Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ પુરુષવિચયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातः पुरुषविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વાધ્યાયેઽભિહિતં “યાવન્તો હિ લોકે ભાવાસ્તાવન્તઃ પુરુષે” (શા.અ.૪) ઇતિ, તચ્ચ ન પ્રપઞ્ચિતં બહુવાચ્યત્વાત્; અતઃ પ્રપઞ્ચાભિધાનાર્થં પુરુષવિચયં બ્રૂતે| પુરુષસ્ય વિચયનં લોકસામાન્યેન ગણનં પુરુષવિચયઃ, તમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયઃ પુરુષવિચયઃ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
‘પુરુષોઽયં લોકસમ્મિતઃ’ ઇત્યુવાચ ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેયઃ| યાવન્તો હિ લોકે (મૂર્તિમન્તો ) ભાવવિશેષાસ્તાવન્તઃ પુરુષે, યાવન્તઃ પુરુષે તાવન્તો લોકે; ઇત્યેવંવાદિનં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- નૈતાવતા વાક્યેનોક્તં વાક્યાર્થમવગાહામહે, ભગવતા બુદ્ધ્યા ભૂયસ્તરમતોઽનુવ્યાખ્યાયમાનં શુશ્રૂષામહ ઇતિ||૩|| તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- અપરિસઙ્ખ્યેયા લોકાવયવવિશેષાઃ, પુરુષાવયવવિશેષા અપ્યપરિસઙ્ખ્યેયાઃ; તેષાં યથાસ્થૂલં કતિચિદ્ભાવાન્ સામાન્યમભિપ્રેત્યોદાહરિષ્યામઃ, તાનેકમના નિબોધ સમ્યગુપવર્ણ્યમાનાનગ્નિવેશ!| ષડ્ધાતવઃ સમુદિતાઃ ‘પુરુષ’ ઇતિ શબ્દં લભન્તે; તદ્યથા- પૃથિવ્યાપસ્તેજો વાયુરાકાશં બ્રહ્મ ચાવ્યક્તમિતિ, એત એવ ચ ષડ્ધાતવઃ સમુદિતાઃ ‘પુરુષ’ ઇતિ શબ્દં લભન્તે||૪||
‘पुरुषोऽयं लोकसम्मितः’ इत्युवाच भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः| यावन्तो हि लोके (मूर्तिमन्तो ) भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे, यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके; इत्येवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतावता वाक्येनोक्तं वाक्यार्थमवगाहामहे, भगवता बुद्ध्या भूयस्तरमतोऽनुव्याख्यायमानं शुश्रूषामह इति||३|| तमुवाच भगवानात्रेयः- अपरिसङ्ख्येया लोकावयवविशेषाः, पुरुषावयवविशेषा अप्यपरिसङ्ख्येयाः; तेषां यथास्थूलं कतिचिद्भावान् सामान्यमभिप्रेत्योदाहरिष्यामः, तानेकमना निबोध सम्यगुपवर्ण्यमानानग्निवेश!| षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते; तद्यथा- पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं ब्रह्म चाव्यक्तमिति, एत एव च षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
સમ્મિતઃ તુલ્યઃ| લોકસમ્મિતત્વમેવ વિભજતે- યાવન્તો હીત્યાદિ| ભગવતા બુદ્ધ્યાઽનુવ્યાખ્યાયમાનમિતિ યોજના| લોકસ્ય તરુતૃણપશ્વાદિરૂપા અવયવાઃ, તથા પુરુષસ્ય ચ સ્નાયુકણ્ડરાધમન્યાદિરૂપા અવયવા અપરિસઙ્ખ્યેયાઃ; તેન, કાર્ત્સ્ન્યાભિધાનમશક્યમ્; અતો યે યે લોકપુરુષયોઃ સ્થૂલા અવયવાઃ, તે તે સામાન્યપ્રતિપાદનાર્થમુચ્યન્ત ઇતિ વાક્યાર્થઃ| બ્રહ્મણો વિવરણમ્- અવ્યક્તમિતિ||૩-૪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
તસ્ય પુરુષસ્ય પૃથિવી મૂર્તિઃ, આપઃ ક્લેદઃ, તેજોઽભિસન્તાપઃ, વાયુઃ પ્રાણઃ, વિયત્ સુષિરાણિ, બ્રહ્મ અન્તરાત્મા| યથા ખલુ બ્રાહ્મી વિભૂતિર્લોકે તથા પુરુષેઽપ્યાન્તરાત્મિકી વિભૂતિઃ, બ્રહ્મણો વિભૂતિર્લોકે પ્રજાપતિરન્તરાત્મનો વિભૂતિઃ પુરુષે સત્ત્વં, યસ્ત્વિન્દ્રો લોકે સ પુરુષેઽહઙ્કારઃ, આદિત્યસ્ત્વાદાનં, રુદ્રો રોષઃ, સોમઃ પ્રસાદઃ, વસવઃ સુખમ્, અશ્વિનૌ કાન્તિઃ, મરુદુત્સાહઃ, વિશ્વેદેવાઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ સર્વેન્દ્રિયાર્થાશ્ચ, તમો મોહઃ, જ્યોતિર્જ્ઞાનં, યથા લોકસ્ય સર્ગાદિસ્તથા પુરુષસ્ય ગર્ભાધાનં, યથા કૃતયુગમેવં બાલ્યં, યથા ત્રેતા તથા યૌવનં, યથા દ્વાપરસ્તથા સ્થાવિર્યં, યથા કલિરેવમાતુર્યં, યથા યુગાન્તસ્તથા મરણમિતિ| એવમેતેનાનુમાનેનાનુક્તાનામપિ લોકપુરુષયોરવયવવિશેષાણામગ્નિવેશ! સામાન્યં વિદ્યાદિતિ||૫||
तस्य पुरुषस्य पृथिवी मूर्तिः, आपः क्लेदः, तेजोऽभिसन्तापः, वायुः प्राणः, वियत् सुषिराणि, ब्रह्म अन्तरात्मा| यथा खलु ब्राह्मी विभूतिर्लोके तथा पुरुषेऽप्यान्तरात्मिकी विभूतिः, ब्रह्मणो विभूतिर्लोके प्रजापतिरन्तरात्मनो विभूतिः पुरुषे सत्त्वं, यस्त्विन्द्रो लोके स पुरुषेऽहङ्कारः, आदित्यस्त्वादानं, रुद्रो रोषः, सोमः प्रसादः, वसवः सुखम्, अश्विनौ कान्तिः, मरुदुत्साहः, विश्वेदेवाः सर्वेन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियार्थाश्च, तमो मोहः, ज्योतिर्ज्ञानं, यथा लोकस्य सर्गादिस्तथा पुरुषस्य गर्भाधानं, यथा कृतयुगमेवं बाल्यं, यथा त्रेता तथा यौवनं, यथा द्वापरस्तथा स्थाविर्यं, यथा कलिरेवमातुर्यं, यथा युगान्तस्तथा मरणमिति| एवमेतेनानुमानेनानुक्तानामपि लोकपुरुषयोरवयवविशेषाणामग्निवेश! सामान्यं विद्यादिति||५||
🔊 Audio coming soon
તસ્યેત્યાદિના પુરુષે ષડ્ધાતૂન્ દર્શયતિ| મૂર્તિઃ કાઠિન્યમ્| લોકે ષડ્ધાતવો વ્યક્તા એવેતિ ન પુનર્વિવેચિતાઃ| બ્રાહ્મીતિ આત્મવિશેષસ્ય જગત્સ્રષ્ટુર્વિભૂતિઃ| પ્રજાપતિઃ દક્ષનામા| આદાનં ગ્રહણમ્; આદિત્યોઽપ્યાદદાતીત્યાદાનસામ્યમાદિત્યસ્ય| ઇહ ચ મનઃપ્રભૃતિષુ પ્રાજાપત્યાદિરૂપતા આગમસિદ્ધૈવ જ્ઞેયા| સર્વેન્દિયાર્થા વિશ્વેદેવા એવ| સર્ગાદિરિતિ પ્રલયાનન્તરઃ કાલઃ| અનુક્તાનામિત્યનેન મતિઃ બૃહસ્પતિઃ, કામઃ ગન્ધર્વઃ, ઇત્યાદિ સામાન્યમૂહ્યમ્||૫||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
એવંવાદિનં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- એવમેતત્ સર્વમનપવાદં યથોક્તં ભગવતા લોકપુરુષયોઃ સામાન્યમ્| કિન્ન્વસ્ય સામાન્યોપદેશસ્ય પ્રયોજનમિતિ||૬|| ભગવાનુવાચ- શૃણ્વગ્નિવેશ! સર્વલોકમાત્મન્યાત્માનં ચ સર્વલોકે સમમનુપશ્યતઃ સત્યા બુદ્ધિઃ સમુત્પદ્યતે| સર્વલોકં હ્યાત્મનિ પશ્યતો ભવત્યાત્મૈવ સુખદુઃખયોઃ કર્તા નાન્ય ઇતિ| કર્માત્મકત્વાચ્ચ હેત્વાદિભિર્યુક્તઃ સર્વલોકોઽહમિતિ વિદિત્વા જ્ઞાનં પૂર્વમુત્થાપ્યતેઽપવર્ગાયેતિ| તત્ર સંયોગાપેક્ષીલોકશબ્દઃ| ષડ્ધાતુસમુદાયો હિ સામાન્યતઃ સર્વલોકઃ||૭||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथोक्तं भगवता लोकपुरुषयोः सामान्यम्| किन्न्वस्य सामान्योपदेशस्य प्रयोजनमिति||६|| भगवानुवाच- शृण्वग्निवेश! सर्वलोकमात्मन्यात्मानं च सर्वलोके सममनुपश्यतः सत्या बुद्धिः समुत्पद्यते| सर्वलोकं ह्यात्मनि पश्यतो भवत्यात्मैव सुखदुःखयोः कर्ता नान्य इति| कर्मात्मकत्वाच्च हेत्वादिभिर्युक्तः सर्वलोकोऽहमिति विदित्वा ज्ञानं पूर्वमुत्थाप्यतेऽपवर्गायेति| तत्र संयोगापेक्षीलोकशब्दः| षड्धातुसमुदायो हि सामान्यतः सर्वलोकः||७||
🔊 Audio coming soon
અનપવાદમિતિ અબાધ્યમાનમ્| કિન્ન્વસ્ય પ્રયોજનમિતિ આયુર્વેદે કિમપ્યેતત્ સામ્યકથને પ્રયોજનમિત્યર્થઃ| સત્યા બુદ્ધિરુત્પદ્યતે ઇતિ અસ્ય યોજનાયાં ‘કિઞ્ચાસ્યાઃ પ્રયોજનમ્’ ઇતિ શેષો જ્ઞેયઃ| યથા ચ લોકપુરુષસામ્યં સત્યબુદ્ધિજનકં ભવતિ તદાહ- સર્વલોકં હીત્યાદિ| આત્મનિ પશ્યત ઇતિ આત્મનોઽભેદેન પશ્યતઃ| આત્મશબ્દેન ષડ્ધાતુસમુદાયાત્મકઃ પુરુષ ઇહોચ્યતે; તેન, યત્કિઞ્ચિલ્લોકગતં સુખદુઃખજનકં, તદાત્મરૂપમેવ; તેન બાહ્યલોકકૃતમપિ આત્મકૃતમેવ વૈષયિકં નિત્યદુઃખાનુસક્તં હેયં સુખં, તથા નિસર્ગહેયં દુઃખં ચ પશ્યન્ રાગદ્વેષનિર્મુક્તઃ સન્ સત્યજ્ઞાનવાન્ ભવતીતિ ભાવઃ| અથ સત્યજ્ઞાનસ્યાપિ કિં પ્રયોજનમિત્યાહ- કર્મેત્યાદિ| લોકપુરુષસામ્યજ્ઞાનેઽપિ સત્યજ્ઞાનસ્યાપવર્ગાનુષ્ઠાનં પ્રયોજનમિતિ વાક્યાર્થઃ| અત્ર કર્માત્મકત્વાદિતિ કર્માધીનત્વાત્| હેત્વાદયોઽગ્રે વક્ષ્યમાણાઃ | કર્મપરવશઃ સન્ હેત્વાદિભિર્યુક્તોઽયમાત્મા પ્રવર્તતે, તત્ કર્મ તત્ત્વજ્ઞાનાત્ પ્રવૃત્ત્યુપરમે સતિ કારણાભાવાન્નોપપદ્યતે; ઉત્પન્નં ચ કર્મ અરક્તસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનેન, અદૃષ્ટસ્ય ચોપભોગાત્, આત્યન્તિકકર્મક્ષયાદાત્યન્તિકકર્મફલાભાવરૂપો મોક્ષો ભવતીતિ ભાવઃ| સંયોગાપેક્ષીતિ ષડ્ધાતુમેલકે પુરુષરૂપે વર્તતે ઇત્યર્થઃ| લોકશબ્દેનેહ પ્રકરણે લોકત ઇતિ કૃત્વા પુરુષ એવોચ્યતે, ન જગદ્રૂપો લોકઃ| યતઃ, હેત્વાદયો યેઽત્ર કર્મપરવશત્વેન લોકે વક્તવ્યાઃ, તે પુરુષ એવ સમ્ભવન્તિ| સર્વશબ્દેન સર્વપ્રાણિનો ગ્રાહયતિ||૬-૭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
તસ્ય હેતુઃ, ઉત્પત્તિઃ, વૃદ્ધિઃ, ઉપપ્લવઃ, વિયોગશ્ચ| તત્ર હેતુરુત્પત્તિકારણં, ઉત્પત્તિર્જન્મ, વૃદ્ધિરાપ્યાયનમ્, ઉપપ્લવો દુઃખાગમઃ, ષડ્ધાતુવિભાગો વિયોગઃ સજીવાપગમઃ સ પ્રાણનિરોધઃ સ ભઙ્ગઃ સ લોકસ્વભાવઃ| તસ્ય મૂલં સર્વોપપ્લવાનાં ચ પ્રવૃત્તિઃ, નિવૃત્તિરુપરમઃ| પ્રવૃત્તિર્દુઃખં, નિવૃત્તિઃ સુખમિતિ યજ્જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તત્ સત્યમ્| તસ્ય હેતુઃ સર્વલોકસામાન્યજ્ઞાનમ્| એતત્પ્રયોજનં સામાન્યોપદેશસ્યેતિ||૮||
तस्य हेतुः, उत्पत्तिः, वृद्धिः, उपप्लवः, वियोगश्च| तत्र हेतुरुत्पत्तिकारणं, उत्पत्तिर्जन्म, वृद्धिराप्यायनम्, उपप्लवो दुःखागमः, षड्धातुविभागो वियोगः सजीवापगमः स प्राणनिरोधः स भङ्गः स लोकस्वभावः| तस्य मूलं सर्वोपप्लवानां च प्रवृत्तिः, निवृत्तिरुपरमः| प्रवृत्तिर्दुःखं, निवृत्तिः सुखमिति यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत् सत्यम्| तस्य हेतुः सर्वलोकसामान्यज्ञानम्| एतत्प्रयोजनं सामान्योपदेशस्येति||८||
🔊 Audio coming soon
હેત્વાદિપઞ્ચકં નિર્દિશ્ય વિભજતે- તસ્ય હેતુરિત્યાદિ| તસ્ય મૂલમિતિ તસ્ય જીવાપગમસ્ય કારણમ્| સર્વોપપ્લવાનાં ચેતિ સર્વદુઃખાનામ્| પ્રવૃત્તિઃ રાગદ્વેષમૂલા પ્રવૃત્તિઃ| નિવૃત્તિરિતિ અપ્રવૃત્તિઃ| ઉપરમશબ્દસ્તુ તસ્યેત્યનેન તથા સર્વોપપ્લવાનાં ચેત્યનેન ચ સમ્બધ્યતે| તેન દુઃખાનાં મરણસ્ય ચોપરમો નિવૃત્તિકૃત એવ; નિવૃત્તિજન્યત્વેન ચ કાર્યકારણયોરભેદોપચારાદુપરમોઽપિ નિવૃત્તિશબ્દસ્ય સામાનાધિકરણ્યેનોચ્યતે| પ્રવૃત્તિર્દુઃખમિતિ ચ તથા નિવૃત્તિઃ સુખમિતિ ચ કાર્યકારણયોરભેદોપચારાદ્બોદ્ધવ્યમ્| સત્યજ્ઞાનસ્વરૂપમાહ - ઇતિ યજ્જ્ઞાનમિત્યાદિ| ઇતીતિ પૂર્વપ્રત્યવમર્શકમ્| એતસ્મિન્ સત્યજ્ઞાને લોકપુરુષસામાન્યજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વં દર્શયન્નાહ- તસ્યેત્યાદિ||૮||
Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10
અથાગ્નિવેશ ઉવાચ- કિમ્મૂલા ભગવન્! પ્રવૃત્તિઃ, નિવૃત્તૌ ચ ક ઉપાય ઇતિ||૯|| ભગવાનુવાચ- મોહેચ્છાદ્વેષકર્મમૂલા પ્રવૃત્તિઃ| તજ્જા હ્યહઙ્કારસઙ્ગસંશયાભિસમ્પ્લવાભ્યવપાતવિપ્રત્યયાવિશેષાનુપાયાસ્તરુણમિવ દ્રુમમતિવિપુલશાખાસ્તરવોઽભિભૂય પુરુષમવતત્યૈવોત્તિષ્ઠન્તે; યૈરભિભૂતો ન સત્તામતિવર્તતે| તત્રૈવઞ્જાતિરૂપવિત્તવૃત્તબુદ્ધિશીલવિદ્યાભિજનવયોવીર્યપ્રભાવસમ્પન્નોઽહમિત્યહઙ્કારઃ, યન્મનોવાક્કાયકર્મ નાપવર્ગાય સ સઙ્ગઃ, કર્મફલમોક્ષપુરુષપ્રેત્યભાવાદયઃ સન્તિ વા નેતિ સંશયઃ, સર્વાવસ્થાસ્વનન્યોઽહમહં સ્રષ્ટા સ્વભાવસંસિદ્ધોઽહમહં શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિસ્મૃતિવિશેષરાશિરિતિ ગ્રહણમભિસમ્પ્લવઃ, મમ માતૃપિતૃભ્રાતૃદારાપત્યબન્ધુમિત્રભૃત્યગણો ગણસ્ય ચાહમિત્યભ્યવપાતઃ, કાર્યાકાર્યહિતાહિતશુભાશુભેષુ વિપરીતાભિનિવેશો વિપ્રત્યયઃ, જ્ઞાજ્ઞયોઃ પ્રકૃતિવિકારયોઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોશ્ચ સામાન્યદર્શનમવિશેષઃ, પ્રોક્ષણાનશનાગ્નિહોત્રત્રિષવણાભ્યુક્ષણાવાહનયાજનયજનયાચનસલિલહુતાશનપ્રવેશાદયઃ સમારમ્ભાઃ પ્રોચ્યન્તે હ્યનુપાયાઃ| એવમયમધીધૃતિસ્મૃતિરહઙ્કારાભિનિવિષ્ટઃ સક્તઃ સસંશયોઽભિસમ્પ્લુતબુદ્ધિરભ્યવપતિતોઽન્યથાદૃષ્ટિરવિશેષગ્રાહી વિમાર્ગગતિર્નિવાસવૃક્ષઃ સત્ત્વશરીરદોષમૂલાનાં સર્વદુઃખાનાં ભવતિ| એવમહઙ્કારાદિભિર્દોષૈર્ભ્રામ્યમાણો નાતિવર્તતે પ્રવૃત્તિં, સા ચ મૂલમઘસ્ય||૧૦||
अथाग्निवेश उवाच- किम्मूला भगवन्! प्रवृत्तिः, निवृत्तौ च क उपाय इति||९|| भगवानुवाच- मोहेच्छाद्वेषकर्ममूला प्रवृत्तिः| तज्जा ह्यहङ्कारसङ्गसंशयाभिसम्प्लवाभ्यवपातविप्रत्ययाविशेषानुपायास्तरुणमिव द्रुममतिविपुलशाखास्तरवोऽभिभूय पुरुषमवतत्यैवोत्तिष्ठन्ते; यैरभिभूतो न सत्तामतिवर्तते| तत्रैवञ्जातिरूपवित्तवृत्तबुद्धिशीलविद्याभिजनवयोवीर्यप्रभावसम्पन्नोऽहमित्यहङ्कारः, यन्मनोवाक्कायकर्म नापवर्गाय स सङ्गः, कर्मफलमोक्षपुरुषप्रेत्यभावादयः सन्ति वा नेति संशयः, सर्वावस्थास्वनन्योऽहमहं स्रष्टा स्वभावसंसिद्धोऽहमहं शरीरेन्द्रियबुद्धिस्मृतिविशेषराशिरिति ग्रहणमभिसम्प्लवः, मम मातृपितृभ्रातृदारापत्यबन्धुमित्रभृत्यगणो गणस्य चाहमित्यभ्यवपातः, कार्याकार्यहिताहितशुभाशुभेषु विपरीताभिनिवेशो विप्रत्ययः, ज्ञाज्ञयोः प्रकृतिविकारयोः प्रवृत्तिनिवृत्त्योश्च सामान्यदर्शनमविशेषः, प्रोक्षणानशनाग्निहोत्रत्रिषवणाभ्युक्षणावाहनयाजनयजनयाचनसलिलहुताशनप्रवेशादयः समारम्भाः प्रोच्यन्ते ह्यनुपायाः| एवमयमधीधृतिस्मृतिरहङ्काराभिनिविष्टः सक्तः ससंशयोऽभिसम्प्लुतबुद्धिरभ्यवपतितोऽन्यथादृष्टिरविशेषग्राही विमार्गगतिर्निवासवृक्षः सत्त्वशरीरदोषमूलानां सर्वदुःखानां भवति| एवमहङ्कारादिभिर्दोषैर्भ्राम्यमाणो नातिवर्तते प्रवृत्तिं, सा च मूलमघस्य||१०||
🔊 Audio coming soon
પ્રવૃત્તેઃ સંસારરૂપાયાઃ, તથા નિવૃત્તેર્મોક્ષરૂપાયાઃ કારણમુપાયં ચ પૃચ્છતિ- કિમ્મૂલેત્યાદિ| મોહેત્યાદ્યુત્તરમ્| મોહેચ્છાદ્વેષકર્મમૂલેતિ મોહાન્મિથ્યાજ્ઞાનરૂપાદિચ્છાદ્વેષૌ, તયોશ્ચ ધર્માધર્મરૂપં કર્મ, તચ્ચ મૂલં સંસારસ્યેત્યર્થઃ| કથમેતે મોહાદયઃ સંસારકારણમિત્યાહ- તજ્જા હીત્યાદિ| અત્ર ચાહઙ્કારાદૌ યથાયોગ્યતયા મોહાદીનાં કારણત્વં જ્ઞેયમ્| અહઙ્કારાદયશ્ચાષ્ટાવગ્રે વક્ષ્યમાણા જ્ઞેયાઃ| અવતત્યેતિ વ્યાપ્ય| ન સત્તામતિવર્તતે ઇતિ ન સંસારે સ્થિતિમતિવર્તતે| અત્રાદ્યુક્તમહઙ્કારં વિવૃણોતિ- તત્રૈવમિત્યાદિ| જાત્યાદિભિઃ પ્રભાવાન્તૈઃ સમ્પન્ન ઉત્કૃષ્ટોઽહમિતિ જ્ઞાનમહઙ્કારઃ| યદિત્યાદિ સઙ્ગવિવરણમ્| કર્મફલાદયઃ સન્તિ ન વેતિ યજ્જ્ઞાનં, તત્ સંશયઃ| અભિસમ્પ્લવમાહ- સર્વેત્યાદિ| આત્મનોઽભિમત અનાત્મન્યભિસમ્પ્લવોઽભિસમ્પ્લવઃ; આત્મનોઽનાત્મગોચરતયા આત્મબુદ્ધિરિત્યર્થઃ| સર્વાવસ્થાસ્વિતિ સર્વાસુ શરીરાવસ્થાસુ ષડ્ધાતુસમુદાયરૂપ એવાનન્ય ઇતિ યજ્જ્ઞાનં તદિહ જ્ઞેયં; પરમાત્મનસ્તુ સર્વાવસ્થાસ્વનન્યત્વમિતિ યજ્જ્ઞાનં, તત્ સમ્યગ્જ્ઞાનમેવ| એવમહં સ્રષ્ટાઽહં સ્વભાવસંસિદ્ધ ઇત્યત્રાપિ શરીર એવાહઙ્કારવિષયો જ્ઞેયઃ| અહં શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિવિશેષરાશિરિત્યત્ર શરીરાદિષ્વચેતનેષ્વહઙ્કારાસ્પદત્વેન ચેતનત્વાભિમાનો વિરુદ્ધ ઇતિ જ્ઞેયમ્| મમેત્યાદિના અભ્યવપાતમાહ; અભ્યવપાતઃ પરમાર્થતોઽનાત્મીયે મમતા| કાર્યેત્યાદિના વિપ્રત્યયં બ્રૂતે| વિપરીતાભિનિવેશો વિપર્યયેણ જ્ઞાનં; યથા- કાર્યે અકાર્યમ્, અકાર્યે કાર્યમિત્યાદિ| જ્ઞાજ્ઞયોરિત્યાદિનાઽવિશેષમાહ| અવિશેષો વિશેષાપ્રતીતિઃ, વિપ્રત્યયસ્તુ વિશેષાણાં વિપર્યયેણ ગ્રહણમિતિ ભેદઃ| પ્રોક્ષણેત્યાદિના અનુપાયમાહ| અનુપાયા ઇતિ અન્યોપાયાઃ સન્તોઽપિ પરમપુરુષાર્થે મોક્ષે અનુપાયાઃ| ત્રિષવણં ત્રિસન્ધ્યસ્નાનમ્| સમ્પ્રત્યહઙ્કારાદીનાં ધીધૃતિસ્મૃતિવિભ્રંશમૂલત્વેનાધીધૃતિસ્મૃત્યભિધાનપૂર્વકં સંસારરૂપપ્રવૃત્તિનિત્યાનુબન્ધશારીરમાનસદુઃખકારણત્વં વ્યુત્પાદિતાનામહઙ્કારાદીનાં સઙ્ક્ષિપ્યાહ- એવમિત્યાદિના| નિવાસવૃક્ષ ઇવ નિવાસવૃક્ષઃ; તેન યથા નિવાસવૃક્ષઃ પક્ષિણાં નિત્યમાશ્રયો ભવતિ, એવમહઙ્કારાદિયુક્તોઽપિ રોગસ્ય નિવાસો ભવતીતિ દર્શયતિ| ભ્રામ્યમાણ ઇતિ પુનઃ પુનરપિ શરીરાન્તરાણિ નીયમાનઃ| નાતિવર્તતે પ્રવૃત્તિમિતિ સંસારં ન પરિત્યજતિ| એવં મોહેચ્છાજન્યકર્મમૂલતાં પ્રવૃત્તેર્દર્શયિત્વા, પ્રવૃત્તેરપિ કર્મકારણતામાહ- સા ચ મૂલમઘસ્યેતિ| પ્રવૃત્તિરપિ ધર્માધર્મરૂપસ્યાઘસ્ય મૂલમ્; ઇહ ચ ધર્માધર્માવવિશેષેણ સંસારદુઃખકારણતયા અઘશબ્દેનોક્તૌ||૯-૧૦||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
નિવૃત્તિરપવર્ગઃ; તત્ પરં પ્રશાન્તં તત્તદક્ષરં તદ્બ્રહ્મ સ મોક્ષઃ||૧૧|| તત્ર મુમુક્ષૂણામુદયનાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ| તત્ર લોકદોષદર્શિનો મુમુક્ષોરાદિત એવાચાર્યાભિગમનં, તસ્યોપદેશાનુષ્ઠાનમ્, અગ્નેરેવોપચર્યા, ધર્મશાસ્ત્રાનુગમનં, તદાર્થાવબોધઃ, તેનાવષ્ટમ્ભઃ, તત્ર યથોક્તાઃ ક્રિયાઃ, સતામુપાસનમ્, અસતાં પરિવર્જનમ્, અસઙ્ગતિર્દુર્જનેન, સત્યં સર્વભૂતહિતમપરુષમનતિકાલે પરીક્ષ્ય વચનં, સર્વપ્રાણિષુ ચાત્મનીવાવેક્ષા, સર્વાસામસ્મરણમસઙ્કલ્પનમપ્રાર્થનમનભિભાષણં ચ સ્ત્રીણાં, સર્વપરિગ્રહત્યાગઃ, કૌપીનં પ્રચ્છાદનાર્થં, ધાતુરાગનિવસનં, કન્થાસીવનહેતોઃ સૂચીપિપ્પલકં, શૌચાધાનતોર્જલકુણ્ડિકા, દણ્ડધારણં, ભૈક્ષચર્યાર્થં પાત્રં, પ્રાણધારણાર્થમેકકાલમગ્રામ્યો યથોપપન્નોઽભ્યવહારઃ, શ્રમાપનયનાર્થં શીર્ણશુષ્કપર્ણતૃણાસ્તરણોપધાનં, ધ્યાનહેતોઃ કાયનિબન્ધનં, વનેષ્વનિકેતવાસઃ, તન્દ્રાનિન્દ્રાલસ્યાદિકર્મવર્જનં, ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વનુરાગોપતાપનિગ્રહઃ, સુપ્તસ્થિતગતપ્રેક્ષિતા હારવિહારપ્રત્યઙ્ગચેષ્ટાદિકેષ્વારમ્ભેષુ સ્મૃતિપૂર્વિકા પ્રવૃત્તિઃ, સત્કારસ્તુતિગર્હાવમાનક્ષમત્વં, ક્ષુત્પિપાસાયાસશ્રમશીતોષ્ણવાતવર્ષાસુખદુઃખસંસ્પર્શસહત્વં, શોકદૈન્યમાનોદ્વેગમદલોભરાગેર્ષ્યાભયક્રોધાદિભિરસઞ્ચલનમ્, અહઙ્કારાદિષૂપસર્ગસઞ્જ્ઞા, લોકપુરુષયોઃ સર્ગાદિસામાન્યાવેક્ષણં, કાર્યકાલાત્યયભયં, યોગારમ્ભે સતતમનિર્વેદઃ, સત્ત્વોત્સાહઃ, અપવર્ગાય ધીધૃતિસ્મૃતિબલાધાનં; નિયમનમિન્દ્રિયાણાં ચેતસિ, ચેતસ આત્મનિ, આત્મનશ્ચ; ધાતુભેદેન શરીરાવયવસઙ્ખ્યાનમભીક્ષ્ણં, સર્વં કારણવદ્દુઃખમસ્વમનિત્યમિત્યભ્યુપગમઃ, સર્વપ્રવૃત્તિષ્વઘસઞ્જ્ઞા , સર્વસન્ન્યાસે સુખમિત્યભિનિવેશઃ; એષ માર્ગોઽપવર્ગાય, અતોઽન્યથા બધ્યતે; ઇત્યુદયનાનિ વ્યાખ્યાતાનિ||૧૨||
निवृत्तिरपवर्गः; तत् परं प्रशान्तं तत्तदक्षरं तद्ब्रह्म स मोक्षः||११|| तत्र मुमुक्षूणामुदयनानि व्याख्यास्यामः| तत्र लोकदोषदर्शिनो मुमुक्षोरादित एवाचार्याभिगमनं, तस्योपदेशानुष्ठानम्, अग्नेरेवोपचर्या, धर्मशास्त्रानुगमनं, तदार्थावबोधः, तेनावष्टम्भः, तत्र यथोक्ताः क्रियाः, सतामुपासनम्, असतां परिवर्जनम्, असङ्गतिर्दुर्जनेन, सत्यं सर्वभूतहितमपरुषमनतिकाले परीक्ष्य वचनं, सर्वप्राणिषु चात्मनीवावेक्षा, सर्वासामस्मरणमसङ्कल्पनमप्रार्थनमनभिभाषणं च स्त्रीणां, सर्वपरिग्रहत्यागः, कौपीनं प्रच्छादनार्थं, धातुरागनिवसनं, कन्थासीवनहेतोः सूचीपिप्पलकं, शौचाधानतोर्जलकुण्डिका, दण्डधारणं, भैक्षचर्यार्थं पात्रं, प्राणधारणार्थमेककालमग्राम्यो यथोपपन्नोऽभ्यवहारः, श्रमापनयनार्थं शीर्णशुष्कपर्णतृणास्तरणोपधानं, ध्यानहेतोः कायनिबन्धनं, वनेष्वनिकेतवासः, तन्द्रानिन्द्रालस्यादिकर्मवर्जनं, इन्द्रियार्थेष्वनुरागोपतापनिग्रहः, सुप्तस्थितगतप्रेक्षिता हारविहारप्रत्यङ्गचेष्टादिकेष्वारम्भेषु स्मृतिपूर्विका प्रवृत्तिः, सत्कारस्तुतिगर्हावमानक्षमत्वं, क्षुत्पिपासायासश्रमशीतोष्णवातवर्षासुखदुःखसंस्पर्शसहत्वं, शोकदैन्यमानोद्वेगमदलोभरागेर्ष्याभयक्रोधादिभिरसञ्चलनम्, अहङ्कारादिषूपसर्गसञ्ज्ञा, लोकपुरुषयोः सर्गादिसामान्यावेक्षणं, कार्यकालात्ययभयं, योगारम्भे सततमनिर्वेदः, सत्त्वोत्साहः, अपवर्गाय धीधृतिस्मृतिबलाधानं; नियमनमिन्द्रियाणां चेतसि, चेतस आत्मनि, आत्मनश्च; धातुभेदेन शरीरावयवसङ्ख्यानमभीक्ष्णं, सर्वं कारणवद्दुःखमस्वमनित्यमित्यभ्युपगमः, सर्वप्रवृत्तिष्वघसञ्ज्ञा , सर्वसन्न्यासे सुखमित्यभिनिवेशः; एष मार्गोऽपवर्गाय, अतोऽन्यथा बध्यते; इत्युदयनानि व्याख्यातानि||१२||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ નિવૃત્તાવુપાયં વક્તું નિવૃત્તિમેવ તાવદુપાદેયતાપ્રતિપાદકપર્યાયૈરાહ- નિવૃત્તિરિત્યાદિ| ‘ઉત્’ ઇત્યવ્યયં મોક્ષ ઇત્યર્થે; ઉદયનાનિ હિ મોક્ષોપાયા ઇત્યર્થઃ| લોકદોષદર્શિન ઇતિ હેતુગર્ભં વિશેષણં; તેન નિત્યં દુઃખાક્રાન્તલોકદર્શનાદ્વિરક્તસ્ય સત ઇતિ દર્શયતિ| આચાર્ય ઇહ મોક્ષશાસ્ત્રોપદેષ્ટા| તેનાવષ્ટમ્ભ ઇતિ શાત્રાવબોધેન ધૈર્યં કરણીયં, મનાગપિ તત્ર કથન્તા ન કર્તવ્યેત્યર્થઃ| યથોક્તાઃ ક્રિયાઃ ‘કર્તવ્યાઃ’ ઇતિ શેષઃ| આત્મનીવાવેક્ષેતિ યથા આત્મન્યનપકાર્યતાબુદ્ધિસ્તથા સર્વપ્રાણિષુ કર્તવ્યા| અસઙ્કલ્પનમિતિ અભાવનમ્| કૌપીનં પ્રચ્છાદનાર્થમિતિ કટિવેષ્ટનાર્થં; કિંવા કૌપીનાર્થં પ્રચ્છાદનાર્થં ચ| સૂચીપિપ્પલકં સૂચીસ્થાપનપાત્રમ્| ભૈક્ષચર્યાર્થં પાત્રં ભિક્ષાપાત્રમિત્યર્થઃ| પ્રાણયાત્રાર્થમિત્યનેન યાવન્માત્રેણાહારેણ પ્રાણયાત્રા ભવતિ તાવન્માત્ર આહારઃ કર્તવ્યઃ, ન તુ રાગાદિતિ દર્શયતિ| એવં શ્રમાપનયનાર્થમિત્યાદાવપિ તાવન્માત્રપ્રયોજનતા વ્યાખ્યેયા| કાયનિબન્ધનં યોગપટ્ટમ્| અનિકેતવાસ ઇતિ અગૃહવાસઃ, એતેન વનેઽપિ ન ગૃહં કૃત્વા સ્થાતવ્યમિતિ દર્શયતિ| ઇન્દ્રિયાર્થેષુ શબ્દાદિષુ અનુરાગસ્ય તથોપતાપસ્ય ચ દ્વેષરૂપસ્ય નિગ્રહઃ કર્તવ્યઃ| સ્મૃતિપૂર્વિકા પ્રવૃત્તિરિતિ કોઽહં, કિમર્થં રાગત્યાગાદિકમારભ્યતે, ઇત્યાદિ સર્વદા સ્મર્તવ્યમિત્યર્થઃ| સત્કારઃ પૂજા, સત્કારે સ્તુતૌ ચ સત્યામહૃષ્ટત્વં, તથા ગર્હાયામવમાને ચ નિર્દ્વેષત્વં સત્કારાદિક્ષમિત્વં જ્ઞેયમ્| ક્ષુધાદિષુ ચાનુદ્વેગઃ ક્ષુધાદિસહત્વમ્| અસંવસનમ્ અસંવાસઃ| અહઙ્કારાદયોઽષ્ટાવિહૈવોક્તાઃ| ઉપસર્ગસઞ્જ્ઞેતિ અનર્થહેતુત્વભાવના| લોકપુરુષયોઃ સર્ગાદિસામાન્યાવેક્ષણામિતિ યથા ઇહૈવ લોકપુરુષયોરાદિસર્ગતઃ પ્રભૃતિ સામાન્યમુક્તં, તથાઽવેક્ષણમિત્યર્થઃ| કાર્યકાલાત્યયભયમિતિ મોક્ષાનુગુણકર્તવ્યસ્ય કાલાતિપાતભયં કરણીયમ્| નિયમનમિન્દ્રિયાણાં ચેતસીતિ ઇન્દ્રિયાણિ બાહ્મવિષયનિવૃત્તાનિ મનસ્યેવ નિયતાનિ કર્તવ્યાનિ; ચેતસશ્ચિન્ત્યાદિવિષયેભ્યો વ્યાવૃત્તસ્ય પરમાત્મન્યાત્મજ્ઞાનાર્થં નિયમનં કર્તવ્યમ્; આત્મનશ્ચાત્મનિ નિયમનમિતિ યોજના| તેન, આત્માઽપીન્દ્રિયાદિવિષયેભ્યો વ્યાવર્ત્યાત્મનિ નિયન્તવ્યઃ| ધાતુભેદેન શરીરાવયવસઙ્ખ્યાનમિતિ શરીરસ્ય રસમલસ્નાય્વાદિરૂપતયા જ્ઞાનમ્| શરીરં હિ રસમલસ્નાય્વાદિરૂપતયા ભાવ્યમાનં વૈરાગ્યહેતુર્ભવતિ; યથા- “મજ્જાઽસ્થ્ના રજસા પ્લીહ્ના યકૃતા શકૃતાઽપિ ચ| પૂર્ણાઃ સ્નાયુસિરાભિશ્ચ સ્ત્રિયશ્ચર્મપ્રસેવિકાઃ” ઇત્યાદિકા વૈરાગ્યભાવના| કારણવદિત્યનેન નિત્યાત્મવ્યતિરિક્તં સર્વમનિત્યં દર્શયતિ| દુઃખમિતિ દુઃખહેતુઃ| અસ્વમિતિ આત્મવ્યતિરિક્તમનાત્મીયં ચ| સર્વસન્ન્યાસે સર્વપ્રવૃત્ત્યુપરમે||૧૧-૧૨||
Adhikarana 8 (13-15) · Śloka 15
ભવન્તિ ચાત્ર- એતૈરવિમલં સત્ત્વં શુદ્ધ્યુપાયૈર્વિશુધ્યતિ| મૃજ્યમાન ઇવાદર્શસ્તૈલચેલકચાદિભિઃ||૧૩|| ગ્રહામ્બુદરજોધૂમનીહારૈરસમાવૃતમ્| યથાઽર્કમણ્ડલં ભાતિ ભાતિ સત્ત્વં તથાઽમલમ્||૧૪|| જ્વલત્યાત્મનિ સંરુદ્ધં તત્ સત્ત્વં સંવૃતાયને| શુદ્ધઃ સ્થિરઃ પ્રસન્નાર્ચિર્દીપો દીપાશયે યથા||૧૫||
भवन्ति चात्र- एतैरविमलं सत्त्वं शुद्ध्युपायैर्विशुध्यति| मृज्यमान इवादर्शस्तैलचेलकचादिभिः||१३|| ग्रहाम्बुदरजोधूमनीहारैरसमावृतम्| यथाऽर्कमण्डलं भाति भाति सत्त्वं तथाऽमलम्||१४|| ज्वलत्यात्मनि संरुद्धं तत् सत्त्वं संवृतायने| शुद्धः स्थिरः प्रसन्नार्चिर्दीपो दीपाशये यथा||१५||
🔊 Audio coming soon
અવિમલમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્| ગ્રહઃ રાહુઃ| સત્ત્વસ્ય પઞ્ચૈવેન્દ્રિયાણિ જ્ઞાનાવરકાણિ ભવન્તીતિ કૃત્વા સૂર્યસ્યાપિ પઞ્ચૈવ ગ્રહાદયશ્ચાવરકા ઉક્તાઃ| જ્વલતીતિ કેવલાત્મજ્ઞાનજનકત્વેન પ્રકાશતે| આત્મનિ સંરુદ્ધમિતિ ઇન્દ્રિયેભ્યો વ્યાવૃત્યાત્મનિયતમ્| સંવૃતાયન ઇતિ આત્મપક્ષેઽપિ સંવૃતેન્દ્રિયરૂપચ્છિદ્રે આત્મનીતિ જ્ઞેયમ્| દીપાશયઃ દીપધારિકા, ગૃહં વા||૧૩-૧૫||
Adhikarana 9 (16-19) · Śloka 19
શુદ્ધસત્ત્વસ્ય યા શુદ્ધા સત્યા બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે| યયા ભિનત્ત્યતિબલં મહામોહમયં તમઃ||૧૬|| સર્વભાવસ્વભાવજ્ઞો યયા ભવતિ નિઃસ્પૃહઃ| યોગં યયા સાધયતે સાઙ્ખ્યઃ સમ્પદ્યતે યયા||૧૭|| યયા નોપૈત્યહઙ્કારં નોપાસ્તે કારણં યયા| યયા નાલમ્બતે કિઞ્ચિત્ સર્વં સન્ન્યસ્યતે યયા||૧૮|| યાતિ બ્રહ્મ યયા નિત્યમજરં શાન્તમવ્યયમ્ | વિદ્યા સિદ્ધિર્મતિર્મેધા પ્રજ્ઞા જ્ઞાનં ચ સા મતા||૧૯||
शुद्धसत्त्वस्य या शुद्धा सत्या बुद्धिः प्रवर्तते| यया भिनत्त्यतिबलं महामोहमयं तमः||१६|| सर्वभावस्वभावज्ञो यया भवति निःस्पृहः| योगं यया साधयते साङ्ख्यः सम्पद्यते यया||१७|| यया नोपैत्यहङ्कारं नोपास्ते कारणं यया| यया नालम्बते किञ्चित् सर्वं सन्न्यस्यते यया||१८|| याति ब्रह्म यया नित्यमजरं शान्तमव्ययम् | विद्या सिद्धिर्मतिर्मेधा प्रज्ञा ज्ञानं च सा मता||१९||
🔊 Audio coming soon
શુદ્ધસત્ત્વમભિધાય તજ્જન્યાં મોક્ષસાધનત્વેનાત્યર્થોપાદેયાં સત્યાં બુદ્ધિં વિવિધૈરુપયુક્તૈઃ સ્વરૂપૈરાહ- શુદ્ધેત્યાદિ| મહામોહઃ અનાદિમિથ્યાજ્ઞાનમ્| નિઃસ્પૃહ ઇતિ ઉપાદિત્સાજિહાસાશૂન્યઃ| યોગમિતિ વિષયવ્યાવૃત્તસ્ય મનસ આત્મન્યેવ પરં યોગમ્| સઙ્ખ્યા તત્ત્વજ્ઞાનં, તયા વર્તત ઇતિ સાઙ્ખ્યઃ| નોપાસ્તે કારણમિતિ ન સુખદુઃખકારણં સેવતે| નાલમ્બતે કિઞ્ચિદિતિ ક્વચિદપ્યાસ્થાનં ન કરોતિ| સન્ન્યસ્યત ઇતિ સર્વત્રોદાસીનો ભવતિ| બ્રહ્મેતિ મોક્ષમ્| વિદ્યાસિદ્ધ્યાદયશ્ચ યદ્યપિ જ્ઞાનવિશેષેઽપિ પ્રસિદ્ધાઃ, તથાઽપીહ પ્રકરણાત્ તત્ત્વજ્ઞાનપરા એવ જ્ઞેયાઃ||૧૬-૧૯||
Adhikarana 10 (20) · Śloka 20
લોકે વિતતમાત્માનં લોકં ચાત્મનિ પશ્યતઃ| પરાવરદૃશઃ શાન્તિર્જ્ઞાનમૂલા ન નશ્યતિ||૨૦||
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यतः| परावरदृशः शान्तिर्ज्ञानमूला न नश्यति||२०||
🔊 Audio coming soon
લોકે વિતતમાત્માનમિતિ લોકરૂપમાત્માનં, તથા લોકં ચાત્મનિ શરિરાત્મમેલકરૂપે પશ્યતઃ, ‘વ્યવસ્થિતં’ ઇતિ શેષઃ| પરાવરદૃશ ઇતિ પરમ્ આત્માનમ્, અવરાણિ આત્મવ્યતિરિક્તાનિ પ્રવૃત્યાદીનિ, યઃ પશ્યતિ તસ્ય પરાવરદૃશઃ| જ્ઞાનમૂલેત્યનેન મોહમૂલામસ્થિરાં શાન્તિં નિરસ્યતિ||૨૦||
Adhikarana 11 (21) · Śloka 21
પશ્યતઃ સર્વભાવાન્ હિ સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા| બ્રહ્મભૂતસ્ય સંયોગો ન શુદ્ધસ્યોપપદ્યતે||૨૧||
पश्यतः सर्वभावान् हि सर्वावस्थासु सर्वदा| ब्रह्मभूतस्य संयोगो न शुद्धस्योपपद्यते||२१||
🔊 Audio coming soon
અથ જીવન્મુક્તસ્ય કિમિતિ સુખદુઃખહેતુધર્માધર્મસંયોગો ન ભવતીત્યાહ- પશ્યત ઇત્યાદિ| પશ્યતિ ઇતિ પશ્યત એવ પરં, ન તુ રજ્યતો નાપિ દ્વિષત ઇત્યર્થઃ| બ્રહ્મભૂતસ્યેતિ બ્રહ્મસદૃશસ્ય જીવન્મુક્તસ્યેતિ વ્યાખ્યેયં; સર્વથા મુક્તે હિ જ્ઞાનમપિ નાસ્તિ, તેન પશ્યત ઇતિ ન સ્યાત્| સંયોગ ઇતિ ધર્માધર્મસમ્બન્ધઃ||૨૧||
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
નાત્મનઃ કરણાભાવાલ્લિઙ્ગમપ્યુપલભ્યતે| સ સર્વકરણાયોગાન્મુક્ત ઇત્યભિધીયતે||૨૨||
नात्मनः करणाभावाल्लिङ्गमप्युपलभ्यते| स सर्वकरणायोगान्मुक्त इत्यभिधीयते||२२||
🔊 Audio coming soon
અથ મુક્તાત્મનઃ કિં લક્ષણમિત્યાહ- નેત્યાદિ| આત્મન ઇતિ મુક્તાત્મનઃ| કરણાભાવાદિતિ મનઃપ્રભૃતિકરણાભાવાત્| ઉક્તં હિ- “કરણાનિ મનોબુદ્ધિર્બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયાણિ ચ” (શા.અ.૧) ઇતિ, મનઃપ્રભૃત્યભાવાચ્ચ શરીરાભાવોઽપ્યર્થલબ્ધ એવ; સર્વાભાવાચ્ચાત્મનિ કિમપિ લક્ષણં નાસ્તિ, સ્વરૂપેણ ચાત્માઽતીન્દ્રિય એવ; તેન આત્મા ઉપલબ્ધિયોગ્યતાભાવાન્નોપલભ્યતે, તલ્લિઙ્ગાન્યપ્યભાવાદેવ નોપલભ્યન્ત ઇતિ ભાવઃ||૨૨||
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
વિપાપં વિરજઃ શાન્તં પરમક્ષરમવ્યયમ્| અમૃતં બ્રહ્મ નિર્વાણં પર્યાયૈઃ શાન્તિરુચ્યતે||૨૩|| એતત્તત્ સૌમ્ય! વિજ્ઞાનં યજ્જ્ઞાત્વા મુક્તસંશયાઃ| મુનયઃ પ્રશમં જગ્મુર્વીતમોહરજઃસ્પૃહાઃ||૨૪||
विपापं विरजः शान्तं परमक्षरमव्ययम्| अमृतं ब्रह्म निर्वाणं पर्यायैः शान्तिरुच्यते||२३|| एतत्तत् सौम्य! विज्ञानं यज्ज्ञात्वा मुक्तसंशयाः| मुनयः प्रशमं जग्मुर्वीतमोहरजःस्पृहाः||२४||
🔊 Audio coming soon
વિપાપમિત્યાદિના મોક્ષસ્વરૂપપ્રકાશકાન્ પર્યાયાનાહ| યજ્જ્ઞાત્વેતિ જ્ઞાનં પ્રાપ્યેત્યર્થઃ; કિંવા, સ્વપ્રકાશકત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનમપિ જ્ઞેયં ભવતીતિ બોદ્ધવ્યમ્||૨૩-૨૪||
Adhikarana 14 (25-26) · Śloka 26
તત્ર શ્લોકૌ- સપ્રયોજનમુદ્દિષ્ટં લોકસ્ય પુરુષસ્ય ચ| સામાન્યં મૂલમુત્પત્તૌ નિવૃત્તૌ માર્ગ એવ ચ||૨૫|| શુદ્ધસત્ત્વસમાધાનં સત્યા બુદ્ધિશ્ચ નૈષ્ઠિકી| વિચયે પુરુષસ્યોક્તા નિષ્ઠા ચ પરમર્ષિણા||૨૬||
तत्र श्लोकौ- सप्रयोजनमुद्दिष्टं लोकस्य पुरुषस्य च| सामान्यं मूलमुत्पत्तौ निवृत्तौ मार्ग एव च||२५|| शुद्धसत्त्वसमाधानं सत्या बुद्धिश्च नैष्ठिकी| विचये पुरुषस्योक्ता निष्ठा च परमर्षिणा||२६||
🔊 Audio coming soon
સઙ્ગ્રહે શુદ્ધસત્ત્વસમાધાનમિત્યનેન ‘એતૈરવિમલં’ ઇત્યાદિના ‘દીપાશયે યથા’ ઇત્યન્તેન ગ્રન્થેનોક્તાર્થઃ સઙ્ગૃહીતઃ| ‘શુદ્ધસત્ત્વસ્ય’ ઇત્યાદિના સત્યા બુદ્ધિરુક્તા| નૈષ્ઠિકીતિ સત્યાબુદ્ધેરેવ વિશેષણં; નૈષ્ઠિકી મોક્ષસાધિકા; નિષ્ઠા મોક્ષઃ||૨૫-૨૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શારીરસ્થાને પુરુષવિચયશારીરં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने पुरुषविचयशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં શારીરસ્થાને પુરુષવિચયશારીરં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||