Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ katidhāpuruṣīyaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातः कतिधापुरुषीयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
nidānasthānē jñātahētvādinā tathā vimānē pratītarasadōṣādimānēna kartavyacikitsāyā adhikaraṇaṁ śarīraṁ jñātavyaṁ bhavati; yatō'pratipannē'śēṣaviśēṣataḥ śarīrē na śarīravijñānādhīnā cikitsā sādhvī bhavati; ataḥ śarīraṁ kāraṇōtpattisthitivr̥ddhyādiviśēṣaiḥ pratipādayituṁ śārīraṁ sthānamucyatē| atrāpi cātyantaduḥkhōparamamōkṣakāraṇacikitsōpayuktapuruṣabhēdādipratipādakatayā pradhānatvēna katidhāpuruṣīyō'dhyāyō'bhidhīyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3-15) · Śloka 15
katidhā puruṣō dhīman! dhātubhēdēna bhidyatē|
puruṣaḥ kāraṇaṁ kasmāt, prabhavaḥ puruṣasya kaḥ||3||
kimajñō jñaḥ, sa nityaḥ kiṁ kimanityō nidarśitaḥ|
prakr̥tiḥ kā, vikārāḥ kē, kiṁ liṅgaṁ puruṣasya ca||4||
niṣkriyaṁ ca svatantraṁ ca vaśinaṁ sarvagaṁ vibhum|
vadantyātmānamātmajñāḥ kṣētrajñaṁ sākṣiṇaṁ tathā||5||
niṣkriyasya kriyā tasya bhagavan! vidyatē katham|
svatantraścēdaniṣṭāsu kathaṁ yōniṣu jāyatē||6||
vaśī yadyasukhaiḥ kasmādbhāvairākramyatē balāt|
sarvāḥ sarvagatatvācca vēdanāḥ kiṁ na vētti saḥ||7||
na paśyati vibhuḥ kasmācchailakuḍyatiraskr̥tam|
kṣētrajñaḥ kṣētramathavā kiṁ pūrvamiti saṁśayaḥ||8||
jñēyaṁ kṣētraṁ vinā pūrvaṁ kṣētrajñō hi na yujyatē|
kṣētraṁ ca yadi pūrvaṁ syāt kṣētrajñaḥ syādaśāśvataḥ||9||
sākṣibhūtaśca kasyāyaṁ kartā hyanyō na vidyatē|
syāt kathaṁ cāvikārasya viśēṣō vēdanākr̥taḥ||10||
atha cārtasya bhagavaṁstisr̥ṇāṁ kāṁ cikitsati|
atītāṁ vēdanāṁ vaidyō vartamānāṁ bhaviṣyatīm||11||
bhaviṣyantyā asamprāptiratītāyā anāgamaḥ|
sāmpratikyā api sthānaṁ nāstyartēḥ saṁśayō hyataḥ||12||
kāraṇaṁ vēdanānāṁ kiṁ, kimadhiṣṭhānamucyatē|
kva caitā vēdanāḥ sarvā nivr̥ttiṁ yāntyaśēṣataḥ||13||
sarvavit sarvasannyāsī sarvasaṁyōganiḥsr̥taḥ|
ēkaḥ praśāntō bhūtātmā kairliṅgairupalabhyatē||14||
ityagnivēśasya vacaḥ śrutvā matimatāṁ varaḥ|
sarvaṁ yathāvat prōvāca praśāntātmā punarvasuḥ||15||
View original
कतिधा पुरुषो धीमन्! धातुभेदेन भिद्यते|
पुरुषः कारणं कस्मात्, प्रभवः पुरुषस्य कः||३||
किमज्ञो ज्ञः, स नित्यः किं किमनित्यो निदर्शितः|
प्रकृतिः का, विकाराः के, किं लिङ्गं पुरुषस्य च||४||
निष्क्रियं च स्वतन्त्रं च वशिनं सर्वगं विभुम्|
वदन्त्यात्मानमात्मज्ञाः क्षेत्रज्ञं साक्षिणं तथा||५||
निष्क्रियस्य क्रिया तस्य भगवन्! विद्यते कथम्|
स्वतन्त्रश्चेदनिष्टासु कथं योनिषु जायते||६||
वशी यद्यसुखैः कस्माद्भावैराक्रम्यते बलात्|
सर्वाः सर्वगतत्वाच्च वेदनाः किं न वेत्ति सः||७||
न पश्यति विभुः कस्माच्छैलकुड्यतिरस्कृतम्|
क्षेत्रज्ञः क्षेत्रमथवा किं पूर्वमिति संशयः||८||
ज्ञेयं क्षेत्रं विना पूर्वं क्षेत्रज्ञो हि न युज्यते|
क्षेत्रं च यदि पूर्वं स्यात् क्षेत्रज्ञः स्यादशाश्वतः||९||
साक्षिभूतश्च कस्यायं कर्ता ह्यन्यो न विद्यते|
स्यात् कथं चाविकारस्य विशेषो वेदनाकृतः||१०||
अथ चार्तस्य भगवंस्तिसृणां कां चिकित्सति|
अतीतां वेदनां वैद्यो वर्तमानां भविष्यतीम्||११||
भविष्यन्त्या असम्प्राप्तिरतीताया अनागमः|
साम्प्रतिक्या अपि स्थानं नास्त्यर्तेः संशयो ह्यतः||१२||
कारणं वेदनानां किं, किमधिष्ठानमुच्यते|
क्व चैता वेदनाः सर्वा निवृत्तिं यान्त्यशेषतः||१३||
सर्ववित् सर्वसन्न्यासी सर्वसंयोगनिःसृतः|
एकः प्रशान्तो भूतात्मा कैर्लिङ्गैरुपलभ्यते||१४||
इत्यग्निवेशस्य वचः श्रुत्वा मतिमतां वरः|
सर्वं यथावत् प्रोवाच प्रशान्तात्मा पुनर्वसुः||१५||
katidhēti katiprakāraḥ| puruṣa ityanēna cāviśēṣēṇa puruṣaśabdābhidhēyō'rthōbhidhīyatē; yataḥ ‘khādayaścētanāṣaṣṭhā’ ityādinā, tathā caturviṁśatikabhēdabhinnaśca karmapuruṣa ēva śarīrī vācyaḥ, tathā ‘cētanādhāturapyēkaḥ smr̥taḥ puruṣasañjñakaḥ’ ityanēnātmaiva śarīrarahitaḥ puruṣaśabdārthatvēna vācyaḥ| puruṣadhāraṇāddhātuḥ; tēna dhātubhēdēnēti puruṣadhāraṇārthabhēdēna| dhīmanniti viśēṣaṇēna ya ēva dhīmān sa ēva puruṣabhēdādikamimaṁ vakṣyamāṇaṁ susūkṣmaṁ vaktuṁ samartha iti darśayati| puruṣaḥ kāraṇaṁ kasmāditi kasmāddhētōḥ puruṣaḥ saṁsārē pradhānaṁ sthāyikāraṇamityarthaḥ| prabhavatyasmāditi prabhavaḥ kāraṇam| yōniṣviti jātiṣu| sarvā iti parapuruṣagatā api| kṣētrajñaḥ ātmā| kṣētram avyaktavarjitaṁ sarvaṁ vakṣyamāṇam| jñēyamityādi| asati kṣētrē kṣētrajñānābhāvānna kṣētrajñatvamupapadyatē iti bhāvaḥ| sākṣibhūta iti sākṣisadr̥śaḥ| viśēṣō vēdanākr̥ta iti putrādijñānarūpavēdanājanitō harṣādiviśēṣa ityarthaḥ| tisr̥ṇāmiti atītānāgatavartamānānāṁ duḥkharūpāṇāṁ madhyē kāṁ cikitsati| atītāmityādau kiṁśabdō'dhyāhāryaḥ, tēna kimatītāṁ cikitsati, kiṁ vartamānāṁ, kiṁvā bhaviṣyatīmiti yōjyam| sthānaṁ nāstīti kṣaṇikatvēna cikitsāyāḥ pravr̥ttiyōgyakālāvasthānaṁ nāsti| vēdanānāṁ kāraṇamadhiṣṭhānaṁ ca yadyapi dīrghañjīvitīyē'pyuktaṁ, tathā'pīha prakaraṇavaśādviśēṣapratītyākāṅkṣayā ca viśiṣṭāḥ punaḥ praśnāḥ| praśnārthāścāmī uttaragranthē ācāryēṇa prapañcanīyā iti nēha vyākaraṇīyāḥ||3-15||
Adhikarana 3 (16) · Śloka 16
khādayaścētanāṣaṣṭhā dhātavaḥ puruṣaḥ smr̥taḥ|
cētanādhāturapyēkaḥ smr̥taḥ puruṣasañjñakaḥ||16||
View original
खादयश्चेतनाषष्ठा धातवः पुरुषः स्मृतः|
चेतनाधातुरप्येकः स्मृतः पुरुषसञ्ज्ञकः||१६||
khādaya ityādi| khādayaḥ “khaṁ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” iti vakṣyamāṇāḥ; cētanāṣaṣṭhā ityatra cētanāśabdēna cētanādhāraḥ samanaska ātmā gr̥hyatē; khādigrahaṇēna cēndriyāṇi khādimayānyavaruddhāni| ayaṁ ca vaiśēṣikadarśanaparigr̥hītaścikitsāśāstraviṣayaḥ puruṣaḥ; ayamēva “pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ” (su. sū. 1) ityanēna suśrutēnāpyuktaḥ| smr̥ta iti bhāṣayā pūrvācāryāṇāmapyayaṁ puruṣaśabdavācyō'bhiprētō nāsmatkalpita iti darśayati| puri śarīrē śētē iti vyutpattyā ya ātmā puruṣaśabdēnōcyatē tamāha- cētanētyādi| atra puruṣa iti kartavyē yat ‘puruṣasañjñaka’ iti karōti tēna na cētanādhāturūpaḥ puruṣaścikitsāyamabhiprētaḥ, kintu śāstrāntaravyavahārānurōdhādihāpyayaṁ puruṣaśabdēna sañjñita iti darśayati; cikitsāviṣayastu ṣaḍdhātuka ēva puruṣaḥ, ata ēva tatra sañjñitagrahaṇaṁ na kr̥tam| ayaṁ ca puruṣaśabdō gavādāvapi ṣaḍdhātusamudāyē yadyapi vartatē, tathā'pi sarvapradhānē nara ēva viśēṣēṇa vartatē; tēna nātiprasiddhō gavādau puruṣaśabdaḥ||16||
Adhikarana 4 (17) · Śloka 17
punaśca dhātubhēdēna caturviṁśatikaḥ smr̥taḥ|
manō daśēndriyāṇyarthāḥ prakr̥tiścāṣṭadhātukī||17||
View original
पुनश्च धातुभेदेन चतुर्विंशतिकः स्मृतः|
मनो दशेन्द्रियाण्यर्थाः प्रकृतिश्चाष्टधातुकी||१७||
ṣaḍdhāturūpamēva puruṣaṁ punaḥ sāṅkhyadarśanabhēdāccaturviṁśatikabhēdēnāha- punaścētyādi| caturviṁśatikamēva vibhajatē- mana ityādi| yadyapi pañcaviṁśatitattvamayō'yaṁ puruṣaḥ sāṅkhyairucyatē, yadāha- “mūlaprakr̥tiravikr̥tirmahadādyāḥ prakr̥tivikr̥tayaḥ sapta| ṣōḍaśakastu vikārō na prakr̥tirna vikr̥tiḥ puruṣaḥ” (sāṁ.kā.3) iti, tathā'pīha prakr̥tivyatiriktaṁ cōdāsīnaṁ puruṣamavyaktatvasādharmyādavyaktāyāṁ prakr̥tāvēva prakṣipya avyaktaśabdēnaiva gr̥hṇāti; tēna ‘caturviṁśatikaḥ puruṣaḥ’ ityaviruddham| udāsīnasya hi sūkṣmasya bhēdapratipādanamihānatiprayōjanamiti na kr̥tam| daśēndriyāṇīti pañca karmēndriyāṇi, pañca buddhīndriyāṇi ca| aṣṭadhātukīti khādipañcakabuddhyavyaktāhaṅkārarūpā; vakṣyati hi- “khādīni buddhiravyaktamahaṅkārastathā'ṣṭamaḥ” iti||17||
Adhikarana 5 (18-19) · Śloka 19
lakṣaṇaṁ manasō jñānasyābhāvō bhāva ēva ca|
sati hyātmēndriyārthānāṁ sannikarṣē na vartatē||18||
vaivr̥ttyānmanasō jñānaṁ sānnidhyāttacca vartatē|
aṇutvamatha caikatvaṁ dvau guṇau manasaḥ smr̥tau||19||
View original
लक्षणं मनसो ज्ञानस्याभावो भाव एव च|
सति ह्यात्मेन्द्रियार्थानां सन्निकर्षे न वर्तते||१८||
वैवृत्त्यान्मनसो ज्ञानं सान्निध्यात्तच्च वर्तते|
अणुत्वमथ चैकत्वं द्वौ गुणौ मनसः स्मृतौ||१९||
atra caturviṁśatikē prathamōddiṣṭaṁ manō lakṣayitumāha- lakṣaṇamityādi| yathā jñānasyābhāvō jñānasya bhāvaśca manōgamakō bhavati tadāha- satītyādi| vaivr̥ttyānmanasa iti indriyēṇāsaṁyōgāt, sānnidhyāditi indriyēṇa manasaḥ sambandhāt| ēvaṁ manyatē- yadā yugapadindriyārthā indriyaiḥ saṁyujyantē tadā kvacidindriyārthē jñānaṁ bhavati kvacinna bhavatīti dr̥ṣṭaṁ, tēnēmau jñānabhāvābhāvau jñānakāraṇāntaraṁ darśayataḥ; yacca tat kāraṇāntaraṁ tanmanaḥ| tacca kāraṇaṁ manōrūpaṁ yadyātmavadyugapat sarvēndriyavyāpakaṁ svīkriyatē kiṁvā anēkasaṅkhyamindriyavat svīkriyatē, tadā punarapi yugapadindriyārthasambandhē pañcabhirjñānairbhavitavyaṁ vibhunā vā manasā, anēkairvā manōbhiryugapadadhiṣṭhitatvādindriyāṇāṁ; na ca bhavanti yugapajjñānāni, tasmādyugapajjñānānudayālliṅgānmanō'ṇurūpamēkaṁ ca sidhyatītyāha- aṇutvamityādi||18-19||
Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21
cintyaṁ vicāryamūhyaṁ ca dhyēyaṁ saṅkalpyamēva ca|
yatkiñcinmanasō jñēyaṁ tat sarvaṁ hyarthasañjñakam||20||
indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ|
ūhō vicāraśca, tataḥ paraṁ buddhiḥ pravartatē||21||
View original
चिन्त्यं विचार्यमूह्यं च ध्येयं सङ्कल्प्यमेव च|
यत्किञ्चिन्मनसो ज्ञेयं तत् सर्वं ह्यर्थसञ्ज्ञकम्||२०||
इन्द्रियाभिग्रहः कर्म मनसः स्वस्य निग्रहः|
ऊहो विचारश्च, ततः परं बुद्धिः प्रवर्तते||२१||
manōguṇamabhidhāya manōviṣayamāha- cintyamityādi| cintyaṁ kartavyatayā akartavyatayā vā yanmanasā cintyatē| vicāryam upapattyanupapattibhyāṁ yadvimr̥śyatē| ūhyaṁ ca yat sambhāvanayā ūhyatē ‘ēvamētadbhaviṣyati ’ iti| dhyēyaṁ bhāvanājñānaviṣayam| saṅkalpyaṁ guṇavattayā dōṣavattayā vā'vadhāraṇāviṣayam| yat kiñcidityanēna sukhādyanuktaviṣayāvarōdhaḥ| manasō jñēyamiti indriyanirapēkṣamanōgrāhyam| ētē ca manō'rthāḥ śabdādirūpā ēva; tēna ṣaṣṭhārthakalpanayā na caturviṁśatisaṅkhyātirēkaḥ| sukhādayastu śabdādivyatiriktā manō'rthā buddhibhēdagrahaṇēnaiva grāhyāḥ| manōviṣayamabhidhāya manaḥ karmāha- indriyētyādi| indriyābhigrahaḥ indriyādhiṣṭhānaṁ manasaḥ karma, tathā svasya nigrahō manasaḥ karma; manō hyaniṣṭaviṣayaprasr̥taṁ manasaiva niyamyatē, “manaśca guṇāntarayuktaṁ sadviṣayāntarānniyamayati” ityāhurēkē| yaduktam- “viṣayapravaṇaṁ cittaṁ dhr̥tibhraṁśānna śakyatē| niyantumahitādarthāddhr̥tirhi niyamātmikā” iti| tēna, dhr̥tyā kāraṇabhūtayā (mana ) ātmānaṁ niyamayatīti na svātmani kriyāvirōdhaḥ| manaḥ karmāntaramāha- ūhō vicāraścēti|- atrōha ālōcana(nā)jñānaṁ nirvikalpa(ka)m, vicārō hēyōpādēyatayā vikalpanam| caturvidhaṁ hi vikalpakāraṇaṁ sāṅkhyā manyantē; tatra bāhyamindriyarūpam, ābhyantaraṁ tu manō'haṅkārō buddhiścēti tritayam| tatrēndriyāṇyālōcayanti nirvikalpēna gr̥hṇantītyarthaḥ, manastu saṅkalpayati hēyōpādēyatayā kalpayatītyarthaḥ, ahaṅkārō'bhimanyatē ‘mamēdamahamatrādhikr̥taḥ’ iti manyata ityarthaḥ, buddhiradhyavasyati ‘tyajāmyēnaṁ dōṣavantamupādadāmyēnaṁ guṇavantam’ ityadhyavasāyaṁ karōtītyarthaḥ| ūhastu yadyapi bāhyacakṣurādikarma, tathā'pi tatrāpi manō'dhiṣṭhānamastīti manaḥ- karmatayōktaḥ| vacanaṁ hi “sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṁ viṣayamavagāhatē yasmāt| tasmāttrividhaṁ karaṇaṁ dvāri, dvārāṇi śēṣāṇi” (sāṁ. kā. 35) iti | tataḥ paraṁ buddhiḥ pravartata iti ūhavicārānantaraṁ buddhiradhyavasāyaṁ karōtītyarthaḥ| ahaṅkāravyāpāraścābhimananamihānuktō'pi buddhivyāpārēṇaiva sūcitō jñēyaḥ| buddhirhityajāmyēnamupādadāmīti vā'dhyavasāyaṁ kurvatī ahaṅkārābhimata ēva viṣayē bhavati; tēna buddhivyāpārēṇaivāhaṅkāravyāpārō'pi gr̥hyatē| buddhau hi sarvakaraṇavyāpārārpaṇaṁ bhavati| yaduktam- “ētē pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśēṣāḥ| kr̥tsnaṁ puruṣasyārthaṁ prakāśya buddhau prayacchanti ” (sāṁ.kā.36)||20-21||
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
indriyēṇēndriyārthō hi samanaskēna gr̥hyatē|
kalpyatē manasā tūrdhvaṁ guṇatō dōṣatō'thavā||22||
jāyatē viṣayē tatra yā buddhirniścayātmikā|
vyavasyati tayā vaktuṁ kartuṁ vā buddhipūrvakam||23||
View original
इन्द्रियेणेन्द्रियार्थो हि समनस्केन गृह्यते|
कल्प्यते मनसा तूर्ध्वं गुणतो दोषतोऽथवा||२२||
जायते विषये तत्र या बुद्धिर्निश्चयात्मिका|
व्यवस्यति तया वक्तुं कर्तुं वा बुद्धिपूर्वकम्||२३||
ētadēvōhavicārapūrvakatvaṁ buddhērvivr̥ṇōti- indriyēṇētyādi| gr̥hyatē iti ūhamātrēṇa nirvikalpēna gr̥hyatē| guṇata iti upādēyatayā| dōṣata iti hēyatayā| buddhyadhyavasāyaṁ vivr̥ṇōti- jāyata ityādi| viṣayē tatrēti manasā kalpitē viṣayē| niścayātmikēti sthirasvarūpā adhyavasāyarūpētyarthaḥ| vyavasyatīti anuṣṭhānaṁ karōti, udyuktō bhavatītyarthaḥ; buddhyadhyavasitamarthaṁ vaktuṁ kartuṁ vā'nutiṣṭhatīti yāvat| buddhipūrvakamityanēna yadēva buddhipūrvakamanuṣṭhānaṁ tadēvaivaṁvidhaṁ bhavati nōnmattādyanuṣṭhānamiti darśayati||22-23||
Adhikarana 8 (24) · Śloka 24
ēkaikādhikayuktāni khādīnāmindriyāṇi tu|
pañca karmānumēyāni yēbhyō buddhiḥ pravartatē||24||
View original
एकैकाधिकयुक्तानि खादीनामिन्द्रियाणि तु|
पञ्च कर्मानुमेयानि येभ्यो बुद्धिः प्रवर्तते||२४||
manō'bhidhāyēndriyāṇyabhidhattē, tatrāpi jyāyastvād buddhīndriyāṇi, prāgāha- ēkaikētyādi| khādīnāṁ madhyē ēkaikēnādhikēna bhūtēna yuktānīndriyāṇi pañca cakṣurādīni; ēkaikādhikapadēna pañcāpi pāñcabhautikāni, paraṁ cakṣuṣi tējō'dhikamityādyuktaṁ sūcayati| karmānumēyānīti kāryānumēyāni; kāryaṁ cakṣurbuddhyādi| yēbhyō buddhiḥ pravartata iti yāni buddhīndriyāṇi, tānīmāni pañcēti darśayati| yadyapi ca sāṅkhyē āhaṅkārikāṇīndriyāṇi, yaduktaṁ- “sāttvika ēkādaśakaḥ pravartatē vaikr̥tādahaṅkārāt” (sāṁ.kā.25) iti, tathā'pi matabhēdādbhautikatvamindriyāṇāṁ jñēyaṁ; kiṁvā, aupacārikamētadbhautikatvamindriyāṇāṁ jñēyam; upacārabījaṁ ca yadguṇabhūyiṣṭhaṁ yadindriyaṁ gr̥hṇāti, tattadbhūyiṣṭhamityucyatē; cakṣustējō gr̥hṇāti, tēna taijasamucyata ityādi jñēyam||24||
Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26
hastau pādau gudōpasthaṁ vāgindriyamathāpi ca|
karmēndriyāṇi pañcaiva pādau gamanakarmaṇi||25||
pāyūpasthaṁ visargārthaṁ hastau grahaṇadhāraṇē|
jihvā vāgindriyaṁ vāk ca satyā jyōtistamō'nr̥tā||26||
View original
हस्तौ पादौ गुदोपस्थं वागिन्द्रियमथापि च|
कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव पादौ गमनकर्मणि||२५||
पायूपस्थं विसर्गार्थं हस्तौ ग्रहणधारणे|
जिह्वा वागिन्द्रियं वाक् च सत्या ज्योतिस्तमोऽनृता||२६||
atha karmēndriyāṇyāha- hastāvityādi| hastāvēkaṁ pādau caikamindriyamēkarūpakarmakartr̥tayā| gudōpasthaṁ caikaikam| vāca upādānahānārthaṁ bhēdamāha- vāk cētyādi| jyōtiriva jyōtiḥ, dharmakartr̥tvēnōbhayalōkaprakāśakāritvāt ; ētadviparyayēṇa tamaḥ anr̥tā||25-26||
Adhikarana 10 (27) · Śloka 27
mahābhūtāni khaṁ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā|
śabdaḥ sparśaśca rūpaṁ ca rasō gandhaśca tadguṇāḥ||27||
View original
महाभूतानि खं वायुरग्निरापः क्षितिस्तथा|
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः||२७||
sampratyuddēśakramānurōdhādarthē'bhidhātavyē'rthānāṁ prakr̥tigrahaṇagr̥hītapañcabhūtaguṇatayā parādhīnatvādaṣṭadhātuprakr̥tigr̥hītāni bhūtānyēva tāvadāha- mahābhūtānītyādi| śabdādayō yathāsaṅkhyaṁ khādīnāṁ naisargikā guṇā jñēyāḥ| yastu guṇōtkarṣō'bhidhātavyaḥ sa hi anupraviṣṭabhūtasambandhādēva | tēna pr̥thivyāṁ caturbhūtapravēśāt pañcaguṇatvam, ēvaṁ jalādāvapi caturguṇatvādi jñēyam||27||
Adhikarana 11 (28) · Śloka 28
tēṣāmēkaguṇaḥ pūrvō guṇavr̥ddhiḥ parē parē|
pūrvaḥ pūrvaguṇaścaiva kramaśō guṇiṣu smr̥taḥ||28||
View original
तेषामेकगुणः पूर्वो गुणवृद्धिः परे परे|
पूर्वः पूर्वगुणश्चैव क्रमशो गुणिषु स्मृतः||२८||
naisargikaṁ guṇamabhidhāya bhūtāntarapravēśakr̥taṁ guṇamāha- tēṣāmityādi| ēkaguṇaḥ pūrva iti pūrvō dhātuḥ kharūpaḥ śabdaikaguṇaḥ| puṁliṅgatā ca khādīnāṁ dhāturūpatābuddhisthīkr̥tatvāt ; uktaṁ hi- “khādayaścētanāṣaṣṭhā dhātavaḥ” iti| yathā yathā ca paratvaṁ tathā tathā ca guṇavr̥ddhiryathāsaṅkhyam| nanu, ētāvatā'pyēkaguṇatvadviguṇatvādi na niyamēna jñāyatē kō guṇaḥ kva bhūtē ityāha- pūrva ityādi|- guṇiṣu khādiṣu dhātuṣu pūrvō guṇaḥ kramēṇa yathāsaṅkhyaṁ vartatē; na kēvalaṁ pūrvaḥ kintu pūrvasyāpi yō guṇaḥ, sa ca pūrvaguṇa uttarē bhūtē vartatē| tēna khē pūrvē pūrvaḥ śabda(bdō)guṇō vartatē; vāyau tu sparśaḥ kramaprāptaḥ pūrvō bhavati, pūrvaguṇaśca śabda iti dviguṇatvam; ēvamagnyādau ca jñēyam| gandhastūttaraguṇāntarābhāvānna pūrvō bhavati, tathā'pi ‘gandhaśca tadguṇāḥ’ iti granthē tadguṇā itipadāpēkṣayā gandhasya pūrvatvaṁ kalpanīyaṁ; kiṁvā, pūrva iti chatriṇō gacchantītinyāyēnōktaṁ, tēnāpūrvō'pi gandhaḥ kramāgataḥ pr̥thivyāṁ jñēyaḥ||28||
Adhikarana 12 (29-30) · Śloka 30
kharadravacalōṣṇatvaṁ bhūjalānilatējasām|
ākāśasyāpratīghātō dr̥ṣṭaṁ liṅgaṁ yathākramam||29||
lakṣaṇaṁ sarvamēvaitat sparśanēndriyagōcaram|
sparśanēndriyavijñēyaḥ sparśō hi saviparyayaḥ||30||
View original
खरद्रवचलोष्णत्वं भूजलानिलतेजसाम्|
आकाशस्याप्रतीघातो दृष्टं लिङ्गं यथाक्रमम्||२९||
लक्षणं सर्वमेवैतत् स्पर्शनेन्द्रियगोचरम्|
स्पर्शनेन्द्रियविज्ञेयः स्पर्शो हि सविपर्ययः||३०||
bhūtānāmasādhāraṇaṁ lakṣaṇamāha- kharētyādi| apratīghātaḥ apratihananamasparśatvamiti yāvat; sparśavaddhi gativighātakaṁ bhavati nākāśaḥ, asparśavattvāt| sarvamēvaitaditi kharatvādi| sparśanēndriyagōcaramiti sparśanēndriyajñēyam| kathamētat sarvaṁ sparśanēndriyajñēyamityāha- sparśanētyādi| saviparyaya iti sparśābhāva ityarthaḥ| yadindriyaṁ yadgr̥hṇāti, tattasyābhāvamapi gr̥hṇāti; tēna, ākāśasyāsparśatvamapi sparśanēndriyagrāhyamiti yuktam| dravatvaṁ calatvaṁ ca sāṅkhyamatē sparśanagrāhyatvāt sthūlabhūtavātadharmaḥ sparśa ēva; yaddhi sparśanēna gr̥hyatē, tat sarvaṁ mahābhūtavātapariṇāma ēva| ētāni ca khādīni sūkṣmāṇi tanmātrarūpāṇi jñēyāni, sthūlabhūtāni tu khādīni vikāratayā tatrōktāni| prakr̥tivargē sūkṣmarūpāstanmātrā uktāḥ| vacanaṁ hi- “tanmātrāṇyaviśēṣāstēbhyō bhūtāni pañca pañcabhyaḥ| ētē smr̥tā viśēṣāḥ śāntā ghōrāśca mūḍhāśca” (sāṁ.kā.38) iti; tēnēhāpi khādīni tanmātraśabdōktāni sūkṣmāṇi bōddhavyāni||29-30||
Adhikarana 13 (31) · Śloka 31
guṇāḥ śarīrē guṇināṁ nirdiṣṭāścihnamēva ca|31|
View original
गुणाः शरीरे गुणिनां निर्दिष्टाश्चिह्नमेव च|३१|
bhūtānāṁ sūkṣmāṇāṁ śarīrasthānāṁ liṅgāntarāṇyāha- guṇā ityādi| guṇāḥ śabdādayaḥ| guṇināmiti sūkṣmarūpabhūtānām| ēvacagrahaṇāt śabdādayaśca vyaktāḥ sūkṣmāṇāṁ śarīrasthānāṁ bhūtānāṁ lakṣaṇaṁ bhavantīti vākyārthaḥ|31|
Adhikarana 14 (31) · Śloka 31
arthāḥ śabdādayō jñēyā gōcarā viṣayā guṇāḥ||31||
View original
अर्थाः शब्दादयो ज्ञेया गोचरा विषया गुणाः||३१||
arthānāha- arthā ityādi| arthaśabdēna tu yē śabdādayō'bhidhīyantē tē sthūlakhādirūpā ēva jñēyāḥ; yēnākāśapariṇāma ēva śabdaḥ, vātapariṇāmaḥ sparśa ityādi darśanam| śabdādigrahaṇēnātrākāśādigrahaṇaṁ yat, tadākāśādipariṇāmā ēva śabdādaya iti yuktamēva| ētēna yacchrōtragrāhyaṁ tat sarvamākāśaṁ śabdaśca, yat sparśēna gr̥hyatē tat sarvaṁ vāyuḥ sparśaścētyādi jñēyam||31||
Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34
yā yadindriyamāśritya jantōrbuddhiḥ pravartatē|
yāti sā tēna nirdēśaṁ manasā ca manōbhavā||32||
bhēdāt kāryēndriyārthānāṁ bahvyō vai buddhayaḥ smr̥tāḥ|
ātmēndriyamanōrthānāmēkaikā sannikarṣajā||33||
aṅgulyaṅguṣṭhatalajastantrīvīṇānakhōdbhavaḥ|
dr̥ṣṭaḥ śabdō yathā buddhirdr̥ṣṭā saṁyōgajā tathā||34||
View original
या यदिन्द्रियमाश्रित्य जन्तोर्बुद्धिः प्रवर्तते|
याति सा तेन निर्देशं मनसा च मनोभवा||३२||
भेदात् कार्येन्द्रियार्थानां बह्व्यो वै बुद्धयः स्मृताः|
आत्मेन्द्रियमनोर्थानामेकैका सन्निकर्षजा||३३||
अङ्गुल्यङ्गुष्ठतलजस्तन्त्रीवीणानखोद्भवः|
दृष्टः शब्दो यथा बुद्धिर्दृष्टा संयोगजा तथा||३४||
samprati prakr̥tigaṇapraviṣṭāyā buddhērupadarśanārthaṁ tasyā buddhērvr̥ttibhēdāt jñānaviśēṣarūpāṇyāha- yētyādi| yadindriyamāśrityēti yadindriyapraṇālikāmāśritya mahacchabdākhyasya buddhitattvasya vr̥ttiviśēṣarūpāṇi jñānānīndriyapraṇālikayā bhavanti, tadindriyajanyatvēnaiva tāni vyapadiśyantē- cakṣurbuddhiḥ, śrōtrabuddhirityādivyapadēśēna | manōbhavā ca buddhiścintyādiviṣayā manasā nirdiśyatē; manōbuddhiriti vyapadiśyata ityarthaḥ| indriyamanōbhēdēna ṣaṭtvaṁ buddhīnāṁ pratipādya buddhibahutvaṁ prāha- bhēdādityādi| kāryasya indriyārthasya ca bhēdāt tatsambandhēna bhidyamānā bahvyō buddhayō bhavanti; kāryaṁ sukhaduḥkhabhēdāḥ; sukhaduḥkhaprapañcēna hi taktāryēṇa kāraṇaṁ jñānamapi bahu bhavati| idānīṁ sarvabāhyajñānasādhanamāha- ātmētyādi| ātmā avyaktam| ēkaikēti pratyēkam| buddhēranēkātmādimēlakajanyatvē dr̥ṣṭāntamāha - aṅgulītyādi| anēna dr̥ṣṭāntēna śabdadvayamāha; aṅgulyaṅguṣṭhatalajaśabda ēkaḥ, ayaṁ cāṅguṣṭhayantritamadhyamāṅgulyāḥ karatalasaṁyōgājjāyamānatalaśabda ucyatē; tantrīvīṇānakhōdbhavaśca vīṇāśabda ēkaḥ; anyē tvēkamēvāṅgulyādijaṁ vīṇāśabdaṁ varṇayanti| ētēna, yathā śabdō'ṅgulādyanyatamavaikalyē'pi na bhavati, tathā buddhirapyātmādīnāmanyatamavaikalyē'pi na bhavatīti darśayati||32-34||
Adhikarana 16 (35) · Śloka 35
buddhīndriyamanōrthānāṁ vidyādyōgadharaṁ param|
caturviṁśatikō hyēṣa rāśiḥ puruṣasañjñakaḥ||35||
View original
बुद्धीन्द्रियमनोर्थानां विद्याद्योगधरं परम्|
चतुर्विंशतिको ह्येष राशिः पुरुषसञ्ज्ञकः||३५||
atra ca buddhivr̥ttīnāṁ jñānānāṁ kathanēnaivāhaṅkārō'pi sūcita ēva; yatō'haṅkārōpajīvitaivātmādisaṁvalitēyaṁ buddhiḥ ‘ahaṁ paśyāmi’ ityādirūpā bhavati; tēna buddhērahaṅkārasya cōktatvādavaśiṣṭamavyakaṁ kāryadvārā brūtē- buddhītyādi| paramiti avyaktam| buddhyādīnāṁ yōgaṁ mēlakaṁ dharatīti yōgadharam; avyaktaṁ hi prakr̥tirūpaṁ puruṣārthapravr̥ttaṁ buddhyādimēlakaṁ bhōgasampādakaṁ sr̥jati| ēvaṁ vyutpāditaṁ caturviṁśatikamupasaṁharati- caturviṁśatika ityādi| yadi vā karmēndriyāṇyabhidhāya mahābhūtānītyādinā arthā ēvāśrayabhūtakhādikathanēnōcyantē, yā yadindriyamāśrityētyādinā tu sphuṭōpalabhyamānā buddhivr̥ttibhēdā ucyantē, buddhyahaṅkāratanmātrāṇyavyaktāni tu sūkṣmāṇi nōktāni, tāni sarvāṇyēva buddhīndriyamanōrthānāmityādigranthē paraśabdēnōcyantē, tēna yōgadharaṁ paramityanēna mūlaprakr̥tistathā prakr̥tivikr̥tayaśca mahadādayaḥ saptōcyantē; ēvaṁ caturviṁśatikō rāśirbhavati| paratvaṁ ca vikārāpēkṣayā prakr̥tīnāmupapannamēva||35||
Adhikarana 17 (36) · Śloka 36
rajastamōbhyāṁ yuktasya saṁyōgō'yamanantavān|
tābhyāṁ nirākr̥tābhyāṁ tu sattvavr̥ddhyā nivartatē||36||
View original
रजस्तमोभ्यां युक्तस्य संयोगोऽयमनन्तवान्|
ताभ्यां निराकृताभ्यां तु सत्त्ववृद्ध्या निवर्तते||३६||
sampratyēvaṁrūpapuruṣasya sakāraṇaṁ saṁsaraṇaṁ mōkṣahētuṁ cāha- raja ityādi| saṁyōgō'yamiti caturviṁśatirāśirūpō mēlakaḥ| tābhyāmiti rajastamōbhyām| sattvavr̥ddhyā kāraṇabhūtayā rajastamōnivr̥ttyā puruṣarūpaḥ saṁyōgō nivartatē mōkṣō bhavatītyarthaḥ| sattvaṁ vr̥ddhaṁ viśuddhajñānajananād rajastamasī saṁsārakāraṇē vijitya prakr̥tipuruṣavivēkajñānānmōkṣamāvahati||36||
Adhikarana 18 (37-38) · Śloka 38
atra karma phalaṁ cātra jñānaṁ cātra pratiṣṭhitam|
atra mōhaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ jīvitaṁ maraṇaṁ svatā||37||
ēvaṁ yō vēda tattvēna sa vēda pralayōdayau|
pāramparyaṁ cikitsāṁ ca jñātavyaṁ yacca kiñcana||38||
View original
अत्र कर्म फलं चात्र ज्ञानं चात्र प्रतिष्ठितम्|
अत्र मोहः सुखं दुःखं जीवितं मरणं स्वता||३७||
एवं यो वेद तत्त्वेन स वेद प्रलयोदयौ|
पारम्पर्यं चिकित्सां च ज्ञातव्यं यच्च किञ्चन||३८||
punaścaturviṁśatikē puruṣē karmaphalādi darśayan dōṣahīnē puruṣē karmaphalādyabhāvamarthōddarśayati- atrētyādi| phalamatrēti yathōktasamudāyapuruṣē| karmēti adr̥ṣṭam| phalamiti adr̥ṣṭaphalam| svatā mamatā| jñānaṁ ca yadyapi caturviṁśatitattvātiriktasyōdāsīnasyaiva, tathā'pi taccētanayā prakr̥tirapi cētanāmāpadya cētanaiva bhavatīti yuktam ‘atra jñānam’ iti| vacanaṁ hi- “tasmāttatsaṁyōgādacētanaṁ cētanāvadiva liṅgam ” (sāṁ. kā. 20) iti| pralayōdayāviti jīvitamaraṇē| pāramparyamiti śarīraparamparām| cikitsāṁ cēti naiṣṭhikī ātyantikaduḥkhacikitsā mōkṣasādhanā jñātavyā| yacca kiñcanētyanēnānuktamapi kr̥tsnaṁ jñēyamavaruṇaddhi||37-38||
Adhikarana 19 (39-42) · Śloka 42
bhāstamaḥ satyamanr̥taṁ vēdāḥ karma śubhāśubham|
na syuḥ kartā ca bōddhā ca puruṣō na bhavēdyadi||39||
nāśrayō na sukhaṁ nārtirna gatirnāgatirna vāk|
na vijñānaṁ na śāstrāṇi na janma maraṇaṁ na ca||40||
na bandhō na ca mōkṣaḥ syāt puruṣō na bhavēdyadi|
kāraṇaṁ puruṣastasmāt kāraṇajñairudāhr̥taḥ||41||
na cēt kāraṇamātmā syādbhādayaḥ syurahētukāḥ|
na caiṣu sambhavēj jñānaṁ na ca taiḥ syāt prayōjanam||42||
View original
भास्तमः सत्यमनृतं वेदाः कर्म शुभाशुभम्|
न स्युः कर्ता च बोद्धा च पुरुषो न भवेद्यदि||३९||
नाश्रयो न सुखं नार्तिर्न गतिर्नागतिर्न वाक्|
न विज्ञानं न शास्त्राणि न जन्म मरणं न च||४०||
न बन्धो न च मोक्षः स्यात् पुरुषो न भवेद्यदि|
कारणं पुरुषस्तस्मात् कारणज्ञैरुदाहृतः||४१||
न चेत् कारणमात्मा स्याद्भादयः स्युरहेतुकाः|
न चैषु सम्भवेज् ज्ञानं न च तैः स्यात् प्रयोजनम्||४२||
puruṣaḥ kāraṇaṁ kasmāditi praśnasyōttaraṁ- bhāstama ityādi| bhāḥ pratibhā| tamaḥ mōhaḥ| puruṣa iha prakaraṇē ātmā'bhiprētaḥ| āśrayaḥ śarīram| gatiśca prayōjanānusandhānādbhavati , ēvamāgatirapi| kāraṇaṁ puruṣastasmāditi bhāstamaḥsatyādau kāraṇaṁ puruṣa ityarthaḥ| ētadēva bhāādikāraṇatvamātmana āha- na cēdityādi| ēvaṁ manyatē- bhāstamasī dharmādharmajanyē, dharmādharmau cāsatyātmani nirāśrayau na bhavitumarhataḥ; tathā satyaṁ dharmajanakatayā upādēyam, anr̥taṁ cādharmajanakatayā'nupādēyam, ētaccātmani sthirē'sati dharmādharmajanakatvaṁ nāsti, tataśca satyāsatyabhēdō'pyakiñcitkaratvānnāsti; ēvaṁ śubhāśubhakarmaṇyapi vācyaṁ; tathā kartā ca kāraṇapratisandhātā na bhavati, pratisandhāturātmanō'bhāvādityarthaḥ; tathā bōddhā ca pūrvāparāvasthāpratisandhātaiva bhavati; śarīraṁ cātmanō bhōgāyatanaṁ nātmānaṁ vinā bhavati; ēvaṁ sukhādāvapyātmanaḥ kāraṇatvamunnēyam; vijñānaṁ śāstrārthajñānaṁ, śāstrāṇi pratisandhātrā''tmanaiva kr̥tāni| na caiṣu sambhavējjñānamiti ātmānaṁ jñātāraṁ vinā na bhādiṣu jñānaṁ sambhavēt, jñāturātmanō'bhāvādityarthaḥ| na ca taiḥ syāt prayōjanamiti bhādīnāmātmārthatvēnāsatyātmani bhādyutpattēḥ prayōjanaṁ na syāt, prayōjanābhāvāccōtpādō na syāt; sarvēṣāmēva hi bhāvānāmātmasthau dharmādharmau puruṣabhōgārthamutpādakau, asati bhōktari bhōjyēnāpi na bhavitavyaṁ kāraṇābhāvāt||39-42||
Adhikarana 20 (43-44) · Śloka 44
kr̥taṁ mr̥ddaṇḍacakraiśca kumbhakārādr̥tē ghaṭam|
kr̥taṁ mr̥ttr̥ṇakāṣṭhaiśca gr̥hakārādvinā gr̥ham||43||
yō vadēt sa vadēddēhaṁ sambhūya karaṇaiḥ kr̥tam|
vinā kartāramajñānādyuktyāgamabahiṣkr̥taḥ||44||
View original
कृतं मृद्दण्डचक्रैश्च कुम्भकारादृते घटम्|
कृतं मृत्तृणकाष्ठैश्च गृहकाराद्विना गृहम्||४३||
यो वदेत् स वदेद्देहं सम्भूय करणैः कृतम्|
विना कर्तारमज्ञानाद्युक्त्यागमबहिष्कृतः||४४||
ātmānaṁ vinā śarīrānutpādē dr̥ṣṭāntadvayaṁ pramēyagauravādāha- kr̥taṁ mr̥ddaṇḍētyādi| sambhūya karaṇaiḥ kr̥tamityātmanirapēkṣairbhūtaiḥ kr̥tamityarthaḥ| yuktyā anumānarūpayā āgamēna ca rahitō yuktyāgamabahiṣkr̥taḥ; pratyakṣaṁ cātra nōktaṁ, tasyātmānaṁ prati prāyō'yōgyatvāt||43-44||
Adhikarana 21 (45) · Śloka 45
kāraṇaṁ puruṣaḥ sarvaiḥ pramāṇairupalabhyatē|
yēbhyaḥ pramēyaṁ sarvēbhya āgamēbhyaḥ pramīyatē||45||
View original
कारणं पुरुषः सर्वैः प्रमाणैरुपलभ्यते|
येभ्यः प्रमेयं सर्वेभ्य आगमेभ्यः प्रमीयते||४५||
sarvaiḥ pramāṇairiti pratyakṣādibhiḥ| yēbhya iti karaṇa ēvāpādānavivakṣayā pañcamī| āgamayanti bōdhayantīti āgamāḥ pramāṇānyēva; anyē tvāgamapramāṇābhyāṁ śāstrāṇyēva bruvatē||45||
Adhikarana 22 (46-47) · Śloka 47
na tē tatsadr̥śāstvanyē pāramparyasamutthitāḥ|
sārūpyādyē ta ēvēti nirdiśyantē navā navāḥ||46||
bhāvāstēṣāṁ samudayō nirīśaḥ sattvasañjñakaḥ|
kartā bhōktā na sa pumāniti kēcidvyavasthitāḥ||47||
View original
न ते तत्सदृशास्त्वन्ये पारम्पर्यसमुत्थिताः|
सारूप्याद्ये त एवेति निर्दिश्यन्ते नवा नवाः||४६||
भावास्तेषां समुदयो निरीशः सत्त्वसञ्ज्ञकः|
कर्ता भोक्ता न स पुमानिति केचिद्व्यवस्थिताः||४७||
nirātmavādimatamutthāpayati- na tē ityādi| asmiñ śarīrē tē ka ēva pr̥thivījalādayō bhāvāḥ, yē ta ēvēti vyapadiśyantē; tē na bhavanti pūrvānubhūtā nānubhavantītyarthaḥ| yadi tē na bhavanti, kathaṁ tarhi ‘tē’ ityabhijñānamityāha- tatsadr̥śāstvanyē pūrvasadr̥śā ityarthaḥ| pāramparyasamutthitā iti sadr̥śasantānavyavasthitāḥ| sārūpyāditi sadr̥śarūpatvāt| tēṣāṁ samudaya iti kṣaṇabhaṅgināṁ mēlaka ityarthaḥ| nirīśa iti sthāyyātmarahitaḥ| sattvasañjñaka iti prāṇisañjñakaḥ| kēciditi bauddhāḥ| bauddhā hi nirātmakaṁ kṣaṇikajñānādisamudāyamātraṁ śarīramicchanti; pratisandhānaṁ ca kṣaṇikānāmapi jñānādīnāṁ kāryakāraṇabhāvādēkaphalasantatāvicchanti||46-47||
Adhikarana 23 (48) · Śloka 48
tēṣāmanyaiḥ kr̥tasyānyē bhāvā bhāvairnavāḥ phalam|
bhuñjatē sadr̥śāḥ prāptaṁ yairātmā nōpadiśyatē||48||
View original
तेषामन्यैः कृतस्यान्ये भावा भावैर्नवाः फलम्|
भुञ्जते सदृशाः प्राप्तं यैरात्मा नोपदिश्यते||४८||
ētaddūṣayati- tēṣāmityādi| tēṣāṁ jñānasantānavādinām, anyēna kr̥tasyaudanapākādēḥ phalamannādi anyē bhuñjata iti prāpnōti| ētaccāsaṅgataṁ, yataḥ phalaṁ bhōkṣyāmīti kr̥tvā bhāviphalapratyāśayā pravr̥ttiryuktā, na tvanyasya bhōgyatāṁ phalasya paśyan kaścit pravartatē; yō'pi sūpakārādiḥ parārthaṁ pravartatē, sō'pi parārthēna svārthaṁ sādhayitukāma ēvēti bhāvaḥ||48||
Adhikarana 24 (49) · Śloka 49
karaṇānyānyatā dr̥ṣṭā kartuḥ kartā sa ēva tu|
kartā hi karaṇairyuktaḥ kāraṇaṁ sarvakarmaṇām||49||
View original
करणान्यान्यता दृष्टा कर्तुः कर्ता स एव तु|
कर्ता हि करणैर्युक्तः कारणं सर्वकर्मणाम्||४९||
paramataṁ dūṣayitvā svamatamāha- karaṇētyādi| karaṇasya śarīrasya pariṇāminō'nyānyatā dr̥ṣṭā| kartā cātmā, sa ēva na vināśītyarthaḥ| atraiva dr̥ṣṭāntamāha- kartā hītyādi| yathā'nēkaśilpavit kartā karaṇairvāṁśīsandaṁśayantrādibhiḥ kāṣṭhapāṭanalauhaghaṭanādi karōti, tathā''tmā'pītyarthaḥ||49||
Adhikarana 25 (50-51) · Śloka 51
nimēṣakālādbhāvānāṁ kālaḥ śīghratarō'tyayē|
bhagnānāṁ na punarbhāvaḥ kr̥taṁ nānyamupaiti ca||50||
mataṁ tattvavidāmētadyasmāttasmāt sa kāraṇam|
kriyōpabhōgē bhūtānāṁ nityaḥ puruṣasañjñakaḥ||51||
View original
निमेषकालाद्भावानां कालः शीघ्रतरोऽत्यये|
भग्नानां न पुनर्भावः कृतं नान्यमुपैति च||५०||
मतं तत्त्वविदामेतद्यस्मात्तस्मात् स कारणम्|
क्रियोपभोगे भूतानां नित्यः पुरुषसञ्ज्ञकः||५१||
athāyamātmasadbhāvaḥ sthirō'stu, śarīrārambhakāṇāṁ bhūtānāṁ kā vā gatirityāha- nimēṣētyādi| bhāvānāmiti śarīrādibhāvānām| atyaya iti vināśē; śarīrasya svāgnipacyamānasya nimēṣakālādapi śīghraṁ vināśō bhavatītyarthaḥ| amīṣāṁ ca bhāvānāṁ bhagnānāṁ na punarbhāvaḥ punarāgamanaṁ nāstītyarthaḥ| tēna, yēna śarīrēṇa yat kr̥taṁ taccharīraṁ tatphalaṁ na prāpnōtītyuktaṁ bhavati| atha mā bhavatvēvaṁ tataḥ kimityāha- kr̥tamityādi|- kr̥taṁ karma yāgādi na phalarūpatayā'nyamupaiti, ēvaṁ sati dēvadattakr̥tēna śubhakarmaṇā yajñadattādayō'pi sukhabhājaḥ syuḥ; tasmāt kṣaṇabhaṅgiśarīrādatiriktaḥ karmakartā tatphalabhōktā cāstīti bhāvaḥ| kriyōpabhōga iti kriyāyāṁ tatphalabhōgē ca| bhūtānāmiti prāṇinām||50-51||
Adhikarana 26 (52) · Śloka 52
ahaṅkāraḥ phalaṁ karma dēhāntaragatiḥ smr̥tiḥ|
vidyatē sati bhūtānāṁ kāraṇē dēhamantarā||52||
View original
अहङ्कारः फलं कर्म देहान्तरगतिः स्मृतिः|
विद्यते सति भूतानां कारणे देहमन्तरा||५२||
ātmasadbhāvē hētvantaramāha- ahaṅkāra ityādi| ētē'haṅkāradayaḥ sthira ēva paramātmani bhavanti, pūrvāparakālāvasthāyivastudharmatvāditi bhāvaḥ| dēhamantarēti dēhaṁ vinā; dēhātiriktē kāraṇē satyahaṅkārō bhavatītyarthaḥ||52||
Adhikarana 27 (53) · Śloka 53
prabhavō na hyanāditvādvidyatē paramātmanaḥ|
puruṣō rāśisañjñastu mōhēcchādvēṣakarmajaḥ||53||
View original
प्रभवो न ह्यनादित्वाद्विद्यते परमात्मनः|
पुरुषो राशिसञ्ज्ञस्तु मोहेच्छाद्वेषकर्मजः||५३||
‘prabhavaḥ puruṣasya kaḥ’ ityasyōttaraṁ- prabhava ityādi| prabhavaḥ kāraṇam| rāśisañjña iti ṣaḍdhātusamudāyarūpaścaturviṁśatirāśirūpō vā| mōhēcchādvēṣajanitakarmajō mōhēcchādvēṣakarmajaḥ| mōhāddhi bhāvēṣu icchā dvēṣaśca bhavati, tataḥ pravr̥ttiḥ, pravr̥ttērdharmādharmau, tau ca śarīraṁ janayatō bhōgārtham||53||
Adhikarana 28 (54-55) · Śloka 55
ātmā jñaḥ karaṇairyōgāj jñānaṁ tvasya pravartatē|
karaṇānāmavaimalyādayōgādvā na vartatē||54||
paśyatō'pi yathā''darśē saṅkliṣṭē nāsti darśanam|
tattvaṁ jalē vā kaluṣē cētasyupahatē tathā||55||
View original
आत्मा ज्ञः करणैर्योगाज् ज्ञानं त्वस्य प्रवर्तते|
करणानामवैमल्यादयोगाद्वा न वर्तते||५४||
पश्यतोऽपि यथाऽऽदर्शे सङ्क्लिष्टे नास्ति दर्शनम्|
तत्त्वं जले वा कलुषे चेतस्युपहते तथा||५५||
‘kimajñō jñaḥ’ ityasyōttaram- ātmētyādi| karaṇānīha manōbuddhīndriyāṇi| na vartatē jñānamiti yōjanā| nanu yadyayamātmā jñaḥ , tat kimityasya sarvadā jñānaṁ na bhavatītyāha- paśyatō'pītyādi| paśyatō'pīti cakṣuṣmatō'pītyarthaḥ| tattvamiti darśanaviśēṣaṇam| tēna, mlānē darpaṇē jalē vā darśanaṁ bhavadapyayathārthagrāhitayā na tattvarūpaṁ bhavatītyarthaḥ| cētasītyupalakṣaṇaṁ, tēna cakṣurādāvapyupahata iti jñēyam||54-55||
Adhikarana 29 (56-57) · Śloka 57
karaṇāni manō buddhirbuddhikarmēndriyāṇi ca|
kartuḥ saṁyōgajaṁ karma vēdanā buddhirēva ca||56||
naikaḥ pravartatē kartuṁ bhūtātmā nāśnutē phalam|
saṁyōgādvartatē sarvaṁ tamr̥tē nāsti kiñcana||57||
View original
करणानि मनो बुद्धिर्बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि च|
कर्तुः संयोगजं कर्म वेदना बुद्धिरेव च||५६||
नैकः प्रवर्तते कर्तुं भूतात्मा नाश्नुते फलम्|
संयोगाद्वर्तते सर्वं तमृते नास्ति किञ्चन||५७||
karaṇaprastāvāj jñānē karmaṇi vēdanāyāṁ ca yāvat karaṇamātmanastadāha- karaṇānītyādi| saṁyōgajamiti karmaṇā vēdanayā buddhyā ca yōjyam| nāśnutē phalamēka iti yōjyam| ēka iti niṣkaraṇaḥ| saṁyōgādvartata iti karaṇasamudāyādutpadyatē | tamr̥ta iti saṁyōgaṁ vinā||56-57||
Adhikarana 30 (58) · Śloka 58
na hyēkō vartatē bhāvō vartatē nāpyahētukaḥ|
śīghragatvātsvabhāvāttvabhāvō na vyativartatē||58||
View original
न ह्येको वर्तते भावो वर्तते नाप्यहेतुकः|
शीघ्रगत्वात्स्वभावात्त्वभावो न व्यतिवर्तते||५८||
atraiva sāmagrījanyatvē sarvakāryāṇāmupapattimāha- na hyēka ityādi| ēkō bhāvaḥ kāraṇarūpaḥ sahakārikāraṇāntararahitō na kāryakaraṇē vartata ityarthaḥ; ēvaṁ tāvadēkaṁ kāraṇaṁ kāryē na vartatē, kāryaṁ ca hētuṁ vinā na bhavatītyāha- vartatē nāpyahētuka iti; hētuṁ vinā bhāva utpattidharmā na vartatē na bhavatītyarthaḥ| tēna karaṇayuktātmajanyaṁ kāryaṁ na kēvalādātmanō hēturūpādbhavatītyuktaṁ bhavati| atha hētuṁ vinā cēdbhāvō na bhavati, tat kimabhāvē'pi śārīrāṇāṁ bhāvānāṁ hētvapēkṣā na vētyāha- śīghragatvādityādi| śīghragatvāt svabhāvāllakṣitō'bhāvō na svabhāvaṁ vyativartatē śīghragatvasvabhāvaṁ na tyajatītyarthaḥ| tēna, ahētuka ēvābhāvō bhavati, bhāvastu sahētukaḥ| uktaṁ hi “utpattihēturbhāvanāṁ na nirōdhē'sti kāraṇam” (sū.a.16) iti| kiṁvā, śīghragatvādasthiratvādabhāvō nāvasthāntaramātmanāśaṁ prati gacchatīti granthārthaḥ||58||
Adhikarana 31 (59) · Śloka 59
anādiḥ puruṣō nityō viparītastu hētujaḥ|
sadakāraṇavannityaṁ dr̥ṣṭaṁ hētujamanyathā||59||
View original
अनादिः पुरुषो नित्यो विपरीतस्तु हेतुजः|
सदकारणवन्नित्यं दृष्टं हेतुजमन्यथा||५९||
‘sa nityaḥ kimanityaḥ’ ityasyōttaram- anādirityādi| anādiśca puruṣō'vyaktarūpa ātmaśabdābhidhēyaḥ| viparīta iti ādimān rāśirūpaḥ puruṣa ityarthaḥ| atraivānādērnityatvē śāstrāntarasammatimapyāha- sadityādi| saditi trividhasamayē pramāṇagamyabhāvarūpam | ētēna, prāgabhāvasyākāraṇavatō'pyabhāvarūpatayā'nityatvaṁ na vyabhicārakam| hētujamanyathēti atrāpi bhāvarūpamiti yōjanīyam| tēna, hētujanyasyāpi pradhvaṁsasyāvināśitvaṁ parihr̥taṁ bhavati||59||
Adhikarana 32 (60-62) · Śloka 62
tadēva bhāvādagrāhyaṁ nityatva na kutaścana|
bhāvājjñēyaṁ tadavyaktamacintyaṁ vyaktamanyathā||60||
avyaktamātmā kṣētrajñaḥ śāśvatō vibhuravyayaḥ|
tasmādyadanyattadvyaktaṁ, vakṣyatē cāparaṁ dvayam||61||
vyaktamaindriyakaṁ caiva gr̥hyatē tadyadindriyaiḥ|
atō'nyat punaravyaktaṁ liṅgagrāhyamatīndriyam||62||
View original
तदेव भावादग्राह्यं नित्यत्व न कुतश्चन|
भावाज्ज्ञेयं तदव्यक्तमचिन्त्यं व्यक्तमन्यथा||६०||
अव्यक्तमात्मा क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विभुरव्ययः|
तस्माद्यदन्यत्तद्व्यक्तं, वक्ष्यते चापरं द्वयम्||६१||
व्यक्तमैन्द्रियकं चैव गृह्यते तद्यदिन्द्रियैः|
अतोऽन्यत् पुनरव्यक्तं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्||६२||
kiṁ tannityatvamityāha- tadēvētyādi| bhāvādutpattidharmakāt| tannityatvaṁ na kutō'pi bhāvādbhavati, nityaṁ hi na kutō'pi bhavati| tataścātmā bhāvaṁ prati nirapēkṣatvāt sarvēbhyō bhāvēbhyō'pyagrē nityaṁ sadēva| taccaivambhūtaṁ nityamavyaktaṁ jñēyam| acintyamityavyaktaviśēṣaṇam| avyaktaṁ ca mūlaprakr̥tiḥ| vyaktamanyathēti prakr̥tēranyatamakāryaṁ mahadādikamanityam; ākāśamapi vikārarūpatayā'nityamēva; udāsīnapuruṣastu nitya ēvāvyaktaśabdēnaiva lakṣita ityuktamēva| avyaktadharmāntaravyāpakān paryāyānāha- avyaktamityādi| punaḥ prakārāntarēṇa vyaktāvyaktārthamāha - vakṣyata ityādi| aparaṁ dvayamiti prakārāntarakr̥taṁ vyaktāvyaktadvayam| liṅgagrāhyamiti anumānagrahyam| atīndriyamityanēna cēndriyagrahaṇāyōgyaṁ yat kēnāpi śabdādiliṅgēna gr̥hyatē na tadavyaktaṁ, kintu yannityānumēyaṁ manō'haṅkārādi tadēvāvyaktam||60-62||
Adhikarana 33 (63-64) · Śloka 64
khādīni buddhiravyaktamahaṅkārastathā'ṣṭamaḥ|
bhūtaprakr̥tiruddiṣṭā vikārāścaiva ṣōḍaśa||63||
buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmēndriyāṇi ca|
samanaskāśca pañcārthā vikārā iti sañjñitāḥ||64||
View original
खादीनि बुद्धिरव्यक्तमहङ्कारस्तथाऽष्टमः|
भूतप्रकृतिरुद्दिष्टा विकाराश्चैव षोडश||६३||
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च|
समनस्काश्च पञ्चार्था विकारा इति सञ्ज्ञिताः||६४||
‘prakr̥tiḥ kā vikārāḥ kē’ ityasyōttaraṁ- khādīnītyādi| khādīni sūkṣmabhūtakhādīni tanmātraśabdābhidhēyāni| buddhiḥ mahacchabdābhidhēyā| avyaktaṁ mūlaprakr̥tiḥ| ahaṅkāraḥ buddhivikāraḥ; sa ca trividhaḥ- bhūtādiḥ, taijasaḥ, vaikārikaśca| bhūtānāṁ sthāvarajaṅgamānāṁ prakr̥tirbhūtaprakr̥tiḥ| atra cāvyaktaṁ prakr̥tirēva paraṁ, buddhyādayastu svakāraṇavikr̥tirūpā api svakāryāpēkṣayā prakr̥tirūpā iha prakr̥titvēnōktāḥ| yaduktaṁ- “mūlaprakr̥tiravikr̥tirmahadādyāḥ prakr̥tivikr̥tayaḥ sapta” (sāṁ.kā.3) iti| vikārā nāha- vikārā ityādi| ēvaśabdō bhinnakramē'vadhāraṇē, tēna vikārā ēva ṣōḍaśa paraṁ na prakr̥tayaḥ| buddhērindriyāṇi buddhīndriyāṇi| pañcārthā iti sthūlā ākāśādayaḥ śabdādirūpāḥ; guṇaguṇinōrhi paramārthatō bhēdō nāstyēvāsmin darśanē||63-64||
Adhikarana 34 (65) · Śloka 65
iti kṣētraṁ samuddiṣṭaṁ sarvamavyaktavarjitam|
avyaktamasya kṣētrasya kṣētrajñamr̥ṣayō viduḥ||65||
View original
इति क्षेत्रं समुद्दिष्टं सर्वमव्यक्तवर्जितम्|
अव्यक्तमस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रज्ञमृषयो विदुः||६५||
ēnamēva prakr̥tivikārasamūhaṁ kṣētrakṣētrajñabhēdēna vibhajatē- itītyādi| avyaktavarjitamiti prakr̥tyudāsīnavarjitaṁ, prakr̥tēścōdāsīnapuruṣacaitanyēna caitanyamastyēva||65||
Adhikarana 35 (66) · Śloka 67
jāyatē buddhiravyaktādbuddhyā'hamiti manyatē|
paraṁ khādīnyahaṅkārādutpadyantē yathākramam||66||
tataḥ sampūrṇasarvāṅgō jātō'bhyudita ucyatē|67|
View original
जायते बुद्धिरव्यक्ताद्बुद्ध्याऽहमिति मन्यते|
परं खादीन्यहङ्कारादुत्पद्यन्ते यथाक्रमम्||६६||
ततः सम्पूर्णसर्वाङ्गो जातोऽभ्युदित उच्यते|६७|
samprati mahāpralayāntaraṁ yathā''disargē buddhyādyutpādō bhavati tadāha- jāyata ityādi| buddhyā'hamiti manyata iti buddhērjātēnāhaṅkārēṇāhamiti manyata ityarthaḥ| khādīnīti khādīni sūkṣmāṇi tanmātrarūpāṇi, tathaikādaśēndriyāṇi| vacanaṁ hi “prakr̥tērmahāṁstatō'haṅkārastasmādgaṇaśca ṣōḍaśakaḥ” (sāṁ.kā.22) iti| yathākramamiti yasmādahaṅkārādutpadyatē tēna kramēṇa; tatra vaikr̥tāt sāttvikādahaṅkārāttaijasasahāyādēkādaśēndriyāṇi bhavanti, bhūtādēstvahaṅkārāttāmasāttaijasasahāyāt pañcatanmātrāṇi| yaduktaṁ- “sātvika ēkādaśakaḥ pravartatē vaikr̥tādahaṅkārāt| bhūtādēstanmātraḥ sa tāmasastaijasādubhayam” (sāṁ.kā.25) iti| tata iti āhaṅkārikakāryānantaraṁ tanmātrēbhya utpannasthūlabhūtasambandhāt| sampūrṇasarvāṅgō jāta iti ādisargō(rgē) jātaḥ||66||
Adhikarana 36 (67-69) · Śloka 69
puruṣaḥ pralayē cēṣṭaiḥ punarbhāvairviyujyatē||67||
avyaktādvyaktatāṁ yāti vyaktādavyaktatāṁ punaḥ|
rajastamōbhyāmāviṣṭaścakravat parivartatē||68||
yēṣāṁ dvandvē parā saktirahaṅkāraparāśca yē|
udayapralayau tēṣāṁ na tēṣāṁ yē tvatō'nyathā||69||
View original
पुरुषः प्रलये चेष्टैः पुनर्भावैर्वियुज्यते||६७||
अव्यक्ताद्व्यक्ततां याति व्यक्तादव्यक्ततां पुनः|
रजस्तमोभ्यामाविष्टश्चक्रवत् परिवर्तते||६८||
येषां द्वन्द्वे परा सक्तिरहङ्कारपराश्च ये|
उदयप्रलयौ तेषां न तेषां ये त्वतोऽन्यथा||६९||
ēvamādisargē prakr̥tērmahadādisargaṁ darśayitvā mahāpralayē prakr̥tāvavyaktarūpāyāṁ buddhyādīnāṁ layamāha- puruṣa ityādi| iṣṭairbhāvairiti puruṣōpabhōgārthamiṣṭairbuddhyādibhiḥ| anyē tu ēvambhūtasaṅgaṁ janmani , buddhyādiviyōgaṁ ca maraṇē bruvatē| tanna, janmamaraṇayōrbuddhyādīnāṁ vidyamānatvāt| uktaṁ hi- “atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna vimuktapūrvaḥ| naivēndriyairnaiva manōmatibhyāṁ na cāpyahaṅkāravikāradōṣaiḥ” (śā. a. 2) iti| tathā'nyatrāpyuktaṁ- “pūrvōtpannamasaktaṁ niyataṁ mahadādisūkṣmaparyantam| saṁsarati nirupabhōgaṁ bhāvairadhivāsitaṁ liṅgam” (sāṁ. kā. 40) iti| tasmānmahāpralaya ēva prakr̥tau layaḥ, tathā''disarga ēva prakr̥tērmahadādisr̥ṣṭiriti| ētadēva prapañcaṁ layaṁ ca prakr̥tērāha- avyaktādityādi| avyaktāditi prakr̥tēḥ, vyaktatāmiti mahadādimahābhūtaparyantaprapañcarūpatāṁ yāti| vyaktāditi mahābhūtaprapañcādyavasthātaḥ punaravyaktarūpatāṁ yāti gacchati; mahāpralayē hi mahābhūtāni tanmātrēṣu layaṁ yānti, tanmātrāṇi tathēndriyāṇi cāhaṅkārē layaṁ yānti, ahaṅkārō buddhau, buddhiśca prakr̥tāviti layakramaḥ| ayaṁ ca layakramō mōkṣē'pi bhavati| paraṁ tu tatra taṁ puruṣaṁ prati punaḥ sargaṁ nārabhatē prakr̥tiḥ| ayaṁ saṁsāraḥ kutō bhavatītyāha- raja ityādi| āviṣṭō yuktaḥ| cakravat parivartata iti punaḥ punarlayasargābhyāṁ yujyatē| dvandva iti rajastamōrūpē mithunē| ahaṅkāraparā iti ahaṅkārānmamēdamityādimithyājñānaparāḥ| udayapralayau janmamaraṇē, kiṁvā layasargau| atō'nyathēti yē rāgadvēṣavimuktā nirahaṅkārāśca tēṣāṁ nōdayapralayau bhavataḥ||67-69||
Adhikarana 37 (70-74) · Śloka 74
prāṇāpānau nimēṣādyā jīvanaṁ manasō gatiḥ|
indriyāntarasañcāraḥ prēraṇaṁ dhāraṇaṁ ca yat||70||
dēśāntaragatiḥ svapnē pañcatvagrahaṇaṁ tathā|
dr̥ṣṭasya dakṣiṇēnākṣṇā savyēnāvagamastathā||71||
icchā dvēṣaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ prayatnaścētanā dhr̥tiḥ|
buddhiḥ smr̥tirahaṅkārō liṅgāni paramātmanaḥ||72||
yasmāt samupalabhyantē liṅgānyētāni jīvataḥ|
na mr̥tasyātmaliṅgāni tasmādāhurmaharṣayaḥ||73||
śarīraṁ hi gatē tasmiñ śūnyāgāramacētanam|
pañcabhūtāvaśēṣatvāt pañcatvaṁ gatamucyatē||74||
View original
प्राणापानौ निमेषाद्या जीवनं मनसो गतिः|
इन्द्रियान्तरसञ्चारः प्रेरणं धारणं च यत्||७०||
देशान्तरगतिः स्वप्ने पञ्चत्वग्रहणं तथा|
दृष्टस्य दक्षिणेनाक्ष्णा सव्येनावगमस्तथा||७१||
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं प्रयत्नश्चेतना धृतिः|
बुद्धिः स्मृतिरहङ्कारो लिङ्गानि परमात्मनः||७२||
यस्मात् समुपलभ्यन्ते लिङ्गान्येतानि जीवतः|
न मृतस्यात्मलिङ्गानि तस्मादाहुर्महर्षयः||७३||
शरीरं हि गते तस्मिञ् शून्यागारमचेतनम्|
पञ्चभूतावशेषत्वात् पञ्चत्वं गतमुच्यते||७४||
‘kiṁ liṅgaṁ puruṣasya ca’ ityasyōttaraṁ- prāṇāpānāvityādi| prāṇāpānau ucchvāsaniḥśvāsau| nimēṣādyā iti ādyaśabdagrahaṇēna unmēṣādyāḥ prēkṣaṇaviśēṣā gr̥hyantē| manasō gatiriti manasā pāṭaliputragamanādirūpā| indriyāntarasañcārō'pi manasa ēva, yathā cakṣuḥ parityajya manaḥ sparśanamadhitiṣṭhatītyādi| prēraṇaṁ ca tathā dhāraṇaṁ ca manasa ēvēti jñēyam| dēśāntaragatiḥ svapnē iti chēdaḥ| pañcatvagrahaṇaṁ maraṇajñānam| savyēnāvagama iti savyēnākṣṇā sa ēvāyaṁ dakṣiṇākṣidr̥ṣṭō ghaṭa ityavagama ityarthaḥ| cētanā jñānamātram| buddhistu ūhāpōhajñānam| atha kathamētānyātmānaṁ gamayantītyāha- yasmādityādi| jīvata iti pañcabhūtātiriktātmasaṁyuktasya | pañcatvaṁ tu yadyapi jīvatō na bhavati kintu mr̥tasyaiva, tathā'pi pañcatvaṁ mr̥taśarīrē dr̥śyamānaṁ viparyayāt pañcatvābhāvājjīvaccharīraliṅgaṁ bhavatīti jñēyam| atraivōdāhr̥tāśca prāṇāpānādayō na bhūtamātrē bhavanti, nirātmakēṣviṣṭakāmr̥taśarīrādiṣvadarśanāt| na ca mana ēva bhūtātiriktamātmā bhavitumarhati, yatastasyāpi karaṇarūpasya prēraṇādyātmanā kartrā kartavyam| nāpīndriyāṇyātmatvēna svīkartuṁ pāryantē, yatastathā sati indriyāntarōpalabdhamarthaṁ nēndriyāṇi yajñadattōpalabdhamarthaṁ dēvadatta iva pratisandhātuṁ samarthāni bhavēyuḥ; asti cēndriyāntarōpalabdhārthapratisandhānaṁ, yathā- surabhicandanaṁ spr̥śāmītyatra| tasmānmana-indriya-bhūtātirikta ātmā tiṣṭhatīti jñēyam| atra yadyapi buddhiśabdēna cētanādhr̥tismr̥tyahaṅkārāḥ prāpyanta ēva buddhiprakāratvēna, tathā'pi pr̥thakpr̥thagarthagamakatvēna punaḥ pr̥thagupāttāḥ| tathāhi- cētanā guṇatvēna acētanakhādibhūtātiriktadharmēṇātmānaṁ gamayati, dhr̥tistu niyamātmikā niyantāramātmānaṁ gamayati, buddhistu ūhāpōhayōrēkaṁ kāraṇaṁ gamayatyātmānaṁ, smr̥tistu pūrvānubhūtārthasmartāraṁ sthāyinamātmānaṁ gamayatītyādyanusaraṇīyam| ātmādhiṣṭhānābhāvē śarīrē prāṇādyabhāvamāha- śarīramityādi| śūnyāgāramiva śūnyāgāraṁ yathā adhiṣṭhātr̥śūnyam, ēvaṁ mr̥taśarīramapi| ṣaḍdhātukaṁ śarīraṁ, tatra ṣaṣṭhē ātmani gatē pañcabhūtātmakaṁ śarīraṁ bhavati, tēna pañcatvaṁ gatamucyatē|||70-74||
Adhikarana 38 (75-76) · Śloka 76
acētanaṁ kriyāvacca manaścētayitā paraḥ|
yuktasya manasā tasya nirdiśyantē vibhōḥ kriyāḥ||75||
cētanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyatē|
acētanatvācca manaḥ kriyāvadapi nōcyatē||76||
View original
अचेतनं क्रियावच्च मनश्चेतयिता परः|
युक्तस्य मनसा तस्य निर्दिश्यन्ते विभोः क्रियाः||७५||
चेतनावान् यतश्चात्मा ततः कर्ता निरुच्यते|
अचेतनत्वाच्च मनः क्रियावदपि नोच्यते||७६||
‘niṣkriyasya kriyā tasya katham’ ityasyōttaram- acētanamityādi| cētayitā para iti para ātmā cētayitā paraṁ na tu sākṣāt kriyāvān| nanu, yadyēvaṁ kathaṁ tasya kriyētyāha- yuktasyētyādi| ātmādhiṣṭhitasyaiva manasaḥ kriyā upacārādātmanaḥ kriyētyucyata ityarthaḥ| ētadēvōpapādayati- cētanāvānityādi| cētanēna hyātmanā'dhiṣṭhitaṁ manaḥ kriyāsu pravartatē, cētanānadhiṣṭhitaṁ tu manaḥ kriyāsu na pravartatē; tēna yatkr̥tā sā kriyā sa ēva kriyāvāniti vyapadēṣṭuṁ yujyatē, natvacētanaṁ manaḥ; tat parādhīnakriyatvēna paramārthataḥ kriyāvadapi kartr̥tvēna nōcyata iti vākyārthaḥ; nōcyatē iti ‘kartr̥’ iti śēṣaḥ||75-76||
Adhikarana 39 (77) · Śloka 77
yathāsvēnātmanā''tmānaṁ sarvaḥ sarvāsu yōniṣu|
prāṇaistantrayatē prāṇī nahyanyō'styasya tantrakaḥ||77||
View original
यथास्वेनात्मनाऽऽत्मानं सर्वः सर्वासु योनिषु|
प्राणैस्तन्त्रयते प्राणी नह्यन्योऽस्त्यस्य तन्त्रकः||७७||
samprati svatantratvē'pyaniṣṭayōnigamanamākṣiptaṁ samādadhāti- yathāsvēnētyādi| sarvāsu naragōhastikīṭādiyōniṣu| prāṇaistantrayatē prāṇairyōjayati, ātmanaivāyaṁ dharmādharmasahāyēnātmānaṁ sarvayōniṣu nayati, na paraprēritō yāti; yatō nānyaḥ puruṣō'sya prērakō'sti īśvarābhāvāt; kiṁvā satyapi īśvarē tasyāpi karmaparādhīnatvāt| idamēva cāsyāniṣṭayōnigamanē svātantryaṁ yad aniṣṭayōnigamanahētvadharmakaraṇē svātantryam, adharmakaraṇārabdhasvakarmaṇaivāyamanicchannapi nīyata ityaniṣṭayōnigamanaṁ bhavati; svātantryaṁ ca yathōktaṁ bhavati||77||
Adhikarana 40 (78) · Śloka 78
vaśī tat kurutē karma yat kr̥tvā phalamaśnutē|
vaśī cētaḥ samādhattē vaśī sarvaṁ nirasyati||78||
View original
वशी तत् कुरुते कर्म यत् कृत्वा फलमश्नुते|
वशी चेतः समाधत्ते वशी सर्वं निरस्यति||७८||
‘vaśī yadyasukhaiḥ kasmādbhāvairākramyatē’ ityasyōttaraṁ- vaśītyādi| vaśī svēcchādhīnapravr̥ttiḥ (iṣṭē'niṣṭē vā''tmā ,); tēna, vaśī sannayaṁ tāni karmāṇi karōti śubhānyaśubhāni vā āpātaphalarāgāt, yāni kr̥tvā tatkarmaprabhāvācchubhēnāśubhēna vā phalēna yōgamāpnōti| ētēna kartavyē karmaṇyasya vaśitvaṁ, kr̥takarmaphalaṁ tvasyānicchatō'pi bhavati; tēna tatprati nāsya vaśitvam| anyadapi vaśitvaphalamāha- vaśī cētaḥ samādhatta iti| aniṣṭē'rthē vaśī sannayaṁ manō nivartayati; yadi hyayaṁ vaśī na syāt, na manō nivartayituṁ śaknuyāt| aparamapi vaśitvagamakaṁ karmāha- vaśī sarvaṁ nirasyatīti| vaśī sannayaṁ mōkṣārthaṁ pravr̥ttaḥ sarvārambhaṁ śubhāśubhaphalaṁ tyajatītyarthaḥ| iha svatantraḥ parātmanā īśvarādinā prēritapravr̥ttirucyatē; vaśī tu svayamapi pravartamāna icchāvaśāt pravartatē, na prēritapravr̥ttirūpatvēnēpsitē'nīpsitē ca vartatē iti svātantryavaśitvayōrbhēdaḥ||78||
Adhikarana 41 (79) · Śloka 79
dēhī sarvagatō'pyātmā svē svē saṁsparśanēndriyē|
sarvāḥ sarvāśrayasthāstu nātmā'tō vētti vēdanāḥ||79||
View original
देही सर्वगतोऽप्यात्मा स्वे स्वे संस्पर्शनेन्द्रिये|
सर्वाः सर्वाश्रयस्थास्तु नात्माऽतो वेत्ति वेदनाः||७९||
‘sarvāḥ sarvagatatvācca vēdanāḥ kiṁ na vētti saḥ’ ityasyōttaramāha- dēhītyādi| sarvagata iti sarvagatō'pi san, saṁsparśanēndriya iti saṁsparśanayuktē śarīrē, vēdanāḥ sukhaduḥkharūpā vētti, sarvāśrayasthāstu na vēttīti yōjanā| yasmāt sarvagatō'pyātmā svakīya ēva sparśanavati śarīrē paraṁ vēdanā vētti, tēna sarvāśrayasthāḥ sarvavēdanā na vēttīti vākyārthaḥ| sarvāśrayasthā iti sarvaparaśarīragatāḥ | paraśarīrē cātmā khakarmōpārjitēndriyābhāvādvidyamānō'pi nōpalabhatē sukhaduḥkhē| svē svē śarīra iti vaktavyē yat ‘saṁsparśanēndriyē’ iti karōti, tēna svaśarīrē'pi yatra kēśanakhādau sparśanēndriyaṁ nāsti tatra nātmā kiñcidupalabhata iti darśayati||79||
Adhikarana 42 (80-81) · Śloka 81
vibhutvamata ēvāsya yasmāt sarvagatō mahān|
manasaśca samādhānāt paśyatyātmā tiraskr̥tam||80||
nityānubandhaṁ manasā dēhakarmānupātinā|
sarvayōnigataṁ vidyādēkayōnāvapi sthitam||81||
View original
विभुत्वमत एवास्य यस्मात् सर्वगतो महान्|
मनसश्च समाधानात् पश्यत्यात्मा तिरस्कृतम्||८०||
नित्यानुबन्धं मनसा देहकर्मानुपातिना|
सर्वयोनिगतं विद्यादेकयोनावपि स्थितम्||८१||
‘na paśyati vibhuḥ kasmāt’ ityādipraśnasyōttaraṁ vaktuṁ pravr̥ttō vibhutvasādhakārthaguṇahētuprāptyā vibhutvamēva tāvadātmanaḥ sādhayati- vibhutvamityādi| vibhutvaṁ sarvagataparimāṇayōgitvam| ata ēvēti uktasarvagatatvāt| ētadēva spaṣṭārthaṁ sākṣādbrūtē- yasmādityādi| sarvagatatvaṁ sarvatō'pyupalabhyamānatvēna sarvagatākāśādiparimāṇasyapyasti, tēna tadvyavacchēdārthaṁ ‘mahān’ iti padaṁ; tēna sarvatrōpalabhyamānaṁ mahāparimāṇayōgidravyaṁ vibhurucyata iti phalati| vibhutvaṁ vyutpādya kuḍyāditirōhitajñānaṁ naikāntēna bhavatīti darśayannāha- manasa ityādi| samādhānaṁ samādhiḥ| anēna, yōginaḥ samādhibalāttirōhitamapi paśyantīti darśayati| yē tu tirōhitaṁ na paśyanti tatrāpyupapattimāha- nityētyādi| sarvayōnigatamapyātmānaṁ manasā'nubandhagatamēkayōnāvavasthitaṁ vidyāditi yōjyam| dēhanirvartakēna karmaṇā anupāta ātmani sambandhō yasya, tēna manasā dēhakarmānupātinā| ētēna, yadyapyātmā kuḍyādibhiratirōhitastathā'pi yadasyōpalabdhisādhanaṁ manastasyaikasminnēva śarīrē vyavasthitasya vyavadhānānna paśyatyayaṁ tiraskr̥tamityuktaṁ bhavati||80-81||
Adhikarana 43 (82) · Śloka 82
ādirnāstyātmanaḥ kṣētrapāramparyamanādikam|
atastayōranāditvāt kiṁ pūrvamiti nōcyatē||82||
View original
आदिर्नास्त्यात्मनः क्षेत्रपारम्पर्यमनादिकम्|
अतस्तयोरनादित्वात् किं पूर्वमिति नोच्यते||८२||
‘kṣētrajñaḥ kṣētramathavā’ ityādipraśnasyōttaram- ādirityādi| kṣētrapāramparyamiti kṣētrasyāvyaktavarjitasya mahadāditrayōviṁśatikasya paramparāsantatēranāditvēnaiva kṣētrakṣētrajñayōridaṁ prathamamiti vyapadēśō naiva bhavatītyarthaḥ| nanu yadi kṣētraparamparā'pyanādistadā tasyātmavaducchēdō na prāpnōti, yadanādi tannityaṁ bhavati, yathā- ātmēti dr̥ṣṭaṁ? brūmaḥ- anāditvē'pi yat svarūpēnaivānādi tannōcchidyatē, yathā- ātmā; yattu ucchittidharmakaṁ buddhyādi, taducchidyata ēva; santānastu paramārthataḥ santānibhyō'tiriktō nāstyēva, yadanādiḥ syāt; tēna, santānasyānāditvaṁ bhāktamēva| kiñcaivambhūtasya buddhyādisantānasyōcchēdē mōkṣapratipādaka āgama ēva pramāṇatvēna jñēyaḥ||82||
Adhikarana 44 (83) · Śloka 83
jñaḥ sākṣītyucyatē nājñaḥ sākṣī tvātmā yataḥ smr̥taḥ|
sarvē bhāvā hi sarvēṣāṁ bhūtānāmātmasākṣikāḥ||83||
View original
ज्ञः साक्षीत्युच्यते नाज्ञः साक्षी त्वात्मा यतः स्मृतः|
सर्वे भावा हि सर्वेषां भूतानामात्मसाक्षिकाः||८३||
‘sākṣibhūtaśca kasyāyam’ ityasyōttaraṁ- jña ityādi| jñō jñānavān sākṣīti lōkē kathyatē, natvajñaḥ pāṣāṇādiḥ| tēna, jñatvēnāsatyapyanyasmin kartari sākṣītyucyatē iti vākyārthaḥ| sarvēṣāmiti khādibhūtānām| sarvē bhāvā iti sarvē bhūtadharmā darśanayōgyāḥ| ātmasākṣikā iti ātmōpalabhyamānāḥ||83||
Adhikarana 45 (84-85) · Śloka 85
naikaḥ kadācidbhūtātmā lakṣaṇairupalabhyatē|
viśēṣō'nupalabhyasya tasya naikasya vidyatē||84||
saṁyōgapuruṣasyēṣṭō viśēṣō vēdanākr̥taḥ|
vēdanā yatra niyatā viśēṣastatra tatkr̥taḥ||85||
View original
नैकः कदाचिद्भूतात्मा लक्षणैरुपलभ्यते|
विशेषोऽनुपलभ्यस्य तस्य नैकस्य विद्यते||८४||
संयोगपुरुषस्येष्टो विशेषो वेदनाकृतः|
वेदना यत्र नियता विशेषस्तत्र तत्कृतः||८५||
‘syāt kathaṁ cāvikārasya’ ityādipraśnasyōttaraṁ- naika ityādi| avikārasya paramātmanō vēdanākr̥tō viśēṣō nāstyēva , yatra tu vēdanākr̥tō viśēṣaḥ sa rāśirūpaḥ paramātmavyatirikta ēvēti vākyārthaḥ| bhūtānāmadhiṣṭhātā ātmā bhūtātmā, ayaṁ bhūtātmā ēkō bhūtavyatiriktō na lakṣaṇaiḥ prāṇāpānādibhiruktairupalabhyatē| kutō nōpalabhyata ityāha- viśēṣa ityādi| ēkasya bhūtarahitasya; yadātmanō viśēṣō vēdanādirnōpalabhyata ēva, tēnānupalabdhirēvātra pramāṇamityarthaḥ| saṁyōgapuruṣaḥ caturviṁśatikaḥ| nanvēvamapi caturviṁśatyantarniviṣṭasya bhūtātmanō'pi vēdanākr̥taviśēṣēṇa bhavitavyaṁ, yataḥ samudāyadharmaḥ samudāyināmēva bhavati, yathā- māṣarāśērgurutvaṁ pratyēkaṁ māṣāṇāmēva gauravēṇa bhavatītyāha- vēdanētyādi| vēdanā sukhaduḥkharūpā| yatra buddhyādisamūhē niyatā vyavasthitā vēdanā, tatraiva tatkr̥tō dainyaharṣādiviśēṣō'pi niyataḥ; tatraiva buddhyādirāśau vartatē nātmanīti bhāvaḥ| buddhyādigatēna guṇatrayapariṇāmarūpēṇa sukhaduḥkhādinā asukhaduḥkha ēvātmā tatsambandhāt sukhaduḥkhādimān bhavati||84-85||
Adhikarana 46 (86-94) · Śloka 94
cikitsati bhiṣak sarvāstrikālā vēdanā iti|
yayā yuktyā vadantyēkē sā yuktirupadhāryatām||86||
punastacchirasaḥ śūlaṁ jvaraḥ sa punarāgataḥ|
punaḥ sa kāsō balavāṁśchardiḥ sā punarāgatā||87||
ēbhiḥ prasiddhavacanairatītāgamanaṁ matam|
kālaścāyamatītānāmartīnāṁ punarāgataḥ||88||
tamartikālamuddiśya bhēṣajaṁ yat prayujyatē|
atītānāṁ praśamanaṁ vēdanānāṁ taducyatē||89||
āpastāḥ punarāgurmā yābhiḥ śasyaṁ purā hatam|
yathā prakriyatē sētuḥ pratikarma tathā''śrayē||90||
pūrvarūpaṁ vikārāṇāṁ dr̥ṣṭvā prādurbhaviṣyatām|
yā kriyā kriyatē sā ca vēdanāṁ hantyanāgatām||91||
pāramparyānabandhastu duḥkhānāṁ vinivartatē|
sukhahētūpacārēṇa sukhaṁ cāpi pravartatē||92||
na samā yānti vaiṣamyaṁ viṣamāḥ samatāṁ na ca|
hētubhiḥ sadr̥śā nityaṁ jāyantē dēhadhātavaḥ||93||
yuktimētāṁ puraskr̥tya trikālāṁ vēdanāṁ bhiṣak|
hantītyuktaṁ cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinōpadhām||94||
View original
चिकित्सति भिषक् सर्वास्त्रिकाला वेदना इति|
यया युक्त्या वदन्त्येके सा युक्तिरुपधार्यताम्||८६||
पुनस्तच्छिरसः शूलं ज्वरः स पुनरागतः|
पुनः स कासो बलवांश्छर्दिः सा पुनरागता||८७||
एभिः प्रसिद्धवचनैरतीतागमनं मतम्|
कालश्चायमतीतानामर्तीनां पुनरागतः||८८||
तमर्तिकालमुद्दिश्य भेषजं यत् प्रयुज्यते|
अतीतानां प्रशमनं वेदनानां तदुच्यते||८९||
आपस्ताः पुनरागुर्मा याभिः शस्यं पुरा हतम्|
यथा प्रक्रियते सेतुः प्रतिकर्म तथाऽऽश्रये||९०||
पूर्वरूपं विकाराणां दृष्ट्वा प्रादुर्भविष्यताम्|
या क्रिया क्रियते सा च वेदनां हन्त्यनागताम्||९१||
पारम्पर्यानबन्धस्तु दुःखानां विनिवर्तते|
सुखहेतूपचारेण सुखं चापि प्रवर्तते||९२||
न समा यान्ति वैषम्यं विषमाः समतां न च|
हेतुभिः सदृशा नित्यं जायन्ते देहधातवः||९३||
युक्तिमेतां पुरस्कृत्य त्रिकालां वेदनां भिषक्|
हन्तीत्युक्तं चिकित्सा तु नैष्ठिकी या विनोपधाम्||९४||
‘athavā''rtasya’ ityādipraśnasyōttaramāha- cikitsatītyādi| atītavēdanācikitsā na mukhyā, kintu lōkaprasiddhōpacārēṇōcyata iti vākyārthaḥ| prasiddhavacanairiti lōkaprasiddhavacanaiḥ| pratikarma cikitsā| āśraya iti śarīrē| pūrvarūpamityādinā anāgatavēdanācikitsāṁ samarthayati| pūrvarūpaṁ yadyapi bhaviṣyatāmēva bhavati rōgāṇāṁ, tathā'pi bhaviṣyatāmiti padēna bhūtē'pi vyādhau yāni rūpāṇi bhavanti tāni nirākarōti| uktaṁ hi- “prāksantāpāt, api cainaṁ santāpārtamanubadhnanti” (ni. a. 1) ityanēna rōgāvasthāyāmapi pūrvarūpasadbhāvaḥ| ēvamatītānāgatavēdanācikitsā vyutpāditā| vartamānacikitsāmapi darśayan pāramārthikaṁ matamāha- pāramparyētyādi| pāramparyānubandhaḥ santānanyāyēnānubandhaḥ| duḥkhānāmiti rōgāṇām| sukhahētūpacārēṇēti ārōgyahētucikitsāsēvayā| sukhamiti ārōgyam| ēvaṁ manyatē- yadā cikitsā sukhahētuḥ sēvyatē tadā duḥkhahētusēvābhāvādduḥkhaṁ nōtpadyatē, utpannaṁ ca duḥkhaṁ rōgarūpaṁ kṣaṇabhaṅgitvēna svayamēva naśyati, sukhahētusānnidhyāt sukhamārōgyamutpadyatē; tēna cikitsayā anāgataṁ duḥkhaṁ hētupratibandhānnirudhyatē, sukhaṁ ca janyatē iti siddhāntaḥ | ētadēvāha- na samā ityādi| samāśca viṣamāśca kṣaṇabhaṅgitvasvabhāvānna vaiṣamyāvasthāṁ sāmyāvasthāṁ vā yāntītyarthaḥ| hētubhiḥ sadr̥śā iti samahētōḥ samāḥ, tathā viṣamahētōśca viṣamāḥ| ētaccikitsāprābhr̥tīyē'dhyāyē prapañcitamēva| cikitsāprastāvēna sakaladuḥkhahāriṇīṁ cikitsāṁ mōkṣaphalāmāha- cikitsā tvityādi| niṣṭhā atyantaduḥkhamōkṣō mōkṣarūpaḥ, tadarthaṁ bhūtā naiṣṭhikī| vinōpadhāmiti tr̥ṣṇāṁ vinā, tr̥ṣṇāśūnyā pravr̥ttirmōkṣaphalā bhavatītyarthaḥ||86-94||
Adhikarana 47 (95-97) · Śloka 97
upadhā hi parō hēturduḥkhaduḥkhāśrayapradaḥ|
tyāgaḥ sarvōpadhānāṁ ca sarvaduḥkhavyapōhakaḥ||95||
kōṣakārō yathā hyaṁśūnupādattē vadhapradān |
upādattē tathā'rthēbhyastr̥ṣṇāmajñaḥ sadā''turaḥ||96||
yastvagnikalpānarthāñ jñō jñātvā tēbhyō nivartatē|
anārambhādasaṁyōgāttaṁ duḥkhaṁ nōpatiṣṭhatē||97||
View original
उपधा हि परो हेतुर्दुःखदुःखाश्रयप्रदः|
त्यागः सर्वोपधानां च सर्वदुःखव्यपोहकः||९५||
कोषकारो यथा ह्यंशूनुपादत्ते वधप्रदान् |
उपादत्ते तथाऽर्थेभ्यस्तृष्णामज्ञः सदाऽऽतुरः||९६||
यस्त्वग्निकल्पानर्थाञ् ज्ञो ज्ञात्वा तेभ्यो निवर्तते|
अनारम्भादसंयोगात्तं दुःखं नोपतिष्ठते||९७||
parō hēturiti mūlakāraṇam| duḥkharūpēṇaiva duḥkhāśrayaḥ śarīram| bhōgatr̥ṣṇayā hi pravartamānō dharmādharmān duḥkhaśarīrōtpādakānupādattē, sarvōpadhātyāgāttu na rāgadvēṣābhyāṁ kvacit pravartatē, apravartamānaśca na dharmādharmānupādattē, ēvamanāgatadharmādharmōparamaḥ, upāttadharmādharmayōstu rāgadvēṣaśūnyasyōpabhōgādēva kṣayaḥ ; tēna sarvathā karmakṣayādduḥkhaśarīrābhāva iti bhāvaḥ| atraiva tr̥ṣṇāyā duḥkhakāraṇatvē dr̥ṣṭāntamāha- kōṣakāra ityādi| kōṣakāraḥ svanāmaprasiddhaḥ kīṭaḥ| sadā''tura iti sadā saṁsāraduḥkhagr̥hītaḥ| anārambhāditi rāgadvēṣapūrvakārambhavirahāt| asaṁyōgāditi ārambhaśūnyatvēna dharmādharmōcchēdakr̥tāccharīrāsaṁyōgāt; śarīrābhāvē ca nirāśrayamakāraṇakaṁ duḥkhaṁ na bhavatīti bhāvaḥ||95-97||
Adhikarana 48 (98) · Śloka 98
dhīdhr̥tismr̥tivibhraṁśaḥ samprāptiḥ kālakarmaṇām|
asātmyārthāgamaścēti jñātavyā duḥkhahētavaḥ||98||
View original
धीधृतिस्मृतिविभ्रंशः सम्प्राप्तिः कालकर्मणाम्|
असात्म्यार्थागमश्चेति ज्ञातव्या दुःखहेतवः||९८||
‘kāraṇaṁ vēdanānāṁ kim’ ityasyōttaramāha- dhīdhr̥tītyādi| ayaṁ cārthaḥ prakaraṇāgatatvāducyamānō na punaruktatāmāvahati| dhīdhr̥tismr̥tayaḥ prajñābhēdāḥ| ētē ca śiṣyavyutpattyarthaṁ prajñābhēdatvēnānyathā vyutpādya ihōcyantē| samprāptiḥ kālakarmaṇāmiti kālasya samprāptistathā karmaṇaśca samprāptiḥ| karmasamprāptiḥ pacyamānakarmayōgaḥ| kālasamprāptigrahaṇēna cēha yē kālavyaktāstē gr̥hyantē, nāvaśyaṁ kālajanyāḥ; yataḥ svābhāvikānapi kālajanyān tathā tr̥tīyakādīnapyāsātmyēndriyārthādijanyān kālajatvēnaivēhābhidhāsyati| karmajāstu prajñāparādhajanyā ēvēha karmajanyatvēna viśēṣēṇa śiṣyavyutpattyarthaṁ pr̥thagucyantē, kālavyañcyatvēna ca karmajā iha kālasamprāptijanyēṣvavarōddhavyāḥ| prajñāparādhāvarōdhaśca yathā karmajānāṁ, tathā prathamādhyāya ēvōktam| kiñcācāryēṇōnmādanidānē svayamēvōktaṁ yat- “prajñāparādhāt sambhūtē vyādhau karmaja ātmanaḥ” (ni. 7) ityādi, tathā janapadōddhvaṁsanīyē ca vimānē punaruktaṁ- “vāyvādīnāṁ yadvaiguṇyamutpadyatē tasya mūlamadharmaḥ, tanmūlaṁ vā'satkarma pūrvakr̥taṁ, tayōryōniḥ prajñāparādha ēva” (vi. 3) iti| tasmādiha samprāptiḥ kālakarmaṇāmityanēna na kālajanyā gadā ucyantē, kiṁ tu kālavyañjyāḥ||98||
Adhikarana 49 (99) · Śloka 99
viṣamābhinivēśō yō nityānityē hitāhitē|
jñēyaḥ sa buddhivibhraṁśaḥ samaṁ buddhirhi paśyati||99||
View original
विषमाभिनिवेशो यो नित्यानित्ये हिताहिते|
ज्ञेयः स बुद्धिविभ्रंशः समं बुद्धिर्हि पश्यति||९९||
dhīvibhraṁśaṁ vivr̥ṇōti- viṣamētyādi| viṣamābhinivēśaḥ ayathābhūtatvēnādhyavasānaṁ nityē'nityamiti, ēvaṁ hitē'hitamahitē vā hitamiti yā buddhiḥ sa buddhibhraṁśaḥ| atha kathamayaṁ buddhivibhraṁśaśabdēnōcyata ityāha- samaṁ buddhirhi paśyati; ucitā buddhiḥ samaṁ yathābhūtaṁ yasmāt paśyati, tasmādasamadarśanaṁ buddhivibhraṁśa ucita ēvētyarthaḥ||99||
Adhikarana 50 (100) · Śloka 100
viṣayapravaṇaṁ sattvaṁ dhr̥tibhraṁśānna śakyatē|
niyantumahitādarthāddhr̥tirhi niyamātmikā||100||
View original
विषयप्रवणं सत्त्वं धृतिभ्रंशान्न शक्यते|
नियन्तुमहितादर्थाद्धृतिर्हि नियमात्मिका||१००||
dhr̥tibhraṁśamāha- viṣayētyādi| viṣayapravaṇaṁ viṣayēṣu prasajjat| niyantumiti vyāvartayitum| dhr̥tirhi niyamātmikēti yasmād dhr̥tirakāryaprasaktaṁ manō nivartayati svarūpēṇa, tasmānmanōniyamaṁ kartumaśaktā dhr̥tiḥ svakarmabhraṣṭā bhavatītyarthaḥ||100||
Adhikarana 51 (101) · Śloka 101
tattvajñānē smr̥tiryasya rajōmōhāvr̥tātmanaḥ|
bhraśyatē sa smr̥tibhraṁśaḥ smartavyaṁ hi smr̥tau sthitam||101||
View original
तत्त्वज्ञाने स्मृतिर्यस्य रजोमोहावृतात्मनः|
भ्रश्यते स स्मृतिभ्रंशः स्मर्तव्यं हि स्मृतौ स्थितम्||१०१||
smr̥tibhraṁśaṁ vivēcayati- tattvētyādi| tattvajñānē smr̥tiryasya bhraśyata iti yōjanā| smartavyaṁ hi smr̥tau sthitamiti smartavyatvēna sammatasyārthasya smaraṇaṁ praśastasmr̥tidharmaḥ| tatra ca tattvajñānasya śiṣṭānāṁ smartavyatvēna sammatasya yadasmaraṇaṁ, tat smr̥tyaparādhādbhavatītyarthaḥ||101||
Adhikarana 52 (102-108) · Śloka 108
dhīdhr̥tismr̥tivibhraṣṭaḥ karma yat kurutē'śubham|
prajñāparādhaṁ taṁ vidyāt sarvadōṣaprakōpaṇam||102||
udīraṇaṁ gatimatāmudīrṇānāṁ ca nigrahaḥ|
sēvanaṁ sāhasānāṁ ca nārīṇāṁ cātisēvanam||103||
karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām|
vinayācāralōpaśca pūjyānāṁ cābhidharṣaṇam||104||
jñātānāṁ svayamarthānāmahitānāṁ niṣēvaṇam|
paramaunmādikānāṁ ca pratyayānāṁ niṣēvaṇam||105||
akālādēśasañcārau maitrī saṅkliṣṭakarmabhiḥ|
indriyōpakramōktasya sadvr̥ttasya ca varjanam||106||
īrṣyāmānabhayakrōdhalōbhamōhamadabhramāḥ|
tajjaṁ vā karma yat kliṣṭaṁ kliṣṭaṁ yaddēhakarma ca||107||
yaccānyadīdr̥śaṁ karma rajōmōhasamutthitam|
prajñāparādhaṁ taṁ śiṣṭā bruvatē vyādhikāraṇam ||108||
View original
धीधृतिस्मृतिविभ्रष्टः कर्म यत् कुरुतेऽशुभम्|
प्रज्ञापराधं तं विद्यात् सर्वदोषप्रकोपणम्||१०२||
उदीरणं गतिमतामुदीर्णानां च निग्रहः|
सेवनं साहसानां च नारीणां चातिसेवनम्||१०३||
कर्मकालातिपातश्च मिथ्यारम्भश्च कर्मणाम्|
विनयाचारलोपश्च पूज्यानां चाभिधर्षणम्||१०४||
ज्ञातानां स्वयमर्थानामहितानां निषेवणम्|
परमौन्मादिकानां च प्रत्ययानां निषेवणम्||१०५||
अकालादेशसञ्चारौ मैत्री सङ्क्लिष्टकर्मभिः|
इन्द्रियोपक्रमोक्तस्य सद्वृत्तस्य च वर्जनम्||१०६||
ईर्ष्यामानभयक्रोधलोभमोहमदभ्रमाः|
तज्जं वा कर्म यत् क्लिष्टं क्लिष्टं यद्देहकर्म च||१०७||
यच्चान्यदीदृशं कर्म रजोमोहसमुत्थितम्|
प्रज्ञापराधं तं शिष्टा ब्रुवते व्याधिकारणम् ||१०८||
ēvaṁ buddhyādibhraṁśatrayarūpaprajñāparādhajanyaṁ karma prajñāparādhatvēna darśayannāha- dhītyādi| sarvadōṣaśabdēna vātādayō rajastamasī ca gr̥hyantē| karmakālātipātaḥ cikitsākālātivartanam| mithyārambha iti ayōgātiyōgamithyāyōgarūpaḥ| vinayācāralōpēnaiva prāptamapi yat punaḥ pūjyānāmabhidharṣaṇādyabhidhīyatē, tadviśēṣēṇa prakōpakatvakhyāpanārthamudāharaṇārthaṁ ca| saṅkliṣṭakarmabhiriti patitaiḥ| kliṣṭamiti ninditam||102-108||
Adhikarana 53 (109) · Śloka 109
buddhyā viṣamavijñānaṁ viṣamaṁ ca pravartanam|
prajñāparādhaṁ jānīyānmanasō gōcaraṁ hi tat||109||
View original
बुद्ध्या विषमविज्ञानं विषमं च प्रवर्तनम्|
प्रज्ञापराधं जानीयान्मनसो गोचरं हि तत्||१०९||
saṅkṣēpēṇa prajñāparādhalakṣaṇamāha- buddhyētyādi| viṣamamiti anucitaṁ, viṣamavijñānaṁ svarūpata ēva prajñāparādhaḥ| viṣamapravartanaṁ ca prajñāparādhakāryatvēna prajñāparādhaśabdēnōcyatē| manasō gōcaraṁ hi taditi tadviṣamapravartanaṁ viṣamajñānaṁ ca manaḥkāryaprajñāviṣayatvēna manasō gōcaramityarthaḥ| viṣamapravartanaṁ ca manōgōcarajanyatvēnōpacārāduktaṁ, visadr̥śamanōviṣayajñānādviṣamavāgdēhapravr̥ttirapi bhavati||109||
Adhikarana 54 (110-112) · Śloka 112
nirdiṣṭā kālasamprāptirvyādhīnāṁ vyādhisaṅgrahē|
cayaprakōpapraśamāḥ pittādīnāṁ yathā purā||110||
mithyātihīnaliṅgāśca varṣāntā rōgahētavaḥ|
jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālākālasthitiśca yā||111||
pūrvamadhyāparāhṇāśca rātryā yāmāstrayaśca yē|
ēṣu kālēṣu niyatā yē rōgāstē ca kālajāḥ||112||
View original
निर्दिष्टा कालसम्प्राप्तिर्व्याधीनां व्याधिसङ्ग्रहे|
चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथा पुरा||११०||
मिथ्यातिहीनलिङ्गाश्च वर्षान्ता रोगहेतवः|
जीर्णभुक्तप्रजीर्णान्नकालाकालस्थितिश्च या||१११||
पूर्वमध्यापराह्णाश्च रात्र्या यामास्त्रयश्च ये|
एषु कालेषु नियता ये रोगास्ते च कालजाः||११२||
vyādhīnāṁ kālasamprāptimāha- nirdiṣṭētyādi| vyādhisaṅgraha iti kiyantaḥśirasīyē “cayaprakōpapraśamāḥ pittādīnāṁ yathākramam| bhavantyēkaikaśaḥ ṣaṭsu kālēṣvabhragamādiṣu” (sū. 17) ityanēna tathā hyudāharaṇēna ca| tēna, kālasamprāptirvyādhīnāṁ yathā- cayaprakōpapraśamāḥ pittādīnāṁ purā nirdiṣṭā iti yōjyam| udāharaṇāntaramāha- mithyētyādi| jīrṇētyādau jīrṇādyavasthātrayaviśiṣṭasyānnasya kālaḥ, tathā'nnasyākālō'jīrṇādyavasthālakṣitaḥ| prajīrṇaṁ vidagdham| rātrēryāmāstrayaśca ya iti trayō bhāgāḥ pūrvarātramadhyarātrāpararātrarūpāḥ, na tu yāmaḥ prahara iti jñēyam| anyatrāpi ca bhāgatrayē yāmavibhāgaṁ kr̥tvā abhidhānaśāstrē triyāmā niśā'bhidhīyatē| tēṣu kālēṣviti jīrṇānnakālādiṣu; jīrṇē aparāhṇē rātriśēṣē ca vātikā gadāḥ, bhuktamātrē pūrvāhṇē pūrvarātrē ca kaphajā gadāḥ, prajīrṇē madhyāhnē madhyarātrē ca pittajā niyatā rōgāḥ| annākālē cājīrṇalakṣaṇē bhōjanāt trayō'pi dōṣā bhavantīti jñēyam| kiṁvā, ‘jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālā’ iti cchēdaḥ, tēna jīrṇādyavasthāyuktānnakālāḥ pūrvavadēva jñēyāḥ; tathā ‘kālasthitiśca yā’ iti yōjanā; kālasthitiśabdēna bālyādivayastraividhyamucyatē| tatra bālyē ślaiṣmikāḥ, yauvanē paittikāḥ, vārdhakyē vātikā gadā vardhanta iti jñēyam||110-112||
Adhikarana 55 (113) · Śloka 113
anyēdyuṣkō dvyahagrāhī tr̥tīyakacaturthakau|
svē svē kālē pravartantē kālē hyēṣāṁ balāgamaḥ||113||
View original
अन्येद्युष्को द्व्यहग्राही तृतीयकचतुर्थकौ|
स्वे स्वे काले प्रवर्तन्ते काले ह्येषां बलागमः||११३||
viṣamajvarānapi kālaviśēṣapravartamānamātratvēna kālajē darśayannāha- anyēdyuṣka ityādi| dvyahagrāhī caturthakaviparyayaḥ| vakṣyati hi- “viṣamajvara ēvānyaścaturthakaviparyayaḥ| madhyē ahanī jvarayatyādāvantē ca muñcati” (ci. 3) iti| kathaṁ svakīya ēva kālē pravartatanta ityāha- kālē hyēṣāṁ balāgama iti| ukta ēva kālē yasmād balavantō bhavanti, tasmāttatraiva sañjātabalāḥ santō vyajyanta ityarthaḥ||113||
Adhikarana 56 (114) · Śloka 114
ētē cānyē ca yē kēcit kālajā vividhā gadāḥ|
anāgatē cikitsyāstē balakālau vijānatā||114||
View original
एते चान्ये च ये केचित् कालजा विविधा गदाः|
अनागते चिकित्स्यास्ते बलकालौ विजानता||११४||
ētēṣāṁ cikitsākramamāha- ētē cētyādi| anyē cētyanēnānyānapi kālaviśēṣaprāptiprādurbhāvinaḥ| śōthakuṣṭhādīn sūcayati||114||
Adhikarana 57 (115) · Śloka 115
kālasya pariṇāmēna jarāmr̥tyunimittajāḥ|
rōgāḥ svābhāvikā dr̥ṣṭāḥ svabhāvō niṣpratikriyaḥ||115||
View original
कालस्य परिणामेन जरामृत्युनिमित्तजाः|
रोगाः स्वाभाविका दृष्टाः स्वभावो निष्प्रतिक्रियः||११५||
svābhāvikānapi kālapariṇāmavyajyamānatayā iha kālajē'varōdhayitumāha- kālasyētyādi| jarāmr̥tyurūpānnimittājjātā jarāmr̥tyunimittajāḥ, mr̥tyuśabdēnēha yugānurūpāyuḥparyavasānabhavakālamr̥tyurgrāhyaḥ ; kiṁvā jarāmr̥tyvōryannimittaṁ tasmājjātā jarāmr̥tyunimittajāḥ, jarāmr̥tyunimittaṁ ca prāṇināṁ sādhāraṇadēhanivartakabhūtasvabhāvō'dr̥ṣṭaṁ ca| atha svābhāvikānāṁ kā cikitsētyāha- svabhāva ityādi| niṣpratikriya iti sādhāraṇacikitsayā rasāyanavarjyayā na pratikriyatē, rasāyanēna tu pratikriyata ēva; tēna, “asya prayōgāccyavanaḥ suvr̥ddhō'bhūt punaryuvā” (ci. 1 pā. 1) ityādirasāyanaprayōgēṇa samaṁ na virōdhaḥ; kiṁvā, svābhāvikā jarādayō rasāyanajanitaprakarṣāduttarakālaṁ punaravaśyaṁ bhavantīti niṣpratikriyatvēnōktāḥ||115||
Adhikarana 58 (116) · Śloka 116
nirdiṣṭaṁ daivaśabdēna karma yat paurvadēhikam|
hētustadapi kālēna rōgāṇāmupalabhyatē||116||
View original
निर्दिष्टं दैवशब्देन कर्म यत् पौर्वदेहिकम्|
हेतुस्तदपि कालेन रोगाणामुपलभ्यते||११६||
samprati karmasamprāptikr̥tamapi gadaṁ kālaviśēṣavyajyamānatayā darśayannāha- nirdiṣṭamityādi| kālēnēti pacyamānatālakṣitēna kālēna (yuktaṁ sat) karma kāraṇaṁ bhavatītyarthaḥ||116||
Adhikarana 59 (117) · Śloka 117
na hi karma mahat kiñcit phalaṁ yasya na bhujyatē|
kriyāghnāḥ karmajā rōgāḥ praśamaṁ yānti tatkṣayāt||117||
View original
न हि कर्म महत् किञ्चित् फलं यस्य न भुज्यते|
क्रियाघ्नाः कर्मजा रोगाः प्रशमं यान्ति तत्क्षयात्||११७||
karmaṇaḥ phalasambandhiniyamamāha- na hītyādi| mahaditi viśēṣaṇēna kiñcidamahat karma prāyaścittabādhanīyaphalaṁ na dadātyapi phalamiti darśayati| karmajānāmacikitsyatvamāha- kriyāghnā ityādi| tatkṣayāditi karmakṣayāt; karmakṣayaśca karmaphalōpabhōgādēva paraṁ bhavati||117||
Adhikarana 60 (118-126) · Śloka 127
atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśō na ca|
śabdānāṁ cātihīnānāṁ bhavanti śravaṇājjaḍāḥ||118||
paruṣōdbhīṣaṇāśastāpriyavyasanasūcakaiḥ|
śabdaiḥ śravaṇasaṁyōgō mithyāsaṁyōga ucyatē||119||
asaṁsparśō'tisaṁsparśō hīnasaṁsparśa ēva ca|
spr̥śyānāṁ saṅgrahēṇōktaḥ sparśanēndriyabādhakaḥ||120||
yō bhūtaviṣavātānāmakālēnāgataśca yaḥ|
snēhaśītōṣṇasaṁsparśō mithyāyōga sa ucyatē||121||
rūpāṇāṁ bhāsvatāṁ dr̥ṣṭirvinaśyatyatidarśanāt|
darśanāccātisūkṣmāṇāṁ sarvaśaścāpyadarśanāt||122||
dviṣṭabhairavabībhatsadūrātiśliṣṭadarśanāt |
tāmasānāṁ ca rūpāṇāṁ mithyāsaṁyōga ucyatē||123||
atyādānamanādānamōkasātmyādibhiśca yat|
rasānāṁ viṣamādānamalpādānaṁ ca dūṣaṇam||124||
atimr̥dvatitīkṣṇānāṁ gandhānāmupasēvanam|
asēvanaṁ sarvaśaśca ghrāṇēndriyavināśanam||125||
pūtibhūtaviṣadviṣṭā gandhā yē cāpyanārtavāḥ|
tairgandhairghrāṇasaṁyōgō mithyāyōgaḥ sa ucyatē||126||
ityasātmyārthasaṁyōgastrividhō dōṣakōpanaḥ|127|
View original
अत्युग्रशब्दश्रवणाच्छ्रवणात् सर्वशो न च|
शब्दानां चातिहीनानां भवन्ति श्रवणाज्जडाः||११८||
परुषोद्भीषणाशस्ताप्रियव्यसनसूचकैः|
शब्दैः श्रवणसंयोगो मिथ्यासंयोग उच्यते||११९||
असंस्पर्शोऽतिसंस्पर्शो हीनसंस्पर्श एव च|
स्पृश्यानां सङ्ग्रहेणोक्तः स्पर्शनेन्द्रियबाधकः||१२०||
यो भूतविषवातानामकालेनागतश्च यः|
स्नेहशीतोष्णसंस्पर्शो मिथ्यायोग स उच्यते||१२१||
रूपाणां भास्वतां दृष्टिर्विनश्यत्यतिदर्शनात्|
दर्शनाच्चातिसूक्ष्माणां सर्वशश्चाप्यदर्शनात्||१२२||
द्विष्टभैरवबीभत्सदूरातिश्लिष्टदर्शनात् |
तामसानां च रूपाणां मिथ्यासंयोग उच्यते||१२३||
अत्यादानमनादानमोकसात्म्यादिभिश्च यत्|
रसानां विषमादानमल्पादानं च दूषणम्||१२४||
अतिमृद्वतितीक्ष्णानां गन्धानामुपसेवनम्|
असेवनं सर्वशश्च घ्राणेन्द्रियविनाशनम्||१२५||
पूतिभूतविषद्विष्टा गन्धा ये चाप्यनार्तवाः|
तैर्गन्धैर्घ्राणसंयोगो मिथ्यायोगः स उच्यते||१२६||
इत्यसात्म्यार्थसंयोगस्त्रिविधो दोषकोपनः|१२७|
kramāgatamasātmyēndriyārthasaṁyōgaṁ vivr̥ṇōti- atyugrētyādi| sarvaśō na cēti sarvathōgraśabdāśravaṇāt | spr̥śyānāmiti spr̥śyatvēnōktānāṁ śāstrē'bhyaṅgōtsādanādīnām| bhūtāḥ saviṣikrimipi śācādayaḥ| yō bhūtaviṣavātādīnāṁ saṁsparśaḥ, tathā'kālēnāgataḥ snēhaśītōṣṇasaṁsparśaścēti yōjanā| tatrākālē snēhasaṁsparśō yathā- ajīrṇē kaphavr̥ddhikālē abhyaṅgasparśaḥ, ēvaṁ śītē śītasparśaḥ, uṣṇē cōṣṇasparśō'kālēnāgatō jñēyaḥ| sarvaśaścāpyadarśanāditi bhāsvatāṁ sūkṣmāṇāṁ ca sarvathā'darśanāt| atiśliṣṭamiti nētrapratyāsannam| tāmasānāṁ ca rūpāṇāṁ darśanādvinaśyati dr̥ṣṭiriti sambandhaḥ| mithyāyōgaḥ sa iti dviṣṭabhairavādidarśanarūpaḥ| atisūkṣmadarśanaṁ ca mithyāyōga ēva jñēyaḥ| ōkasātmyādibhiriti viṣamādānamiti sambandhaḥ| ōkasātmyādivaiṣamyēṇa ca rāśidōṣavarjaṁ prakr̥tyādisaptadōṣā grahītavyāḥ| trividha iti ayōgātiyōgamithyāyōgarūpaḥ||118-126||
Adhikarana 61 (127) · Śloka 127
asātmyamiti tadvidyādyanna yāti sahātmatām||127||
View original
असात्म्यमिति तद्विद्याद्यन्न याति सहात्मताम्||१२७||
asātmyārthaṁ darśayati- asātmyamityādi| sahēti militaṁ śarīrēṇa| ātmatām avikr̥tarūpatāṁ na yāti; ētēna, yadupayuktaṁ prākr̥tarūpōpadhātakaṁ bhavati, tadasātmyamiti||127||
Adhikarana 62 (128) · Śloka 128
mithyātihīnayōgēbhyō yō vyādhirupajāyatē|
śabdādīnāṁ sa vijñēyō vyādhiraindriyakō budhaiḥ||128||
View original
मिथ्यातिहीनयोगेभ्यो यो व्याधिरुपजायते|
शब्दादीनां स विज्ञेयो व्याधिरैन्द्रियको बुधैः||१२८||
itthamasātmyārthajasya vyādhērindriyadvārabhūtatvēnaindriyakatvaṁ darśayannāha- mithyētyādi| hīnayōgēnēhāyōgō grāhyaḥ| aindriyaka iti indriyadvārabhūtaḥ||128||
Adhikarana 63 (129) · Śloka 129
vēdanānāmaśāntānāmityētē hētavaḥ smr̥tāḥ|
sukhahētuḥ samastvēkaḥ samayōgaḥ sudurlabhaḥ||129||
View original
वेदनानामशान्तानामित्येते हेतवः स्मृताः|
सुखहेतुः समस्त्वेकः समयोगः सुदुर्लभः||१२९||
duḥkharūpavēdanāhētuṁ prapañcōktamupasaṁharati- vēdanānāmityādi| aśāntānāmiti duḥkhānām| atha sukharūpavēdanāhētuḥ ka ityāha- sukhētyādi| samayōga iti kālabuddhīndriyārthānāṁ samyagyōgaḥ| sudurlabha iti kālādisamyagyōgasya ayōgādivirahatvēna sudurlabhatvāt| prāyō hi kālādīnāṁ madhyē anyatarēṇāpyayōgādinā puruṣaḥ sambadhyatē; tēna ca nityāturā ēva puruṣā bhavanti, alpaṁ ca rōgamanādr̥tya svasthavyapadēśaḥ puruṣāṇāṁ kriyata iti bhāvaḥ||129||
Adhikarana 64 (130-131) · Śloka 131
nēndriyāṇi na caivārthāḥ sukhaduḥkhasya hētavaḥ|
hētustu sukhaduḥkhasya yōgō dr̥ṣṭaścaturvidhaḥ||130||
santīndriyāṇi santyarthā yōgō na ca na cāsti ruk|
na sukhaṁ, kāraṇaṁ tasmādyōga ēva caturvadhaḥ||131||
View original
नेन्द्रियाणि न चैवार्थाः सुखदुःखस्य हेतवः|
हेतुस्तु सुखदुःखस्य योगो दृष्टश्चतुर्विधः||१३०||
सन्तीन्द्रियाणि सन्त्यर्था योगो न च न चास्ति रुक्|
न सुखं, कारणं तस्माद्योग एव चतुर्वधः||१३१||
samprati samyagyōgasyōpādēyatāmayōgādīnāṁ ca hēyatāṁ darśayituṁ yōgamēva caturvidhaṁ kāraṇatvēna darśayannāha- nēndriyāṇītyādi| nanu kathamindriyārthayōḥ sukhaduḥkhakāraṇatvēnōpalabhyamānayōrapyakāraṇatvamityāha- santītyādi| yōgō na cēti indriyārthayōḥ sambandhō na ca| na sukhamiti cchēdaḥ| indriyārthayōryōgābhāvē akāraṇatvēna, sati tu yōgē kāraṇatvēna, yōga ēvānvayavyatirēkābhyāṁ kāraṇamavadhāryata iti bhāvaḥ| ayaṁ ca yōga indriyārthāvadhikr̥tya spaṣṭatvēnōktaḥ; tēna, prajñākālayōrapi bōddhavyaḥ| ētacchēndriyamarthaṁ cānupādēyaṁ kr̥tvā caturvidhayōgasya kāraṇatvaṁ yōgānāmēva hēyōpādēyatvōpadarśanārthaṁ kr̥tam||130-131||
Adhikarana 65 (132) · Śloka 132
nātmēndriyaṁ manō buddhiṁ gōcaraṁ karma vā vinā|
sukhaduḥkhaṁ, yathā yacca bōddhavyaṁ tattathōcyatē||132||
View original
नात्मेन्द्रियं मनो बुद्धिं गोचरं कर्म वा विना|
सुखदुःखं, यथा यच्च बोद्धव्यं तत्तथोच्यते||१३२||
paramārthatastvātmēndriyamanōbuddhyarthādr̥ṣṭānyēva tathāyuktāni sukhaduḥkhakāraṇānīti darśayannāha- nātmētyādi| gōcara indriyārthaḥ| karma adr̥ṣṭam| tatra ātmānaṁ vinā na lōṣṭādau sukhaduḥkhē bhavataḥ| indriyārthādīnāṁ ca sukhaduḥkhakāraṇatvaṁ spaṣṭamēva| karmāpi ca śubhaṁ sukhakāraṇam, aśubhaṁ ca duḥkhakāraṇam| yadyātmādaya ēva kāraṇaṁ, tarhi kimarthaṁ kālādyayōgātiyōgādaya ihōcyanta ityāha- yathētyādi| yad bōddhavyaṁ sukhaduḥkhaṁ yathā bōddhavyaṁ kāryavaśādbhavati, tattathaivōcyatē nānyathā| tēna sātmyāsātmyēndriyārthajanyatvēna sukhaduḥkhē iha pratīyamānē cikitsāyāmupayuktē bhavataḥ, nātmādijanyatvēnēha sukhaduḥkhē abhidhīyētē; na hyātmādayō duḥkhahētutayā pratipannā apīha hēyatayā pratipādyantē; kintvasātmyēndriyārthayōgādaya ēva duḥkhahētavastyajyantē, sukhahētavaḥ sātmyēndiyārthayōgādayastūpādīyanta iti bhāvaḥ||132||
Adhikarana 66 (133) · Śloka 133
sparśanēndriyasaṁsparśaḥ sparśō mānasa ēva ca|
dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṁ vēdanānāṁ pravartakaḥ||133||
View original
स्पर्शनेन्द्रियसंस्पर्शः स्पर्शो मानस एव च|
द्विविधः सुखदुःखानां वेदनानां प्रवर्तकः||१३३||
idānīṁ sakalakāraṇavyāpakaṁ yōgaṁ vyutpādayitumaindriyakaṁ mānasaṁ ca sparśaṁ darśayitumāha- sparśanētyādi| sparśanēndriyasaṁsparśa ityanēnēndriyāṇāmarthēna sambandhaṁ sparśanēndriyakr̥taṁ darśayati; cakṣurādīnyapi spr̥ṣṭamēvārthaṁ jānanti; yadi hyaspr̥ṣṭamēva cakṣuḥ śrōtraṁ ghrāṇaṁ vā gr̥hṇāti, tadā vidūramapi gr̥hṇīyāt, na ca gr̥hṇāti, tasmāt spr̥ṣṭvaivēndriyāṇyarthaṁ pratipadyatē; mānasastu sparśaścintyādinā'rthēna samaṁ sūkṣmō'styēva, yēna manaḥ kiścidēva cintayati, na sarvaṁ; tēna yanmanasā spr̥śyatē tadēva manō gr̥hṇātīti sthitiḥ||133||
Adhikarana 67 (134-135) · Śloka 135
icchādvēṣātmikā tr̥ṣṇā sukhaduḥkhāt pravartatē|
tr̥ṣṇā ca sukhaduḥkhānāṁ kāraṇaṁ punarucyatē||134||
upādattē hi sā bhāvān vēdanāśrayasañjñakān|
spr̥śyatē nānupādānē nāspr̥ṣṭō vētti vēdanāḥ||135||
View original
इच्छाद्वेषात्मिका तृष्णा सुखदुःखात् प्रवर्तते|
तृष्णा च सुखदुःखानां कारणं पुनरुच्यते||१३४||
उपादत्ते हि सा भावान् वेदनाश्रयसञ्ज्ञकान्|
स्पृश्यते नानुपादाने नास्पृष्टो वेत्ति वेदनाः||१३५||
sukhaduḥkhōtpattikramamāha- icchētyādi| sukhādicchārūpā tr̥ṣṇā, duḥkhācca dvēṣarūpā tr̥ṣṇā pravartatē| iyaṁ cōtpannā tr̥ṣṇā īpsitē'rthē pravartayantī dviṣṭē ca nivartayantī pravr̥ttinivr̥ttiviṣayasya sukhaduḥkhahētutāmapēkṣya sukhaduḥkhē janayatīti vākyārthaḥ| yathōktaṁ tr̥ṣṇāyāḥ sukhaduḥkhahētutvaṁ darśayannāha- upādattē hītyādi| vēdanāśrayasañjñakāniti vēdanākāraṇatvēnōktān kālādyayōgādirūpān| atha tr̥ṣṇā cēt sukhaduḥkhakāraṇaṁ, tat kimindriyārthēnāparēṇa kāraṇēnētyāha- spr̥śyata ityādi| anupādāna iti avidyamānārtharūpē sparśakāraṇē arthaṁ vinā nārthasya sparśō bhavati| atha na bhavatvarthasparśaḥ, tataḥ kimityāha- nāspr̥ṣṭō vētti vēdanā iti; arthasparśaśūnyaḥ san na sukhaduḥkhē anutpannatvādēva vēttītyarthaḥ||134-135||
Adhikarana 68 (136) · Śloka 136
vēdanānāmadhiṣṭhānaṁ manō dēhaśca sēndriyaḥ|
kēśalōmanakhāgrānnamaladravaguṇairvinā||136||
View original
वेदनानामधिष्ठानं मनो देहश्च सेन्द्रियः|
केशलोमनखाग्रान्नमलद्रवगुणैर्विना||१३६||
‘vēdanānāṁ kimadhiṣṭhānam’ ityasyōttaramāha- vēdanānāmityādi| dēhaḥ sēndriya iti anēna nirindriyō dēhō kēśalēmādikō nirastaḥ| tadēva spaṣṭārthaṁ vivr̥ṇōti- kēśētyādi| kiṁvā, indriyāṇyapi prādhānyakhyāpanārthaṁ prathag vēdanāśrayatvēnēndriyagrahaṇēnōcyantē| vēdanāyā dēhēndriyagatatvaṁ tadādhāratvēna pratīyamānatvājjñēyam| dravaṁ mūtram| guṇāḥ śabdādayaḥ| śarīragatā ētē hi kēśādayō na vēdanādhārā ityanubhava ēva pramāṇam| yā tu mūtrapurīṣagatā vēdanā grahaṇīmūtrakr̥cchrādau vaktavyā, sā mūtrapurīṣādhāraśarīrapradēśasyaiva bōdhyā||136||
Adhikarana 69 (137) · Śloka 137
yōgē mōkṣē ca sarvāsāṁ vēdanānāmavartanam|
mōkṣē nivr̥ttirniḥśēṣā yōgō mōkṣapravartakaḥ||137||
View original
योगे मोक्षे च सर्वासां वेदनानामवर्तनम्|
मोक्षे निवृत्तिर्निःशेषा योगो मोक्षप्रवर्तकः||१३७||
‘kva caitā vēdanāḥ sarvā’ ityādipraśnasyōttaraṁ- yōga ityādi| yōgaḥ ‘anārambhāt’ ityādigranthavakṣyamāṇaḥ| mōkṣa ātyantikaśarīrādyucchēdaḥ| niḥśēṣēti na punarbhavati| ētēna, yōgē nivr̥ttā vēdanā punarbhavatīti sūcayati| mōkṣapravartaka iti mōkṣakāraṇam| kiṁvā, ‘yōgamōkṣau nivartakau’ iti pāṭhaḥ; tadā asmin pakṣē yadyapi yōgamōkṣayōrvēdanānivartakatvaṁ ‘yōgē mōkṣē ca’ ityādinā ślōkārdhēnōktaṁ, tathā'pi yōgamōkṣayōriha kartr̥tā vēdanānivr̥ttiṁ prati dr̥śyata iti na paunaruktyam||137||
Adhikarana 70 (138-139) · Śloka 139
ātmēndriyamanōrthānāṁ sannikarṣāt pravartatē|
sukhaduḥkhamanārambhādātmasthē manasi sthirē||138||
nivartatē tadubhayaṁ vaśitvaṁ cōpajāyatē|
saśarīrasya yōgajñāstaṁ yōgamr̥ṣayō viduḥ||139||
View original
आत्मेन्द्रियमनोर्थानां सन्निकर्षात् प्रवर्तते|
सुखदुःखमनारम्भादात्मस्थे मनसि स्थिरे||१३८||
निवर्तते तदुभयं वशित्वं चोपजायते|
सशरीरस्य योगज्ञास्तं योगमृषयो विदुः||१३९||
yathā yōgō vēdanānivartakō bhavati, yaśca yōgastamāha- ātmētyādi| anārambhāditi viṣayōpādānārthaṁ manasā'nārambhāt | ātmasthē manasīti viṣayē nivr̥tē kēvalātmajñānasthē| sthirē iti acalē, ātmajñānaprasakta ēvēti yāvat| tadubhayamiti sukhaduḥkhē| yōgē yōgadharmāntaraprāptimāha- vaśitvamityādi| vaśitvaṁ vakṣyamāṇamaṣṭavidhamaiśvaryabalam| saśarīrasyētipadēna śarīrēṇa sahaiva vaśitvaṁ bhavatīti darśayati||138-139||
Adhikarana 71 (140-141) · Śloka 141
āvēśaścētasō jñānamarthānāṁ chandataḥ kriyā|
dr̥ṣṭiḥ śrōtraṁ smr̥tiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam||140||
ityaṣṭavidhamākhyātaṁ yōgināṁ balamaiśvaram|
śuddhasattvasamādhānāttat sarvamupajāyatē||141||
View original
आवेशश्चेतसो ज्ञानमर्थानां छन्दतः क्रिया|
दृष्टिः श्रोत्रं स्मृतिः कान्तिरिष्टतश्चाप्यदर्शनम्||१४०||
इत्यष्टविधमाख्यातं योगिनां बलमैश्वरम्|
शुद्धसत्त्वसमाधानात्तत् सर्वमुपजायते||१४१||
āvēśa ityādi| āvēśaḥ parapurapravēśaḥ| cētasō jñānamiti paracittajñānam| arthānāṁ chandataḥ kriyēti arthānāmicchātaḥ karaṇam| dr̥ṣṭiḥ atīndriyadarśanam| śrōtram atīndriyaśravaṇam| smr̥tiḥ sarvabhāvatattvasmaraṇam| kāntiḥ amānuṣī kāntiḥ| iṣṭataścāpyadarśanamiti yadēcchati tadā darśanayōgya ēva na dr̥śyatē, yadā cēcchati tadā dr̥śyatē| kiṁvā, āvēśaścētasa iti paracētasaḥ pravēśaḥ, jñānamiti sarvamatītānāgatādijñānaṁ, śēṣaṁ pūrvavat| aiśvaramiti yōgaprabhāvādupapannaiśvaryakr̥tam| śuddhasattvasamādhānāditi nīrajastamaskasya manasa ātmani samyagādhānāt||140-141||
Adhikarana 72 (142) · Śloka 142
mōkṣō rajastamō'bhāvāt balavatkarmasaṅkṣayāt|
viyōgaḥ sarvasaṁyōgairapunarbhava ucyatē||142||
View original
मोक्षो रजस्तमोऽभावात् बलवत्कर्मसङ्क्षयात्|
वियोगः सर्वसंयोगैरपुनर्भव उच्यते||१४२||
atha kathaṁ mōkṣō bhavati, kaścētyāha- mōkṣa ityādi| balavatkarmasaṅkṣayāditi avaśyabhōktavyaphalasya karmaṇaḥ kṣayāt| sarvasaṁyōgairiti sarvairātmasambandhibhiḥ śarīrabuddhyahaṅkārādibhiḥ| na punaḥ śarīrādisambandhō bhavatītyapunarbhavaḥ ||142||
Adhikarana 73 (143-146) · Śloka 146
satāmupāsanaṁ samyagasatāṁ parivarjanam|
vratacaryōpavāsau ca niyamāśca pr̥thagvidhāḥ||143||
dhāraṇaṁ dharmaśāstrāṇāṁ vijñānaṁ vijanē ratiḥ|
viṣayēṣvaratirmōkṣē vyavasāyaḥ parā dhr̥tiḥ||144||
karmaṇāmasamārambhaḥ kr̥tānāṁ ca parikṣayaḥ|
naiṣkramyamanahaṅkāraḥ saṁyōgē bhayadarśanam||145||
manōbuddhisamādhānamarthatattvaparīkṣaṇam|
tattvasmr̥tērupasthānāt sarvamētat pravartatē||146||
View original
सतामुपासनं सम्यगसतां परिवर्जनम्|
व्रतचर्योपवासौ च नियमाश्च पृथग्विधाः||१४३||
धारणं धर्मशास्त्राणां विज्ञानं विजने रतिः|
विषयेष्वरतिर्मोक्षे व्यवसायः परा धृतिः||१४४||
कर्मणामसमारम्भः कृतानां च परिक्षयः|
नैष्क्रम्यमनहङ्कारः संयोगे भयदर्शनम्||१४५||
मनोबुद्धिसमाधानमर्थतत्त्वपरीक्षणम्|
तत्त्वस्मृतेरुपस्थानात् सर्वमेतत् प्रवर्तते||१४६||
prastāvānmōkṣōpāyamāha- satāmityādi| parā dhr̥tiriti atiśayitaṁ manōniyamanam| karmaṇāmasamārambha iti anāgatadharmādharmasādhanānāmakaraṇam| kr̥tānāṁ ca parikṣaya iti janmāntaraiḥ kr̥tānāṁ karmaṇāṁ phalōpabhōgāt parikṣayaḥ| naiṣkamyaṁ saṁsāraniṣkramaṇēcchā| anahaṅkāra iti mamēdam, ahaṁ ‘karōmi’ ityādibuddhivarjanam| saṁyōga iti ātmaśarīrādisaṁyōgē| manōbuddhisamādhānamiti manōbuddhyōrātmani samādhānam| sarvamētaditi ‘karmaṇāmasamārambhaḥ’ ityādyuktam | tattvasmr̥tiḥ ātmādīnāṁ yathābhūtānusmaraṇaṁ ; sā ca nātmā śarīrādyupakāryaḥ, śarīrādayaścāmī ātmavyatiriktāḥ, ityādismaraṇarūpasmr̥tiḥ||143-146||
Adhikarana 74 (147) · Śloka 147
smr̥tiḥ satsēvanādyaiśca dhr̥tyantairupajāyatē|
smr̥tvā svabhāvaṁ bhāvānāṁ smaran duḥkhāt pramucyatē||147||
View original
स्मृतिः सत्सेवनाद्यैश्च धृत्यन्तैरुपजायते|
स्मृत्वा स्वभावं भावानां स्मरन् दुःखात् प्रमुच्यते||१४७||
atha smr̥tiḥ kathaṁ duḥkhapramōṣē kāraṇamityāha- smr̥tvētyādi| svabhāvamiti pratyātmaniyatarūpam| guruvacanāddhi prathamapratipannamātmādīnāṁ rūpaṁ parasparabhinnaṁ parasparānupakārakatvēna vyavasthitaṁ smaran na kvacidapi pravartatē, apravartamānaśca na duḥkhēna pravr̥ttijanyēna yujyata ityarthaḥ||147||
Adhikarana 75 (148-149) · Śloka 149
vakṣyantē kāraṇānyaṣṭau smr̥tiryairupajāyatē|
nimittarūpagrahaṇāt sādr̥śyāt saviparyayāt||148||
sattvānubandhādabhyāsājjñānayōgāt punaḥ śrutāt|
dr̥ṣṭaśrutānubhūtānāṁ smāraṇāt smr̥tirucyatē||149||
View original
वक्ष्यन्ते कारणान्यष्टौ स्मृतिर्यैरुपजायते|
निमित्तरूपग्रहणात् सादृश्यात् सविपर्ययात्||१४८||
सत्त्वानुबन्धादभ्यासाज्ज्ञानयोगात् पुनः श्रुतात्|
दृष्टश्रुतानुभूतानां स्मारणात् स्मृतिरुच्यते||१४९||
idānīṁ smr̥tiprastāvāt smr̥tikāraṇānyāha- vakṣyanta ityādi| nimittagrahaṇaṁ kāraṇajñānaṁ, kāraṇaṁ hi dr̥ṣṭvā kāryaṁ smarati| rūpagrahaṇam ākāragrahaṇam | yathā- vanē gavayaṁ dr̥ṣṭvā gāṁ smarati| sādr̥śyād yathā- pituḥ sadr̥śaṁ puruṣaṁ dr̥ṣṭvā pitaraṁ smarati| saviparyayāditi atyarthavaisādr̥śyādapi smaraṇaṁ bhavati; yathā- atyarthakurūpaṁ dr̥ṣṭvā pratiyōginamatyarthasurūpaṁ smarati| sattvānubandhāditi manasaḥ praṇidhānāt, smartavyasmaraṇāya praṇihitamanāḥ smartavyaṁ smarati| abhyāsāditi abhyastamarthamabhyāsabalādēva smarati| jñānayōgāditi tattvajñānayōgāt; upajātatattvajñānō hi tadbalādēva sarvaṁ smarati| punaḥ śrutāditi śrutō'pyarthō vismr̥taḥ punarēkadēśaṁ śrutvā smaryatē| smr̥tikāraṇamabhidhāya smr̥tirūpamāha- dr̥ṣṭētyādi|- dr̥ṣṭaṁ pratyakṣōpalakṣaṇaṁ, śrutaṁ tvāgamapratītaṁ , tēna sarvapūrvānubhūtāvarōdhaḥ| kvacit, ‘smaraṇaṁ smr̥tirucyatē’ iti pāṭhaḥ, tatrāpi nārthabhēdaḥ||148-149||
Adhikarana 76 (150-151) · Śloka 151
ētattadēkamayanaṁ muktairmōkṣasya darśitam|
tattvasmr̥tibalaṁ, yēna gatā na punarāgatāḥ||150||
ayanaṁ punarākhyātamētadyōgasya yōgibhiḥ|
saṅkhyātadharmaiḥ sāṅkhyaiśca muktairmōkṣasya cāyanam||151||
View original
एतत्तदेकमयनं मुक्तैर्मोक्षस्य दर्शितम्|
तत्त्वस्मृतिबलं, येन गता न पुनरागताः||१५०||
अयनं पुनराख्यातमेतद्योगस्य योगिभिः|
सङ्ख्यातधर्मैः साङ्ख्यैश्च मुक्तैर्मोक्षस्य चायनम्||१५१||
ēvaṁ smr̥tiṁ sāmānyēna pratipādya tattvasmr̥tērmōkṣasādhakatvaṁ darśayannāha- ētadityādi| ēkamayanamiti śrēṣṭhaḥ panthāḥ| muktairiti jīvanmuktairiti jñēyaṁ, sarvathāmuktānāṁ śarīrābhāvēnōpadarśakatvābhāvāt| tattvasmr̥tibalamiti tattvasmr̥tirūpaṁ balaṁ; kiṁvā, tattvasmr̥tirbalaṁ yatra mōkṣasādhanamārgē tattattvasmr̥tibalam| yēnēti yēna yathā| gatā iti mōkṣaṁ gatāḥ na punarāgatā iti muktiṁ yātā na punarāgacchanti||150-151||
Adhikarana 77 (152-153) · Śloka 153
sarvaṁ kāraṇavadduḥkhamasvaṁ cānityamēva ca|
na cātmakr̥takaṁ taddhi tatra cōtpadyatē svatā||152||
yāvannōtpadyatē satyā buddhirnaitadahaṁ yayā|
naitanmamēti vijñāya jñaḥ sarvamativartatē||153||
View original
सर्वं कारणवद्दुःखमस्वं चानित्यमेव च|
न चात्मकृतकं तद्धि तत्र चोत्पद्यते स्वता||१५२||
यावन्नोत्पद्यते सत्या बुद्धिर्नैतदहं यया|
नैतन्ममेति विज्ञाय ज्ञः सर्वमतिवर्तते||१५३||
idānīṁ saṅkṣēpēṇa saṁsārahētumajñānaṁ, tathā mōkṣahētuṁ ca samyagajñānaṁ darśayannāha - sarvamityādi| sarvaṁ kāraṇavaditi sarvamutpadyamānaṁ buddhyahaṅkāraśarīrādi| duḥkhamiti duḥkhahēturēva| asvamiti sarvaṁ kāraṇavadēvātmavyatiriktaṁ paramārthataḥ| na cātmakr̥takamiti na cātmanōdāsīnēna kr̥tam| tatrēti kāraṇavati buddhiśarīrādau| svatēti mamatā ‘mamēyaṁ buddhiḥ’ ityādirūpā| atha kiyantaṁ kālamiyaṁ bhrāntyā yutōtpadyatē ityāha- yāvadityādi| satyā buddhiḥ samyagajñānam| yayā satyayā buddhyā| naitad buddhyādyahaṁ, kintu bhinna ēvāhaṁ; tathā naitad buddhyādi mama, kintu prakr̥tēḥ prapañca iti vijñāya| jñaḥ tattvasākṣātkāravān| sarvamativartata iti sarvaṁ buddhyādi tyajati||152-153||
Adhikarana 78 (154) · Śloka 154
tasmiṁścaramasannyāsē samūlāḥ sarvavēdanāḥ|
sasañjñājñānavijñānā nivr̥ttiṁ yāntyaśēṣataḥ||154||
View original
तस्मिंश्चरमसन्न्यासे समूलाः सर्ववेदनाः|
ससञ्ज्ञाज्ञानविज्ञाना निवृत्तिं यान्त्यशेषतः||१५४||
caramasannyāsa iti paścādbhāvisakalakarmasannyāsē| prathamaṁ hi mōkṣōpayōgitvēna guruvacanāt kriyāsannyāsaḥ kr̥ta ēva, paraṁ khānubhavaviraktēna na kr̥taḥ; abhyāsādudbhūtēna jñānēna sākṣāddr̥ṣṭabhāvasvabhāvēna yaḥ sarvasannyāsaḥ kriyatē, tatra samūlāḥ sarvavēdanā jñānādayaśca śarīrōparamādēvōparamantē| samūlā iti sakāraṇāḥ, kāraṇaṁ ca buddhyādayaḥ| sañjñā ālōcanaṁ nirvikalpakaṁ, jñānaṁ savikalpakaṁ, vijñānaṁ buddhyavasāyaḥ; kiṁvā, sañjñā nāmōllēkhēna jñānaṁ, vijñānaṁ śāstrajñānam| tattvajñānamapi hi mōkṣaṁ janayitvā nivartata ēva, kāraṇābhāvāt||154||
Adhikarana 79 (155) · Śloka 155
ataḥ paraṁ brahmabhūtō bhūtātmā nōpalabhyatē|
niḥsr̥taḥ sarvabhāvēbhyaścihnaṁ yasya na vidyatē|
jñānaṁ brahmavidāṁ cātra nājñastajjñātumarhati||155||
View original
अतः परं ब्रह्मभूतो भूतात्मा नोपलभ्यते|
निःसृतः सर्वभावेभ्यश्चिह्नं यस्य न विद्यते|
ज्ञानं ब्रह्मविदां चात्र नाज्ञस्तज्ज्ञातुमर्हति||१५५||
‘sarvavid’ ityādipraśnasyōttaram- ataḥ paramityādi| brahmabhūta iti prakr̥tyādirahitaḥ| cihnaṁ yasya na vidyatē ityanēna muktātmanaḥ prāṇāpānādyātmaliṅgābhāvādgamakaṁ cihnaṁ nāstyēvēti darśadyati| na kṣarati anyathātvaṁ na gacchatītyakṣaram| avidyamānaṁ lakṣaṇaṁ yasyēti alakṣaṇam| ētasyaiva mōkṣasyētarapuruṣājñēyatāṁ darśayati- jñānamityādi| brahmavidāmēvātra manaḥ pratyēti, nājñānāmahaṅkārādivāsanāgr̥hītānāmityarthaḥ||155||
Adhikarana 80 (156) · Śloka 156
tatra ślōkaḥ- praśnāḥ puruṣamāśritya trayōviṁśatiruttamāḥ|
katidhāpuruṣīyē'sminnirṇītāstattvadarśinā||156||
View original
तत्र श्लोकः- प्रश्नाः पुरुषमाश्रित्य त्रयोविंशतिरुत्तमाः|
कतिधापुरुषीयेऽस्मिन्निर्णीतास्तत्त्वदर्शिना||१५६||
saṅgrahō vyaktaḥ||156||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē śārīrasthānē katidhāpuruṣīyaṁ śārīraṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने कतिधापुरुषीयं शारीरं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ śārīrasthānē katidhāpuruṣīyaṁ śārīraṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ||1||