Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ puruṣavicayaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातः पुरुषविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
pūrvādhyāyē'bhihitaṁ “yāvantō hi lōkē bhāvāstāvantaḥ puruṣē” (śā.a.4) iti, tacca na prapañcitaṁ bahuvācyatvāt; ataḥ prapañcābhidhānārthaṁ puruṣavicayaṁ brūtē| puruṣasya vicayanaṁ lōkasāmānyēna gaṇanaṁ puruṣavicayaḥ, tamadhikr̥tya kr̥tō'dhyāyaḥ puruṣavicayaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
‘puruṣō'yaṁ lōkasammitaḥ’ ityuvāca bhagavān punarvasurātrēyaḥ| yāvantō hi lōkē (mūrtimantō ) bhāvaviśēṣāstāvantaḥ puruṣē, yāvantaḥ puruṣē tāvantō lōkē; ityēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- naitāvatā vākyēnōktaṁ vākyārthamavagāhāmahē, bhagavatā buddhyā bhūyastaramatō'nuvyākhyāyamānaṁ śuśrūṣāmaha iti||3|| tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- aparisaṅkhyēyā lōkāvayavaviśēṣāḥ, puruṣāvayavaviśēṣā apyaparisaṅkhyēyāḥ; tēṣāṁ yathāsthūlaṁ katicidbhāvān sāmānyamabhiprētyōdāhariṣyāmaḥ, tānēkamanā nibōdha samyagupavarṇyamānānagnivēśa!| ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ ‘puruṣa’ iti śabdaṁ labhantē; tadyathā- pr̥thivyāpastējō vāyurākāśaṁ brahma cāvyaktamiti, ēta ēva ca ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ ‘puruṣa’ iti śabdaṁ labhantē||4||
‘पुरुषोऽयं लोकसम्मितः’ इत्युवाच भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः| यावन्तो हि लोके (मूर्तिमन्तो ) भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे, यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके; इत्येवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतावता वाक्येनोक्तं वाक्यार्थमवगाहामहे, भगवता बुद्ध्या भूयस्तरमतोऽनुव्याख्यायमानं शुश्रूषामह इति||३|| तमुवाच भगवानात्रेयः- अपरिसङ्ख्येया लोकावयवविशेषाः, पुरुषावयवविशेषा अप्यपरिसङ्ख्येयाः; तेषां यथास्थूलं कतिचिद्भावान् सामान्यमभिप्रेत्योदाहरिष्यामः, तानेकमना निबोध सम्यगुपवर्ण्यमानानग्निवेश!| षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते; तद्यथा- पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं ब्रह्म चाव्यक्तमिति, एत एव च षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
sammitaḥ tulyaḥ| lōkasammitatvamēva vibhajatē- yāvantō hītyādi| bhagavatā buddhyā'nuvyākhyāyamānamiti yōjanā| lōkasya tarutr̥ṇapaśvādirūpā avayavāḥ, tathā puruṣasya ca snāyukaṇḍarādhamanyādirūpā avayavā aparisaṅkhyēyāḥ; tēna, kārtsnyābhidhānamaśakyam; atō yē yē lōkapuruṣayōḥ sthūlā avayavāḥ, tē tē sāmānyapratipādanārthamucyanta iti vākyārthaḥ| brahmaṇō vivaraṇam- avyaktamiti||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
tasya puruṣasya pr̥thivī mūrtiḥ, āpaḥ klēdaḥ, tējō'bhisantāpaḥ, vāyuḥ prāṇaḥ, viyat suṣirāṇi, brahma antarātmā| yathā khalu brāhmī vibhūtirlōkē tathā puruṣē'pyāntarātmikī vibhūtiḥ, brahmaṇō vibhūtirlōkē prajāpatirantarātmanō vibhūtiḥ puruṣē sattvaṁ, yastvindrō lōkē sa puruṣē'haṅkāraḥ, ādityastvādānaṁ, rudrō rōṣaḥ, sōmaḥ prasādaḥ, vasavaḥ sukham, aśvinau kāntiḥ, marudutsāhaḥ, viśvēdēvāḥ sarvēndriyāṇi sarvēndriyārthāśca, tamō mōhaḥ, jyōtirjñānaṁ, yathā lōkasya sargādistathā puruṣasya garbhādhānaṁ, yathā kr̥tayugamēvaṁ bālyaṁ, yathā trētā tathā yauvanaṁ, yathā dvāparastathā sthāviryaṁ, yathā kalirēvamāturyaṁ, yathā yugāntastathā maraṇamiti| ēvamētēnānumānēnānuktānāmapi lōkapuruṣayōravayavaviśēṣāṇāmagnivēśa! sāmānyaṁ vidyāditi||5||
तस्य पुरुषस्य पृथिवी मूर्तिः, आपः क्लेदः, तेजोऽभिसन्तापः, वायुः प्राणः, वियत् सुषिराणि, ब्रह्म अन्तरात्मा| यथा खलु ब्राह्मी विभूतिर्लोके तथा पुरुषेऽप्यान्तरात्मिकी विभूतिः, ब्रह्मणो विभूतिर्लोके प्रजापतिरन्तरात्मनो विभूतिः पुरुषे सत्त्वं, यस्त्विन्द्रो लोके स पुरुषेऽहङ्कारः, आदित्यस्त्वादानं, रुद्रो रोषः, सोमः प्रसादः, वसवः सुखम्, अश्विनौ कान्तिः, मरुदुत्साहः, विश्वेदेवाः सर्वेन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियार्थाश्च, तमो मोहः, ज्योतिर्ज्ञानं, यथा लोकस्य सर्गादिस्तथा पुरुषस्य गर्भाधानं, यथा कृतयुगमेवं बाल्यं, यथा त्रेता तथा यौवनं, यथा द्वापरस्तथा स्थाविर्यं, यथा कलिरेवमातुर्यं, यथा युगान्तस्तथा मरणमिति| एवमेतेनानुमानेनानुक्तानामपि लोकपुरुषयोरवयवविशेषाणामग्निवेश! सामान्यं विद्यादिति||५||
🔊 Audio coming soon
tasyētyādinā puruṣē ṣaḍdhātūn darśayati| mūrtiḥ kāṭhinyam| lōkē ṣaḍdhātavō vyaktā ēvēti na punarvivēcitāḥ| brāhmīti ātmaviśēṣasya jagatsraṣṭurvibhūtiḥ| prajāpatiḥ dakṣanāmā| ādānaṁ grahaṇam; ādityō'pyādadātītyādānasāmyamādityasya| iha ca manaḥprabhr̥tiṣu prājāpatyādirūpatā āgamasiddhaiva jñēyā| sarvēndiyārthā viśvēdēvā ēva| sargādiriti pralayānantaraḥ kālaḥ| anuktānāmityanēna matiḥ br̥haspatiḥ, kāmaḥ gandharvaḥ, ityādi sāmānyamūhyam||5||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- ēvamētat sarvamanapavādaṁ yathōktaṁ bhagavatā lōkapuruṣayōḥ sāmānyam| kinnvasya sāmānyōpadēśasya prayōjanamiti||6|| bhagavānuvāca- śr̥ṇvagnivēśa! sarvalōkamātmanyātmānaṁ ca sarvalōkē samamanupaśyataḥ satyā buddhiḥ samutpadyatē| sarvalōkaṁ hyātmani paśyatō bhavatyātmaiva sukhaduḥkhayōḥ kartā nānya iti| karmātmakatvācca hētvādibhiryuktaḥ sarvalōkō'hamiti viditvā jñānaṁ pūrvamutthāpyatē'pavargāyēti| tatra saṁyōgāpēkṣīlōkaśabdaḥ| ṣaḍdhātusamudāyō hi sāmānyataḥ sarvalōkaḥ||7||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथोक्तं भगवता लोकपुरुषयोः सामान्यम्| किन्न्वस्य सामान्योपदेशस्य प्रयोजनमिति||६|| भगवानुवाच- शृण्वग्निवेश! सर्वलोकमात्मन्यात्मानं च सर्वलोके सममनुपश्यतः सत्या बुद्धिः समुत्पद्यते| सर्वलोकं ह्यात्मनि पश्यतो भवत्यात्मैव सुखदुःखयोः कर्ता नान्य इति| कर्मात्मकत्वाच्च हेत्वादिभिर्युक्तः सर्वलोकोऽहमिति विदित्वा ज्ञानं पूर्वमुत्थाप्यतेऽपवर्गायेति| तत्र संयोगापेक्षीलोकशब्दः| षड्धातुसमुदायो हि सामान्यतः सर्वलोकः||७||
🔊 Audio coming soon
anapavādamiti abādhyamānam| kinnvasya prayōjanamiti āyurvēdē kimapyētat sāmyakathanē prayōjanamityarthaḥ| satyā buddhirutpadyatē iti asya yōjanāyāṁ ‘kiñcāsyāḥ prayōjanam’ iti śēṣō jñēyaḥ| yathā ca lōkapuruṣasāmyaṁ satyabuddhijanakaṁ bhavati tadāha- sarvalōkaṁ hītyādi| ātmani paśyata iti ātmanō'bhēdēna paśyataḥ| ātmaśabdēna ṣaḍdhātusamudāyātmakaḥ puruṣa ihōcyatē; tēna, yatkiñcillōkagataṁ sukhaduḥkhajanakaṁ, tadātmarūpamēva; tēna bāhyalōkakr̥tamapi ātmakr̥tamēva vaiṣayikaṁ nityaduḥkhānusaktaṁ hēyaṁ sukhaṁ, tathā nisargahēyaṁ duḥkhaṁ ca paśyan rāgadvēṣanirmuktaḥ san satyajñānavān bhavatīti bhāvaḥ| atha satyajñānasyāpi kiṁ prayōjanamityāha- karmētyādi| lōkapuruṣasāmyajñānē'pi satyajñānasyāpavargānuṣṭhānaṁ prayōjanamiti vākyārthaḥ| atra karmātmakatvāditi karmādhīnatvāt| hētvādayō'grē vakṣyamāṇāḥ | karmaparavaśaḥ san hētvādibhiryuktō'yamātmā pravartatē, tat karma tattvajñānāt pravr̥ttyuparamē sati kāraṇābhāvānnōpapadyatē; utpannaṁ ca karma araktasya tattvajñānēna, adr̥ṣṭasya cōpabhōgāt, ātyantikakarmakṣayādātyantikakarmaphalābhāvarūpō mōkṣō bhavatīti bhāvaḥ| saṁyōgāpēkṣīti ṣaḍdhātumēlakē puruṣarūpē vartatē ityarthaḥ| lōkaśabdēnēha prakaraṇē lōkata iti kr̥tvā puruṣa ēvōcyatē, na jagadrūpō lōkaḥ| yataḥ, hētvādayō yē'tra karmaparavaśatvēna lōkē vaktavyāḥ, tē puruṣa ēva sambhavanti| sarvaśabdēna sarvaprāṇinō grāhayati||6-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
tasya hētuḥ, utpattiḥ, vr̥ddhiḥ, upaplavaḥ, viyōgaśca| tatra hēturutpattikāraṇaṁ, utpattirjanma, vr̥ddhirāpyāyanam, upaplavō duḥkhāgamaḥ, ṣaḍdhātuvibhāgō viyōgaḥ sajīvāpagamaḥ sa prāṇanirōdhaḥ sa bhaṅgaḥ sa lōkasvabhāvaḥ| tasya mūlaṁ sarvōpaplavānāṁ ca pravr̥ttiḥ, nivr̥ttiruparamaḥ| pravr̥ttirduḥkhaṁ, nivr̥ttiḥ sukhamiti yajjñānamutpadyatē tat satyam| tasya hētuḥ sarvalōkasāmānyajñānam| ētatprayōjanaṁ sāmānyōpadēśasyēti||8||
तस्य हेतुः, उत्पत्तिः, वृद्धिः, उपप्लवः, वियोगश्च| तत्र हेतुरुत्पत्तिकारणं, उत्पत्तिर्जन्म, वृद्धिराप्यायनम्, उपप्लवो दुःखागमः, षड्धातुविभागो वियोगः सजीवापगमः स प्राणनिरोधः स भङ्गः स लोकस्वभावः| तस्य मूलं सर्वोपप्लवानां च प्रवृत्तिः, निवृत्तिरुपरमः| प्रवृत्तिर्दुःखं, निवृत्तिः सुखमिति यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत् सत्यम्| तस्य हेतुः सर्वलोकसामान्यज्ञानम्| एतत्प्रयोजनं सामान्योपदेशस्येति||८||
🔊 Audio coming soon
hētvādipañcakaṁ nirdiśya vibhajatē- tasya hēturityādi| tasya mūlamiti tasya jīvāpagamasya kāraṇam| sarvōpaplavānāṁ cēti sarvaduḥkhānām| pravr̥ttiḥ rāgadvēṣamūlā pravr̥ttiḥ| nivr̥ttiriti apravr̥ttiḥ| uparamaśabdastu tasyētyanēna tathā sarvōpaplavānāṁ cētyanēna ca sambadhyatē| tēna duḥkhānāṁ maraṇasya cōparamō nivr̥ttikr̥ta ēva; nivr̥ttijanyatvēna ca kāryakāraṇayōrabhēdōpacārāduparamō'pi nivr̥ttiśabdasya sāmānādhikaraṇyēnōcyatē| pravr̥ttirduḥkhamiti ca tathā nivr̥ttiḥ sukhamiti ca kāryakāraṇayōrabhēdōpacārādbōddhavyam| satyajñānasvarūpamāha - iti yajjñānamityādi| itīti pūrvapratyavamarśakam| ētasmin satyajñānē lōkapuruṣasāmānyajñānasya hētutvaṁ darśayannāha- tasyētyādi||8||
Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10
athāgnivēśa uvāca- kimmūlā bhagavan! pravr̥ttiḥ, nivr̥ttau ca ka upāya iti||9|| bhagavānuvāca- mōhēcchādvēṣakarmamūlā pravr̥ttiḥ| tajjā hyahaṅkārasaṅgasaṁśayābhisamplavābhyavapātavipratyayāviśēṣānupāyāstaruṇamiva drumamativipulaśākhāstaravō'bhibhūya puruṣamavatatyaivōttiṣṭhantē; yairabhibhūtō na sattāmativartatē| tatraivañjātirūpavittavr̥ttabuddhiśīlavidyābhijanavayōvīryaprabhāvasampannō'hamityahaṅkāraḥ, yanmanōvākkāyakarma nāpavargāya sa saṅgaḥ, karmaphalamōkṣapuruṣaprētyabhāvādayaḥ santi vā nēti saṁśayaḥ, sarvāvasthāsvananyō'hamahaṁ sraṣṭā svabhāvasaṁsiddhō'hamahaṁ śarīrēndriyabuddhismr̥tiviśēṣarāśiriti grahaṇamabhisamplavaḥ, mama mātr̥pitr̥bhrātr̥dārāpatyabandhumitrabhr̥tyagaṇō gaṇasya cāhamityabhyavapātaḥ, kāryākāryahitāhitaśubhāśubhēṣu viparītābhinivēśō vipratyayaḥ, jñājñayōḥ prakr̥tivikārayōḥ pravr̥ttinivr̥ttyōśca sāmānyadarśanamaviśēṣaḥ, prōkṣaṇānaśanāgnihōtratriṣavaṇābhyukṣaṇāvāhanayājanayajanayācanasalilahutāśanapravēśādayaḥ samārambhāḥ prōcyantē hyanupāyāḥ| ēvamayamadhīdhr̥tismr̥tirahaṅkārābhiniviṣṭaḥ saktaḥ sasaṁśayō'bhisamplutabuddhirabhyavapatitō'nyathādr̥ṣṭiraviśēṣagrāhī vimārgagatirnivāsavr̥kṣaḥ sattvaśarīradōṣamūlānāṁ sarvaduḥkhānāṁ bhavati| ēvamahaṅkārādibhirdōṣairbhrāmyamāṇō nātivartatē pravr̥ttiṁ, sā ca mūlamaghasya||10||
अथाग्निवेश उवाच- किम्मूला भगवन्! प्रवृत्तिः, निवृत्तौ च क उपाय इति||९|| भगवानुवाच- मोहेच्छाद्वेषकर्ममूला प्रवृत्तिः| तज्जा ह्यहङ्कारसङ्गसंशयाभिसम्प्लवाभ्यवपातविप्रत्ययाविशेषानुपायास्तरुणमिव द्रुममतिविपुलशाखास्तरवोऽभिभूय पुरुषमवतत्यैवोत्तिष्ठन्ते; यैरभिभूतो न सत्तामतिवर्तते| तत्रैवञ्जातिरूपवित्तवृत्तबुद्धिशीलविद्याभिजनवयोवीर्यप्रभावसम्पन्नोऽहमित्यहङ्कारः, यन्मनोवाक्कायकर्म नापवर्गाय स सङ्गः, कर्मफलमोक्षपुरुषप्रेत्यभावादयः सन्ति वा नेति संशयः, सर्वावस्थास्वनन्योऽहमहं स्रष्टा स्वभावसंसिद्धोऽहमहं शरीरेन्द्रियबुद्धिस्मृतिविशेषराशिरिति ग्रहणमभिसम्प्लवः, मम मातृपितृभ्रातृदारापत्यबन्धुमित्रभृत्यगणो गणस्य चाहमित्यभ्यवपातः, कार्याकार्यहिताहितशुभाशुभेषु विपरीताभिनिवेशो विप्रत्ययः, ज्ञाज्ञयोः प्रकृतिविकारयोः प्रवृत्तिनिवृत्त्योश्च सामान्यदर्शनमविशेषः, प्रोक्षणानशनाग्निहोत्रत्रिषवणाभ्युक्षणावाहनयाजनयजनयाचनसलिलहुताशनप्रवेशादयः समारम्भाः प्रोच्यन्ते ह्यनुपायाः| एवमयमधीधृतिस्मृतिरहङ्काराभिनिविष्टः सक्तः ससंशयोऽभिसम्प्लुतबुद्धिरभ्यवपतितोऽन्यथादृष्टिरविशेषग्राही विमार्गगतिर्निवासवृक्षः सत्त्वशरीरदोषमूलानां सर्वदुःखानां भवति| एवमहङ्कारादिभिर्दोषैर्भ्राम्यमाणो नातिवर्तते प्रवृत्तिं, सा च मूलमघस्य||१०||
🔊 Audio coming soon
pravr̥ttēḥ saṁsārarūpāyāḥ, tathā nivr̥ttērmōkṣarūpāyāḥ kāraṇamupāyaṁ ca pr̥cchati- kimmūlētyādi| mōhētyādyuttaram| mōhēcchādvēṣakarmamūlēti mōhānmithyājñānarūpādicchādvēṣau, tayōśca dharmādharmarūpaṁ karma, tacca mūlaṁ saṁsārasyētyarthaḥ| kathamētē mōhādayaḥ saṁsārakāraṇamityāha- tajjā hītyādi| atra cāhaṅkārādau yathāyōgyatayā mōhādīnāṁ kāraṇatvaṁ jñēyam| ahaṅkārādayaścāṣṭāvagrē vakṣyamāṇā jñēyāḥ| avatatyēti vyāpya| na sattāmativartatē iti na saṁsārē sthitimativartatē| atrādyuktamahaṅkāraṁ vivr̥ṇōti- tatraivamityādi| jātyādibhiḥ prabhāvāntaiḥ sampanna utkr̥ṣṭō'hamiti jñānamahaṅkāraḥ| yadityādi saṅgavivaraṇam| karmaphalādayaḥ santi na vēti yajjñānaṁ, tat saṁśayaḥ| abhisamplavamāha- sarvētyādi| ātmanō'bhimata anātmanyabhisamplavō'bhisamplavaḥ; ātmanō'nātmagōcaratayā ātmabuddhirityarthaḥ| sarvāvasthāsviti sarvāsu śarīrāvasthāsu ṣaḍdhātusamudāyarūpa ēvānanya iti yajjñānaṁ tadiha jñēyaṁ; paramātmanastu sarvāvasthāsvananyatvamiti yajjñānaṁ, tat samyagjñānamēva| ēvamahaṁ sraṣṭā'haṁ svabhāvasaṁsiddha ityatrāpi śarīra ēvāhaṅkāraviṣayō jñēyaḥ| ahaṁ śarīrēndriyabuddhiviśēṣarāśirityatra śarīrādiṣvacētanēṣvahaṅkārāspadatvēna cētanatvābhimānō viruddha iti jñēyam| mamētyādinā abhyavapātamāha; abhyavapātaḥ paramārthatō'nātmīyē mamatā| kāryētyādinā vipratyayaṁ brūtē| viparītābhinivēśō viparyayēṇa jñānaṁ; yathā- kāryē akāryam, akāryē kāryamityādi| jñājñayōrityādinā'viśēṣamāha| aviśēṣō viśēṣāpratītiḥ, vipratyayastu viśēṣāṇāṁ viparyayēṇa grahaṇamiti bhēdaḥ| prōkṣaṇētyādinā anupāyamāha| anupāyā iti anyōpāyāḥ santō'pi paramapuruṣārthē mōkṣē anupāyāḥ| triṣavaṇaṁ trisandhyasnānam| sampratyahaṅkārādīnāṁ dhīdhr̥tismr̥tivibhraṁśamūlatvēnādhīdhr̥tismr̥tyabhidhānapūrvakaṁ saṁsārarūpapravr̥ttinityānubandhaśārīramānasaduḥkhakāraṇatvaṁ vyutpāditānāmahaṅkārādīnāṁ saṅkṣipyāha- ēvamityādinā| nivāsavr̥kṣa iva nivāsavr̥kṣaḥ; tēna yathā nivāsavr̥kṣaḥ pakṣiṇāṁ nityamāśrayō bhavati, ēvamahaṅkārādiyuktō'pi rōgasya nivāsō bhavatīti darśayati| bhrāmyamāṇa iti punaḥ punarapi śarīrāntarāṇi nīyamānaḥ| nātivartatē pravr̥ttimiti saṁsāraṁ na parityajati| ēvaṁ mōhēcchājanyakarmamūlatāṁ pravr̥ttērdarśayitvā, pravr̥ttērapi karmakāraṇatāmāha- sā ca mūlamaghasyēti| pravr̥ttirapi dharmādharmarūpasyāghasya mūlam; iha ca dharmādharmāvaviśēṣēṇa saṁsāraduḥkhakāraṇatayā aghaśabdēnōktau||9-10||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
nivr̥ttirapavargaḥ; tat paraṁ praśāntaṁ tattadakṣaraṁ tadbrahma sa mōkṣaḥ||11|| tatra mumukṣūṇāmudayanāni vyākhyāsyāmaḥ| tatra lōkadōṣadarśinō mumukṣōrādita ēvācāryābhigamanaṁ, tasyōpadēśānuṣṭhānam, agnērēvōpacaryā, dharmaśāstrānugamanaṁ, tadārthāvabōdhaḥ, tēnāvaṣṭambhaḥ, tatra yathōktāḥ kriyāḥ, satāmupāsanam, asatāṁ parivarjanam, asaṅgatirdurjanēna, satyaṁ sarvabhūtahitamaparuṣamanatikālē parīkṣya vacanaṁ, sarvaprāṇiṣu cātmanīvāvēkṣā, sarvāsāmasmaraṇamasaṅkalpanamaprārthanamanabhibhāṣaṇaṁ ca strīṇāṁ, sarvaparigrahatyāgaḥ, kaupīnaṁ pracchādanārthaṁ, dhāturāganivasanaṁ, kanthāsīvanahētōḥ sūcīpippalakaṁ, śaucādhānatōrjalakuṇḍikā, daṇḍadhāraṇaṁ, bhaikṣacaryārthaṁ pātraṁ, prāṇadhāraṇārthamēkakālamagrāmyō yathōpapannō'bhyavahāraḥ, śramāpanayanārthaṁ śīrṇaśuṣkaparṇatr̥ṇāstaraṇōpadhānaṁ, dhyānahētōḥ kāyanibandhanaṁ, vanēṣvanikētavāsaḥ, tandrānindrālasyādikarmavarjanaṁ, indriyārthēṣvanurāgōpatāpanigrahaḥ, suptasthitagataprēkṣitā hāravihārapratyaṅgacēṣṭādikēṣvārambhēṣu smr̥tipūrvikā pravr̥ttiḥ, satkārastutigarhāvamānakṣamatvaṁ, kṣutpipāsāyāsaśramaśītōṣṇavātavarṣāsukhaduḥkhasaṁsparśasahatvaṁ, śōkadainyamānōdvēgamadalōbharāgērṣyābhayakrōdhādibhirasañcalanam, ahaṅkārādiṣūpasargasañjñā, lōkapuruṣayōḥ sargādisāmānyāvēkṣaṇaṁ, kāryakālātyayabhayaṁ, yōgārambhē satatamanirvēdaḥ, sattvōtsāhaḥ, apavargāya dhīdhr̥tismr̥tibalādhānaṁ; niyamanamindriyāṇāṁ cētasi, cētasa ātmani, ātmanaśca; dhātubhēdēna śarīrāvayavasaṅkhyānamabhīkṣṇaṁ, sarvaṁ kāraṇavadduḥkhamasvamanityamityabhyupagamaḥ, sarvapravr̥ttiṣvaghasañjñā , sarvasannyāsē sukhamityabhinivēśaḥ; ēṣa mārgō'pavargāya, atō'nyathā badhyatē; ityudayanāni vyākhyātāni||12||
निवृत्तिरपवर्गः; तत् परं प्रशान्तं तत्तदक्षरं तद्ब्रह्म स मोक्षः||११|| तत्र मुमुक्षूणामुदयनानि व्याख्यास्यामः| तत्र लोकदोषदर्शिनो मुमुक्षोरादित एवाचार्याभिगमनं, तस्योपदेशानुष्ठानम्, अग्नेरेवोपचर्या, धर्मशास्त्रानुगमनं, तदार्थावबोधः, तेनावष्टम्भः, तत्र यथोक्ताः क्रियाः, सतामुपासनम्, असतां परिवर्जनम्, असङ्गतिर्दुर्जनेन, सत्यं सर्वभूतहितमपरुषमनतिकाले परीक्ष्य वचनं, सर्वप्राणिषु चात्मनीवावेक्षा, सर्वासामस्मरणमसङ्कल्पनमप्रार्थनमनभिभाषणं च स्त्रीणां, सर्वपरिग्रहत्यागः, कौपीनं प्रच्छादनार्थं, धातुरागनिवसनं, कन्थासीवनहेतोः सूचीपिप्पलकं, शौचाधानतोर्जलकुण्डिका, दण्डधारणं, भैक्षचर्यार्थं पात्रं, प्राणधारणार्थमेककालमग्राम्यो यथोपपन्नोऽभ्यवहारः, श्रमापनयनार्थं शीर्णशुष्कपर्णतृणास्तरणोपधानं, ध्यानहेतोः कायनिबन्धनं, वनेष्वनिकेतवासः, तन्द्रानिन्द्रालस्यादिकर्मवर्जनं, इन्द्रियार्थेष्वनुरागोपतापनिग्रहः, सुप्तस्थितगतप्रेक्षिता हारविहारप्रत्यङ्गचेष्टादिकेष्वारम्भेषु स्मृतिपूर्विका प्रवृत्तिः, सत्कारस्तुतिगर्हावमानक्षमत्वं, क्षुत्पिपासायासश्रमशीतोष्णवातवर्षासुखदुःखसंस्पर्शसहत्वं, शोकदैन्यमानोद्वेगमदलोभरागेर्ष्याभयक्रोधादिभिरसञ्चलनम्, अहङ्कारादिषूपसर्गसञ्ज्ञा, लोकपुरुषयोः सर्गादिसामान्यावेक्षणं, कार्यकालात्ययभयं, योगारम्भे सततमनिर्वेदः, सत्त्वोत्साहः, अपवर्गाय धीधृतिस्मृतिबलाधानं; नियमनमिन्द्रियाणां चेतसि, चेतस आत्मनि, आत्मनश्च; धातुभेदेन शरीरावयवसङ्ख्यानमभीक्ष्णं, सर्वं कारणवद्दुःखमस्वमनित्यमित्यभ्युपगमः, सर्वप्रवृत्तिष्वघसञ्ज्ञा , सर्वसन्न्यासे सुखमित्यभिनिवेशः; एष मार्गोऽपवर्गाय, अतोऽन्यथा बध्यते; इत्युदयनानि व्याख्यातानि||१२||
🔊 Audio coming soon
samprati nivr̥ttāvupāyaṁ vaktuṁ nivr̥ttimēva tāvadupādēyatāpratipādakaparyāyairāha- nivr̥ttirityādi| ‘ut’ ityavyayaṁ mōkṣa ityarthē; udayanāni hi mōkṣōpāyā ityarthaḥ| lōkadōṣadarśina iti hētugarbhaṁ viśēṣaṇaṁ; tēna nityaṁ duḥkhākrāntalōkadarśanādviraktasya sata iti darśayati| ācārya iha mōkṣaśāstrōpadēṣṭā| tēnāvaṣṭambha iti śātrāvabōdhēna dhairyaṁ karaṇīyaṁ, manāgapi tatra kathantā na kartavyētyarthaḥ| yathōktāḥ kriyāḥ ‘kartavyāḥ’ iti śēṣaḥ| ātmanīvāvēkṣēti yathā ātmanyanapakāryatābuddhistathā sarvaprāṇiṣu kartavyā| asaṅkalpanamiti abhāvanam| kaupīnaṁ pracchādanārthamiti kaṭivēṣṭanārthaṁ; kiṁvā kaupīnārthaṁ pracchādanārthaṁ ca| sūcīpippalakaṁ sūcīsthāpanapātram| bhaikṣacaryārthaṁ pātraṁ bhikṣāpātramityarthaḥ| prāṇayātrārthamityanēna yāvanmātrēṇāhārēṇa prāṇayātrā bhavati tāvanmātra āhāraḥ kartavyaḥ, na tu rāgāditi darśayati| ēvaṁ śramāpanayanārthamityādāvapi tāvanmātraprayōjanatā vyākhyēyā| kāyanibandhanaṁ yōgapaṭṭam| anikētavāsa iti agr̥havāsaḥ, ētēna vanē'pi na gr̥haṁ kr̥tvā sthātavyamiti darśayati| indriyārthēṣu śabdādiṣu anurāgasya tathōpatāpasya ca dvēṣarūpasya nigrahaḥ kartavyaḥ| smr̥tipūrvikā pravr̥ttiriti kō'haṁ, kimarthaṁ rāgatyāgādikamārabhyatē, ityādi sarvadā smartavyamityarthaḥ| satkāraḥ pūjā, satkārē stutau ca satyāmahr̥ṣṭatvaṁ, tathā garhāyāmavamānē ca nirdvēṣatvaṁ satkārādikṣamitvaṁ jñēyam| kṣudhādiṣu cānudvēgaḥ kṣudhādisahatvam| asaṁvasanam asaṁvāsaḥ| ahaṅkārādayō'ṣṭāvihaivōktāḥ| upasargasañjñēti anarthahētutvabhāvanā| lōkapuruṣayōḥ sargādisāmānyāvēkṣaṇāmiti yathā ihaiva lōkapuruṣayōrādisargataḥ prabhr̥ti sāmānyamuktaṁ, tathā'vēkṣaṇamityarthaḥ| kāryakālātyayabhayamiti mōkṣānuguṇakartavyasya kālātipātabhayaṁ karaṇīyam| niyamanamindriyāṇāṁ cētasīti indriyāṇi bāhmaviṣayanivr̥ttāni manasyēva niyatāni kartavyāni; cētasaścintyādiviṣayēbhyō vyāvr̥ttasya paramātmanyātmajñānārthaṁ niyamanaṁ kartavyam; ātmanaścātmani niyamanamiti yōjanā| tēna, ātmā'pīndriyādiviṣayēbhyō vyāvartyātmani niyantavyaḥ| dhātubhēdēna śarīrāvayavasaṅkhyānamiti śarīrasya rasamalasnāyvādirūpatayā jñānam| śarīraṁ hi rasamalasnāyvādirūpatayā bhāvyamānaṁ vairāgyahēturbhavati; yathā- “majjā'sthnā rajasā plīhnā yakr̥tā śakr̥tā'pi ca| pūrṇāḥ snāyusirābhiśca striyaścarmaprasēvikāḥ” ityādikā vairāgyabhāvanā| kāraṇavadityanēna nityātmavyatiriktaṁ sarvamanityaṁ darśayati| duḥkhamiti duḥkhahētuḥ| asvamiti ātmavyatiriktamanātmīyaṁ ca| sarvasannyāsē sarvapravr̥ttyuparamē||11-12||
Adhikarana 8 (13-15) · Śloka 15
bhavanti cātra- ētairavimalaṁ sattvaṁ śuddhyupāyairviśudhyati| mr̥jyamāna ivādarśastailacēlakacādibhiḥ||13|| grahāmbudarajōdhūmanīhārairasamāvr̥tam| yathā'rkamaṇḍalaṁ bhāti bhāti sattvaṁ tathā'malam||14|| jvalatyātmani saṁruddhaṁ tat sattvaṁ saṁvr̥tāyanē| śuddhaḥ sthiraḥ prasannārcirdīpō dīpāśayē yathā||15||
भवन्ति चात्र- एतैरविमलं सत्त्वं शुद्ध्युपायैर्विशुध्यति| मृज्यमान इवादर्शस्तैलचेलकचादिभिः||१३|| ग्रहाम्बुदरजोधूमनीहारैरसमावृतम्| यथाऽर्कमण्डलं भाति भाति सत्त्वं तथाऽमलम्||१४|| ज्वलत्यात्मनि संरुद्धं तत् सत्त्वं संवृतायने| शुद्धः स्थिरः प्रसन्नार्चिर्दीपो दीपाशये यथा||१५||
🔊 Audio coming soon
avimalamiti kriyāviśēṣaṇam| grahaḥ rāhuḥ| sattvasya pañcaivēndriyāṇi jñānāvarakāṇi bhavantīti kr̥tvā sūryasyāpi pañcaiva grahādayaścāvarakā uktāḥ| jvalatīti kēvalātmajñānajanakatvēna prakāśatē| ātmani saṁruddhamiti indriyēbhyō vyāvr̥tyātmaniyatam| saṁvr̥tāyana iti ātmapakṣē'pi saṁvr̥tēndriyarūpacchidrē ātmanīti jñēyam| dīpāśayaḥ dīpadhārikā, gr̥haṁ vā||13-15||
Adhikarana 9 (16-19) · Śloka 19
śuddhasattvasya yā śuddhā satyā buddhiḥ pravartatē| yayā bhinattyatibalaṁ mahāmōhamayaṁ tamaḥ||16|| sarvabhāvasvabhāvajñō yayā bhavati niḥspr̥haḥ| yōgaṁ yayā sādhayatē sāṅkhyaḥ sampadyatē yayā||17|| yayā nōpaityahaṅkāraṁ nōpāstē kāraṇaṁ yayā| yayā nālambatē kiñcit sarvaṁ sannyasyatē yayā||18|| yāti brahma yayā nityamajaraṁ śāntamavyayam | vidyā siddhirmatirmēdhā prajñā jñānaṁ ca sā matā||19||
शुद्धसत्त्वस्य या शुद्धा सत्या बुद्धिः प्रवर्तते| यया भिनत्त्यतिबलं महामोहमयं तमः||१६|| सर्वभावस्वभावज्ञो यया भवति निःस्पृहः| योगं यया साधयते साङ्ख्यः सम्पद्यते यया||१७|| यया नोपैत्यहङ्कारं नोपास्ते कारणं यया| यया नालम्बते किञ्चित् सर्वं सन्न्यस्यते यया||१८|| याति ब्रह्म यया नित्यमजरं शान्तमव्ययम् | विद्या सिद्धिर्मतिर्मेधा प्रज्ञा ज्ञानं च सा मता||१९||
🔊 Audio coming soon
śuddhasattvamabhidhāya tajjanyāṁ mōkṣasādhanatvēnātyarthōpādēyāṁ satyāṁ buddhiṁ vividhairupayuktaiḥ svarūpairāha- śuddhētyādi| mahāmōhaḥ anādimithyājñānam| niḥspr̥ha iti upāditsājihāsāśūnyaḥ| yōgamiti viṣayavyāvr̥ttasya manasa ātmanyēva paraṁ yōgam| saṅkhyā tattvajñānaṁ, tayā vartata iti sāṅkhyaḥ| nōpāstē kāraṇamiti na sukhaduḥkhakāraṇaṁ sēvatē| nālambatē kiñciditi kvacidapyāsthānaṁ na karōti| sannyasyata iti sarvatrōdāsīnō bhavati| brahmēti mōkṣam| vidyāsiddhyādayaśca yadyapi jñānaviśēṣē'pi prasiddhāḥ, tathā'pīha prakaraṇāt tattvajñānaparā ēva jñēyāḥ||16-19||
Adhikarana 10 (20) · Śloka 20
lōkē vitatamātmānaṁ lōkaṁ cātmani paśyataḥ| parāvaradr̥śaḥ śāntirjñānamūlā na naśyati||20||
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यतः| परावरदृशः शान्तिर्ज्ञानमूला न नश्यति||२०||
🔊 Audio coming soon
lōkē vitatamātmānamiti lōkarūpamātmānaṁ, tathā lōkaṁ cātmani śarirātmamēlakarūpē paśyataḥ, ‘vyavasthitaṁ’ iti śēṣaḥ| parāvaradr̥śa iti param ātmānam, avarāṇi ātmavyatiriktāni pravr̥tyādīni, yaḥ paśyati tasya parāvaradr̥śaḥ| jñānamūlētyanēna mōhamūlāmasthirāṁ śāntiṁ nirasyati||20||
Adhikarana 11 (21) · Śloka 21
paśyataḥ sarvabhāvān hi sarvāvasthāsu sarvadā| brahmabhūtasya saṁyōgō na śuddhasyōpapadyatē||21||
पश्यतः सर्वभावान् हि सर्वावस्थासु सर्वदा| ब्रह्मभूतस्य संयोगो न शुद्धस्योपपद्यते||२१||
🔊 Audio coming soon
atha jīvanmuktasya kimiti sukhaduḥkhahētudharmādharmasaṁyōgō na bhavatītyāha- paśyata ityādi| paśyati iti paśyata ēva paraṁ, na tu rajyatō nāpi dviṣata ityarthaḥ| brahmabhūtasyēti brahmasadr̥śasya jīvanmuktasyēti vyākhyēyaṁ; sarvathā muktē hi jñānamapi nāsti, tēna paśyata iti na syāt| saṁyōga iti dharmādharmasambandhaḥ||21||
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
nātmanaḥ karaṇābhāvālliṅgamapyupalabhyatē| sa sarvakaraṇāyōgānmukta ityabhidhīyatē||22||
नात्मनः करणाभावाल्लिङ्गमप्युपलभ्यते| स सर्वकरणायोगान्मुक्त इत्यभिधीयते||२२||
🔊 Audio coming soon
atha muktātmanaḥ kiṁ lakṣaṇamityāha- nētyādi| ātmana iti muktātmanaḥ| karaṇābhāvāditi manaḥprabhr̥tikaraṇābhāvāt| uktaṁ hi- “karaṇāni manōbuddhirbuddhikarmēndriyāṇi ca” (śā.a.1) iti, manaḥprabhr̥tyabhāvācca śarīrābhāvō'pyarthalabdha ēva; sarvābhāvāccātmani kimapi lakṣaṇaṁ nāsti, svarūpēṇa cātmā'tīndriya ēva; tēna ātmā upalabdhiyōgyatābhāvānnōpalabhyatē, talliṅgānyapyabhāvādēva nōpalabhyanta iti bhāvaḥ||22||
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
vipāpaṁ virajaḥ śāntaṁ paramakṣaramavyayam| amr̥taṁ brahma nirvāṇaṁ paryāyaiḥ śāntirucyatē||23|| ētattat saumya! vijñānaṁ yajjñātvā muktasaṁśayāḥ| munayaḥ praśamaṁ jagmurvītamōharajaḥspr̥hāḥ||24||
विपापं विरजः शान्तं परमक्षरमव्ययम्| अमृतं ब्रह्म निर्वाणं पर्यायैः शान्तिरुच्यते||२३|| एतत्तत् सौम्य! विज्ञानं यज्ज्ञात्वा मुक्तसंशयाः| मुनयः प्रशमं जग्मुर्वीतमोहरजःस्पृहाः||२४||
🔊 Audio coming soon
vipāpamityādinā mōkṣasvarūpaprakāśakān paryāyānāha| yajjñātvēti jñānaṁ prāpyētyarthaḥ; kiṁvā, svaprakāśakatvājjñānasya jñānamapi jñēyaṁ bhavatīti bōddhavyam||23-24||
Adhikarana 14 (25-26) · Śloka 26
tatra ślōkau- saprayōjanamuddiṣṭaṁ lōkasya puruṣasya ca| sāmānyaṁ mūlamutpattau nivr̥ttau mārga ēva ca||25|| śuddhasattvasamādhānaṁ satyā buddhiśca naiṣṭhikī| vicayē puruṣasyōktā niṣṭhā ca paramarṣiṇā||26||
तत्र श्लोकौ- सप्रयोजनमुद्दिष्टं लोकस्य पुरुषस्य च| सामान्यं मूलमुत्पत्तौ निवृत्तौ मार्ग एव च||२५|| शुद्धसत्त्वसमाधानं सत्या बुद्धिश्च नैष्ठिकी| विचये पुरुषस्योक्ता निष्ठा च परमर्षिणा||२६||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē śuddhasattvasamādhānamityanēna ‘ētairavimalaṁ’ ityādinā ‘dīpāśayē yathā’ ityantēna granthēnōktārthaḥ saṅgr̥hītaḥ| ‘śuddhasattvasya’ ityādinā satyā buddhiruktā| naiṣṭhikīti satyābuddhērēva viśēṣaṇaṁ; naiṣṭhikī mōkṣasādhikā; niṣṭhā mōkṣaḥ||25-26||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē śārīrasthānē puruṣavicayaśārīraṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने पुरुषविचयशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ śārīrasthānē puruṣavicayaśārīraṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||