્ષપલશુનકતકકણકણિકાનીપાતસીબલ્વજભૂર્જકુલત્થમૈરેયસુરાસવાઃ સન્નિહિતાઃ સ્યુઃ; તથાઽશ્માનૌ દ્વૌ, દ્વે કુ(ચ)ણ્ડમુસલે, દ્વે ઉદૂખલે, ખરવૃષભશ્ચ , દ્વૌ ચ તીક્ષ્ણૌ સૂચીપિપ્પલકૌ સૌવર્ણરાજતૌ, શસ્ત્રાણિ ચ તીક્ષ્ણાયસાનિ, દ્વૌ ચ બિલ્વમયૌ પર્યઙ્કૌ, તૈન્દુકૈઙ્ગુદાનિ ચ કાષ્ઠાન્યગ્નિસન્ધુક્ષણાનિ, સ્ત્રિયશ્ચ બહ્વ્યો બહુશઃ પ્રજાતાઃ સૌહાર્દયુક્તાઃ સતતમનુરક્તાઃ પ્રદક્ષિણાચારાઃ પ્રતિપત્તિકુશલાઃ પ્રકૃતિવત્સલાસ્ત્યક્તવિષાદાઃ ક્લેશસહિન્યોઽભિમતાઃ, બ્રાહ્મણાશ્ચાથર્વવેદવિદઃ; યચ્ચાન્યદપિ તત્ર સમર્થં મન્યેત, યચ્ચાન્યચ્ચ બ્રાહ્મણા બ્રૂયુઃ સ્ત્રિયશ્ચ વૃદ્ધાસ્તત્ કાર્યમ્||૩૪||

સર્પિસ્તૈલાદીનાં ચાત્ર ગૃહે સ્થાપનીયાનાં વક્તવ્ય એવ તાવદુપયોગઃ; બહુત્વેન યેષાં તુ ન વક્તવ્યસ્તેષામપ્યયમુપયોગ ઉન્નેયઃ| કિલિમં દેવદારુ| કણઃ ‘કુણ્ડક’ ઇતિ ખ્યાતઃ; કણિકા તુ કુણ્ડકાત્ સ્થૂલાસ્તણ્ડુલાવયવા ઉચ્યન્તે| તણ્ડુલા યેન કુડ્યન્તે તન્મુસલમ્| કુણ્ડમુસલે ઇતિ હ્રસ્વમુસલે, કિંવા ‘ચણ્ડમુસલે’ ઇતિ પાઠઃ; તદા ગુરુતરમુસલે ઇત્યર્થઃ| યદ્યપિ મુસલગ્રહણં નિષિદ્ધં, તથાઽપ્યુત્તરકાલં દ્વારે મુસલસ્થાપનં વક્તવ્યમિતિ સાધુ મુસલોપાદાનમ્| સૂચ્યાકારે શસ્ત્રે સૂચીપિપ્પલકૌ; કિંવા સૂચી યત્ર સ્થાપ્યતે સ સૂચીપિપ્પલકઃ| પર્યઙ્કઃ ખટ્વા| સમર્થં મન્યેતેતિ ઉપયુક્તં મન્યેત||૩૪||

Adhikarana 22 (35) · Śloka 35

તતઃ પ્રવૃત્તે નવમે માસે પુણ્યેઽહનિ પ્રશસ્તનક્ષત્રયોગમુપગતે પ્રશસ્તે ભગવતિ શશિનિ કલ્યાણે કલ્યાણે ચ કરણે મૈત્રે મુહૂર્તે શાન્તિં હુત્વા ગોબ્રાહ્મણમગ્નિમુદકં ચાદૌ પ્રવેશ્ય ગોભ્યસ્તૃણોદકં મધુલાજાંશ્ચ પ્રદાય બ્રાહ્મણેભ્યોઽક્ષતાન્ સુમનસો નાન્દીમુખાનિ ચ ફલાનીષ્ટાનિ દત્ત્વોદકપૂર્વમાસનસ્થેભ્યોઽભિવાદ્ય પુનરાચમ્ય સ્વસ્તિ વાચયેત્| તતઃ પુણ્યાહશબ્દેન ગોબ્રાહ્મણં સમનુવર્તમાના પ્રદક્ષિણં પ્રવિશેત્ સૂતિકાગારમ્| તત્રસ્થા ચ પ્રસવકાલં પ્રતીક્ષેત||૩૫||

શાન્તિં કૃત્વેતિ શાન્તિહોમં કૃત્વા| નાન્દીમુખાનિ ચ ફલાનિ નાન્દીમુખશ્રાદ્ધાય હિતાનિ ફલાનિ; કિંવા નાન્દી મુરજઃ, તન્મુખાકૃતીનિ ફલાનિ ખર્જૂરાદીનિ| પુણ્યાહશબ્દો મઙ્ગલશબ્દઃ| પ્રદક્ષિણં યથા ભવતિ તથા ગોબ્રાહ્મણં સમનુવર્તમાના ||૩૫||

Adhikarana 23 (36-40) · Śloka 40

તસ્યાસ્તુ ખલ્વિમાનિ લિઙ્ગાનિ પ્રજનનકાલમભિતો ભવન્તિ; તદ્યથા- ક્લમો ગાત્રાણાં, ગ્લાનિરાનનસ્ય, અક્ષ્ણોઃ શૈથિલ્યં, વિમુક્તબન્ધનત્વમિવ વક્ષસઃ, કુક્ષેરવસ્રંસનમ્, અધોગુરુત્વં, વઙ્ક્ષણબસ્તિકટીકુક્ષિપાર્શ્વપૃષ્ઠનિસ્તોદઃ, યોનેઃ પ્રસ્રવણમ્, અનન્નાભિલાષશ્ચેતિ; તતોઽનન્તરમાવીનાં પ્રાદુર્ભાવઃ, પ્રસેકશ્ચ ગર્ભોદકસ્ય||૩૬|| આવીપ્રાદુર્ભાવે તુ ભૂમૌ શયનં વિદધ્યાન્મૃદ્વાસ્તરણોપપન્નમ્| તદધ્યાસીત સા| તાં તતઃ સમન્તતઃ પરિવાર્ય યથોક્તગુણાઃ સ્ત્રિયઃ પર્યુપાસીરન્નાશ્વાસયન્ત્યો વાગ્ભિર્ગ્રાહિણીયાભિઃ સાન્ત્વનીયાભિશ્ચ||૩૭|| સા ચેદાવીભિઃ સઙ્ક્લિશ્યમાના ન પ્રજાયેતાથૈનાં બ્રૂયાત્- ઉત્તિષ્ઠ, મુસલમન્યતરં ગૃહીષ્વ, અનેનૈતદુલૂખલં ધાન્યપૂર્ણં મુહુર્મુહુરભિજહિ મુહુર્મુહુરવજૃમ્ભસ્વ ચઙ્ક્રમસ્વ ચાન્તરાઽન્તરેતિ; એવમુપદિશન્ત્યેકે| તન્નેત્યાહ ભગવાનાત્રેયઃ| દારુણવ્યાયામવર્જનં હિ ગર્ભિણ્યાઃ સતતમુપદિશ્યતે, વિશેષતશ્ચ પ્રજનનકાલે પ્રચલિતસર્વધાતુદોષાયાઃ સુકુમાર્યા નાર્યા મુસલવ્યાયામસમીરિતો વાયુરન્તરં લબ્ધ્વા પ્રાણાન્ હિંસ્યાત્, દુષ્પ્રતીકારતમા હિ તસ્મિન્ કાલે વિશેષેણ ભવતિ ગર્ભિણી; તસ્માન્મુસલગ્રહણં પરિહાર્યમૃષયો મન્યન્તે, જૃમ્ભણં ચઙ્ક્રમણં ચ પુનરનુષ્ઠેયમિતિ| અથાસ્યૈ દદ્યાત્ કુષ્ઠૈલાલાઙ્ગલિકીવચાચિત્રકચિરબિલ્વચવ્યચૂર્ણમુપઘ્રાતું, સા તન્મુહુર્મુહુરુપજિઘ્રેત્, તથા ભૂર્જપત્રધૂમં શિંશપાસારધૂમં વા| તસ્યાશ્ચાન્તરાઽન્તરા કટીપાર્શ્વપૃષ્ઠસક્થિદેશાનીષદુષ્ણેન તૈલેનાભ્યજ્યાનુસુખમવમૃદ્નીયાત્ | અનેન કર્મણા ગર્ભોઽવાક્ પ્રતિપદ્યતે||૩૮|| સ યદા જાનીયાદ્વિમુચ્ય હૃદયમુદરમસ્યાસ્ત્વાવિશતિ, બસ્તિશિરોઽવગૃહ્ણાતિ, ત્વરયન્ત્યેનામાવ્યઃ, પરિવર્તતેઽધો ગર્ભ ઇતિ; અસ્યામવસ્થાયાં પર્યઙ્કમેનામારોપ્ય પ્રવાહયિતુમુપક્રમેત| કર્ણે ચાસ્યા મન્ત્રમિમમનુકૂલા સ્ત્રી જપેત્- ‘ક્ષિતિર્જલં વિયત્તેજો વાયુર્વિષ્ણુઃ પ્રજાપતિઃ| સગર્ભાં ત્વાં સદા પાન્તુ વૈશલ્યં ચ દિશન્તુ તે| પ્રસૂષ્વ ત્વમવિક્લિષ્ટમવિક્લિષ્ટા શુભાનને!| કાર્તિકેયદ્યુતિં પુત્રં કાર્તિકેયાભિરક્ષિતમ્’ ઇતિ||૩૯|| તાશ્ચૈનાં યથોક્તગુણાઃ સ્ત્રિયોઽનુશિષ્યુઃ- અનાગતાવીર્મા પ્રવાહિષ્ઠાઃ; યા હ્યનાગતાવીઃ પ્રવાહતે વ્યર્થમેવાસ્યાસ્તત્ કર્મ ભવતિ, પ્રજા ચાસ્યા વિકૃતા વિકૃતિમાપન્ના ચ, શ્વાસકાસશોષપ્લીહપ્રસક્તા વા ભવતિ| યથા હિ ક્ષવથૂદ્ગારવાતમૂત્રપુરીષવેગાન્ પ્રયતમાનોઽપ્યપ્રાપ્તકાલાન્ન લભતે કૃચ્છ્રેણ વાઽપ્યવાપ્નોતિ , તથાઽનાગતકાલં ગર્ભમપિ પ્રવાહમાણા; યથા ચૈષામેવ ક્ષવથ્વાદીનાં સન્ધારણમુપઘાતાયોપપદ્યતે, તથા પ્રાપ્તકાલસ્ય ગર્ભસ્યાપ્રવાહણમિતિ| સા યથાનિર્દેશં કુરુષ્વેતિ વક્તવ્યા સ્યાત્| તથા ચ કુર્વતી શનૈઃ પૂર્વં પ્રવાહેત, તતોઽનન્તરં બલવત્તરમ્| તસ્યાં ચ પ્રવાહમાણાયાં સ્ત્રિયઃ શબ્દં કુર્યુઃ- ‘પ્રજાતા પ્રજાતા ધન્યં ધન્યં પુત્રમ્’ ઇતિ| તથાઽસ્યા હર્ષેણાપ્યાય્યન્તે પ્રાણાઃ||૪૦||

ઉપદેષ્ટવ્યાર્થાભિધાયિની વાક્ ગ્રાહણીયા| અવજૃમ્ભસ્વેતિ ગાત્રાણિ પ્રસારયસ્વ| અન્તરં લબ્ધ્વેતિ હેતુમાસાદ્ય||૩૬-૪૦||

Adhikarana 24 (41) · Śloka 41

યદા ચ પ્રજાતા સ્યાત્તદૈવૈનામવેક્ષેત- કાચિદસ્યા અપરા પ્રપન્ના ન વેતિ| તસ્યાશ્ચેદપરા ન પ્રપન્ના સ્યાદથૈનામન્યતમા સ્ત્રી દક્ષિણેન પાણિના નાભેરુપરિષ્ટાદ્બલવન્નિપીડ્ય સવ્યેન પાણિના પૃષ્ઠત ઉપસઙ્ગૃહ્ય તાં સુનિર્ધૂતં નિર્ધુનુયાત્| અથાસ્યાઃ પાર્ષ્ણ્યા શ્રોણીમાકોટયેત્| અસ્યાઃ સ્ફિચાવુપસઙ્ગૃહ્ય સુપીડિતં પીડયેત્| અથાસ્યા બાલવેણ્યા કણ્ઠતાલુ પરિમૃશેત્| ભૂર્જપત્રકાચમણિસર્પનિર્મોકૈશ્ચાસ્યા યોનિં ધૂપયેત્| કુષ્ઠતાલીસકલ્કં બલ્વજયૂષે મૈરેયસુરામણ્ડે તીક્ષ્ણે કૌલત્થે વ યૂષે મણ્ડૂકપર્ણીપિપ્પલીસમ્પાકે વા સમ્પ્લાવ્ય પાયયેદેનામ્| તથા સૂક્ષ્મૈલાકિલિમકુષ્ઠનાગર વિડઙ્ગપિપ્પલીકાલાગુરુચવ્યચિત્રકોપકુઞ્ચિકાકલ્કં ખરવૃષભસ્ય વા જીવતો દક્ષિણં કર્ણમુત્કૃત્ય દૃષદિ જર્જરીકૃત્ય બલ્વજક્વાથાદીનામાપ્લાવનાનામન્યતમે પ્રક્ષિપ્યાપ્લાવ્ય મુહૂર્તસ્થિતમુદ્ધૃત્ય તદાપ્લાવનં પાયયેદેનામ્| શતપુષ્પાકુષ્ઠમદનહિઙ્ગુસિદ્ધસ્ય ચૈનાં તૈલસ્ય પિચું ગ્રાહયેત્| અતશ્ચૈવાનુવાસયેત્| એતૈરેવ ચાપ્લાવનૈઃ ફલજીમૂતેક્ષ્વાકુધામાર્ગવકુટજકૃતવેધનહસ્તિપિપ્પલ્યુપહિતૈરાસ્થાપયેત્| તદાસ્થાપનમસ્યાઃ સહ વાતમૂત્રપુરીષૈર્નિર્હરત્યપરામાસક્તાં વાયોરેવાપ્રતિલોમગત્વાત્ | અપરાં હિ વાતમૂત્રપુરીષાણ્યન્યાનિ ચાન્તર્બહિર્માર્ગાણિ સજ્જન્તિ||૪૧||

સુનિર્ધૂતમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્| આકોટયેદિતિ પીડયેત્| બાલકૃતા વેણી બાલવેણી| બલ્વજયૂષઃ બલ્વજક્વાથઃ| મણ્ડૂકપિપ્પલી મણ્ડૂકપર્ણી; કિંવા મણ્ડૂકા મણ્ડૂકપર્ણી, પિપ્પલી પિપ્પલ્યેવ, તયોઃ સમ્પાકઃ ક્વાથ ઇત્યર્થઃ| તથેત્યનેન બલ્વજયૂષાદૌ સૂક્ષ્મૈલાદીનાં પાનં વિધીયતે| ખરવૃષભશ્ચણ્ડબલીબર્દઃ| એતૈરેવ ચેતિ બલ્વજયુષાદિભિઃ| અન્તર્બહિર્માર્ગાણિ સજ્જન્તીતિ બહિર્ગમનશીલાનિ પુરીષાદીનિ, અન્તઃ અભ્યન્તરદેશે સંસક્તાનિ ભવન્તિ||૪૧||

Adhikarana 25 (42-43) · Śloka 43

તસ્યાસ્તુ ખલ્વપરાયાઃ પ્રપતનાર્થે કર્મણિ ક્રિયમાણે જાતમાત્રસ્યૈવ કુમારસ્ય કાર્યાણ્યેતાનિ કર્માણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- અશ્મનોઃ સઙ્ઘટ્ટનં કર્ણયોર્મૂલે, શીતોદકેનોષ્ણોદકેન વા મુખપરિષેકઃ , તથા સ ક્લેશવિહતાન્ પ્રાણાન્ પુનર્લભેત| કૃષ્ણકપાલિકાશૂર્પેણ ચૈનમભિનિષ્પુણીયુર્યદ્યચેષ્ટઃ સ્યાદ્ યાવત્ પ્રાણાનાં પ્રત્યાગમનમ્ (તત્તત્ સર્વમેવ કાર્યમ્)| તતઃ પ્રત્યાગતપ્રાણં પ્રકૃતિભૂતમભિસમીક્ષ્ય સ્નાનોદકગ્રહણાભ્યામુપપાદયેત્||૪૨|| અથાસ્ય તાલ્વોષ્ઠકણ્ઠજિહ્વાપ્રમાર્જનમારભેતાઙ્ગુલ્યા સુપરિલિખિતનખયા સુપ્રક્ષાલિતોપધાનકાર્પાસસપિચુમત્યા| પ્રથમં પ્રમાર્જિતાસ્યસ્ય ચાસ્ય શિરસ્તાલુ કાર્પાસપિચુના સ્નેહગર્ભેણ પ્રતિસઞ્છાદયેત્| તતોઽસ્યાનન્તરં સૈન્ધવોપહિતેન સર્પિષા કાર્યં પ્રચ્છર્દનમ્||૪૩||

શીતોદકેનોષ્ણોદકેન વેતિ વિકલ્પો ઋતુભેદેન જ્ઞેયઃ; ગ્રીષ્મકાલે શીતોદકેન, શીતકાલે તૂષ્ણોદકેનેત્યર્થઃ| ક્લેશવિહતાનિતિ યોનિયન્ત્રપીડનાદિક્લેશપરાહતાન્| કૃષ્ણકપાલિકા ઈષિકા નલમુઞ્જવંશાદિભવા, તત્કૃતઃ શૂર્પઃ કૃષ્ણકપાલિકાશૂર્પઃ; તેન નિષ્પુણીયુઃ વીજયેયુરિત્યર્થઃ| અથ કિયન્તં કાલં તદ્વીજનમિત્યાહ- યાવત્ પ્રાણાનાં પ્રત્યાગમનમિતિ | ઉદકગ્રહણં મલમાર્ગશૌચાર્થમ્| ઉપધાનમ્ આવરણં, તચ્ચેહાઙ્ગુલ્યા કાર્પાસપિચુનૈવ||૪૨-૪૩||

Adhikarana 26 (44) · Śloka 44

તતઃ કલ્પનં નાડ્યાઃ| અતસ્તસ્યાઃ કલ્પનવિધિમુપદેક્ષ્યામઃ- નાભિબન્ધનાત્ પ્રભૃત્યષ્ટાઙ્ગુલમભિજ્ઞાનં કૃત્વા છેદનાવકાશસ્ય દ્વયોરન્તરયોઃ શનૈર્ગૃહીત્વા તીક્ષ્ણેન રૌક્મરાજતાયસાનાં છેદનાનામન્યતમેનાર્ધધારેણ છેદયેત્| તામગ્રે સૂત્રેણોપનિબધ્ય કણ્ઠેઽસ્ય શિથિલમવસૃજેત્| તસ્ય ચેન્નાભિઃ પચ્યેત, તાં લોધ્રમધુકપ્રિયઙ્ગુસુરદારુહરિદ્રાકલ્કસિદ્ધેન તૈલેનાભ્યજ્યાત્, એષામેવ તૈલૌષધાનાં ચૂર્ણેનાવચૂર્ણયેત્| ઇતિ નાડીકલ્પનવિધિરુક્તઃ સમ્યક્||૪૪||

અષ્ટાઙ્ગુલમભિજ્ઞાનં કૃત્વેતિ અષ્ટાઙ્ગુલે ચિહ્નં કૃત્વા| અર્ધધારઃ તિર્યગ્ધારઃ શસ્ત્રવિશેષઃ| તામિતિ ચ્છિન્નાવશિષ્ટાઙ્ગુલાં નાડીમ્| કણ્ઠેઽવસૃજેદિતિ નાડ્યગ્રબદ્ધં સૂત્રં કુમારસ્ય કણ્ઠે નિબધ્નીયાત્||૪૪||

Adhikarana 27 (45) · Śloka 45

અસમ્યક્કલ્પને હિ નાડ્યા આયામવ્યાયામોત્તુણ્ડિતા-પિણ્ડલિકા-વિનામિકા-વિજૃમ્ભિકાબાધેભ્યો ભયમ્| તત્રાવિદાહિભિર્વાતપિત્તપ્રશમનૈરભ્યઙ્ગોત્સાદનપરિષેકૈઃ સર્પિર્ભિશ્ચોપક્રમેત ગુરુલાઘવમભિસમીક્ષ્ય||૪૫||

નાડ્યા અવિધિકલ્પને દોષમાહ- અસમ્યગિત્યાદિ| આયામો દૈર્ઘ્યં, વ્યાયામો વિસ્તારઃ, તાભ્યામુત્તુણ્ડિતા આયામવ્યાયામોત્તુણ્ડિતા, દીર્ઘપીનત્વયુતેત્યર્થઃ; પિણ્ડલિકા પરિમણ્ડલયુતા; વિનામિકા અન્તોચ્છૂના મધ્યનિમ્ના; વિજૃમ્ભિકા તુ મુહુર્મુહુર્વૃદ્ધિમતી| ગુરુલાઘવમભિસમીક્ષ્યેતિ નાડીપાકકારકપિત્તે તથા વાતે ચાયામવ્યાયામોત્તુણ્ડિતાદિવિકારચતુષ્ટયકારકે યો દોષો ગુરુઃ સ ઉપચરિતવ્યસ્ત્વરયેત્યર્થઃ||૪૫||

Adhikarana 28 (46) · Śloka 46

અતોઽનન્તરં જાતકર્મ કુમારસ્ય કાર્યમ્| તદ્યથા- મધુસર્પિષી મન્ત્રોપમન્ત્રિતે યથામ્નાયં પ્રથમં પ્રાશિતું દદ્યાત્| સ્તનમત ઊર્ધ્વમેતેનૈવ વિધિના દક્ષિણં પાતું પુરસ્તાત્ પ્રયચ્છેત્| અથાતઃ શીર્ષતઃ સ્થાપયેદુદકુમ્ભં મન્ત્રોપમન્ત્રિતમ્||૪૬||

જાતમાત્રસ્ય વેદોક્તં કર્મ જાતકર્મ| યથામ્નાયમિતિ યથાગમં મન્ત્રોપમન્ત્રિતે| એતેનૈવ વિધિનેતિ સ્તન(ન્ય)મપ્યભિમન્ત્રિતં પાયયેદિત્યર્થઃ||૪૬||

Adhikarana 29 (47) · Śloka 47

અથાસ્ય રક્ષાં વિદધ્યાત્- આદાનીખદિરકર્કન્ધુપીલુપરૂષકશાખાભિરસ્યા ગૃહં સમન્તતઃ પરિવારયેત્| સર્વતશ્ચ સૂતિકાગારસ્ય સર્ષપાતસીતણ્ડુલકણકણિકાઃ પ્રકિરેયુઃ| તથા તણ્ડુલબલિહોમઃ સતતમુભયકાલં ક્રિયેતાનામકર્મણઃ | દ્વારે ચ મુસલં દેહલીમનુ તિરશ્ચીનં ન્યસેત્| વચાકુષ્ઠક્ષૌમકહિઙ્ગુસર્ષપાતસીલશુનકણકણિકાનાં રક્ષોઘ્નસમાખ્યાતાનાં ચૌષધીનાં પોટ્ટલિકાં બદ્ધ્વા સૂતિકાગારસ્યોત્તરદેહલ્યામવસૃજેત્, તથા સૂતિકાયાઃ કણ્ઠે સપુત્રાયાઃ, સ્થાલ્યુદકકુમ્ભપર્યઙ્કેષ્વપિ, તથૈવ ચ દ્વયોર્દ્વારપક્ષયોઃ| કણકકણ્ટકેન્ધનવાનગ્નિસ્તિન્દુકકાષ્ઠેન્ધનશ્ચાગ્નિઃ સૂતિકાગારસ્યાભ્યન્તરતો નિત્યં સ્યાત્| સ્ત્રિયશ્ચૈનાં યથોક્તગુણાઃ સુહૃદશ્ચાનુશ્ચાનુજાગૃયુર્દશાહં દ્વાદશાહં વા| અનુપરતપ્રદાનમઙ્ગલાશીઃસ્તુતિગીતવાદિત્રમન્નપાનવિશદમનુરક્તપ્રહૃષ્ટજનસમ્પૂર્ણં ચ તદ્વેશ્મ કાર્યમ્| બ્રાહ્મણશ્ચાથર્વવેદવિત્ સતતમુભયકાલં શાન્તિં જુહુયાત્ સ્વસ્ત્યયનાર્થં કુમારસ્ય તથા સૂતિકાયાઃ| ઇત્યેતદ્રક્ષાવિધાનમુક્તમ્||૪૭||

આદાની ઘોષકભેદઃ| તણ્ડુલબલિહોમઃ કિયત્કાલં કર્તવ્ય ઇત્યાહ- આનામકર્મણ ઇતિ|- દશાહં યાવદિત્યર્થઃ; દશાહે તુ નામકર્મ ભવિષ્યતિ| જતૂકર્ણેઽપ્યુક્તં- “તણ્ડુલબલિહોમો દ્વિકાલમાદશાહમ્” ઇતિ| રક્ષોઘ્નસમાખ્યાતાનામિત્યનેન ગુગ્ગુલ્વાદીન્ ગ્રાહયતિ| ઉત્તરદેહલ્યામિતિ દ્વારોપરિ; અન્યે તુ દેહલીં દ્વારાધઃકાષ્ઠમાહુઃ||૪૭||

Adhikarana 30 (48) · Śloka 48

સૂતિકાં તુ ખલુ બુભુક્ષિતાં વિદિત્વા સ્નેહં પાયયેત પરમયા શક્ત્યા સર્પિસ્તૈલં વસાં મજ્જાનં વા સાત્મ્યીભાવમભિસમીક્ષ્ય પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરચૂર્ણસહિતમ્| સ્નેહં પીતવત્યાશ્ચ સર્પિસ્તૈલાભ્યામભ્યજ્ય વેષ્ટયેદુદરં મહતાઽચ્છેન વાસસા; તથા તસ્યા ન વાયુરુદરે વિકૃતિમુત્પાદયત્યનવકાશત્વાત્| જીર્ણે તુ સ્નેહે પિપ્પલ્યાદિભિરેવ સિદ્ધાં યવાગૂં સુસ્નિગ્ધાં દ્રવાં માત્રશઃ પાયયેત્| ઉભયતઃકાલં ચોષ્ણોદકેન ચ પરિષેચયેત્ પ્રાક્ સ્નેહયવાગૂપાનાભ્યામ્| એવં પઞ્ચરાત્રં સપ્તરાત્રં વાઽનુપાલ્ય ક્રમેણાપ્યાયયેત્| સ્વસ્થવૃત્તમેતાવત્ સૂતિકાયાઃ||૪૮||

કુમારસ્ય જાતકર્માભિધાય સૂતિકાયાઃ કર્તવ્યમાહ- સૂતિકાં ત્વિત્યાદિ| બુભુક્ષિતામિત્યનેન યાવતા કાલેન બુભુક્ષિતા ભવતિ તદા સ્નેહપાનં કર્તવ્યમ્| પરમયા શક્ત્યેતિ ઉત્તમયા શક્ત્યા લક્ષિતા સ્નેહં પિબેત્; ‘યાવતા સ્નેહેન બલવિરોધો ન ભવતિ તાવન્માત્રં સ્નેહં પિબેત્’ ઇત્યધ્યાહર્તવ્યમ્| સાત્મ્યીભાવમભિસમીક્ષ્યેતિ સર્પિરાદિષુ યદ્યસ્યાઃ સાત્મ્યં તત્ તસ્યૈ દેયમ્| અચ્છેનેતિ નિર્મલેન| ઉભયતઃકાલમિતિ પદમુષ્ણોદકેન પરિષેચયેદિત્યનેન યોજ્યમ્| તદેવ કાલદ્વયમાહ- પ્રાગિત્યાદિ| પૌર્વાહ્ણિકઃ સ્નેહપાનપરિષેકઃ કારયિતવ્યઃ, તથા જીર્ણે સ્નેહે પરિષેચિતાં યવાગૂઃ પાયયિતવ્યેત્યર્થઃ| અયં તુ વ્યવહારો નાનૂપદેશે પ્રબલકફત્વાત્ પ્રાણિનાં, કિન્તુ જાઙ્ગલદેશવ્યવહાર ઇતિ જ્ઞેયમ્||૪૮||

Adhikarana 31 (49) · Śloka 49

તસ્યાસ્તુ ખલુ યો વ્યાધિરુત્પદ્યતે સ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવત્યસાધ્યો વા, ગર્ભવૃદ્ધિક્ષયિતશિથિલસર્વધાતુત્વાત્, પ્રવાહણવેદનાક્લેદનરક્તનિઃસ્રુતિવિશેષશૂન્યશરીરત્વાચ્ચ; તસ્માત્તાં યથોક્તેન વિધિનોપચરેત્; ભૌતિકજીવનીયબૃંહણીયમધુરવાતહરસિદ્ધૈરભ્યઙ્ગોત્સાદનપરિષેકાવગાહનાન્નપાનવિધિભિર્વિશેષતશ્ચોપચરેત્; વિશેષતો હિ શૂન્યશરીરાઃ સ્ત્રિયઃ પ્રજાતા ભવન્તિ||૪૯||

સૂતિકાયા મિથ્યોપચારેણ વ્યાધિર્ભવન્ કૃચ્છ્રસાધ્યોઽસાધ્યો વા યથા ભવતિ તથા દર્શયન્ યથોક્તક્રમસ્યાવધાનેન કર્તવ્યતાં દર્શયિતુમાહ- તસ્યાસ્ત્વિત્યાદિ| ગર્ભવૃદ્ધ્યા ધાત્વન્તરાપોષણેન ક્ષયિતાશ્ચ શિથિલીકૃતાશ્ચ સર્વે ધાતવો યસ્યાઃ સા તથા| ગર્ભવ્યપગમ એતાવચ્છરીરશૂન્યત્વે હેતુઃ તથા પ્રવાહણવેદનાક્લેદરક્તનિઃસ્રુતિશ્ચ વિશેષેણ હેતુરિત્યાહ- પ્રવાહણેત્યાદિ| યથોક્તેનેતિ સ્નેહપાનાદિના| એતેન યથોક્તવિધિકરણમેવ દુશ્ચિકિત્સ્યસ્ય સૂતિકાવ્યાધેર્નિદાનવર્જનરૂપમુત્તમં ભેષજમિતિ દર્શયતિ| યત્તૂત્પન્ને વ્યાધૌ વિહિતં ભેષજં તત્ પ્રાયો ન સિધ્યતીતિ કૃત્વા નેહોક્તમ્| ભૌતિકં ભૂતહરમ્||૪૯||

Adhikarana 32 (50) · Śloka 50

દશમે ત્વહનિ સપુત્રા સ્ત્રી સર્વગન્ધૌષધૈર્ગૌરસર્ષપલોધ્રૈશ્ચ સ્નાતા લઘ્વહતશુચિવસ્ત્રં પરિધાય પવિત્રેષ્ટલઘુવિચિત્રભૂષણવતી ચ સંસ્પૃશ્ય મઙ્ગલાન્યુચિતામર્ચયિત્વા ચ દેવતાં શિખિનઃ શુક્લવાસસોઽવ્યઙ્ગાંશ્ચ બ્રાહ્મણાન્ સ્વસ્તિ વાચયિત્વા કુમારમહતાનાં ચ વાસસાં સઞ્ચયે પ્રાક્શિરસમુદક્શિરસં વા સંવેશ્ય દેવતાપૂર્વં દ્વિજાતિભ્યઃ પ્રણમતીત્યુક્ત્વા કુમારસ્ય પિતા દ્વે નામની કારયેન્નાક્ષત્રિકં નામાભિપ્રાયિકં ચ| તત્રાભિપ્રાયિકં ઘોષવદાદ્યન્તસ્થાન્તમૂષ્માન્તં વાઽવૃદ્ધં ત્રિપુરુષાનૂકમનવપ્રતિષ્ઠિતં, નાક્ષાત્રિકં તુ નક્ષત્રદેવતાસમાનાખ્યં દ્વ્યક્ષરં ચતુરક્ષરં વા||૫૦||

ઉચિતામિતિ યા યસ્ય દેવતા સદા પૂજ્યત્વેનોચિતા તામર્ચયિત્વા| શિખિન ઇતિ પાવકાન્; કિંવા શિખા ચૂડા તદ્વતો બ્રાહ્મણાનમુણ્ડાન્| નક્ષત્રદેવતાસંયુક્તમિતિ યસ્મિન્ નક્ષત્રે કુમારો જાતસ્તસ્ય નક્ષત્રસ્ય યા દેવતા જ્યોતિઃશાસ્ત્રે, તસ્યા નામ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ| કિંવા ‘દ્વે નામની કારયેત્તન્નાક્ષત્રિકમાભિપ્રાયિકં ચ’ ઇત્યાદિપાઠઃ| તત્રાપિ નાક્ષત્રિકં વ્યાખ્યાતમેવ; આભિપ્રાયિકેષુ ઘોષવદિત્યાદિ વિશેષણમ્| ઘોષા વર્ગચતુર્થા ‘ઘઝઢધભાઃ’, અન્તસ્થા ‘યરલવાઃ’, ‘શષસહા’ ઊષ્માણઃ||૫૦||

Adhikarana 33 (51) · Śloka 51

વૃત્તે ચ નામકર્મણિ કુમારં પરીક્ષિતુમુપક્રમેતાયુષઃ પ્રમાણજ્ઞાનહેતોઃ| તત્રેમાન્યાયુષ્મતાં કુમારાણાં લક્ષણાનિ ભવન્તિ| તદ્યથા- એકૈકજા મૃદવોઽલ્પાઃ સ્નિગ્ધાઃ સુબદ્ધમૂલાઃ કૃષ્ણાઃ કેશાઃ પ્રશસ્યન્તે, સ્થિરા બહલા ત્વક્, પ્રકૃત્યાઽતિસમ્પન્નમીષત્પ્રમાણાતિવૃત્તમનુરૂપમાતપત્રોપમં શિરઃ, વ્યૂઢં દૃઢં સમં સુશ્લિષ્ટશઙ્ખસન્ધ્યૂર્ધ્વવ્યઞ્જનસમ્પન્નમુપચિતં વલિભમર્ધચન્દ્રાકૃતિ લલાટં, બહલૌ વિપુલસમપીઠૌ સમૌ નીચૈર્વૃદ્ધૌ પૃષ્ઠતોઽવનતૌ સુશ્લિષ્ટકર્ણપુત્રકૌ મહાચ્છિદ્રૌ કર્ણૌ, ઈષત્પ્રલમ્બિન્યાવસઙ્ગતે સમે સંહતે મહત્યૌ ભ્રુવૌ, સમે સમાહિતદર્શને વ્યક્તભાગવિભાગે બલવતી તેજસોપપન્ને સ્વઙ્ગાપાઙ્ગે ચક્ષુષી, ઋજ્વી મહોચ્છ્વાસા વંશસમ્પન્નેષદવનતાગ્રા નાસિકા, મહદૃજુસુનિવિષ્ટદન્તમાસ્યમ્, આયામવિસ્તારોપપન્ના શ્લક્ષ્ણા તન્વી પ્રકૃતિવર્ણયુક્તા જિહ્વા, શ્લક્ષ્ણં યુક્તોપચયમૂષ્મોપપન્નં રક્તં તાલુ, મહાનદીનઃ સ્નિગ્ધોઽનુનાદી ગમ્ભીરસમુત્થો ધીરઃ સ્વરઃ, નાતિસ્થૂલૌ નાતિકૃશૌ વિસ્તારોપપન્નાવાસ્યપ્રચ્છાદનૌ રક્તાવોષ્ઠૌ, મહત્યૌ હનૂ, વૃત્તા નાતિમહતી ગ્રીવા, વ્યૂઢમુપચિતમુરઃ, ગૂઢં જત્રુ પૃષ્ઠવંશશ્ચ, વિપ્રકૃષ્ટાન્તરૌ સ્તનૌ, અસમ્પાતિની સ્થિરે પાર્શ્વે, વૃત્તપરિપૂર્ણાયતૌ બાહૂ સક્થિની અઙ્ગુલયશ્ચ, મહદુપચિતં પાણિપાદં, સ્થિરા વૃત્તાઃ સ્નિગ્ધાસ્તામ્રાસ્તુઙ્ગાઃ કૂર્માકારાઃ કરજાઃ, પ્રદક્ષિણાવર્તા સોત્સઙ્ગા ચ નાભિઃ, ઉરસ્ત્રિભાગહીના સમા સમુપચિતમાંસા કટી, વૃત્તૌ સ્થિરોપચિતમાંસૌ નાત્યુન્નતૌ નાત્યવનતૌ સ્ફિચૌ, અનુપૂર્વં વૃત્તાવુપચયયુક્તાવૂરૂ, નાત્યુપચિતે નાત્યપચિતે એણીપદે પ્રગૂઢસિરાસ્થિસન્ધી જઙ્ઘે, નાત્યુપચિતૌ નાત્યપચિતૌ ગુલ્ફૌ, પૂર્વોપદિષ્ટગુણૌ પાદૌ કૂર્માકારૌ, પ્રકૃતિયુક્તાનિ વાતમૂત્રપુરીષગુહ્યાનિ તથા સ્વપ્રજાગરણાયાસસ્મિતરુદિતસ્તનગ્રહણાનિ, યચ્ચ કિઞ્ચિદન્યદપ્યનુક્તમસ્તિ તદપિ સર્વં પ્રકૃતિસમ્પન્નમિષ્ટં, વિપરીતં પુનરનિષ્ટમ્| ઇતિ દીર્ઘાયુર્લક્ષણાનિ||૫૧||

નામકર્મણીતિ નામકરણસમયક્રિયમાણહોમાદિકર્મણિ, નામૈવ વા કર્મ નામકર્મ| સ્થિરેતિ અશ્લથા| ઈષત્પ્રમાણાતિવૃત્તં શિર ઇતિ ઉત્સર્ગાપવાદન્યાયેન બોદ્ધવ્યમ્| તેન યદુક્તં પૂર્વં- “ષડઙ્ગુલોત્સેધં દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલપરિણાહં શિરઃ” એતચ્ચાભિધાયોક્તં- “તત્રાયુર્બલં” ઇત્યાદિ યાવત્ “પ્રમાણવતિ શરીરે; વિપર્યયસ્તુ હીનેઽધિકે વા” (વિ.અ.૮) ઇતિ; તત્ર શિરસિ કિઞ્ચિત્પ્રમાણાધિકતા એતદ્વચનાદપવાદભૂતાઽપ્યતીવ પ્રશસ્તા ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| એવં ‘મહદુપચિતં પાણિપાદમ્’ ઇત્યત્રાપિ વ્યાખ્યેયમ્| અનુરૂપમિત્યનેન શરીરાનુરૂપતાં શિરસો દર્શયન્નુક્તલક્ષણાદનતિવૃદ્ધિં શિરસો દર્શયતિ; અતિવૃદ્ધં હિ શરીરાનનુરૂપં ભવતિ, તચ્ચાપ્રશસ્તમેવ| ઊર્ધ્વવ્યઞ્જનમિતિ ઊર્ધ્વરેખાત્રયરૂપલક્ષણયુક્તં; જતૂકર્ણે હિ ત્રિરેખં લલાટમુક્તમ્| નીચૈર્વૃદ્ધાવિતિ અનુદ્ગતૌ સન્તાવનુક્રમવવૃદ્ધૌ| અસઙ્ગતે દૂરાન્તરે| વ્યક્તભાગવિભાગે ઇતિ પ્રવ્યક્તકૃષ્ણશુક્લાદિવિભાગે| શોભનાનિ વર્ત્માદીનિ અઙ્ગાનિ અપાઙ્ગે ચ યયોસ્તે સ્વઙ્ગાપાઙ્ગે| અત્ર અઙ્ગગ્રહણેનૈવ અપાઙ્ગસ્ય લબ્ધસ્યાપિ પુનઃ કરણં વિશેષેણાપાઙ્ગશોભોપદર્શનાર્થમ્ | આસ્યપ્રચ્છાદનૌ આસ્યં પ્રચ્છાદયિતું ક્ષમૌ મુખાવરકૌ| પૃષ્ઠવંશશ્ચ ગૂઢ ઇતિ યોજનીયમ્| અસમ્પાતિની સુનિર્ગતે, કિંવા અલક્ષ્યે| પ્રકૃતિયુક્તેતિ દેહાનુરૂપા| એણીપદે ઇતિ એણીજઙ્ઘાસદૃશે| પ્રકૃતિયુક્તાનીતિ નાતિબહૂનિ નાત્યલ્પાનિ ચ||૫૧||

Adhikarana 34 (52) · Śloka 52

અતો ધાત્રીપરીક્ષામુપદેક્ષ્યામઃ| અથ બ્રૂયાત્- ધાત્રીમાનય સમાનવર્ણાં યૌવનસ્થાં નિભૃતામનાતુરામવ્યઙ્ગામવ્યસનામવિરૂપામજુગુપ્સિતાં દેશજાતીયામક્ષુદ્રામક્ષુદ્રકર્મિણીં કુલે જાતાં વત્સલામરોગાં જીવદ્વત્સાં પુંવત્સાં દોગ્ધ્રીમપ્રમત્તામનુચ્ચારશાયિનીમનન્ત્યાવસાયિનીં કુશલોપચારાં શુચિમશુચિદ્વેષિણીં સ્તનસ્તન્યસમ્પદુપેતામિતિ||૫૨||

સમાનવર્ણામિતિ તુલ્યજાતીયામ્| યૌવનસ્થામિત્યનેન બાલાવૃદ્ધયોરસમ્પૂર્ણક્ષીણધાતુત્વેન તયોર્નિરાસં કરોતિ| નિભૃતામિતિ વિનીતામ્ | અવિરૂપામિતિ અવિકૃતાવયવામ્| અવ્યઙ્ગામિતિ અહીનાઙ્ગીમ્| દેશજાતીયાં સમાનદેશજામ્| અનન્ત્યાવસાયિનીમિતિ શૂદ્રાભિપ્રાયેણ, શૂદ્રસ્ય હિ સવર્ણત્વેન ચાણ્ડાલાદિસ્ત્રી પ્રસક્તા, સા ચ નિષિધ્યતે; બ્રાહ્મણાદીનાં ત્વસવર્ણત્વેનૈવ સા નિરસ્તા; કિંવા બ્રાહ્મણાદીનામપિ પતિતબ્રાહ્મણ્યાદ્યા અનન્ત્યાવસાયિનીમિતિશબ્દેન ક્ષિપ્યતે||૫૨||

Adhikarana 35 (53) · Śloka 53

તત્રેયં સ્તનસમ્પત્- નાત્યૂર્ધ્વૌ નાતિલમ્બાવનતિકૃશાવનતિપીનૌ યુક્તપિપ્પલકૌ સુખપ્રપાનૌ ચેતિ (સ્તનસમ્પત્)||૫૩||

યુક્તપિપ્પલકાવિતિ ઉચ્ચૈઃસ્તનવૃન્તૌ||૫૩||

Adhikarana 36 (54-55) · Śloka 55

સ્તન્યસમ્પત્તુ પ્રકૃતિવર્ણગન્ધરસસ્પર્શમ્, ઉદપાત્રે ચ દુહ્યમાનમુદકં વ્યેતિ પ્રકૃતિભૂતત્વાત્; તત્ પુષ્ટિકરમારોગ્યકરં ચેતિ (સ્તન્યસમ્પત્)||૫૪|| અતોઽન્યથા વ્યાપન્નં જ્ઞેયમ્| તસ્ય વિશેષાઃ- શ્યાવારુણવર્ણં કષાયાનુરસં વિશદમનાલક્ષ્યગન્ધં રૂક્ષં દ્રવં ફેનિલં લઘ્વતૃપ્તિકરં કર્શનં વાતવિકારાણાં કર્તૃ વાતોપસૃષ્ટં ક્ષીરમભિજ્ઞેયં ; કૃષ્ણનીલપીતતામ્રાવભાસં તિક્તામ્લકટુકાનુરસં કુણપરુધિરગન્ધિ ભૃશોષ્ણં પિત્તવિકારાણાં કર્તૃ ચ પિત્તોપસૃષ્ટં ક્ષીરમભિજ્ઞેયમ્, અત્યર્થશુક્લમતિમાધુર્યોપપન્નં લવણાનુરસં ઘૃતતૈલવસામજ્જગન્ધિ પિચ્છિલં તન્તુમદુકપાત્રેઽવસીદછ્લેષ્મવિકારાણાં કર્તૃ શ્લેષ્મોપસૃષ્ટં ક્ષીરમભિજ્ઞેયમ્||૫૫||

ઉદકં વ્યેતીતિ ઉદકં વિશેષેણ એતિ વ્યાપ્નોતીત્યર્થઃ| જતૂકર્ણેઽપ્યુક્તમ્- “ઉદકે વિસર્પત્ ક્ષીરં પ્રશસ્તમ્” ઇતિ| વાતાદિદુષ્ટક્ષીરલક્ષણાન્યાહ- શ્યાવેત્યાદિ| લવણાનુરસમિતિ શ્લેષ્મદુષ્ટે ક્ષીરે દોષદૂષ્યસમ્મૂર્ચ્છનપ્રભાવાજ્જ્ઞેયં, યેન શ્લેષ્મદુષ્ટે લવણરસતા ભવતિ; એતત્પૃથગ્લક્ષણયોગાચ્ચ દ્વન્દ્વસન્નિપાતદુષ્ટિરપ્યુન્નેયા||૫૪-૫૫||

Adhikarana 37 (56) · Śloka 56

તેષાં તુ ત્રયાણામપિ ક્ષીરદોષાણાં પ્રતિવિશેષમભિસમીક્ષ્ય યથાસ્વં યથાદોષં ચ વમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનાનિ વિભજ્ય કૃતાનિ પ્રશમનાય ભવન્તિ| પાનાશનવિધિસ્તુ દુષ્ટક્ષીરાયા યવગોધૂમશાલિષષ્ટિકમુદ્ગહરેણુકકુલત્થસુરાસૌવીરકમૈરેયમેદકલશુનકરઞ્જપ્રાયઃ સ્યાત્| ક્ષીરદોષવિશેષાંશ્ચાવેક્ષ્યાવેક્ષ્ય તત્તદ્વિધાનં કાર્યં સ્યાત્| પાઠામહૌષધસુરદારુમુસ્તમૂર્વાગુડૂચીવત્સકફલકિરાતતિક્તકકટુકરોહિણીસારિવાકષાયાણાં ચ પાનં પ્રશસ્યતે, તથાઽન્યેષાં તિક્તકષાયકટુકમધુરાણાં દ્રવ્યાણાં પ્રયોગઃ ક્ષીરવિકારવિશેષાનભિસમીક્ષ્ય માત્રાં કાલં ચ| ઇતિ ક્ષીરવિશોધનાનિ||૫૬||

ચિકિત્સામાહ- તેષામિત્યાદિ| પ્રતિવિશેષમભિસમીક્ષ્યેતિ પ્રતિ પ્રતિ વાતાદીનાં કોષ્ઠાશ્રયિત્વોદીર્ણત્વાદિશોધનાનુગુણં વિશેષમભિવીક્ષ્ય| યથાસ્વમિત્યનેન શ્લેષ્મણિ વમનં, પિત્તે વિરેચનં, વાયાવાસ્થાપનાનુવાસને, ઇત્યાત્મીયમાત્મીયં સંશોધનં દર્શયતિ| યથાદોષમિત્યનેન પ્રવૃદ્ધે દોષેઽતિમાત્રં સંશોધનં, સ્તોકે સ્તોકમાત્રં દર્શયતિ| વિભજ્યેતિ યથાસ્વમિત્યનેન યોજ્યમ્| ‘પ્રકૃતિવિશેષમ્’ ઇતિ યદા પાઠસ્તદા પ્રકૃતિવિશેષમપિ ધાત્ર્યા અવેક્ષ્ય વમનાદીનાં બહુત્વાલ્પત્વવિશેષઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ| તત્તદ્વિધાનં કાર્યં સ્યાદિતિ તત્તદ્વૃદ્ધદોષપ્રતિકૂલમાહારવિધાનં કાર્યં સ્યાત્| કષાયાણામિતિ બહુવચનાદ્ વ્યસ્તસમસ્તાનાં પાઠાદીનાં કષાયા ગૃહ્યન્તે||૫૬||

Adhikarana 38 (57) · Śloka 57

ક્ષીરજનનાનિ તુ મદ્યાનિ સીધુવર્જ્યાનિ, ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનિ ચ શાકધાન્યમાંસાનિ, દ્રવમધુરામ્લલવણભૂયિષ્ઠાશ્ચાહારાઃ, ક્ષીરિણ્યશ્ચૌષધયઃ, ક્ષીરપાનમનાયાસશ્ચ, વીરણષષ્ટિકશાલીક્ષુવાલિકાદર્ભકુશકાશગુન્દ્રેત્કટમૂલકષાયાણાં ચ પાનમિતિ (ક્ષીરજનનાનિ)||૫૭||

ક્ષીરિણ્યશ્ચ દુગ્ધિકાકલમ્બિકાદયો દૃશ્યમાનક્ષીરાઃ||૫૭||

Adhikarana 39 (58) · Śloka 58

ધાત્રી તુ યદા સ્વાદુબહુલશુદ્ધદુગ્ધા સ્યાત્તદાસ્નાતાનુલિપ્તા શુક્લવસ્ત્રં પરિધાયૈન્દ્રીં બ્રાહ્મીં શતવીર્યાં સહસ્રવીર્યામમોઘામવ્યથાં શિવામરિષ્ટાં વાટ્યપુષ્પીં વિષ્વક્સેનકાન્તાં વા બિભ્રત્યોષધિં કુમારં પ્રાઙ્મુખં પ્રથમં દક્ષિણં સ્તનં પાયયેત્| ઇતિ ધાત્રીકર્મ||૫૮||

અમોઘાદયોઽનન્તરં વ્યાકૃતા એવ| અવ્યથા ગુડૂચી||૫૮||

Adhikarana 40 (59-60) · Śloka 60

અતોઽનન્તરં કુમારાગારવિધિમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- વાસ્તુવિદ્યાકુશલઃ પ્રશસ્તં રમ્યમતમસ્કં નિવાતં પ્રવાતૈકદેશં દૃઢમપગતશ્વાપદપશુદંષ્ટ્રિમૂષિકપતઙ્ગં સુવિભક્તસલિલોલૂખલમૂત્રવર્ચઃસ્થાનસ્નાનભૂમિમહાનસમૃતુસુખં યથર્તુશયનાસનાસ્તરણસમ્પન્નં કુર્યાત્; તથા સુવિહિતરક્ષાવિધાનબલિમઙ્ગલહોમપ્રાયશ્ચિત્તં શુચિવૃદ્ધવૈદ્યાનુરક્તજનસમ્પૂર્ણમ્| ઇતિ કુમારાગારવિધિઃ||૫૯|| શયનાસનાસ્તરણપ્રાવરણાનિ કુમારસ્ય મૃદુલઘુશુચિસુગન્ધીનિ સ્યુઃ; સ્વેદમલજન્તુમન્તિ મૂત્રપુરીષોપસૃષ્ટાનિ ચ વર્જ્યાનિ સ્યુઃ; અસતિ સમ્ભવેઽન્યેષાં તાન્યેવ ચ સુપ્રક્ષાલિતોપધાનાનિ સુધૂપિતાનિ શુદ્ધશુષ્કાણ્યુપયોગં ગચ્છેયુઃ||૬૦||

સુપ્રક્ષાલિતોપધાનાનીતિ સુધૌતોત્તરપ્રચ્છાદનાનિ| શુદ્ધશુષ્કાણીતિ ધૌતાન્યપિ યદા મલાદિરાગેણાપિ રહિતાનિ ભવન્તિ શુષ્કાણિ ચ તદૈવોપયોજ્યાનિ; સુધૌતં હ્યાર્દ્રમપિ સ્યાત્, તથા ગાઢરાગ(ગિ)મલાદિભાવિતં ધૌતમપ્યશુદ્ધં સ્યાત્, તસ્માદુક્તં- શુદ્ધશુષ્કાણીતિ||૫૯-૬૦||

Adhikarana 41 (61) · Śloka 61

ધૂપનાનિ પુનર્વાસસાં શયનાસ્તરણપ્રાવરણાનાં ચ યવસર્ષપાતસીહિઙ્ગુગુગ્ગુલુવચાચોરકવયઃસ્થાગોલોમીજટિલાપલઙ્કષાશોકરોહિણીસર્પનિર્મોકાણિ ઘૃતયુક્તાનિ સ્યુઃ||૬૧||

વયઃસ્થા બ્રાહ્મી, ગોલોમી શ્વેતદૂર્વા, જટિલા માંસી||૬૧||

Adhikarana 42 (62) · Śloka 62

મણયશ્ચ ધારણીયાઃ કુમારસ્ય ખડ્ગરુરુગવયવૃષભાણાં જીવતામેવ દક્ષિણેભ્યો વિષાણેભ્યોઽગ્રાણિ ગૃહીતાનિ સ્યુઃ; ઐન્દ્ર્યાદ્યાશ્ચૌષધયો જીવકર્ષભકૌ ચ, યાનિ ચાન્યાન્યપિ બ્રાહ્મણાઃ પ્રશંસેયુરથર્વવેદવિદઃ||૬૨||

મણય ઇતિ મુક્તાદિમણયઃ, અથર્વવેદોક્તાશ્ચ| ખડ્ગાદીનાં શૃઙ્ગાગ્રાણિ ધારણીયાનિ સ્યુરિતિ યોજના| ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- “રુરુખડ્ગાદીનાં જીવતાં દક્ષિણશૃઙ્ગાગ્રાણિ નિકૃત્તાનિ ધારયેત્” ઇતિ| જીવકર્ષભકૌ પ્રજાસ્થાપનોક્તૌ| ઓષધય ઐન્દ્ર્યાદ્યા દશ તત્રૈવોક્તાઃ||૬૨||

Adhikarana 43 (63-66) · Śloka 66

ક્રીડનકાનિ ખલુ કુમારસ્ય વિચિત્રાણિ ઘોષવન્ત્યભિરામાણિ ચાગુરૂણિ ચાતીક્ષ્ણાગ્રાણિ ચાનાસ્ય પ્રવેશીનિ ચાપ્રાણહરાણિ ચાવિત્રાસનાનિ સ્યુઃ||૬૩|| ન હ્યસ્ય વિત્રાસનં સાધુ| તસ્માત્તસ્મિન્ રુદત્યભુઞ્જાને વાઽન્યત્ર વિધેયતામગચ્છતિ રાક્ષસપિશાચપૂતનાદ્યાનાં નામાન્યાહ્વયતા કુમારસ્ય વિત્રાસનાર્થં નામગ્રહણં ન કાર્યં સ્યાત્||૬૪|| યદિ ત્વાતુર્યં કિઞ્ચિત્ કુમારમાગચ્છેત્ તત્ પ્રકૃતિનિમિત્તપૂર્વરૂપલિઙ્ગોપશયવિશેષૈસ્તત્ત્વતોઽનુબુધ્ય સર્વવિશેષાનાતુરૌષધદેશકાલાશ્રયાનવેક્ષમાણશ્ચિકિત્સિતુમારભેતૈનં મધુરમૃદુલઘુસુરભિશીતશઙ્કરં કર્મ પ્રવર્તયન્| એવંસાત્મ્યા હિ કુમારા ભવન્તિ| તથા તે શર્મ લભન્તે ચિરાય| અરોગે ત્વરોગવૃત્તમાતિષ્ઠેદ્દેશકાલાત્મગુણવિપર્યયેણ વર્તમાનઃ, ક્રમેણાસાત્મ્યાનિ પરિવર્ત્યોપયુઞ્જાનઃ સર્વાણ્યહિતાનિ વર્જયેત્| તથા બલવર્ણશરીરાયુષાં સમ્પદમવાપ્નોતીતિ||૬૫|| એવમેનં કુમારમાયૌવનપ્રાપ્તેર્ધર્માર્થકૌશલાગમનાચ્ચાનુપાલયેત્||૬૬||

પ્રકૃતીત્યાદૌ પ્રકૃતિઃ વાતાદયઃ, નિમિત્તં બાહ્યં રૂક્ષાદિ વાતાદિકારણમ્ | સર્વવિશેષાનિત્યાદૌ આતુરશબ્દેનાતુર્યહેતુર્વ્યાધિર્ગૃહ્યતે, આશ્રયશબ્દેન તુ શરીરમ્| શં કલ્યાણં કરોતીતિ શઙ્કરમ્| દેશકાલેત્યાદૌ આત્મશબ્દેન શરીરમુચ્યતે, તેન દેશસ્ય તથા કાલસ્ય તથા શરીરસ્ય ચ યો ગુણઃ શીતાદિસ્તદ્વિપરીતાહારાચારાદિસેવાયાં વર્તમાનઃ સ્વસ્થવૃત્તં કુર્યાત્| અન્યત્રાપિ સ્વસ્થવૃત્તે પ્રોક્તં- “દેશકાલાદિગુણવિપરીતાનામાહારવિહારાણાં ક્રિયોપયોગઃ સમ્યક્” (શા.અ.૬) ઇતિ| સ્વસ્થવૃત્તાન્તરમાહ- ક્રમેણેત્યાદિ| ક્ષીરતઃ ક્ષીરાન્ને, તતોઽન્નમેવ| તત્રાપ્યન્ને મધુરાદિ યદ્બાલાનાં સાત્મ્યં ભવતિ તેન ક્રમેણ નવેગાન્ધારણીયોક્તેન “ઉચિતાદહિતાદ્ધીમાન્ ક્રમશો વિરમેન્નરઃ” (સૂ.અ.૭) ઇત્યાદિસ્વસ્થવૃત્તોક્તેન ક્રમેણોપયુઞ્જાન ઇત્યર્થઃ| તથા, વસ્ત્વન્તરસાત્મ્યસેવાયામપિ| બાલસ્યૈવમેવ વ્યાખ્યાનમ્| સ્વસ્થવૃત્તાચરણફલમાહ- તથેત્યાદિ||૬૩-૬૬||

Adhikarana 44 (67-69) · Śloka 69

ઇતિ પુત્રાશિષાં સમૃદ્ધિકરં કર્મ વ્યાખ્યાતમ્| તદાચરન્ યથોક્તૈર્વિધિભિઃ પૂજાં યથેષ્ટં લભતેઽનસૂયક ઇતિ||૬૭|| તત્ર શ્લોકૌ- પુત્રાશિષાં કર્મ સમૃદ્ધિકારકં યદુક્તમેતન્મહદર્થસંહિતમ્| તદાચરન્ જ્ઞો વિધિભિર્યથાતથં પૂજાં યથેષ્ટં લભતેઽનસૂયકઃ||૬૮|| શરીરં ચિન્ત્યતે સર્વં દૈવમાનુષસમ્પદા| સર્વભાવૈર્યતસ્તસ્માચ્છારીરં સ્થાનમુચ્યતે||૬૯||

પુત્રાશિષાં સમૃદ્ધિકરમિતિ પુત્રપ્રાર્થનાનુરૂપફલકરમિત્યર્થઃ| પુત્રાશિષામિત્યધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહશ્લોકઃ| જ્ઞ ઇતિ પુરુષવિશેષણં પ્રાધાન્યાત્ કૃતમ્| તેન પુરુષપુત્રલાભેન નાર્યા અપિ પુત્રલાભોઽર્થાદેવ લભ્યતે| અનુરૂપપુત્રલાભે કથં મે પુત્રઃ સ્યાદિત્યસૂયાં ન વહતીત્યનસૂયકઃ| કેચિચ્છારીરસ્થાનશબ્દવ્યુત્પત્તિદર્શકં શ્લોકં પઠન્તિ- શરીરમિત્યાદિ| સ ચ વ્યક્તાર્થ એવ||૬૭-૬૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શારીરસ્થાને જાતિસૂત્રીયં શારીરં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮|| ઇતિ ચરકસંહિતાયાં ચથુર્થં શારીરસ્થાનં સમ્પૂર્ણમ્|

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં શારીરસ્થાને જાતિસૂત્રીયં શારીરં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||