Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ ഖുഡ്ഡികാം ഗര്ഭാവക്രാന്തിം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातः खुड्डिकां गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വാധ്യായേ ശുക്രശോണിതേ ഗര്ഭകാരണത്വേനോക്തേ, നതു കൃത്സ്നം ഗര്ഭകാരണമുക്തമ്, അതഃ സമ്പൂര്ണഗര്ഭകാരണാഭിധാനാര്ഥം ഖുഡ്ഡികാഗര്ഭാവക്രാന്തിരുച്യതേ| ഖുഡ്ഡികാമിതി അല്പാമ്| ഗര്ഭസ്യാവക്രാന്തിഃ മേലകഃ, ഉത്പത്തിരിതി യാവത്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
പുരുഷസ്യാനുപഹതരേതസഃ സ്ത്രിയാശ്ചാപ്രദുഷ്ടയോനിശോണിതഗര്ഭാശയായാ യദാ ഭവതി സംസര്ഗഃ ഋതുകാലേ, യദാ ചാനയോസ്തഥായുക്തേ സംസര്ഗേ ശുക്രശോണിതസംസര്ഗമന്തര്ഗര്ഭാശയഗതം ജീവോऽവക്രാമതി സത്ത്വസമ്പ്രയോഗാത്തദാ ഗര്ഭോऽഭിനിര്വതേതേ, സ സാത്മ്യരസോപയോഗാദരോഗോऽഭിവര്ധതേ സമ്യഗുപചാരൈശ്ചോപചര്യമാണഃ, തതഃ പ്രാപ്തകാലഃ സര്വേന്ദ്രിയോപപന്നഃ പരിപൂര്ണശരീരോ ബലവര്ണസത്ത്വസംഹനനസമ്പദുപേതഃ സുഖേന ജായതേ സമുദയാദേഷാം ഭാവാനാം- മാതൃജശ്ചായം ഗര്ഭഃ പിതൃജശ്ചാത്മജശ്ച സാത്മ്യജശ്ച രസജശ്ച, അസ്തി ച ഖലു സത്ത്വമൌപപാദുകമിതി ഹോവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ||൩||
पुरुषस्यानुपहतरेतसः स्त्रियाश्चाप्रदुष्टयोनिशोणितगर्भाशयाया यदा भवति संसर्गः ऋतुकाले, यदा चानयोस्तथायुक्ते संसर्गे शुक्रशोणितसंसर्गमन्तर्गर्भाशयगतं जीवोऽवक्रामति सत्त्वसम्प्रयोगात्तदा गर्भोऽभिनिर्वतेते, स सात्म्यरसोपयोगादरोगोऽभिवर्धते सम्यगुपचारैश्चोपचर्यमाणः, ततः प्राप्तकालः सर्वेन्द्रियोपपन्नः परिपूर्णशरीरो बलवर्णसत्त्वसंहननसम्पदुपेतः सुखेन जायते समुदयादेषां भावानां- मातृजश्चायं गर्भः पितृजश्चात्मजश्च सात्म्यजश्च रसजश्च, अस्ति च खलु सत्त्वमौपपादुकमिति होवाच भगवानात्रेयः||३||
🔊 Audio coming soon
പുരുഷസ്യേത്യാദി| അനുപഹതരേതസ ഇതി പദേനൈവ പുരുഷസ്യേതി ലഭ്യതേ, യതഃ പുരുഷസ്യൈവ രേതസോ ഗര്ഭജനകത്വമുക്തം; തേന പുരുഷസ്യേതി പദേന യ ഏവ സമ്പൂര്ണധാതുഃ പുരുഷശബ്ദവാച്യോ ബാലവ്യതിരിക്തസ്തം ഗ്രാഹയതി| സ്ത്രിയാശ്ചേതി പദമര്ഥലബ്ധം സദ് യൌവനവതീം സ്ത്രിയം ലമ്ഭയതി| സംസര്ഗഃ മൈഥുനമ്| ഋതൌ പുഷ്പദര്ശനേ പ്രശസ്തഃ കാലഃ ഋതുകാലഃ; തേന ഋതുകാലസ്യാദിത്ര്യഹം നിഷേധയതി| യതഃ “രജസ്വലാഭിഗമനമലക്ഷ്മീമുഖാനാം” (സൂ. ൨൫) ഇത്യാദിനാ ഋതൌ ത്ര്യഹം നിഷിദ്ധമ്| ആര്തവദര്ശനം ച ശരദാദ്യൃതുസാധര്മ്യാദ് ഋതുശബ്ദേനോച്യതേ| യഥാ ഋതാവുപ്താനി ബീജാനി പ്രരോഹന്തി, തഥാ ആര്തവദര്ശനാഖ്യേऽപി ഋതൌ ശുക്രരൂപം ബീജമുപ്തമിതി ഋതുസാധര്മ്യമ്| ന കേവലമേവമ്ഭൂതഃ സംസര്ഗ ഏവ ഗര്ഭകാരണം, കിം തു ജീവാധിഷ്ഠാനേ സതീത്യാഹ- യദേത്യാദി| തഥായുക്ത ഇതി അദുഷ്ടരേതസഃ പുരുഷസ്യ അദുഷ്ടയോന്യാദേശ്ച സ്ത്രിയാഃ സംസര്ഗേ| അയം ചാര്ഥഃ പുരുഷസ്യേത്യാദിനൈവ ലബ്ധോऽപി പുനഃ ശുക്രശോണിതസംസര്ഗമിത്യാദിഗ്രന്ഥവക്ഷ്യമാണാധികധര്മവിധ്യര്ഥമനൂദ്യതേ, തേന ന പൌനരുക്ത്യമ്| കിംവാ, പുരുഷസ്യേത്യാദിനാ പൂര്വം മൈഥുനാത് പ്രാഗനുപഹതരേതസ്ത്വാദ്യുക്തം, തഥായുക്തേ ചേത്യനേന തു മൈഥുനസമയേऽപി ശുക്രയോന്യാദീനാമദുഷ്ടിരുച്യതേ| മൈഥുനകാലേ ഹി ഈര്ഷ്യാദിനാ ശുക്രദുഷ്ടിഃ സമ്ഭാവ്യതേ| ശുക്രശോണിതസംസര്ഗമിതി ശുക്രശോണിതമേലകമ്| അന്തരിത്യനേന ഗര്ഭാശയബാഹ്യഗതം സംസര്ഗമകാരണം ഗര്ഭസ്യ നിഷേധയതി| ജീവശബ്ദേന ചേതനാധാതുരാത്മാ| നന്വാത്മാ വ്യാപകഃ, തത് കഥമയമവക്രാമതീത്യാഹ- സത്ത്വേത്യാദി| സത്ത്വസമ്പ്രയോഗാദിതി മനോഗമനാദിത്യര്ഥഃ| തദ് യഥോക്തം- “യുക്തസ്യ മനസാ തസ്യ നിര്ദിശ്യന്തേ വിഭോഃ ക്രിയാഃ” (ശാ.അ.൧) ഇതി| യദ്യപ്യാത്മാ വിഭുത്വാത് സര്വഗതത്വേന ന ക്വചിദപി യാതി, തഥാऽപി യത്രാസ്യ കര്മവശാന്മനോ യാതി, തത്രൈവ ചൈതന്യോപലബ്ധേരാത്മാऽപി ഗത ഇതി വ്യപദിശ്യത ഇതി ഭാവഃ| അഥൈവമുത്പന്നോ ഗര്ഭഃ കഥമഭിവര്ധതേ, കഥം വാ ജായത ഇത്യാഹ- സമ്യഗുപചാരൈരിതി; ഗര്ഭഹിതകരൈരാഹാരവിഹാരൈരിത്യര്ഥഃ| പ്രാപ്തകാല ഇതി പ്രാപ്തപ്രസവകാലഃ, പ്രസവകാലോ നവമദശമമാസൌ| പരിപൂര്ണശരീര ഇതി സര്വാങ്ഗോപചിതദേഹഃ| സമ്പച്ഛബ്ദോ ബലാദിഭിഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| സമുദയാദിതി സമ്യങ്മേലകാത്| ഏഷാമിത്യനേന പുരുഷസ്യേത്യാദിഗ്രന്ഥോക്താന് രേത-ആര്തവ-ജീവ-സത്ത്വ-സാത്മ്യ-രസ-സമ്യഗുപചാരാന് പ്രത്യവമൃശതി| ഏതദേവ സമുദായപ്രഭവത്വം ഗര്ഭസ്യ പ്രത്യേകം മാത്രാദിഗര്ഭകാരണവ്യുത്പാദനേന ദര്ശയന്നാഹ- മാതൃജശ്ചേത്യാദി| സാത്മ്യജശ്ചേത്യത്ര സാത്മ്യശബ്ദേന രസവ്യതിരിക്തരൂപാദി, തഥാ ആചാരശ്ച സാത്മ്യോ ഗ്രാഹ്യഃ| സാത്മ്യരസസ്തു ‘രസജ’ ഇത്യനേനൈവ ഗൃഹീതഃ| ഔപപാദുകമിതി ആത്മനഃ ശരീരാന്തരസമ്ബന്ധോപപാദകമ്| ഏതച്ച വ്യാകൃതമേവ പൂര്വമ്| അത്ര യദ്യപി പുരുഷസ്യാനുപഹതരേതസ ഇത്യനേന പിതൈവ പ്രഥമമുക്തഃ, തഥാऽപി മാതൃപ്രധാനതാം ഗര്ഭസ്യ ദര്ശയിതും മാതൃജശ്ചായമിതി പ്രഥമം കൃതം; മാതാ ച ഗര്ഭേ പ്രധാനം കാരണം, യേന ആസേകാത് പ്രഭൃതി പ്രസവപര്യന്തം മാതുരേവ ഗുണദോഷാവനുവിദധാതി ഗര്ഭഃ; പ്രഥമം തു പുരുഷസ്യ മൈഥുനേ സ്വാതന്ത്ര്യാത് തഥാ ശരീരധാരകപ്രധാനാസ്ഥികാരണത്വാച്ചാഗ്രേऽഭിധാനം കൃതമ്||൩||
Adhikarana 3 (4 (1)) · Śloka 4
നേതി ഭരദ്വാജഃ, കിം കാരണം- ന ഹി മാതാ ന പിതാ നാത്മാ ന സാത്മ്യം ന പാനാശനഭക്ഷ്യലേഹ്യോപയോഗാ ഗര്ഭം ജനയന്തി, ന ച പരലോകാദേത്യ ഗര്ഭം സത്ത്വമവക്രാമതി (൧)|൪|
नेति भरद्वाजः, किं कारणं- न हि माता न पिता नात्मा न सात्म्यं न पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगा गर्भं जनयन्ति, न च परलोकादेत्य गर्भं सत्त्वमवक्रामति (१)|४|
🔊 Audio coming soon
പൂര്വപക്ഷോദ്ധാരേണ സിദ്ധാന്തം ഗ്രാഹയിതും മാത്രാദിഗര്ഭകാരണാനി ഭരദ്വാജമുഖേനാക്ഷിപതി- നേത്യാദി| നേതീത്യനേന സാമാന്യേനാത്രേയവചനസ്യോക്തസ്യാക്ഷേപഃ| കിം കാരണമിത്യനേന കസ്മാദാത്രേയവചനമേതദ്വിരുദ്ധമിത്യത്ര കാരണം പൃച്ഛതോ നഹി മാതേത്യാദിനോക്തമാത്രാദികാരണാനാമകാരണത്വം ഭരദ്വാജഃ പ്രതിജാനീതേ||൪ (൧)||
Adhikarana 4 (4 (2)) · Śloka 4
യദി ഹി മാതാപിതരൌ ഗര്ഭം ജനയേതാം, ഭൂയസ്യഃ സ്ത്രിയഃ പുമാംസശ്ച ഭൂയാംസഃ പുത്രകാമാഃ, തേ സര്വേ പുത്രജന്മാഭിസന്ധായ മൈഥുനധര്മമാപദ്യമാനാഃ പുത്രാനേവ ജനയേയുര്ദുഹിതൃൗര്വാ ദുഹിതൃകാമാഃ, ന തു കാശ്ചിത് സ്ത്രിയഃ കേചിദ്വാ പുരുഷാ നിരപത്യാഃ സ്യുരപത്യകാമാ വാ പരിദേവേരന് (൨)|൪|
यदि हि मातापितरौ गर्भं जनयेतां, भूयस्यः स्त्रियः पुमांसश्च भूयांसः पुत्रकामाः, ते सर्वे पुत्रजन्माभिसन्धाय मैथुनधर्ममापद्यमानाः पुत्रानेव जनयेयुर्दुहितॄर्वा दुहितृकामाः, न तु काश्चित् स्त्रियः केचिद्वा पुरुषा निरपत्याः स्युरपत्यकामा वा परिदेवेरन् (२)|४|
🔊 Audio coming soon
യദി ഹീത്യാദിനാ മാത്രാദീനാമകാരണത്വേ ഹേതും ബ്രൂതേ| കിംവാ, മാത്രാദീനാമകാരണത്വം ഭരദ്വാജേന പ്രതിജ്ഞാതം തത്ര ‘കിം കാരണമിതി’ ഹേതുപ്രശ്നഃ, തതഃ ‘നഹി മാതാ’ ഇത്യാദിനാ ഹേതുകഥനമ്| അസ്യ ചായമര്ഥഃ- യത്- ന മാത്രാദയോ ഗര്ഭകാരണത്വേന പ്രത്യക്ഷേണ ദൃശ്യന്തേ, തതോ ന മാത്രാദയോ ഗര്ഭകാരണമ്| യദി ഹീത്യാദിനാ തൂപപത്തിവിരോധോऽപി മാത്രാദികാരണത്വേऽസ്തീതി ദര്ശയതി; തേന ന പൌനരുക്ത്യമ്| മൈഥുനധര്മഃ വ്യവായഃ| പുത്രകാമാഃ പുത്രാനേവ ജനയേയുഃ, ദുഹിതൃകാമാ ദുഹിതൃൗര്വാ ജനയേയുരിതി യോജനാ| നതു കാശ്ചിത് സ്ത്രിയ ഇത്യത്ര മൈഥുനമാപദ്യമാനാ ഏവ സ്ത്രിയഃ പുരുഷാശ്ച പരിദേവേരന് ന ചേതി യോജനാ | മാതാപിത്രധീനത്വേന ഗര്ഭസ്യ യദൈവേച്ഛന്ത്യപത്യം, തദൈവ മൈഥുനമാപദ്യമാനാഃ സാപത്യാഃ സ്യുഃ; തതശ്ച സര്വാപത്യത്വേന ന കേചിത് പരിദേവേരന്നിത്യര്ഥഃ||൪ (൨)||
Adhikarana 5 (4 (3)) · Śloka 4
ന ചാത്മാऽऽത്മാനം ജനയതി| യദി ഹ്യാത്മാऽऽത്മാനം ജനയേജ്ജാതോ വാ ജനയേദാത്മാനമജാതോ വാ, തച്ചോഭയഥാऽപ്യയുക്തമ്| ന ഹി ജാതോ ജനയതി സത്ത്വാത്, ന ചാജാതോ ജനയത്യസത്ത്വാത്, തസ്മാദുഭയഥാऽപ്യനുപപത്തിഃ| തിഷ്ഠതു താവദേതത്| യദ്യയമാത്മാऽऽത്മാനം ശക്തോ ജനയിതും സ്യാത്, ന ത്വേനമിഷ്ടാസ്വേവ കഥം യോനിഷു ജനയേദ്വശിനമപ്രതിഹതഗതിം കാമരൂപിണം തേജോബലജവവര്ണസത്ത്വസംഹനനസമുദിതമജരമരുജമമരമ്; ഏവംവിധം ഹ്യാത്മാऽऽത്മാനമിച്ഛത്യതോ വാ ഭൂയഃ (൩)|൪|
न चात्माऽऽत्मानं जनयति| यदि ह्यात्माऽऽत्मानं जनयेज्जातो वा जनयेदात्मानमजातो वा, तच्चोभयथाऽप्ययुक्तम्| न हि जातो जनयति सत्त्वात्, न चाजातो जनयत्यसत्त्वात्, तस्मादुभयथाऽप्यनुपपत्तिः| तिष्ठतु तावदेतत्| यद्ययमात्माऽऽत्मानं शक्तो जनयितुं स्यात्, न त्वेनमिष्टास्वेव कथं योनिषु जनयेद्वशिनमप्रतिहतगतिं कामरूपिणं तेजोबलजववर्णसत्त्वसंहननसमुदितमजरमरुजममरम्; एवंविधं ह्यात्माऽऽत्मानमिच्छत्यतो वा भूयः (३)|४|
🔊 Audio coming soon
ആത്മജത്വം ഗര്ഭസ്യ നിഷേധയതി- ന ചാത്മേത്യാദി| മനുഷ്യകരിതുരഗാദിരൂപേണ ആത്മാനം ജനയതീത്യര്ഥഃ| സത്ത്വാദിതി ജന്യസ്യാത്മനോ വിദ്യമാനത്വാത്, ന ച വിദ്യമാനോ ജന്യത ഇത്യര്ഥഃ| അസത്ത്വാദിതി കാരണഭൂതസ്യാത്മനോऽജാതപക്ഷേऽസത്ത്വാന്ന കാരണത്വമുപപന്നമിത്യര്ഥഃ| അത്രൈവ ദൂഷാണാന്തരമാഹ- തിഷ്ഠത്വിത്യാദി| യോനിഷ്വിവി ജാതിഷു| അതോ വാ ഭൂയ ഇതി യഥോക്തഗുണയുക്താദപ്യധികം ശക്രാദിപരമര്ധിതുല്യമിത്യര്ഥഃ||൪ (൩)||
Adhikarana 6 (4 (4)) · Śloka 4
അസാത്മ്യജശ്ചായം ഗര്ഭഃ| യദി ഹി സാത്മ്യജഃസ്യാത്, തര്ഹി സാത്മ്യസേവിനാമേവൈകാന്തേന പ്രജാ സ്യാത്, അസാത്മ്യസേവിനശ്ച നിഖിലേനാനപത്യാഃ സ്യുഃ, തച്ചോഭയമുഭയത്രൈവ ദൃശ്യതേ (൪)|൪|
असात्म्यजश्चायं गर्भः| यदि हि सात्म्यजःस्यात्, तर्हि सात्म्यसेविनामेवैकान्तेन प्रजा स्यात्, असात्म्यसेविनश्च निखिलेनानपत्याः स्युः, तच्चोभयमुभयत्रैव दृश्यते (४)|४|
🔊 Audio coming soon
തച്ചോഭയമിതി സപ്രജത്വമനപത്യത്വം ച| ഉഭയത്രേതി സാത്മ്യസേവിന്യസാത്മ്യസേവിന്യപി||൪ (൪)||
Adhikarana 7 (4 (5)) · Śloka 4
അരസജശ്ചായം ഗര്ഭഃ| യദി ഹി രസജഃ സ്യാത്, ന കേചിത് സ്ത്രീപുരുഷേഷ്വനപത്യാഃ സ്യുഃ, ന ഹി കശ്ചിദസ്ത്യേഷാം യോ രസാന്നോപയുങ്ക്തേ; ശ്രേഷ്ഠരസോപയോഗിനാം ചേദ്ഗര്ഭാ ജായന്ത ഇത്യഭിപ്രേതമിതി, ഏവം സത്യാജൌരഭ്രമാര്ഗമായൂരഗോക്ഷീരദധിഘൃതമധുതൈലസൈന്ധവേക്ഷുരസമുദ്ഗശാലിഭൃതാനാമേവൈകാന്തേന പ്രജാ സ്യാത്, ശ്യാമാകവരകോദ്ദാലകകോരദൂഷകകന്ദമൂലഭക്ഷാശ്ച നിഖിലേനാനപത്യാഃ സ്യുഃ, തച്ചോഭയമുഭയത്ര ദൃശ്യതേ (൫)|൪|
अरसजश्चायं गर्भः| यदि हि रसजः स्यात्, न केचित् स्त्रीपुरुषेष्वनपत्याः स्युः, न हि कश्चिदस्त्येषां यो रसान्नोपयुङ्क्ते; श्रेष्ठरसोपयोगिनां चेद्गर्भा जायन्त इत्यभिप्रेतमिति, एवं सत्याजौरभ्रमार्गमायूरगोक्षीरदधिघृतमधुतैलसैन्धवेक्षुरसमुद्गशालिभृतानामेवैकान्तेन प्रजा स्यात्, श्यामाकवरकोद्दालककोरदूषककन्दमूलभक्षाश्च निखिलेनानपत्याः स्युः, तच्चोभयमुभयत्र दृश्यते (५)|४|
🔊 Audio coming soon
യോ രസാന്നോപയുങ്ക്തേ ഇതി രസശ്ചേദ്ഗര്ഭകാരണം തം ച സര്വ ഏവ സ്ത്രീപുരുഷാഃ സേവന്തേ, തേന സര്വ ഏവ സാപത്യാഃ സ്യുരിതി ഭാവഃ| അഥ രസജോ ഗര്ഭ ഇത്യസ്യ ശ്രേഷ്ഠരസ ഇത്യര്ഥോ വര്ണ്യതേ, തത്രാപി ദൂഷണമാഹ- ശ്രേഷ്ഠേത്യാദി||൪ (൫)||
Adhikarana 8 (4) · Śloka 4
ന ഖല്വപി പരലോകാദേത്യ സത്ത്വം ഗര്ഭമവക്രാമതി; യദി ഹ്യേനമവക്രാമേത്, നാസ്യ കിഞ്ചിത് പൌര്വദേഹികം സ്യാദവിദിതമശ്രുതമദൃഷ്ടം വാ, സ ച തച്ച ന കിഞ്ചിദപി സ്മരതി (൬)||൪|| തസ്മാദേതദ്ബ്രൂമഹേ- അമാതൃജശ്ചായം ഗര്ഭോऽപിതൃജശ്ചാനാത്മജശ്ചാസാത്മ്യജശ്ചാരസജശ്ച, ന ചാസ്തി സത്ത്വമൌപപാദുകമിതി (ഹോവാച ഭരദ്വാജഃ )||൪||
न खल्वपि परलोकादेत्य सत्त्वं गर्भमवक्रामति; यदि ह्येनमवक्रामेत्, नास्य किञ्चित् पौर्वदेहिकं स्यादविदितमश्रुतमदृष्टं वा, स च तच्च न किञ्चिदपि स्मरति (६)||४|| तस्मादेतद्ब्रूमहे- अमातृजश्चायं गर्भोऽपितृजश्चानात्मजश्चासात्म्यजश्चारसजश्च, न चास्ति सत्त्वमौपपादुकमिति (होवाच भरद्वाजः )||४||
🔊 Audio coming soon
‘അസ്തി ച സത്ത്വമൌപപാദുകമ്’ ഇതി യദുക്തം, തദ്ദൂഷയതി- ന ഖല്വപീത്യാദി| പൌര്വദേഹികമിതി പൂര്വദേഹാനുഭൂതമ്| അവിദിതമദൃഷ്ടം വേതി ഇഹ ജന്മന്യപി പൂര്വദേഹാനുഭൂതം നാവിദിതമദൃഷ്ടം വാ സ്യാത്; വിദിതം പ്രത്യക്ഷവ്യതിരിക്തപ്രമാണോപലബ്ധം, ദൃഷ്ടം തു പ്രത്യക്ഷോപലബ്ധമ്, ഏതദ്വിപര്യയാദവിദിതമദൃഷ്ടം ച വിജ്ഞേയമ്| ന ച കിഞ്ചിദപി സ്മരതീതി നച പൂര്വജന്മാനുഭൂതം സ്മരതീത്യര്ഥഃ| ഏവം മന്യതേ- യന്മനഃ പൌര്വദേഹികമനുഭവതി തച്ചേഹ ജന്മന്യപ്യനുവര്തതേ, തഥാ യത് തേന ജന്മാന്തരേऽനുഭൂതം തദിഹ ജന്മന്യപി തഥൈവ സ്മരതു; യഥാ- ദേവദത്തോ ബാല്യാനുഭൂതം യൌവനേ സ്മരതി, ന ചായം തഥാ സ്മരതി; തേന ന പൂര്വാപരജന്മന്യേകം സത്ത്വമിതി| തസ്മാദിത്യാദിനാ ദൂഷണദൂഷിതമര്ഥം പുനര്നിഗമനേന ദര്ശയതി||൪||
Adhikarana 9 (5) · Śloka 5
നേതി ഭഗവാനാത്രേയഃ, സര്വേഭ്യ ഏഭ്യോ ഭാവേഭ്യഃ സമുദിതേഭ്യോ ഗര്ഭോऽഭിനിര്വര്തതേ||൫||
नेति भगवानात्रेयः, सर्वेभ्य एभ्यो भावेभ्यः समुदितेभ्यो गर्भोऽभिनिर्वर्तते||५||
🔊 Audio coming soon
ഭരദ്വാജമതമാത്രേയവചസാ ദൂഷയതി- നേതീത്യാദി| സമുദിതേഭ്യ ഇതി വചനാത് പ്രത്യേകം മാത്രാദീനാമിതരകാരണനിരപേക്ഷാണാം ഗര്ഭകാരണത്വം നിഷേധയതി| തേന, മാത്രാദിഗര്ഭകാരണസാന്നിധ്യേऽപി ഗര്ഭകാരണാന്തരജീവാവക്രമാദ്യഭാവാദ് ഗര്ഭാനുത്പാദോ യുക്ത ഏവ| ന ച സാമഗ്രീജന്യേ കാര്യേ ഏകദേശസ്യാജനകത്വേനാകാരണത്വമ്| ഏവം സതി തന്തൂനാമപി പടകാരണാനാം കാരണാന്തരാസാന്നിധ്യേ പടാജനകത്വേനാകാരണത്വം സ്യാദിതി ഭാവഃ| ഇദമേവ ഗര്ഭസ്യ മാത്രാദിജന്യത്വം യത്- മാത്രാദിവ്യതിരേകേണാനുത്പദ്യമാനത്വമ്||൫||
Adhikarana 10 (6) · Śloka 6
മാതൃജശ്ചായം ഗര്ഭഃ| ന ഹി മാതുര്വിനാ ഗര്ഭോത്പത്തിഃ സ്യാത്, ന ച ജന്മ ജരായുജാനാമ്| യാനി ഖല്വസ്യ ഗര്ഭസ്യ മാതൃജാനി, യാനി ചാസ്യ മാതൃതഃ സമ്ഭവതഃ സമ്ഭവന്തി, താന്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; തദ്യഥാ- ത്വക്ച ലോഹിതം ച മാംസം ച മേദശ്ച നാഭിശ്ച ഹൃദയം ച ക്ലോമ ച യകൃച്ച പ്ലീഹാ ച വൃക്കൌ ച ബസ്തിശ്ച പുരീഷാധാനം ചാമാശയശ്ച പക്വാശയശ്ചോത്തരഗുദം ചാധരഗുദം ച ക്ഷുദ്രാന്ത്രം ച സ്ഥൂലാന്ത്രം ച വാപാ ച വപാവഹനം ചേതി (മാതൃജാനി)||൬||
मातृजश्चायं गर्भः| न हि मातुर्विना गर्भोत्पत्तिः स्यात्, न च जन्म जरायुजानाम्| यानि खल्वस्य गर्भस्य मातृजानि, यानि चास्य मातृतः सम्भवतः सम्भवन्ति, तान्यनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- त्वक्च लोहितं च मांसं च मेदश्च नाभिश्च हृदयं च क्लोम च यकृच्च प्लीहा च वृक्कौ च बस्तिश्च पुरीषाधानं चामाशयश्च पक्वाशयश्चोत्तरगुदं चाधरगुदं च क्षुद्रान्त्रं च स्थूलान्त्रं च वापा च वपावहनं चेति (मातृजानि)||६||
🔊 Audio coming soon
ഏവംവിധമേവ മാതുസ്താവത് കാരണത്വമാഹ- മാതൃജശ്ചായം ഗര്ഭ ഇത്യാദിനാ| ഗര്ഭോത്പത്തൌ മാതുഃ കാരണത്വം ദര്ശയിത്വാ ജരായുജജന്മനി കാരണത്വമാഹ- ന ച ജന്മേത്യാദി| ജരായുഃ അമരാ, യേന വേഷ്ടിതാ മനുഷ്യാദയഃ പ്രജായന്തേ; ജരായുണാ വേഷ്ടിതാ ജായന്തേ ഇതി ജരായുജാമനുഷ്യാദയഃ സംസ്വേദജാനാം മശകാദീനാമുദ്ഭിജ്ജാദീനാം ഭേകാദീനാം ച മാതരം വിനാऽപി ജന്മ ഭവതി| അണ്ഡജാനാമപി യദ്യപി മാതാ കാരണം ഭവത്യേവ ജന്മനി, തഥാऽപി ജരായുജസ്യ മാനുഷസ്യേഹ പ്രകരണേऽഭിപ്രേതത്വേനാണ്ഡജാന് വിഹായ ജരായുജാനാമിതി കൃതമ്| കിംവാ, ജരായുജസ്യാഭിവ്യക്തിരൂപേ ജന്മനി യാവദഭിവ്യക്തി യഥാ മാതാ കാരണം ഭവതി, ന തഥാऽണ്ഡജേ; തത്ര കൂര്മാദാവണ്ഡോത്പത്തിമാത്ര ഏവ മാതാ കാരണം, ന ജന്മന്യഭിവ്യക്തിരൂപേ| യത്തു ‘പിതുര്വിനാ ന ജരായുജാനാം ജന്മ’ ഇതി വക്ഷ്യതി, തജ്ജരായുജോത്പാദേ പിതുരവശ്യാപേക്ഷണീയത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്; അണ്ഡജാസ്തു മത്സ്യാദയഃ പിതരം വിനാऽപി ഋതുവിശേഷപ്രാപ്ത്യൈവ ഭവന്തീതി ഭാവഃ| മാതൃജാനീത്യസ്യ വിവരണം- യാന്യസ്യ മാതൃതഃ സമ്ഭവതഃ സമ്ഭവന്തീതി സമ്ഭവതോ ഗര്ഭസ്യ യാനി മാതൃത ഇതി മാതുരാഗതാച്ഛോണിതാത് സമ്ഭവന്ത്യുത്പദ്യന്തേ, താനി മാതൃജാനി ത്വഗാദീന്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി യോജനാ| ഏവമന്യത്രാപി യാനി ത്വിത്യാദിഗ്രന്ഥോ വ്യാഖ്യേയഃ| മാതൃജത്വം ച ത്വഗാദീനാമാഗമഗമ്യഗേവ| പുരീഷാധാനം പക്വാശയഃ| ഉത്തരഗുദാധരഗുദൌ ഗുദോത്തരാധരഭാഗൌ| വപാവഹനം ‘തൈലവര്തികാ’ ഇതി കഥ്യതേ ||൬||
Adhikarana 11 (7) · Śloka 7
പിതൃജശ്ചായം ഗര്ഭഃ| നഹി പിതുരൃതേ ഗര്ഭോത്പത്തിഃ സ്യാത്, ന ച ജന്മ ജരായുജാനാമ്| യാനി ഖല്വസ്യ ഗര്ഭസ്യ പിതൃജാനി, യാനി ചാസ്യ പിതൃതഃ സമ്ഭവതഃ സമ്ഭവന്തി, താന്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; തദ്യഥാ- കേശശ്മശ്രുനഖലോമദന്താസ്ഥിസിരാസ്നായുധമന്യഃ ശുക്രം ചേതി (പിതൃജാനി)||൭||
पितृजश्चायं गर्भः| नहि पितुरृते गर्भोत्पत्तिः स्यात्, न च जन्म जरायुजानाम्| यानि खल्वस्य गर्भस्य पितृजानि, यानि चास्य पितृतः सम्भवतः सम्भवन्ति, तान्यनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- केशश्मश्रुनखलोमदन्तास्थिसिरास्नायुधमन्यः शुक्रं चेति (पितृजानि)||७||
🔊 Audio coming soon
ശുക്രമിതി വിച്ഛിദ്യപാഠേന ശുക്രസ്യ സര്വധാതുസാരസ്യോപാദേയതാം ദര്ശയതി||൭||
Adhikarana 12 (8) · Śloka 8
ആത്മജശ്ചായം ഗര്ഭഃ| ഗര്ഭാത്മാ ഹ്യന്തരാത്മാ യഃ, തം ‘ജീവ’ ഇത്യാചക്ഷതേ ശാശ്വതമരുജമജരമമരമക്ഷയമഭേദ്യമച്ഛേദ്യമലോഡ്യം വിശ്വരൂപം വിശ്വകര്മാണമവ്യക്തമനാദിമനിധനമക്ഷരമപി| സ ഗര്ഭാശയമനുപ്രവിശ്യ ശുക്രശോണിതാഭ്യാം സംയോഗമേത്യ ഗര്ഭത്വേന ജനയത്യാത്മനാऽऽത്മാനമ്, ആത്മസഞ്ജ്ഞാ ഹി ഗര്ഭേ| തസ്യ പുനരാത്മനോ ജന്മാനാദിത്വാന്നോപപദ്യതേ, തസ്മാന്ന ജാത ഏവായമജാതം ഗര്ഭം ജനയതി, അജാതോ ഹ്യയമജാതം ഗര്ഭം ജനയതി; സ ചൈവ ഗര്ഭഃ കാലാന്തരേണ ബാലയുവസ്ഥവിരഭാവാന് പ്രാപ്നോതി, സ യസ്യാം യസ്യാമവസ്ഥായാം വര്തതേ തസ്യാം തസ്യാം ജാതോ ഭവതി, യാ ത്വസ്യ പുരസ്കൃതാതസ്യാം ജനിഷ്യമാണശ്ച, തസ്മാത് സ ഏവ ജാതശ്ചാജാതശ്ച യുഗപദ്ഭവതി; യസ്മിംശ്ചൈതദുഭയം സമ്ഭവതി ജാതത്വം ജനിഷ്യമാണത്വം ച സ ജാതോ ജന്യതേ, സ ചൈവാനാഗതേഷ്വവസ്ഥാന്തരേഷ്വജാതോ ജന്യയത്യാത്മനാऽऽത്മാനമ്| സതോ ഹ്യവസ്ഥാന്തരഗമനമാത്രമേവ ഹി ജന്മ ചോച്യതേ തത്ര തത്ര വയസി തസ്യാം തസ്യാമവസ്ഥായാം; യഥാ- സതാമേവ ശുക്രശോണിതജീവാനാം പ്രാക് സംയോഗാദ്ഗര്ഭത്വം ന ഭവതി, തച്ച സംയോഗാദ്ഭവതി; യഥാ- സതസ്തസ്യൈവ പുരുഷസ്യ പ്രാഗപത്യാത് പിതൃത്വം ന ഭവതി, തച്ചാപത്യാദ്ഭവതി; തഥാ സതസ്തസ്യൈവ ഗര്ഭസ്യ തസ്യാം തസ്യാമവസ്ഥായാം ജാതത്വമജാതത്വം ചോച്യതേ||൮||
आत्मजश्चायं गर्भः| गर्भात्मा ह्यन्तरात्मा यः, तं ‘जीव’ इत्याचक्षते शाश्वतमरुजमजरममरमक्षयमभेद्यमच्छेद्यमलोड्यं विश्वरूपं विश्वकर्माणमव्यक्तमनादिमनिधनमक्षरमपि| स गर्भाशयमनुप्रविश्य शुक्रशोणिताभ्यां संयोगमेत्य गर्भत्वेन जनयत्यात्मनाऽऽत्मानम्, आत्मसञ्ज्ञा हि गर्भे| तस्य पुनरात्मनो जन्मानादित्वान्नोपपद्यते, तस्मान्न जात एवायमजातं गर्भं जनयति, अजातो ह्ययमजातं गर्भं जनयति; स चैव गर्भः कालान्तरेण बालयुवस्थविरभावान् प्राप्नोति, स यस्यां यस्यामवस्थायां वर्तते तस्यां तस्यां जातो भवति, या त्वस्य पुरस्कृतातस्यां जनिष्यमाणश्च, तस्मात् स एव जातश्चाजातश्च युगपद्भवति; यस्मिंश्चैतदुभयं सम्भवति जातत्वं जनिष्यमाणत्वं च स जातो जन्यते, स चैवानागतेष्ववस्थान्तरेष्वजातो जन्ययत्यात्मनाऽऽत्मानम्| सतो ह्यवस्थान्तरगमनमात्रमेव हि जन्म चोच्यते तत्र तत्र वयसि तस्यां तस्यामवस्थायां; यथा- सतामेव शुक्रशोणितजीवानां प्राक् संयोगाद्गर्भत्वं न भवति, तच्च संयोगाद्भवति; यथा- सतस्तस्यैव पुरुषस्य प्रागपत्यात् पितृत्वं न भवति, तच्चापत्याद्भवति; तथा सतस्तस्यैव गर्भस्य तस्यां तस्यामवस्थायां जातत्वमजातत्वं चोच्यते||८||
🔊 Audio coming soon
ആത്മജ ഇത്യാദിനാ ആത്മജത്വം വ്യുത്പാദയതി| അന്തരാത്മോച്യത ഇത്യനേന ഗര്ഭകാരണഭൂതമാത്മാനം ഷഡ്ധാതുസമുദായവര്ത്യാത്മശബ്ദാഭിധേയാദ് വ്യാവര്തയതി| ആചക്ഷത ഇതി ആഗമേഷു ശാശ്വതാദിശബ്ദൈര്ബ്രുവതേ വൃദ്ധാഃ| അലോഡ്യമിതി അക്ഷോഭ്യമ്| ഗര്ഭത്വേന ജനയത്യാത്മാനമിതി ഗര്ഭസ്വരൂപോ യഃ ഷഡ്ധാതുക ആത്മാ തം ജനയതീത്യര്ഥഃ| ഗര്ഭസ്യാത്മശബ്ദാഭിധേയതാമാഹ- ആത്മസഞ്ജ്ഞാ ഹി ഗര്ഭേ ഇതി| തസ്യേത്യനേന പരമാത്മാനം പ്രത്യവമൃശതി| യസ്മാദസ്യാനാദിത്വാജ്ജന്മ നോപപദ്യതേ തസ്മാജ്ജാത ഏവായമജാതം ഗര്ഭം ജനയതീതി പക്ഷോऽന, ഇതി യോജ്യമ്| അഥ ജാതഃ സ ന ചേജ്ജനയതി കഥം തര്ഹി ജനയതീത്യഹ- അജാതോ ഹ്യയമിതി; നിത്യോ ഹ്യയമിത്യര്ഥഃ| തേന നിത്യത്വേനാകാശവന്ന ജാതഃ സന്നന്തരാത്മാ ഗര്ഭസ്വരൂപമാത്മാനം ജനയതി| അതശ്ചാന്തരാത്മരൂപതയാ നിത്യവിദ്യമാനത്വേനാജാതഃ സന് ഗര്ഭരൂപാവസ്ഥായാം ജാത ഉച്യതേ| ഏവമജാതത്വം ജാതത്വം ചാത്മനി ദ്വയമപി വ്യപദിശ്യതേ| ഏതദേവാത്മനി ജാതത്വമജാതത്വം ച ദര്ശയിതും ദൃഷ്ടാന്താര്ഥം ഗര്ഭ ഏവ ജാതത്വമജാതത്വം ച ദര്ശയതി- സ ചൈവേത്യാദി| പുരസ്കൃതേതി അഗ്രേ ഭവിഷ്യന്തീ| യഥാ- ബാലസ്യ വൃദ്ധത്വാവസ്ഥാऽജാതാ ജന്യത ഇതി ച, തഥാ അജാതോ ജനയത്യാത്മനാऽऽത്മനമിതി ച ശബ്ദപ്രയോഗസമര്ഥനമാത്രമേതദ് വിവക്ഷാഭേദാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| അനേന ചാത്മന്യവസ്ഥാഭേദകൃതജാതത്വസമര്ഥനേന ‘ജാതോ വാജനയേത്, അജാതോ വാ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥകൃതപൂര്വപക്ഷഃ ശബ്ദപ്രയോഗസമര്ഥനതയാ പരിഹൃതഃ| പരമാര്ഥതസ്തു നിത്യത്വേനാജാത ഏവാത്മാ ആത്മനോऽജാതാവസ്ഥാം ഗര്ഭാദിരൂപാം ജനയതി| തേന, നാസതഃ കാരണത്വം സതോ വാ ജന്യത്വമിതി പക്ഷഃ സ്ഥിത ഏവ| സതോ ഹീത്യാദിനാ സത്കാര്യപക്ഷം സാങ്ഖ്യമതം ദര്ശയതി| കിംവാ വയോഭേദേന യദേവാവസ്ഥാന്തരഗമനം തദേവ ജന്മേതി ദര്ശയതി| തസ്യാം തസ്യാമവസ്ഥായാമിതി ച്ഛേദഃ| പിതൃത്വമിതി പിതൃത്വേന വ്യപദേശ ഇത്യര്ഥഃ||൮||
Adhikarana 13 (9) · Śloka 9
ന ഖലു ഗര്ഭസ്യ ന ച മാതുര്ന പിതുര്ന ചാത്മനഃ സര്വഭാവേഷു യഥേഷ്ടകാരിത്വമസ്തി; തേ കിഞ്ചിത് സ്വവശാത് കുര്വന്തി, കിഞ്ചിത് കര്മവശാത്, ക്വചിച്ചൈഷാം കരണശക്തിര്ഭവതി, ക്വചിന്ന ഭവതി| യത്ര സത്ത്വാദികരണസമ്പത്തത്ര യഥാബലമേവ യഥേഷ്ടകാരിത്വമ്, അതോऽന്യഥാ വിപര്യയഃ| ന ച കരണദോഷാദകരണമാത്മാസമ്ഭവതി ഗര്ഭജനനേ, ദൃഷ്ടം ചേഷ്ടാ യോനിരൈശ്വര്യം മോക്ഷശ്ചാത്മവിദ്ഭിരാത്മായത്തമ്| നഹ്യന്യഃ സുഖദുഃഖയോഃ കര്താ| ന ചാന്യതോ ഗര്ഭോ ജായതേ ജായമാനഃ, നാങ്കുരോത്പത്തിരബീജാത്||൯||
न खलु गर्भस्य न च मातुर्न पितुर्न चात्मनः सर्वभावेषु यथेष्टकारित्वमस्ति; ते किञ्चित् स्ववशात् कुर्वन्ति, किञ्चित् कर्मवशात्, क्वचिच्चैषां करणशक्तिर्भवति, क्वचिन्न भवति| यत्र सत्त्वादिकरणसम्पत्तत्र यथाबलमेव यथेष्टकारित्वम्, अतोऽन्यथा विपर्ययः| न च करणदोषादकरणमात्मासम्भवति गर्भजनने, दृष्टं चेष्टा योनिरैश्वर्यं मोक्षश्चात्मविद्भिरात्मायत्तम्| नह्यन्यः सुखदुःखयोः कर्ता| न चान्यतो गर्भो जायते जायमानः, नाङ्कुरोत्पत्तिरबीजात्||९||
🔊 Audio coming soon
യദുക്തം- യദ്യാത്മാ ആത്മാനം ജനയതി തദാ വശിത്വാദിഗുണയുക്തം ജനയേദിതി, തത്രോത്തരമാഹ- ന ഖല്വിത്യാദി| ഗര്ഭസ്യ സര്വഭാവേഷു ന മാത്രാദീനാം യഥേഷ്ടകാരിത്വമിതി യോജ്യമ്| അത്ര ച യദ്യപ്യാത്മൈവ പ്രകൃതഃ, തഥാऽപി തുല്യസമാധാനത്വേന മാതാപിതരാവപ്യുപാത്തൌ| യഥാ ആത്മനഃ സര്വഭാവേഷു യഥേഷ്ടകാരിത്വേനേഷ്ടയോനിഗമനാദിപ്രസക്തിഃ സമാധീയതേ, തഥാ മാതാപിത്രോരപി യഥേഷ്ടകാരിത്വേന പുത്രാനേവ ജനയേയുരിത്യാദിപൂര്വപക്ഷഃ പരിഹൃതോ ഭവതി| അഥ കുത ഏവാത്മാദീനാം യഥേഷ്ടകാരിത്വം ക്വചിന്ന ഭവതീത്യാഹ- കിഞ്ചിദിത്യാദി| കിഞ്ചിദിതി ന സര്വമ്| തത്ര മാതാപിതരൌ സ്വവശൌ മൈഥുനം ഗര്ഭകാരണം സാത്മ്യരസസേവാദികം ചാചരതഃ, ഗര്ഭസ്യ ജീവാധിഷ്ഠാനാദൌ തു കര്മാധീനേ പരവശൌ; തഥാ, ആത്മാऽപി ഗര്ഭസ്യ ചൈതന്യേ തഥാ ധര്മാധര്മഹേതുക്രിയാനുഷ്ഠാനേ സ്വവശഃ, കര്മജന്യേ ഇഷ്ടാനിഷ്ടയോന്യാദിഗമനേ തു ധര്മാധര്മപരാധീന ഏവ; തേന കര്മാധീനേ വിഷയേ ന മാത്രാദീനാം യഥേഷ്ടകാരിത്വമ്| യഥേഷ്ടകാരിത്വമപി മാത്രാദീനാം ക്വചിദ്ദര്ശയന്നാഹ- ക്വചിച്ചൈഷാമിത്യാദി| കരണമുപകരണം സാധനോപായ ഇതി യാവത്| സത്ത്വം മനഃ, ആദി പ്രധാനം യേഷാം താനി സത്ത്വാദീനി മന-ഇന്ദ്രിയശുക്രശോണിതാദീനി| യഥാബലമിതി യഥാകര്മ; ബലശബ്ദേനേഹാദൃഷ്ടമുച്യതേ | ഏതേന, യത്ര മാത്രാദീനാം പുത്രേച്ഛായാമിഷ്ടയോനിഗമനാദികരണശക്തിര്ഭവതി , കര്മ ചാനുഗുണം ഭവതി, തത്രേപ്സിതപുത്രാദിഷ്വിഷ്ടയോനിഗമനാദി കാര്യം ഭവതി; യഥാ- യദി തത്ര വിശുദ്ധഭൂരിശുക്രഃ പുരുഷോ ഭവതി, സ്ത്രീ ച വിശുദ്ധയോന്യാശ്രയത്വാദിഗുണയുക്താ, പുത്രജനകം ച കര്മം തയോര്ബലവത്, തദാ പുത്രജന്മാഭിസന്ധായ മൈഥുനമാപദ്യമാനൌ ഈപ്സിതം പുത്രം ജനയതഃ; തഥാ ആത്മാऽപി വിശുദ്ധസത്ത്വാദിഗുണയുക്തഃ ശുഭകര്മവാന് തത്കാലേ ഇഷ്ടാം യോനിമനുധ്യായതി, തദാऽഭീഷ്ടയോനിഗമനം സമ്പാദയത്യാത്മന ഇത്യാദി യഥേഷ്ടകാരിത്വോദാഹരണം ജ്ഞേയമ്| അതോऽന്യഥാ ഇതി സത്ത്വാദികരണാശക്തൌ വിഗുണേ ച ദൈവേ| വിപര്യയ ഇതി ന യഥേഷ്ടകാരിത്വമ്| കിംവാ, ക്വചിച്ച മൈഥുനാദാവേഷാം പിത്രാദീനാം സ്വവശത്വം, തത് കിമിതി ജീവോപക്രമാദാവപി ന സ്വവശത്വമേഷാം ഭവതീത്യാഹ- ക്വചിച്ചൈഷാമിത്യാദി| ക്വചിദേവ കാര്യേ യസ്മാത് കിഞ്ചിത് കരണം മാത്രാദീനാം ശക്തം ന സര്വത്ര, തേന സര്വേഷ്വേവ ഗര്ഭസ്യ ഭാവേഷു ന സ്വവശത്വമിതി ഭാവഃ| യത്രാപി ചൈതേ മാത്രാദയഃ സ്വവശാഃ സന്തഃ കുര്വന്തി, തത്രാപി സ്വീയസ്വീയകരണയുക്താ ഏവ കുര്വന്തീത്യാഹ- യത്ര സത്ത്വേത്യാദി| യഥാബലമിതി യഥാശക്തി| അനേന ച മാത്രാദയോ ഗര്ഭസ്യ യേഷു വിശേഷേഷു ശക്താഃ, തേഷു സത്ത്വാദികരണസമ്പത്തൌ യഥേഷ്ടകാരിണോ ഭവന്തി, ന ത്വശക്യേ വിഷയേ ഉപഹതകരണാ വാ യഥേഷ്ടകാരിണോ ഭവന്തീതി ദര്ശയതി| അതോऽന്യഥാ വിപര്യയ ഇത്യസ്യ ചാര്ഥോऽഗ്രേ വ്യാകൃതഃ| നനു സത്ത്വാദികരണദോഷാച്ചേദയമാത്മാ ഗര്ഭം ന ജനയതി തഥാവിധം, ഹന്ത തര്ഹ്യകാരണമേവായമാത്മാ, കാരണം ഹി യദ്ഭവതി തത് കരോത്യേവ കാര്യമിത്യാഹ- ന ചേത്യാദി| കരണദോഷാദകുര്വന് ഗര്ഭം കദാചിദാത്മാന ഗര്ഭജനനേ കാരണം ഭവതീതി ന, അപിതു ഭവത്യേവ കാരണമ്; ഏവം മന്യതേ- മൃദാദ്യഭാവാത് ഘടമകുര്വന്നപി കുമ്ഭകാരഃ കാരണമേവ ഘടസ്യ ഭവതി, ഘടജനനശക്തിയുക്തത്വാത്; തഥാ ആത്മാऽപി കരണദോഷാദകുര്വന്നപി തഥാവിധം ഗര്ഭം, തജ്ജനനശക്തത്വേന ഭൂയോദൃഷ്ടത്വാത് കാരണമേവ ഭവതി| തഥേഷ്ടയോനിഗമനേ പ്രസക്തിരപി പ്രോദ്ഭാവിതാ ആത്മനഃ കാരണത്വേന സാ ക്വചിദ്ഭവതീത്യപി ദര്ശയന്നാഹ- ദൃഷ്ടം ചേത്യാദി| ആത്മാധീനാ യോനിഃ പുരുഷം പ്രതി ഇഷ്ടാ യോനിഃ; തഥാ ഐശ്വര്യാദയശ്ചാത്മാധീനാ ദൃഷ്ടാഃ, യഥോക്തം കതിധാപുരുഷീയേ- “ആവേശശ്ചേതസോ ജ്ഞാനം” (ശാ. ൧) ഇത്യാദിനാ| ആത്മനഃ കാരണത്വേ ഹേത്വന്തരമാഹ- ന ഹ്യന്യ ഇത്യാദി|- ഹി യസ്മാദാത്മനോऽന്യഃ സുഖദുഃഖയോഃ കര്താ നാസ്തി, കിം ത്വാത്മൈവ സുഖദുഃഖസാധനേന്ദ്രിയകര്മശരീരാദികര്താ; തേന ആത്മാ കാരണം ഗര്ഭസ്യ സുഖദുഃഖാദ്യാധാരസ്യേതി ഭാവഃ| അഥ ഭൂതാന്യേവ കസ്മാത് സംയോഗവശാച്ചേതനാമാസാദ്യ സുഖാദികാരണാനി ന ഭവന്തീത്യാഹ- ന ചാന്യത ഇത്യാദി| അന്യത ഇതി വിജാതീയാത്| ജായമാന ഇതി ഉത്പദ്യ മാനഃ| സദൃശമേവ കാരണാത് കാര്യമുത്പദ്യതേ; യേന ന ശണസ്യാങ്കുരോത്പത്തിര്നാരികേലബീജാദ്ഭവതി; അബീജാദിതി കാര്യത്വേനാഭിമതാങ്കുരസ്യാബീജാത്| ഏതേന, ഗര്ഭസ്യ യച്ചൈതന്യം തദചേതനേഭ്യോ ഭൂതേഭ്യോ ന ഭവതി, കിന്തു ചേതനാധാതോരാത്മന ഏവേതി ദര്ശയതി||൯||
Adhikarana 14 (10) · Śloka 10
യാനി തു ഖല്വസ്യ ഗര്ഭസ്യാത്മജാനി, യാനി ചാസ്യാത്മതഃ സമ്ഭവതഃ സമ്ഭവന്തി, താന്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ തദ്യഥാ- താസു താസു യോനിഷൂത്പത്തിരായുരാത്മജ്ഞാനം മന ഇന്ദ്രിയാണി പ്രാണാപാനൌ പ്രേരണം ധാരണമാകൃതിസ്വരവര്ണവിശേഷാഃ സുഖദുഃഖേ ഇച്ഛാദ്വേഷൌ ചേതനാ ധൃതിര്ബുദ്ധിഃ സ്മൃതിരഹങ്കാരഃ പ്രയത്നശ്ചേതി (ആത്മജാനി)||൧൦||
यानि तु खल्वस्य गर्भस्यात्मजानि, यानि चास्यात्मतः सम्भवतः सम्भवन्ति, तान्यनुव्याख्यास्यामः तद्यथा- तासु तासु योनिषूत्पत्तिरायुरात्मज्ञानं मन इन्द्रियाणि प्राणापानौ प्रेरणं धारणमाकृतिस्वरवर्णविशेषाः सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ चेतना धृतिर्बुद्धिः स्मृतिरहङ्कारः प्रयत्नश्चेति (आत्मजानि)||१०||
🔊 Audio coming soon
ഏവമാത്മജത്വം ഗര്ഭസ്യ വ്യുത്പാദ്യാത്മജാന് വിശേഷാനാഹ- യാനീത്യാദി| പ്രേരണം ധാരണം ചേന്ദ്രിയാണാമേവ| അത്ര ച തത്തദ്ദേവാദിപശ്വാദിയോനിഗമനാദൌ ധര്മാധര്മജന്യേ ധര്മാധര്മസ്യാപി ജനകത്വേനാത്മൈവ മൂലകാരണമുച്യതേ; ആത്മജ്ഞാനപ്രാണാപാനപ്രേരണാദൌ തു മനഃകരണ ആത്മൈവാവ്യവധാനേന കാരണമ്||൧൦||
Adhikarana 15 (11) · Śloka 11
സാത്മ്യജശ്ചായം ഗര്ഭഃ| നഹ്യസാത്മ്യസേവിത്വമന്തരേണ സ്ത്രീപുരുഷയോര്വന്ധ്യത്വമസ്തി, ഗര്ഭേഷു വാऽപ്യനിഷ്ടോ ഭാവഃ| യാവത് ഖല്വസാത്മ്യസേവിനാം സ്ത്രീപുരുഷാണാം ത്രയോ ദോഷാഃ പ്രകുപിതാഃ ശരീരമുപസര്പന്തോ ന ശുക്രശോണിതഗര്ഭാശയോപഘാതായോപപദ്യന്തേ, താവത് സമര്ഥാ ഗര്ഭജനനായ ഭവന്തി| സാത്മ്യസേവിനാം പുനഃ സ്ത്രീപുരുഷാണാമനുപഹതശുക്രശോണിതഗര്ഭാശയാനാമൃതകാലേ സന്നിപതിതാനാം ജീവസ്യാനവക്രമണാദ്ഗര്ഭാ ന പ്രാദുര്ഭവന്തി| നഹി കേവലം സാത്മ്യജ ഏവായം ഗര്ഭഃ, സമുദയോऽത്ര കാരണമുച്യതേ| യാനി ഖല്വസ്യ ഗര്ഭസ്യ സാത്മ്യജാനി, യാനി ചാസ്യ സാത്മ്യതഃ സമ്ഭവതഃ സമ്ഭവന്തി, താന്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; തദ്യഥാ- ആരോഗ്യമനാലസ്യമലോലുപത്വമിന്ദ്രിയപ്രസാദഃ സ്വരവര്ണബീജസമ്പത് പ്രഹര്ഷഭൂയസ്ത്വം ചേതി (സാത്മ്യജാനി)||൧൧||
सात्म्यजश्चायं गर्भः| नह्यसात्म्यसेवित्वमन्तरेण स्त्रीपुरुषयोर्वन्ध्यत्वमस्ति, गर्भेषु वाऽप्यनिष्टो भावः| यावत् खल्वसात्म्यसेविनां स्त्रीपुरुषाणां त्रयो दोषाः प्रकुपिताः शरीरमुपसर्पन्तो न शुक्रशोणितगर्भाशयोपघातायोपपद्यन्ते, तावत् समर्था गर्भजननाय भवन्ति| सात्म्यसेविनां पुनः स्त्रीपुरुषाणामनुपहतशुक्रशोणितगर्भाशयानामृतकाले सन्निपतितानां जीवस्यानवक्रमणाद्गर्भा न प्रादुर्भवन्ति| नहि केवलं सात्म्यज एवायं गर्भः, समुदयोऽत्र कारणमुच्यते| यानि खल्वस्य गर्भस्य सात्म्यजानि, यानि चास्य सात्म्यतः सम्भवतः सम्भवन्ति, तान्यनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- आरोग्यमनालस्यमलोलुपत्वमिन्द्रियप्रसादः स्वरवर्णबीजसम्पत् प्रहर्षभूयस्त्वं चेति (सात्म्यजानि)||११||
🔊 Audio coming soon
സാത്മ്യജശ്ചേത്യാദിനാ സാത്മ്യജത്വം വ്യുത്പാദയതി, അസാത്മ്യസേവാം ച ഗര്ഭോപഘാതിനീം ദര്ശയന് സാത്മ്യസേവായാ ഗര്ഭം പ്രതി കാരണത്വം ദ്രഢയതി| അസാത്മ്യസേവിനാമപി പ്രജാഭവനോപപത്തിം ദര്ശയന് ‘അസാത്മ്യസേവിനശ്ച നിഖിലേനാപത്യാഃ സ്യുഃ’ ഇതി പൂര്വപക്ഷം പരിഹരതി| സാത്മ്യസേവിനാം പുനരിത്യാദിനാ തു ഗ്രന്ഥേന ‘സാത്മ്യസേവിനാമേകാന്തേന പ്രജാ സ്യാത്’ ഇതി യദുക്തം തത് പരിഹരതി| സന്നിപതിതാനാമിതി വ്യവായമാപന്നാനാമ്| അത്ര സ്വരവര്ണൌ സാത്മ്യജത്വേന തഥാ ആത്മജത്വേന ചോക്തൌ, തേന ദ്വാവപ്യത്ര കാരണമിതി ജ്ഞേയമ്||൧൧||
Adhikarana 16 (12) · Śloka 12
രസജശ്ചായം ഗര്ഭഃ| ന ഹി രസാദൃതേ മാതുഃ പ്രാണയാത്രാऽപി സ്യാത്, കിം പുനര്ഗര്ഭജന്മ| ന ചൈവാസമ്യഗുപയുജ്യമാനാ രസാ ഗര്ഭമഭിനിര്വര്തയന്തി, ന ച കേവലം സമ്യഗുപയോഗാദേവ രസാനാം ഗര്ഭാഭിനിര്വൃത്തിര്ഭവതി, സമുദായോऽപ്യത്ര കാരണമുച്യതേ| യാനി തു ഖല്വസ്യ ഗര്ഭസ്യ രസജാനി, യാനി ചാസ്യ രസതഃ സമ്ഭവതഃ സമ്ഭവന്തി, താന്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; തദ്യഥാ- ശരീരസ്യാഭിനിര്വൃത്തിരഭിവൃദ്ധിഃ പ്രാണാനുബന്ധസ്തൃപ്തിഃ പുഷ്ടിരുത്സാഹശ്ചേതി (രസജാനി)||൧൨||
रसजश्चायं गर्भः| न हि रसादृते मातुः प्राणयात्राऽपि स्यात्, किं पुनर्गर्भजन्म| न चैवासम्यगुपयुज्यमाना रसा गर्भमभिनिर्वर्तयन्ति, न च केवलं सम्यगुपयोगादेव रसानां गर्भाभिनिर्वृत्तिर्भवति, समुदायोऽप्यत्र कारणमुच्यते| यानि तु खल्वस्य गर्भस्य रसजानि, यानि चास्य रसतः सम्भवतः सम्भवन्ति, तान्यनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- शरीरस्याभिनिर्वृत्तिरभिवृद्धिः प्राणानुबन्धस्तृप्तिः पुष्टिरुत्साहश्चेति (रसजानि)||१२||
🔊 Audio coming soon
പ്രാണയാത്രാऽപി സ്യാദിതി ഗര്ഭധാരണകാരണഭൂതായാ മാതുരപി പ്രാണസ്ഥിതിരിത്യര്ഥഃ| ന ചൈവാസമ്യഗുപയുജ്യമാനാ ഇത്യാദിനാ അസാത്മ്യരസോപയോഗസ്യ ഗര്ഭോപഘാതിത്വം ദര്ശയതി| അസാത്മ്യരസോപയോഗിനാം പ്രജാഭവനം യത്, തദസാത്മ്യസേവിപ്രജാഭവനന്യായതുല്യമിതി നേഹ പുനര്ദര്ശിതമ്| സമുദായോऽപ്യത്ര കാരണമിത്യനേന തു അസമ്യഗ്രസസേവിനാം ചാപത്യഭവനേ കാരണം ധര്മാദി ദര്ശയതി| അഭിനിര്വൃത്തിഃ അങ്ഗപ്രത്യങ്ഗവ്യക്തതാ| പ്രാണാനുബന്ധ ഇതി ബലാനുബന്ധഃ പുഷ്ടിഃ ഉപചയഃ| വൃദ്ധിസ്തു ദൈര്ഘ്യേണ വൃദ്ധിഃ| ഉത്സാഹഃ ബലമ്| ഇതി ശബ്ദഃ പ്രകാരേ; തേനൈവമ്പ്രകാരാണ്യന്യാന്യപി വര്ണാദീനി രസജാനീതി ദര്ശയതി| ഏവം പൂര്വത്രാപി ഇതിശബ്ദോ വ്യാഖ്യേയഃ| യദാ ത്വിതിശബ്ദഃ പരിസമാപ്ത്യര്ഥസ്തദാऽപ്യാവിഷ്കൃതാനാം രസജാനാം പരിസമാപ്തിര്ജ്ഞേയാ; തേന അനാവിഷ്കൃതാ വര്ണാദയോऽപി രജസാ ലഭ്യന്തേ||൧൨||
Adhikarana 17 (13) · Śloka 13
അസ്തി ഖലു സത്ത്വമൌപപാദുകം; യജ്ജീവം സ്പൃക്ശരീരേണാഭിസമ്ബധ്നാതി, യസ്മിന്നപഗമനപുരസ്കൃതേ ശീലമസ്യ വ്യാവര്തതേ, ഭക്തിര്വിപര്യസ്യതേ, സര്വേന്ദ്രിയാണ്യുപതപ്യന്തേ, ബലം ഹീയതേ, വ്യാധയ ആപ്യായ്യന്തേ, യസ്മാദ്ധീനഃ പ്രാണാഞ്ജഹാതി, യദിന്ദ്രിയാണാമഭിഗ്രാഹകം ച ‘മന’ ഇത്യഭിധീയതേ; തത്ത്രിവിധമാഖ്യായതേ- ശുദ്ധം, രാജസം, താമസമിതി| യേനാസ്യ ഖലു മനോ ഭൂയിഷ്ഠം, തേന ദ്വിതീയായാമാജാതൌ സമ്പ്രയോഗോ ഭവതി; യദാ തു തേനൈവ ശുദ്ധേന സംയുജ്യതേ, തദാ ജാതേരതിക്രാന്തായാ അപി സ്മരതി| സ്മാര്തം ഹി ജ്ഞാനമാത്മനസ്തസ്യൈവ മനസോऽനുബന്ധാദനുവര്തതേ, യസ്യാനുവൃത്തിം പുരസ്കൃത്യ പുരുഷോ ‘ജാതിസ്മര’ ഇത്യുച്യതേ| യാനി ഖല്വസ്യ ഗര്ഭസ്യ സത്ത്വജാനി, യാന്യസ്യ സത്ത്വതഃ സമ്ഭവതഃ സമ്ഭവന്തി, താന്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; തദ്യഥാ- ഭക്തിഃ ശീലം ശൌചം ദ്വേഷഃ സ്മൃതിര്മോഹസ്ത്യാഗോ മാത്സര്യം ശൌര്യം ഭയം ക്രോധസ്തന്ദ്രോത്സാഹസ്തൈക്ഷ്ണ്യം മാര്ദവം ഗാമ്ഭീര്യമനവസ്ഥിതത്വമിത്യേവമാദയശ്ചാന്യേ, തേ സത്ത്വവികാരാ യാനുത്തരകാലം സത്ത്വഭേദമധികൃത്യോപദേക്ഷ്യാമഃ| നാനാവിധാനി ഖലു സത്ത്വാനി, താനി സര്വാണ്യേകപുരുഷേ ഭവന്തി, ന ച ഭവന്ത്യേകകാലമ്, ഏകം തു പ്രായോവൃത്ത്യാऽऽഹ ||൧൩||
अस्ति खलु सत्त्वमौपपादुकं; यज्जीवं स्पृक्शरीरेणाभिसम्बध्नाति, यस्मिन्नपगमनपुरस्कृते शीलमस्य व्यावर्तते, भक्तिर्विपर्यस्यते, सर्वेन्द्रियाण्युपतप्यन्ते, बलं हीयते, व्याधय आप्याय्यन्ते, यस्माद्धीनः प्राणाञ्जहाति, यदिन्द्रियाणामभिग्राहकं च ‘मन’ इत्यभिधीयते; तत्त्रिविधमाख्यायते- शुद्धं, राजसं, तामसमिति| येनास्य खलु मनो भूयिष्ठं, तेन द्वितीयायामाजातौ सम्प्रयोगो भवति; यदा तु तेनैव शुद्धेन संयुज्यते, तदा जातेरतिक्रान्ताया अपि स्मरति| स्मार्तं हि ज्ञानमात्मनस्तस्यैव मनसोऽनुबन्धादनुवर्तते, यस्यानुवृत्तिं पुरस्कृत्य पुरुषो ‘जातिस्मर’ इत्युच्यते| यानि खल्वस्य गर्भस्य सत्त्वजानि, यान्यस्य सत्त्वतः सम्भवतः सम्भवन्ति, तान्यनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- भक्तिः शीलं शौचं द्वेषः स्मृतिर्मोहस्त्यागो मात्सर्यं शौर्यं भयं क्रोधस्तन्द्रोत्साहस्तैक्ष्ण्यं मार्दवं गाम्भीर्यमनवस्थितत्वमित्येवमादयश्चान्ये, ते सत्त्वविकारा यानुत्तरकालं सत्त्वभेदमधिकृत्योपदेक्ष्यामः| नानाविधानि खलु सत्त्वानि, तानि सर्वाण्येकपुरुषे भवन्ति, न च भवन्त्येककालम्, एकं तु प्रायोवृत्त्याऽऽह ||१३||
🔊 Audio coming soon
അസ്തീത്യാദിനാ മനസ ഔപപാദുകത്വമാക്ഷിപ്തം സമാദധാതി| അപിശബ്ദോऽവധാരണേ| അത്ര ച ‘യജ്ജീവം സ്പൃക്ശരീരേണാഭിസമ്ബധ്നാതി’ ഇത്യാദിനാ മനസോऽസാധാരണധര്മകഥനമേവൌപപാദുകസാധനം ഭവതി, മനോവ്യതിരേകേണൈതദുച്യമാനധര്മാണാമസിദ്ധേഃ| നിത്യമാത്മാനം സ്പൃശതീതി സ്പൃക്, ശരീരമാതിവാഹികശരീരം; തേന സ്പൃക്ശരീരേണ കാരണഭൂതേന ജീവമാത്മരൂപമഭിസമ്ബധ്നാതി ഭോഗായതനശരീരേണേത്യര്ഥഃ| ആതിവാഹികശരീരസദ്ഭാവശ്ച “ഭൂതൈശ്ചതുര്ഭിഃ സഹിതഃ സുസൂക്ഷ്മൈര്മനോജവോ ദേഹമുപൈതി ദേഹാത്” (ശാ. ൨) ഇത്യനേന പ്രതിപാദിതഃ|കിംവാ, ജീവമ് ആത്മാനം, സ്പൃക്ശരീരേണേതി സ്പര്ശവതാ ശരീരേണ, യന്മനോऽഭിസമ്ബധ്നാതി തദുപപാദുകമസ്തീതി യോജനാ| ഏവം മന്യതേ- യദി മനോऽത്രാത്മനഃ ശരീരസമ്ബന്ധേന സ്വീക്രിയതേ തദാ വ്യാപകത്വാദാത്മനഃ സര്വത്രൈവോപലബ്ധ്യാ ഭവിതവ്യം, ന ച ഭവതി; തസ്മാദ്യത്രൈവ സ്പര്ശവതി ശരീരേ മനഃ പ്രതിബദ്ധം ഭവതി തത്രൈവായം സുഖാദ്യുപലഭതേ| സ്പൃഗിതിവിശേഷണേന ശരീരസ്യ മൂത്രനഖകേശാദൌ മനോഗമനാഭാവാദാത്മനോऽനുപലബ്ധിം ദര്ശയതി| അപഗമനപുരസ്കൃതേ ഇതി ദേഹാന്തരഗമനാഭിമുഖേ| ഭക്തിഃ ഇച്ഛാ| യസ്മാദ്ധീന ഇതി മനസാ ത്യക്തഃ| യേനേതി യഥാഭൂതേന സാത്ത്വികേന രാജസേന താമസേന വാ മനസാ ഭൂയിഷ്ഠമിത്യഭിപ്രായഃ| ദ്വിതീയായാമാജാതാവിതി ദ്വിതീയജന്മനി; പൂര്വജന്മനി യാദൃശം മനസ്താദൃശമേവ ജന്മാന്തരേ പ്രായോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| കേചിത്തു, ‘തേന ന ദ്വിതീയായാം’ ഇത്യാദി പഠന്തി| തത്രാപി പ്രായോ ദ്വിതീയേ ജന്മനി തുല്യേന മനസാ യോഗോ ന ഭവതി, കദാചിത്തു ഭവതീത്യര്ഥഃ| യദുക്തം ‘നാസ്യ കിഞ്ചിത് പൌര്വദേഹികമവിദിതം സ്യാത്’ ഇതി, തത് പൌര്വദേഹികം ജ്ഞാനം ക്വചിദ്ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- യദാ ത്വിത്യാദി| ശുദ്ധേനേതി വിശുദ്ധസത്ത്വഗുണേന| തസ്യൈവേതി വക്ഷ്യമാണേന യസ്യേത്യനേന സമ്ബധ്യതേ| യോനിയന്ത്രപീഡായാം ഹി ഉദ്ഭൂതേന തമസാ വിപ്ലുതം മനോ നാതിക്രാന്തജന്മഗതം സ്മരതി; യസ്തൂദ്ഭൂതസത്ത്വസ്തമസാ നാഭിഭൂയതേ, സ സ്മരത്യേവാതിക്രാന്തജന്മാനുഭൂതമിതി ഭാവഃ| പുരസ്കൃത്യേതി കാരണത്വേനാവധാര്യ| അയം ച മനോധര്മസമൂഹ ഇന്ദ്രിയോപക്രമണീയോക്തോऽപി പുനരിഹ പ്രകരണവശാദുച്യമാനോ ന പുനരുക്തദോഷമാവഹതി| യദ്യപി സത്ത്വസ്യ ഗര്ഭജനകത്വം സാക്ഷാന്നോക്തം, തഥാऽപി സത്ത്വസ്യ യദുപപാദുകത്വം ഗര്ഭം പ്രതി തേനൈവ സത്ത്വസ്യ ഗര്ഭജനകത്വം പ്രതിജ്ഞാതം മന്തവ്യമ്| തേന ‘യാനി ഖല്വസ്യ ഗര്ഭസ്യ സത്ത്വജാനി’ ഇത്യാദിനാ ഗര്ഭേ സത്ത്വജഭാവകഥനമുപപന്നമേവ| ഗര്ഭകാരണസ്യാപി ച സത്ത്വസ്യോപപാദുകഭാഷയാ കാരണത്വം യദുക്തം തദ്ദേഹാദ്ദേഹാന്തരഗമനരൂപമനോധര്മസ്യ ഗര്ഭകാരണത്വാതിരിക്തസ്യ പ്രതിപാദനാര്ഥമ്| നാനാവിധാനീതി നാനാവിധസാത്ത്വികരാജസതാമംസവൃത്തിഭിന്നാനി| താന്യേകപുരുഷേ ഭവന്തീത്യനേനൈക ഏവ പുരുഷഃ കദാചിദ്ധര്മക്രിയായാം സാത്ത്വികോ ഭവതി, കദാചിത് കാമചിന്തായാം രാജസഃ, കദാചിന്മോഹേ തമോമയ ഇതി ദര്ശയതി| ന ഭവന്ത്യേകകാലമിതി ഏകദൈവ സാത്ത്വികാദയോ ധര്മാ ന ഭവന്തി, കിന്തു പര്യായേണ ഭവന്തി| നനു യദ്യേകപുരുഷ ഏവ സര്വേ സാത്ത്വികാദയോ ഭവന്തി, തത് കഥമ് ‘അയം സാത്ത്വികഃ’ ഇത്യാദിവ്യപദേശോ ഭവതീത്യാഹ- ഏകം ത്വിത്യാദി| പ്രായോവൃത്ത്യേതി ഭൂയിഷ്ഠാ യസ്യ സാത്ത്വികവൃത്തയോ ഭവന്തി സ സാത്ത്വികഃ, യസ്യ ഭൂയിഷ്ഠം രാജസ്യോ വൃത്തയോ ഭവന്തി സ രാജസ ഉച്യതേ ഇത്യാദി| ഏതദേവ പൂര്വമുക്തം- “യദ്ഗുണം ചാഭീക്ഷ്ണം പുരുഷമനുവര്തതേ സത്ത്വം, തത്സത്ത്വമേവോപദിശന്തി ബാഹുല്യാനുശയാത്” (സൂ. ൮) ഇതി||൧൩||
Adhikarana 18 (14) · Śloka 14
ഏവമയം നാനാവിധാനാമേഷാം ഗര്ഭകരാണാം ഭാവാനാം സമുദായാദഭിനിര്വര്തതേ ഗര്ഭഃ; യഥാ- കൂടാഗാരം നാനാദ്രവ്യസമുദായാത്, യഥാ വാ- രഥോ നാനാരഥാങ്ഗസമുദായാത്; തസ്മാദേതദവോചാമ- മാതൃജശ്ചായം ഗര്ഭഃ, പിതൃജശ്ച, ആത്മജശ്ച, സാത്മ്യജശ്ച, രസജശ്ച, അസ്തി ച സത്ത്വമൌപപാദുകമിതി (ഹോവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ)||൧൪||
एवमयं नानाविधानामेषां गर्भकराणां भावानां समुदायादभिनिर्वर्तते गर्भः; यथा- कूटागारं नानाद्रव्यसमुदायात्, यथा वा- रथो नानारथाङ्गसमुदायात्; तस्मादेतदवोचाम- मातृजश्चायं गर्भः, पितृजश्च, आत्मजश्च, सात्म्यजश्च, रसजश्च, अस्ति च सत्त्वमौपपादुकमिति (होवाच भगवानात्रेयः)||१४||
🔊 Audio coming soon
ഏവം മാത്രാദികാരണവ്യുത്പാദനേന ഗര്ഭസ്യ സമുദായപ്രഭവതാം വ്യുത്പാദിതാം ദൃഷ്ടാന്തേന ദ്രഢയന്നാഹ- ഏവമയമിത്യാദി| കൂടാഗാരം വര്തുലാകാരം ഗൃഹം ജേന്താകസ്വേദപ്രതിപാദിതമ്; അന്യേ തു വസ്ത്രാദികൃതം സഞ്ചാരിഗൃഹം കൂടാഗാരമാഹുഃ| അത്ര ച പ്രകരണേ യദ്യപി മാത്രാദീനാം സര്വേഷാം സമുദിതാനാമേവ ഗര്ഭം പ്രതി കാരണത്വം, തഥാऽപി മാതാപിത്രാത്മസത്ത്വാനി വിഹായ സാത്മ്യരസയോരേവ കാരണത്വവ്യുത്പാദനേ യത് ‘സമുദായോऽപ്യത്ര കാരണമ്’ ഇത്യുക്തം തത്രൈവം മന്യതേ- അത്ര യഥാ മാത്രാദയശ്ചത്വാരോऽവശ്യം ഗര്ഭം പ്രതി കാരണഭൂതാ ന തഥാ സാത്മ്യം രസോ വാ; യേന ശുക്രശോണിതസത്ത്വാത്മസംസര്ഗാദേവ ഗര്ഭോ ഭവതി, നാവശ്യം ഗര്ഭമേലകേ സാത്മ്യരസയോരപേക്ഷാ; ഗര്ഭമേലകോത്തരകാലം സാത്മ്യരസാഭ്യാം ഗര്ഭസ്യ ഹി പുഷ്ട്യാദയോ ജന്യന്തേ, തേന സാത്മ്യേ രസേ ചാവശ്യം സമുദായാപേക്ഷാം ദര്ശയതാ തത്രൈവ ‘സമുദായോऽപ്യത്ര കാരണമ്’ ഇത്യുക്തം, മാത്രാദയസ്തു പരസ്പരസമുദായമപേക്ഷമാണാ അപി നാവശ്യം സാത്മ്യരസസമുദായമാദിഗര്ഭമേലകേऽപേക്ഷന്ത ഇതി കൃത്വാ പുനസ്തത്ര സമുദായാപേക്ഷിത്വം നോക്തമ്| സമുദായാദേഷാം ഭാവാനാമിത്യനേന ഗ്രന്ഥേന യത് പരസ്പരസമുദായാപേക്ഷിത്വം മാത്രാദീനാം ചതുര്ണാം, തദുക്തമേവ| യദപി ഗര്ഭം പ്രത്യവിശേഷേണ സാത്മ്യരസയോരപി കാരണത്വം, ‘സാത്മ്യജശ്ചായം, രസജശ്ചായം’ ഇത്യനേനോക്തം, തദ്ഗര്ഭമേലകോത്തരകാലം കാരണത്വേന, തഥാ മാതാപിത്രോരപി വിശുദ്ധശുക്രശോണിതോത്പാദഹേതുതയാ പാരമ്പര്യേണ കാരണത്വാദിതി ജ്ഞേയമ്||൧൪||
Adhikarana 19 (15) · Śloka 15
ഭരദ്വാജ ഉവാച- യദ്യയമേഷാം നാനാവിധാനാം ഗര്ഭകരാണാം ഭാവാനാം സമുദായാദഭിനിര്വര്തതേ ഗര്ഭഃ കഥമയം സന്ധീയതേ, യദി ചാപി സന്ധീയതേ കസ്മാത് സമുദായപ്രഭവഃ സന് ഗര്ഭോ മനുഷ്യവിഗ്രഹേണ ജായതേ, മനുഷ്യശ്ച മനുഷ്യപ്രഭവ ഉച്യതേ; തത്ര ചേദിഷ്ടമേതദ്യസ്മാന്മനുഷ്യോ മനുഷ്യപ്രഭവസ്തസ്മാദേവ മനുഷ്യവിഗ്രഹേണ ജായതേ, യഥാ- ഗൌര്ഗോപ്രഭവഃ, യഥാ- ചാശ്വോऽശ്വപ്രഭവ ഇതി; ഏവം സതി യദുക്തമഗ്രേ സമുദയാത്മക ഇതി തദയുക്തമ്| യദി ച മനുഷ്യോ മനുഷ്യപ്രഭവഃ, കസ്മാജ്ജഡാന്ധകുബ്ജമൂകവാമനമിമ്മിനവ്യങ്ഗോന്മത്തകുഷ്ഠികിലാസിഭ്യോ ജാതാഃ പിതൃസദൃശരൂപാ ന ഭവന്തി| അഥാത്രാപി ബുദ്ധിരേവം സ്യാത്- സ്വേനൈവായമാത്മാ ചക്ഷുഷാ രൂപാണി വേത്തി, ശ്രോത്രേണ ശബ്ദാന്, ഘ്രാണേന ഗന്ധാന്, രസനേന രസാന്, സ്പര്ശനേന സ്പര്ശാന്, ബുദ്ധ്യാ ബോദ്ധവ്യമിത്യനേന ഹേതുനാ ന ജഡാദിഭ്യോ ജാതാഃ പിതൃസദൃശാ ഭവന്തി| അത്രാപി പ്രതിജ്ഞാഹാനിദോഷഃ സ്യാത്, ഏവമുക്തേ ഹ്യാത്മാ സത്സ്വിന്ദ്രിയേഷു ജ്ഞഃ സ്യാദസത്സ്വജ്ഞഃ; യത്ര ചൈതദുഭയം സമ്ഭവതി ജ്ഞത്വമജ്ഞത്വം ച, സവികാരശ്ചാത്മാ | യദി ച ദര്ശനാദിഭിരാത്മാ വിഷയാന് വേത്തി, നിരിന്ദ്രിയോ ദര്ശനാദിവിരഹാദജ്ഞഃ സ്യാത്, അജ്ഞത്വാദകാരണമ്, അകാരണത്വാച്ച നാത്മേതി വാഗ്വസ്തുമാത്രമേതദ്വചനമനര്ഥം സ്യാദിതി (ഹോവാച ഭരദ്വാജഃ)||൧൫||
भरद्वाज उवाच- यद्ययमेषां नानाविधानां गर्भकराणां भावानां समुदायादभिनिर्वर्तते गर्भः कथमयं सन्धीयते, यदि चापि सन्धीयते कस्मात् समुदायप्रभवः सन् गर्भो मनुष्यविग्रहेण जायते, मनुष्यश्च मनुष्यप्रभव उच्यते; तत्र चेदिष्टमेतद्यस्मान्मनुष्यो मनुष्यप्रभवस्तस्मादेव मनुष्यविग्रहेण जायते, यथा- गौर्गोप्रभवः, यथा- चाश्वोऽश्वप्रभव इति; एवं सति यदुक्तमग्रे समुदयात्मक इति तदयुक्तम्| यदि च मनुष्यो मनुष्यप्रभवः, कस्माज्जडान्धकुब्जमूकवामनमिम्मिनव्यङ्गोन्मत्तकुष्ठिकिलासिभ्यो जाताः पितृसदृशरूपा न भवन्ति| अथात्रापि बुद्धिरेवं स्यात्- स्वेनैवायमात्मा चक्षुषा रूपाणि वेत्ति, श्रोत्रेण शब्दान्, घ्राणेन गन्धान्, रसनेन रसान्, स्पर्शनेन स्पर्शान्, बुद्ध्या बोद्धव्यमित्यनेन हेतुना न जडादिभ्यो जाताः पितृसदृशा भवन्ति| अत्रापि प्रतिज्ञाहानिदोषः स्यात्, एवमुक्ते ह्यात्मा सत्स्विन्द्रियेषु ज्ञः स्यादसत्स्वज्ञः; यत्र चैतदुभयं सम्भवति ज्ञत्वमज्ञत्वं च, सविकारश्चात्मा | यदि च दर्शनादिभिरात्मा विषयान् वेत्ति, निरिन्द्रियो दर्शनादिविरहादज्ञः स्यात्, अज्ञत्वादकारणम्, अकारणत्वाच्च नात्मेति वाग्वस्तुमात्रमेतद्वचनमनर्थं स्यादिति (होवाच भरद्वाजः)||१५||
🔊 Audio coming soon
പുനര്ഭരദ്വാജഃ പൃച്ഛതി- യദ്യയമിത്യാദി| കഥം സന്ധീയത ഇതി കയാ പരിപാഠ്യാ മിലതീത്യര്ഥഃ| മനുഷ്യവിഗ്രഹേണ ജായത ഇതി മനുഷ്യജാതൌ കസ്മാന്മനുഷ്യവിഗ്രഹേണൈവ ജായത ഇത്യര്ഥഃ| സമുദായാത്മക ഇതി യദുക്തം തദയുക്തമിതി അത്ര മാത്രാദ്യതിരിക്തജാതേഃ കാരണത്വകഥനേന തഥാ ജാതേരേവ മനുഷ്യാദിരൂപായാ ബലവത്കാരണത്വേന യഥോക്തമാത്രാദിസമുദായപ്രഭവത്വം ന യുക്തമിതി ഭാവഃ| ദൂഷണാന്തരമാഹ- യദി ചേത്യാദി| ജഡോ ജഡബുദ്ധിഃ, മിന്മിനഃ സാനുനാസികാവ്യക്തസ്വരഃ| പിതൃസദൃശരൂപാ ഇത്യത്ര പിതൃശബ്ദേന മാതാപിതരൌ ഗ്രാഹ്യൌ| കാരണസദൃശരൂപത്വേന ചേന്മനുഷ്യാ ഭവന്തി തദാ ജഡാദിരൂപകാരണജാതാ അപി കാരണസദൃശത്വേന ജഡാദിരൂപാഃ സ്യുരിതി ഭാവഃ| അത്ര ജഡാദിബഹൂദാഹരണകരണം പക്ഷസ്യ ബഹൂദാഹരണസിദ്ധത്വേന ദൃഢത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| കൃതപൂര്വപക്ഷേ സമാധാനമാശങ്കതേ- അഥാത്രേത്യാദി| സ്വേനൈവേതി ആത്മകര്മോപാര്ജിതേനൈവ| തേന, ഇന്ദ്രിയാണി യസ്മാദാത്മജാന്യുക്താനി ന തു മാതാപിതൃരൂപമനുഷ്യജന്യാനി, തതശ്ച പിത്രോരിന്ദ്രിയം പ്രത്യകാരണത്വേന ന തദിന്ദ്രിയസദൃശാനീന്ദ്രിയാണ്യസ്യ ഭവന്തീതി ഭാവഃ| സ്വേനൈവേതി ശ്രോത്രാദിഭിരഭിസമ്ബധ്യതേ| ജഡാദിഭിര്ജാതാ ഇത്യത്ര ആദിശബ്ദഃ പ്രകാരവാചീ, തേന കുബ്ജകുഷ്ട്യാദീനാം ഗ്രഹണമ്| കുബ്ജത്വകുഷ്ഠാദ്യാധാരഭൂതം ഹി ശരീരം നാത്മജം, കിന്തു മാതാപിതൃജമേവ; തതശ്ച കുബ്ജാദിജാതസ്യ കുബ്ജത്വാദിപ്രസങ്ഗേനൈവാപകൃതത്വം തദവസ്ഥമേവ| ആശങ്കിതം സമാധാനം ദൂഷയതി- അത്രാപീത്യാദി| പ്രതിജ്ഞാദോഷഃ സ്യാദിതി “അത്മാ ജ്ഞഃ” (ശാ. ൧) ഇത്യാദിനാ ആത്മനോ ജ്ഞത്വപ്രതിജ്ഞായാഃ, തഥാ “നിര്വികാരഃ പരസ്ത്വാത്മാ” (സൂ. ൧) ഇത്യാദിനാ കൃതായാ നിര്വികാരത്വപ്രതിജ്ഞായാ ദോഷഃ സ്യാദിതി ഭാവഃ| അസത്സ്വജ്ഞ ഇത്യനേന കദാചിദജ്ഞത്വാത് പ്രതിജ്ഞാതം ജ്ഞത്വം വ്യാഹതമ്, ഇന്ദ്രിയാധീനത്വേന ജ്ഞത്വമാത്മനഃ പരാധീനം സന്ന വാസ്തവം സ്യാദിതി ഭാവഃ| യത്രേത്യാദിനാ സവികാരത്വം സാധയതി| ജ്ഞത്വപരിത്യാഗേനാജ്ഞത്വേ പ്രകൃതേരന്യഥാഭൂതത്വേന വികാരോ ഭവതീതി ഭാവഃ| സവികാര ഇതി ‘വികാരവാന്’ ഇത്യര്ഥോ മതുബ്ലോപാജ്ജ്ഞേയഃ| ആത്മന ഇന്ദ്രിയാധീനത്വേന ജ്ഞത്വേ ദൂഷണാന്തരമാഹ- യദി ചേത്യാദി| അജ്ഞത്വാദകാരണമിതി അജ്ഞത്വാത് ജ്ഞാനപൂര്വകശരീരപ്രേരണാദൌ ന കാരണം സ്യാദിത്യര്ഥഃ| അകാരണത്വാച്ച നാത്മേതി ശരീരപ്രേരണാദൌ ബുദ്ധിനിഷ്പാദ്യേऽകാരണത്വാദചേതനപഞ്ചഭൂതാതിരിക്തശ്ചേതനാഭിധ ആത്മശബ്ദവാച്യ ഇത്യര്ഥഃ| വാഗ്വസ്തുമാത്രമിതി അര്ഥരഹിതശബ്ദമാത്രമേതദ്- യദുച്യതേ- ആത്മാ സ്വേന ചക്ഷുഷാ രൂപം പശ്യതീത്യാദി||൧൫||
Adhikarana 20 (16) · Śloka 16
ആത്രേയ ഉവാച- പുരസ്താദേതത് പ്രതിജ്ഞാതം- സത്ത്വം ജീവം സ്പൃക്ശരീരേണാഭിസമ്ബധ്നാതീതി| യസ്മാത്തു സമുദായപ്രഭവഃ സന് സ ഗര്ഭോ മനുഷ്യവിഗ്രഹേണ ജായതേ, മനുഷ്യോ മനുഷ്യപ്രഭവ ഇത്യുച്യതേ, തദ്വക്ഷ്യാമഃ- ഭൂതാനാം ചതുര്വിധാ യോനിര്ഭവതി- ജരായ്വണ്ഡസ്വേദോദ്ഭിദഃ| താസാം ഖലു ചതസൃണാമപി യോനീനാമേകൈകാ യോനിരപരിസങ്ഖ്യേയഭേദാ ഭവതി, ഭൂതാനാമാകൃതിവിശേഷാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാത്| തത്ര ജരായുജാനാമണ്ഡജാനാം ച പ്രാണിനാമേതേ ഗര്ഭകരാ ഭാവാ യാം യാം യോനിമാപദ്യന്തേ, തസ്യാം തസ്യാം യോനൌ തഥാതഥാരൂപാ ഭവന്തി; യഥാ- കനകരജതതാമ്രത്രപുസീസകാന്യാസിച്യമാനാനി തേഷു തേഷു മധൂച്ഛിഷ്ടവിഗ്രഹേഷു, താനി യദാ മനുഷ്യബിമ്ബമാപദ്യന്തേ തദാ മനുഷ്യവിഗ്രഹേണ ജായന്തേ, തസ്മാത് സമുദായപ്രഭാവഃ സന് ഗര്ഭോ മനുഷ്യവിഗ്രഹേണ ജായതേ; മനുഷ്യശ്ച മനുഷ്യപ്രഭവ ഉച്യതേ, തദ്യോനിത്വാത്||൧൬||
आत्रेय उवाच- पुरस्तादेतत् प्रतिज्ञातं- सत्त्वं जीवं स्पृक्शरीरेणाभिसम्बध्नातीति| यस्मात्तु समुदायप्रभवः सन् स गर्भो मनुष्यविग्रहेण जायते, मनुष्यो मनुष्यप्रभव इत्युच्यते, तद्वक्ष्यामः- भूतानां चतुर्विधा योनिर्भवति- जराय्वण्डस्वेदोद्भिदः| तासां खलु चतसृणामपि योनीनामेकैका योनिरपरिसङ्ख्येयभेदा भवति, भूतानामाकृतिविशेषापरिसङ्ख्येयत्वात्| तत्र जरायुजानामण्डजानां च प्राणिनामेते गर्भकरा भावा यां यां योनिमापद्यन्ते, तस्यां तस्यां योनौ तथातथारूपा भवन्ति; यथा- कनकरजतताम्रत्रपुसीसकान्यासिच्यमानानि तेषु तेषु मधूच्छिष्टविग्रहेषु, तानि यदा मनुष्यबिम्बमापद्यन्ते तदा मनुष्यविग्रहेण जायन्ते, तस्मात् समुदायप्रभावः सन् गर्भो मनुष्यविग्रहेण जायते; मनुष्यश्च मनुष्यप्रभव उच्यते, तद्योनित्वात्||१६||
🔊 Audio coming soon
ആത്രേയഃ സമാദധാതി- പുരസ്താദിത്യാദി|- ഏതച്ച ‘കഥമയം സന്ധീയതേ’ ഇത്യസ്യോത്തരമ്| സത്ത്വം ശുക്രാര്തവസന്ധാനകാരണമിത്യര്ഥഃ| ഭൂതാനാമിതി പ്രാണിനാമ്| യോനിഃ ജാതിഃ, യദാऽപി യോനിശബ്ദഃ കാരണവചനസ്തദാऽപി ജരായുജാദിരൂപയോനിജാതാ അപി ജരായുജാദയ ഏവോച്യന്തേ, കാര്യേ കാരണോപചാരാത്| ആകൃതിഃ സംസ്ഥാനം, തസ്യാ വിശേഷാഃ പരസ്പരവിസദൃശാകൃതയ ഏവ നര-കരി-തുരഗാദി-രൂപാഃ| സമ്ഭവേ യോനിഭേദം ദര്ശയിത്വാ യഥാ യോന്യനുകാരോ ഭവതി തദാഹ- തത്രേത്യാദി| ഗര്ഭകാരാ ഭാവാഃ ശുക്രാദയഃ| മധൂച്ഛിഷ്ടവിഗ്രഹേഷ്വിതി സിക്ഥകേന മൃത്തികായാം നിര്മിതസഞ്ചകരൂപവിഗ്രഹേഷു| മനുഷ്യബിമ്ബമിതി മനുഷ്യാകാരം സിക്ഥകകൃതം സഞ്ചകമ്| കനകാദിബഹുദ്രവ്യോദാഹരണം യഥാ കനകാദീനാം ബഹൂനാമപി മനുഷ്യസഞ്ചകസിക്ഥകസ്ഥാനാം മനുഷ്യാകൃതിജനകത്വം, തഥാ ശുക്രാദീനാമപി ബഹൂനാം മനുഷ്യയോനിപതിതാനാം മനുഷ്യവിഗ്രഹകര്തൃത്വമിതി സാധര്മ്യോദാഹരണാര്ഥമ്| സമുദായാത്മകഃ സന്നിതി യദ്യപി സമുദായജന്യസ്തഥാऽപി യോനിരൂപകാരണമഹിമ്നാ സ്വയോനിസദൃശ ഏവ ഭവതി നാന്യയോനിസദൃശഃ; ന ച കാരണധര്മഃ പര്യനുയോഗമര്ഹതി| തേന, ശുക്രാദിസമുദായോऽപി കാരണം ഭവതി, മാതാപിതരൌ വിശേഷേണ ഗര്ഭസ്യ സജാതീയത്വേ കാരണം ഭവത ഇതി ന കാചിത് ക്ഷതിഃ| തദ്യോനിത്വാദിതി വിശേഷേണ മനുഷ്യസ്യ കാരണത്വാത്||൧൬||
Adhikarana 21 (17) · Śloka 17
യച്ചോക്തം- യദി ച മനുഷ്യോ മനുഷ്യപ്രഭവഃ, കസ്മാന്ന ജഡാദിഭ്യോ ജാതാഃ പിതൃസദൃശരൂപാ ഭവന്തീതി; തത്രോച്യതേ- യസ്യ യസ്യ ഹ്യങ്ഗാവയവസ്യ ബീജേ ബീജ ഭാഗ ഉപതപ്തോ ഭവതി, തസ്യ തസ്യാങ്ഗാവയവസ്യ വികൃതിരുപജായതേ, നോപജായതേ ചാനുപതാപാത്; തസ്മാദുഭയോപപത്തിരപ്യത്ര| സര്വസ്യ ചാത്മജാനീന്ദ്രിയാണി, തേഷാം ഭാവാഭാവഹേതുര്ദൈവം; തസ്മാന്നൈകാന്തതോ ജഡാദിഭ്യോ ജാതാഃ പിതൃസദൃശരൂപാ ഭവന്തി||൧൭||
यच्चोक्तं- यदि च मनुष्यो मनुष्यप्रभवः, कस्मान्न जडादिभ्यो जाताः पितृसदृशरूपा भवन्तीति; तत्रोच्यते- यस्य यस्य ह्यङ्गावयवस्य बीजे बीज भाग उपतप्तो भवति, तस्य तस्याङ्गावयवस्य विकृतिरुपजायते, नोपजायते चानुपतापात्; तस्मादुभयोपपत्तिरप्यत्र| सर्वस्य चात्मजानीन्द्रियाणि, तेषां भावाभावहेतुर्दैवं; तस्मान्नैकान्ततो जडादिभ्यो जाताः पितृसदृशरूपा भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
ബീജ ഇതി ശുക്രശോണിതേ| ബീജസ്യാങ്ഗപ്രത്യങ്ഗനിര്വര്തകോ ഭാഗോ ബീജഭാഗഃ| ഉഭയോപപത്തിരപ്യത്രേതി പിതൃസദൃശരൂപാ ഭവന്തി ന ഭവന്തി ചേത്യര്ഥഃ| ആത്മജാനീതി ആത്മപ്രതിബദ്ധകര്മജാനി| ഭാവാഭാവഹേതുര്ദൈവമിതി ഇന്ദ്രിയഭാവേ ഇന്ദ്രിയജനകം ശുഭമ്, ഇന്ദ്രിയാഭാവേ ചാശുഭം ദൈവം ഹേതുരിത്യര്ഥഃ| ഉപസംഹരതി- തസ്മാദിത്യാദി| ഏവം മന്യതേ- മനുഷ്യബീജം ഹി പ്രത്യങ്ഗബീജഭാഗസമുദായാത്മകം സ്വസദൃശപ്രത്യങ്ഗസമുദായരൂപപുരുഷജനകമ്, ഇന്ദ്രിയാണി ച ഭോഗസാധനാനി ആത്മപ്രതിബദ്ധകര്മാധീനാനി; തേന പിതാ യദി കുഷ്ഠ്യപി ഭവതി, ബീജം ചാദുഷ്ടം ഭവതി കുഷ്ഠാധാരത്വഗാദിജനകം, തതോ നിഷ്കുഷ്ഠാന്യേവ ത്വഗാദീന്യനുപതപ്തത്വഗാദിബീജാത് സദൃശാനി ജായന്തേ; യദാ ത്വതിവൃദ്ധകുഷ്ഠതയാ പിത്രോര്ബീജമപി കുഷ്ഠജനകദോഷേണ ദുഷ്ടം ഭവതി, തദാ ദുഷ്ടത്വഗാദിബീജഭാഗാത് കുഷ്ഠദുഷ്ടൈവ ത്വഗ് ജായതേ| യദുക്തം- “ദമ്പത്യോഃ കുഷ്ഠബാഹുല്യാദ്ദുഷ്ടശോണിതശുക്രയോഃ| യദപത്യം തയോര്ജാതം ജ്ഞേയം തദപി കുഷ്ഠിതമ്” (സു. നി. ൫) ഇതി| ഏവം കുഷ്ഠിനോऽപി യദി ഹേതുബലാദ് ബീജേ കുഷ്ഠജനകോ ദോഷോ ഭവതി, തദാ കുഷ്ഠിനോऽപി കുഷ്ഠവദപത്യം ഭവതി| അന്ധത്വാദാവിന്ദ്രിയോപഘാതരൂപേ ദുര്ദൈവമേവ കാരണം; തച്ചാന്ധാപത്യേऽപ്യവശ്യമസ്തി; തേന യദാऽന്ധേऽപത്യേ ദൃഷ്ട്യുപഘാതകമശുഭം ഭവതി, തദാ കാകതാലീയന്യായാദന്ധജാതോऽപ്യന്ധോ ദൃശ്യതേ| ഏവം കുബ്ജാദൌ ജഡാദൌ ച വ്യാഖ്യേയമ്||൧൭||
Adhikarana 22 (18) · Śloka 18
ന ചാത്മാ സത്സ്വിന്ദ്രിയേഷു ജ്ഞഃ, അസത്സു വാ ഭവത്യജ്ഞഃ; ന ഹ്യസത്ത്വഃ കദാചിദാത്മാ, സത്ത്വവിശേഷാച്ചോപലഭ്യതേ ജ്ഞാനവിശേഷ ഇതി||൧൮||
न चात्मा सत्स्विन्द्रियेषु ज्ञः, असत्सु वा भवत्यज्ञः; न ह्यसत्त्वः कदाचिदात्मा, सत्त्वविशेषाच्चोपलभ्यते ज्ञानविशेष इति||१८||
🔊 Audio coming soon
യാ ചാജ്ഞത്വപ്രസക്തിരാത്മന്യുക്താ, തത്രാഹ- ന ചേത്യാദി| ഇന്ദ്രിയഭാവേ തഥേന്ദ്രിയാഭാവേऽപി നിത്യം ജ്ഞാനവാനേവാത്മാ ഇതി പ്രതിജ്ഞാര്ഥഃ | ന ഹ്യസത്ത്വഃ കദാചിദിത്യത്ര ഹിശബ്ദോ ഹേതൌ; തേന യസ്മാത് സര്വദാ സമനസ്ക ഏവാത്മാ, തേന ബാഹ്യേന്ദ്രിയാഭാവേऽപ്യന്തഃകരണമനോയോഗാന്നിത്യമാത്മാ മനഃകരണകോ ജ്ഞാനവാനേവായമിത്യര്ഥഃ| യത്ത്വേതദ്ബാഹ്യവിഷയഗതം ജ്ഞാനം, തത് സത്ത്വസ്യേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനവിശേഷാദ്ഭവതി; തേന, ഇന്ദ്രിയഭാവേ ഇന്ദ്രിയജന്യം വിശിഷ്ടം ജ്ഞാനം ഭവതി; യത്തു കേവലമനോജന്യമാത്മജ്ഞാനം, തദ് ഭവത്യേവ സര്വദാ; തസ്മാദ്യന്നിത്യഭാവി മനോസന്നിധിമാത്രജന്യമാത്മജ്ഞാനം, തത് സദൈവാസ്തി||൧൮||
Adhikarana 23 (19) · Śloka 20
ഭവന്തി ചാത്ര- ന കര്തുരിന്ദ്രിയാഭാവാത് കാര്യജ്ഞാനം പ്രവര്തതേ| യാ ക്രിയാ വര്തതേ ഭാവൈഃ സാ വിനാ തൈര്ന വര്തതേ||൧൯|| ജാനന്നപി മൃദോऽഭാവാത് കുമ്ഭകൃന്ന പ്രവര്തതേ|൨൦|
भवन्ति चात्र- न कर्तुरिन्द्रियाभावात् कार्यज्ञानं प्रवर्तते| या क्रिया वर्तते भावैः सा विना तैर्न वर्तते||१९|| जानन्नपि मृदोऽभावात् कुम्भकृन्न प्रवर्तते|२०|
🔊 Audio coming soon
ന ചാസ്യ ജ്ഞാനജനനശക്തിഃ പരാഹതാ ഭവതീത്യാശയേനാഹ- നേത്യാദി| യത്വൈതദൈന്ദ്രിയകം വിഷയോപഭോഗവത്തദ്ഭവതി കദാചിത്, കദാചിച്ചേന്ദ്രിയാഭാവാന്ന ഭവതീത്യധ്യാത്മവിദോ മന്യന്തേ; കിഞ്ച ബാഹ്യജ്ഞാനേऽപി ജ്ഞാനജനനശക്ത ഏവായമാത്മാ, പരം കരണാഭാവാത് കദാചിന്ന പ്രവര്തതേ| കാര്യജ്ഞാനമിതി കാര്യപ്രവൃത്തിജനകബാഹ്യവിഷയജ്ഞാനം; തേന നിര്വിഷയം ജ്ഞാനമാത്മന ഇന്ദ്രിയാഭാവേ ഭവതീതി സൂചയതി | ഭാവൈരിത്യത്ര ‘യൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ| വര്തതേ ഉത്പദ്യതേ| അത്രൈവ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- ജാനന്നപീത്യാദി| ജാനന്നപീതി ഘടം കര്തും ജാനന്നപീത്യര്ഥഃ| മൃദോ മൃത്തികായാ അഭാവാത്||൧൯||-
Adhikarana 24 (20-21) · Śloka 22
ശ്രൂയതാം ചേദമധ്യാത്മമാത്മജ്ഞാനബലം മഹത്||൨൦|| ഇന്ദ്രിയാണി ച സങ്ക്ഷിപ്യ മനഃ സങ്ക്ഷിപ്യ ചഞ്ചലമ്| പ്രവിശ്യാധ്യാത്മമാത്മജ്ഞഃ സ്വേ ജ്ഞാനേ പര്യവസ്ഥിതഃ||൨൧|| സര്വത്രാവഹിതജ്ഞാനഃ സര്വഭാവാന് പരീക്ഷതേ|൨൨|
श्रूयतां चेदमध्यात्ममात्मज्ञानबलं महत्||२०|| इन्द्रियाणि च सङ्क्षिप्य मनः सङ्क्षिप्य चञ्चलम्| प्रविश्याध्यात्ममात्मज्ञः स्वे ज्ञाने पर्यवस्थितः||२१|| सर्वत्रावहितज्ञानः सर्वभावान् परीक्षते|२२|
🔊 Audio coming soon
ആത്മനോ ജ്ഞത്വേ സാധനാന്തരമാഹ- ശ്രൂയതാമിത്യാദി| ആത്മാനമധി അധ്യാത്മമ്| ആത്മനോ ജ്ഞാനസ്യ ബലമാത്മജ്ഞാനബലമ്| സങ്ക്ഷിപ്യേതി വിഷയേഭ്യോ വ്യാവര്ത്യ| മനഃ സങ്ക്ഷിപ്യേതി മനോऽപ്യാത്മവ്യതിരിക്തവിഷയാന്നിഗൃഹ്യ| ചഞ്ചലമിതി സ്വഭാവതഃ| സ്വേ ജ്ഞാനേ ഇതി ആത്മജ്ഞാനേ| സര്വഭാവാന് പരീക്ഷത ഇതി വിനാऽപീന്ദ്രിയൈഃ സമാധിബലാദേവ യസ്മാത് സര്വജ്ഞോ ഭവതി, തസ്മാജ്ജ്ഞസ്വഭാവ ഏവ നിരിന്ദ്രിയോऽപ്യാത്മാ||൨൦-൨൧||-
Adhikarana 25 (22-24) · Śloka 24
ഗൃഹ്ണീഷ്വ ചേ(വേ)ദമപരം ഭരദ്വാജ വിനിര്ണയമ്||൨൨|| നിവൃത്തേന്ദ്രിയവാക്ചേഷ്ടഃ സുപ്തഃ സ്വപ്നഗതോ യദാ| വിഷയാന് സുഖദുഃഖേ ച വേത്തി നാജ്ഞോऽപ്യതഃ സ്മൃതഃ||൨൩|| നാത്മജ്ഞാനാദൃതേ ചൈകം ജ്ഞാനം കിഞ്ചിത് പ്രവര്തതേ| ന ഹ്യേകോ വര്തതേ ഭാവോ വര്തതേ നാപ്യഹേതുകഃ||൨൪||
गृह्णीष्व चे(वे)दमपरं भरद्वाज विनिर्णयम्||२२|| निवृत्तेन्द्रियवाक्चेष्टः सुप्तः स्वप्नगतो यदा| विषयान् सुखदुःखे च वेत्ति नाज्ञोऽप्यतः स्मृतः||२३|| नात्मज्ञानादृते चैकं ज्ञानं किञ्चित् प्रवर्तते| न ह्येको वर्तते भावो वर्तते नाप्यहेतुकः||२४||
🔊 Audio coming soon
അപരമപി ലൌകികം നിരിന്ദ്രിയസ്യ ജ്ഞാനസദ്ഭാവോദാഹരണമാഹ- ഗൃഹ്ണീഷ്വേത്യാദി| സ്വപ്നഗത ഇതി സ്വപ്നദര്ശനാവസ്ഥാം പ്രാപ്തഃ| ആത്മജ്ഞാനവിഷയജ്ഞാനയോര്വിശേഷമാഹ- നാത്മേത്യാദി| ആത്മജ്ഞാനാന്നിത്യാദ്വിനാ, കിഞ്ചിജ്ജ്ഞാനം വിഷയജമ്, ഏകമ് സഹായം, ന പ്രവര്തതേ ഇന്ദ്രിയാദികരണരൂപസഹായം വിനാ നോത്പദ്യതേ| ആത്മജ്ഞാനം ച നിത്യമേവ സാങ്ഖ്യേऽപ്യുക്തം - “ചിച്ഛക്തിരപരിണാമിനീ” ഇത്യാദിനാ “ആത്മനഃ” ഇത്യന്തേന| അത്രോപപത്തിമാഹ- ന ഹ്യേകോ വര്തതേ ഭാവ ഇതി| ഭാവഃ ഉത്പത്തിധര്മാ, ഏകഃ സന് കാരണരഹിതഃ സന്, ന വര്തതേ നോത്പദ്യതേ| തഥാ ഭാവഃ കാരണജന്യത്വേ സത്യപി അഹേതുക ഇതി അകര്തൃകോ ന വര്തതേ നോത്പദ്യതേ, കിന്തു കര്തൃകുമ്ഭകാരാധിഷ്ഠിതാന്യേവ മൃച്ചക്രാദീനി പ്രവര്തന്തേ; തസ്മാദ്വിഷയജ്ഞാനാന്യപി ഇന്ദ്രിയമനോര്ഥൈസ്തഥാ കര്ത്രാ ചാത്മനാ ജന്യന്ത ഇതി ഭാവഃ||൨൨-൨൪||
Adhikarana 26 (25) · Śloka 25
തസ്മാജ്ജ്ഞഃ പ്രകൃതിശ്ചാത്മാ ദ്രഷ്ടാ കാരണമേവ ച| സര്വമേതദ്ഭരദ്വാജ നിര്ണീതം ജഹി സംശയമ്||൨൫||
तस्माज्ज्ञः प्रकृतिश्चात्मा द्रष्टा कारणमेव च| सर्वमेतद्भरद्वाज निर्णीतं जहि संशयम्||२५||
🔊 Audio coming soon
ഉപസംഹരതി- തസ്മാദിത്യാദി| അത്ര ചാത്മനോ ജ്ഞത്വാജ്ഞത്വപ്രസക്ത്യാऽऽപാദിതം സവികാരത്വമാത്മനോ നിത്യജ്ഞാനസാധനേനൈവ പരിഹൃതമിതി കൃത്വാ ന പൃഥക് പരിഹൃതമ്| ഭരദ്വാജശബ്ദേനേഹ നാത്രേയഗുരുരുച്യതേ, കിന്തു അന്യ ഏവ ഭരദ്വാജഗോത്രഃ കശ്ചിത്; തേന, തസ്യ സംശയച്ഛേദനമാത്രേയേണോപപന്നമേവ||൨൫||
Adhikarana 27 (26-27) · Śloka 27
തത്ര ശ്ലോകൌ- ഹേതുര്ഗര്ഭസ്യ നിര്വൃത്തൌ വൃദ്ധൌ ജന്മനി ചൈവ യഃ| പുനര്വസുമതിര്യാ ച ഭരദ്വാജമതിശ്ച യാ||൨൬|| പ്രതിജ്ഞാപ്രതിഷേധശ്ച വിശദശ്ചാത്മനിര്ണയഃ| ഗര്ഭാവക്രാന്തിമുദ്ദിശ്യ ഖുഡ്ഡീകാം തത്പ്രകാശിതമ്||൨൭||
तत्र श्लोकौ- हेतुर्गर्भस्य निर्वृत्तौ वृद्धौ जन्मनि चैव यः| पुनर्वसुमतिर्या च भरद्वाजमतिश्च या||२६|| प्रतिज्ञाप्रतिषेधश्च विशदश्चात्मनिर्णयः| गर्भावक्रान्तिमुद्दिश्य खुड्डीकां तत्प्रकाशितम्||२७||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ ഹേതുശബ്ദോ ഗര്ഭാദിഷു ജന്മാന്തേഷു സമ്ബധ്യതേ| പ്രതിജ്ഞാപ്രതിഷേധോ ഭരദ്വാജകൃതോ ജ്ഞേയഃ| തത്സാധനം ച യദാത്രേയസ്യ തത് ‘വിശദശ്ചാത്മനിര്ണയഃ’ ഇത്യനേനോക്തമ്| തദിതി സാമാന്യേന മാത്രാദിപ്രത്യവമര്ശാന്നപുംസകമ്||൨൬-൨൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശാരീരസ്ഥാനേ ഖുഡ്ഡീകാഗര്ഭാവക്രാന്തിശാരീരം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने खुड्डीकागर्भावक्रान्तिशारीरं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ഖുഡ്ഡീകാഗര്ഭാവക്രാന്തിശാരീരം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||