Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః పురుషవిచయం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातः पुरुषविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాధ్యాయేఽభిహితం “యావంతో హి లోకే భావాస్తావంతః పురుషే” (శా.అ.4) ఇతి, తచ్చ న ప్రపంచితం బహువాచ్యత్వాత్; అతః ప్రపంచాభిధానార్థం పురుషవిచయం బ్రూతే| పురుషస్య విచయనం లోకసామాన్యేన గణనం పురుషవిచయః, తమధికృత్య కృతోఽధ్యాయః పురుషవిచయః||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
‘పురుషోఽయం లోకసమ్మితః’ ఇత్యువాచ భగవాన్ పునర్వసురాత్రేయః| యావంతో హి లోకే (మూర్తిమంతో ) భావవిశేషాస్తావంతః పురుషే, యావంతః పురుషే తావంతో లోకే; ఇత్యేవంవాదినం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- నైతావతా వాక్యేనోక్తం వాక్యార్థమవగాహామహే, భగవతా బుద్ధ్యా భూయస్తరమతోఽనువ్యాఖ్యాయమానం శుశ్రూషామహ ఇతి||3|| తమువాచ భగవానాత్రేయః- అపరిసంఖ్యేయా లోకావయవవిశేషాః, పురుషావయవవిశేషా అప్యపరిసంఖ్యేయాః; తేషాం యథాస్థూలం కతిచిద్భావాన్ సామాన్యమభిప్రేత్యోదాహరిష్యామః, తానేకమనా నిబోధ సమ్యగుపవర్ణ్యమానానగ్నివేశ!| షడ్ధాతవః సముదితాః ‘పురుష’ ఇతి శబ్దం లభంతే; తద్యథా- పృథివ్యాపస్తేజో వాయురాకాశం బ్రహ్మ చావ్యక్తమితి, ఏత ఏవ చ షడ్ధాతవః సముదితాః ‘పురుష’ ఇతి శబ్దం లభంతే||4||
‘पुरुषोऽयं लोकसम्मितः’ इत्युवाच भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः| यावन्तो हि लोके (मूर्तिमन्तो ) भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे, यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके; इत्येवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतावता वाक्येनोक्तं वाक्यार्थमवगाहामहे, भगवता बुद्ध्या भूयस्तरमतोऽनुव्याख्यायमानं शुश्रूषामह इति||३|| तमुवाच भगवानात्रेयः- अपरिसङ्ख्येया लोकावयवविशेषाः, पुरुषावयवविशेषा अप्यपरिसङ्ख्येयाः; तेषां यथास्थूलं कतिचिद्भावान् सामान्यमभिप्रेत्योदाहरिष्यामः, तानेकमना निबोध सम्यगुपवर्ण्यमानानग्निवेश!| षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते; तद्यथा- पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं ब्रह्म चाव्यक्तमिति, एत एव च षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
సమ్మితః తుల్యః| లోకసమ్మితత్వమేవ విభజతే- యావంతో హీత్యాది| భగవతా బుద్ధ్యాఽనువ్యాఖ్యాయమానమితి యోజనా| లోకస్య తరుతృణపశ్వాదిరూపా అవయవాః, తథా పురుషస్య చ స్నాయుకండరాధమన్యాదిరూపా అవయవా అపరిసంఖ్యేయాః; తేన, కార్త్స్న్యాభిధానమశక్యం; అతో యే యే లోకపురుషయోః స్థూలా అవయవాః, తే తే సామాన్యప్రతిపాదనార్థముచ్యంత ఇతి వాక్యార్థః| బ్రహ్మణో వివరణం- అవ్యక్తమితి||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
తస్య పురుషస్య పృథివీ మూర్తిః, ఆపః క్లేదః, తేజోఽభిసంతాపః, వాయుః ప్రాణః, వియత్ సుషిరాణి, బ్రహ్మ అంతరాత్మా| యథా ఖలు బ్రాహ్మీ విభూతిర్లోకే తథా పురుషేఽప్యాంతరాత్మికీ విభూతిః, బ్రహ్మణో విభూతిర్లోకే ప్రజాపతిరంతరాత్మనో విభూతిః పురుషే సత్త్వం, యస్త్వింద్రో లోకే స పురుషేఽహంకారః, ఆదిత్యస్త్వాదానం, రుద్రో రోషః, సోమః ప్రసాదః, వసవః సుఖం, అశ్వినౌ కాంతిః, మరుదుత్సాహః, విశ్వేదేవాః సర్వేంద్రియాణి సర్వేంద్రియార్థాశ్చ, తమో మోహః, జ్యోతిర్జ్ఞానం, యథా లోకస్య సర్గాదిస్తథా పురుషస్య గర్భాధానం, యథా కృతయుగమేవం బాల్యం, యథా త్రేతా తథా యౌవనం, యథా ద్వాపరస్తథా స్థావిర్యం, యథా కలిరేవమాతుర్యం, యథా యుగాంతస్తథా మరణమితి| ఏవమేతేనానుమానేనానుక్తానామపి లోకపురుషయోరవయవవిశేషాణామగ్నివేశ! సామాన్యం విద్యాదితి||5||
तस्य पुरुषस्य पृथिवी मूर्तिः, आपः क्लेदः, तेजोऽभिसन्तापः, वायुः प्राणः, वियत् सुषिराणि, ब्रह्म अन्तरात्मा| यथा खलु ब्राह्मी विभूतिर्लोके तथा पुरुषेऽप्यान्तरात्मिकी विभूतिः, ब्रह्मणो विभूतिर्लोके प्रजापतिरन्तरात्मनो विभूतिः पुरुषे सत्त्वं, यस्त्विन्द्रो लोके स पुरुषेऽहङ्कारः, आदित्यस्त्वादानं, रुद्रो रोषः, सोमः प्रसादः, वसवः सुखम्, अश्विनौ कान्तिः, मरुदुत्साहः, विश्वेदेवाः सर्वेन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियार्थाश्च, तमो मोहः, ज्योतिर्ज्ञानं, यथा लोकस्य सर्गादिस्तथा पुरुषस्य गर्भाधानं, यथा कृतयुगमेवं बाल्यं, यथा त्रेता तथा यौवनं, यथा द्वापरस्तथा स्थाविर्यं, यथा कलिरेवमातुर्यं, यथा युगान्तस्तथा मरणमिति| एवमेतेनानुमानेनानुक्तानामपि लोकपुरुषयोरवयवविशेषाणामग्निवेश! सामान्यं विद्यादिति||५||
🔊 Audio coming soon
తస్యేత్యాదినా పురుషే షడ్ధాతూన్ దర్శయతి| మూర్తిః కాఠిన్యం| లోకే షడ్ధాతవో వ్యక్తా ఏవేతి న పునర్వివేచితాః| బ్రాహ్మీతి ఆత్మవిశేషస్య జగత్స్రష్టుర్విభూతిః| ప్రజాపతిః దక్షనామా| ఆదానం గ్రహణం; ఆదిత్యోఽప్యాదదాతీత్యాదానసామ్యమాదిత్యస్య| ఇహ చ మనఃప్రభృతిషు ప్రాజాపత్యాదిరూపతా ఆగమసిద్ధైవ జ్ఞేయా| సర్వేందియార్థా విశ్వేదేవా ఏవ| సర్గాదిరితి ప్రలయానంతరః కాలః| అనుక్తానామిత్యనేన మతిః బృహస్పతిః, కామః గంధర్వః, ఇత్యాది సామాన్యమూహ్యం||5||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ఏవంవాదినం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- ఏవమేతత్ సర్వమనపవాదం యథోక్తం భగవతా లోకపురుషయోః సామాన్యం| కిన్న్వస్య సామాన్యోపదేశస్య ప్రయోజనమితి||6|| భగవానువాచ- శృణ్వగ్నివేశ! సర్వలోకమాత్మన్యాత్మానం చ సర్వలోకే సమమనుపశ్యతః సత్యా బుద్ధిః సముత్పద్యతే| సర్వలోకం హ్యాత్మని పశ్యతో భవత్యాత్మైవ సుఖదుఃఖయోః కర్తా నాన్య ఇతి| కర్మాత్మకత్వాచ్చ హేత్వాదిభిర్యుక్తః సర్వలోకోఽహమితి విదిత్వా జ్ఞానం పూర్వముత్థాప్యతేఽపవర్గాయేతి| తత్ర సంయోగాపేక్షీలోకశబ్దః| షడ్ధాతుసముదాయో హి సామాన్యతః సర్వలోకః||7||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथोक्तं भगवता लोकपुरुषयोः सामान्यम्| किन्न्वस्य सामान्योपदेशस्य प्रयोजनमिति||६|| भगवानुवाच- शृण्वग्निवेश! सर्वलोकमात्मन्यात्मानं च सर्वलोके सममनुपश्यतः सत्या बुद्धिः समुत्पद्यते| सर्वलोकं ह्यात्मनि पश्यतो भवत्यात्मैव सुखदुःखयोः कर्ता नान्य इति| कर्मात्मकत्वाच्च हेत्वादिभिर्युक्तः सर्वलोकोऽहमिति विदित्वा ज्ञानं पूर्वमुत्थाप्यतेऽपवर्गायेति| तत्र संयोगापेक्षीलोकशब्दः| षड्धातुसमुदायो हि सामान्यतः सर्वलोकः||७||
🔊 Audio coming soon
అనపవాదమితి అబాధ్యమానం| కిన్న్వస్య ప్రయోజనమితి ఆయుర్వేదే కిమప్యేతత్ సామ్యకథనే ప్రయోజనమిత్యర్థః| సత్యా బుద్ధిరుత్పద్యతే ఇతి అస్య యోజనాయాం ‘కించాస్యాః ప్రయోజనం’ ఇతి శేషో జ్ఞేయః| యథా చ లోకపురుషసామ్యం సత్యబుద్ధిజనకం భవతి తదాహ- సర్వలోకం హీత్యాది| ఆత్మని పశ్యత ఇతి ఆత్మనోఽభేదేన పశ్యతః| ఆత్మశబ్దేన షడ్ధాతుసముదాయాత్మకః పురుష ఇహోచ్యతే; తేన, యత్కించిల్లోకగతం సుఖదుఃఖజనకం, తదాత్మరూపమేవ; తేన బాహ్యలోకకృతమపి ఆత్మకృతమేవ వైషయికం నిత్యదుఃఖానుసక్తం హేయం సుఖం, తథా నిసర్గహేయం దుఃఖం చ పశ్యన్ రాగద్వేషనిర్ముక్తః సన్ సత్యజ్ఞానవాన్ భవతీతి భావః| అథ సత్యజ్ఞానస్యాపి కిం ప్రయోజనమిత్యాహ- కర్మేత్యాది| లోకపురుషసామ్యజ్ఞానేఽపి సత్యజ్ఞానస్యాపవర్గానుష్ఠానం ప్రయోజనమితి వాక్యార్థః| అత్ర కర్మాత్మకత్వాదితి కర్మాధీనత్వాత్| హేత్వాదయోఽగ్రే వక్ష్యమాణాః | కర్మపరవశః సన్ హేత్వాదిభిర్యుక్తోఽయమాత్మా ప్రవర్తతే, తత్ కర్మ తత్త్వజ్ఞానాత్ ప్రవృత్త్యుపరమే సతి కారణాభావాన్నోపపద్యతే; ఉత్పన్నం చ కర్మ అరక్తస్య తత్త్వజ్ఞానేన, అదృష్టస్య చోపభోగాత్, ఆత్యంతికకర్మక్షయాదాత్యంతికకర్మఫలాభావరూపో మోక్షో భవతీతి భావః| సంయోగాపేక్షీతి షడ్ధాతుమేలకే పురుషరూపే వర్తతే ఇత్యర్థః| లోకశబ్దేనేహ ప్రకరణే లోకత ఇతి కృత్వా పురుష ఏవోచ్యతే, న జగద్రూపో లోకః| యతః, హేత్వాదయో యేఽత్ర కర్మపరవశత్వేన లోకే వక్తవ్యాః, తే పురుష ఏవ సంభవంతి| సర్వశబ్దేన సర్వప్రాణినో గ్రాహయతి||6-7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
తస్య హేతుః, ఉత్పత్తిః, వృద్ధిః, ఉపప్లవః, వియోగశ్చ| తత్ర హేతురుత్పత్తికారణం, ఉత్పత్తిర్జన్మ, వృద్ధిరాప్యాయనం, ఉపప్లవో దుఃఖాగమః, షడ్ధాతువిభాగో వియోగః సజీవాపగమః స ప్రాణనిరోధః స భంగః స లోకస్వభావః| తస్య మూలం సర్వోపప్లవానాం చ ప్రవృత్తిః, నివృత్తిరుపరమః| ప్రవృత్తిర్దుఃఖం, నివృత్తిః సుఖమితి యజ్జ్ఞానముత్పద్యతే తత్ సత్యం| తస్య హేతుః సర్వలోకసామాన్యజ్ఞానం| ఏతత్ప్రయోజనం సామాన్యోపదేశస్యేతి||8||
तस्य हेतुः, उत्पत्तिः, वृद्धिः, उपप्लवः, वियोगश्च| तत्र हेतुरुत्पत्तिकारणं, उत्पत्तिर्जन्म, वृद्धिराप्यायनम्, उपप्लवो दुःखागमः, षड्धातुविभागो वियोगः सजीवापगमः स प्राणनिरोधः स भङ्गः स लोकस्वभावः| तस्य मूलं सर्वोपप्लवानां च प्रवृत्तिः, निवृत्तिरुपरमः| प्रवृत्तिर्दुःखं, निवृत्तिः सुखमिति यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत् सत्यम्| तस्य हेतुः सर्वलोकसामान्यज्ञानम्| एतत्प्रयोजनं सामान्योपदेशस्येति||८||
🔊 Audio coming soon
హేత్వాదిపంచకం నిర్దిశ్య విభజతే- తస్య హేతురిత్యాది| తస్య మూలమితి తస్య జీవాపగమస్య కారణం| సర్వోపప్లవానాం చేతి సర్వదుఃఖానాం| ప్రవృత్తిః రాగద్వేషమూలా ప్రవృత్తిః| నివృత్తిరితి అప్రవృత్తిః| ఉపరమశబ్దస్తు తస్యేత్యనేన తథా సర్వోపప్లవానాం చేత్యనేన చ సంబధ్యతే| తేన దుఃఖానాం మరణస్య చోపరమో నివృత్తికృత ఏవ; నివృత్తిజన్యత్వేన చ కార్యకారణయోరభేదోపచారాదుపరమోఽపి నివృత్తిశబ్దస్య సామానాధికరణ్యేనోచ్యతే| ప్రవృత్తిర్దుఃఖమితి చ తథా నివృత్తిః సుఖమితి చ కార్యకారణయోరభేదోపచారాద్బోద్ధవ్యం| సత్యజ్ఞానస్వరూపమాహ - ఇతి యజ్జ్ఞానమిత్యాది| ఇతీతి పూర్వప్రత్యవమర్శకం| ఏతస్మిన్ సత్యజ్ఞానే లోకపురుషసామాన్యజ్ఞానస్య హేతుత్వం దర్శయన్నాహ- తస్యేత్యాది||8||
Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10
అథాగ్నివేశ ఉవాచ- కిమ్మూలా భగవన్! ప్రవృత్తిః, నివృత్తౌ చ క ఉపాయ ఇతి||9|| భగవానువాచ- మోహేచ్ఛాద్వేషకర్మమూలా ప్రవృత్తిః| తజ్జా హ్యహంకారసంగసంశయాభిసంప్లవాభ్యవపాతవిప్రత్యయావిశేషానుపాయాస్తరుణమివ ద్రుమమతివిపులశాఖాస్తరవోఽభిభూయ పురుషమవతత్యైవోత్తిష్ఠంతే; యైరభిభూతో న సత్తామతివర్తతే| తత్రైవంజాతిరూపవిత్తవృత్తబుద్ధిశీలవిద్యాభిజనవయోవీర్యప్రభావసంపన్నోఽహమిత్యహంకారః, యన్మనోవాక్కాయకర్మ నాపవర్గాయ స సంగః, కర్మఫలమోక్షపురుషప్రేత్యభావాదయః సంతి వా నేతి సంశయః, సర్వావస్థాస్వనన్యోఽహమహం స్రష్టా స్వభావసంసిద్ధోఽహమహం శరీరేంద్రియబుద్ధిస్మృతివిశేషరాశిరితి గ్రహణమభిసంప్లవః, మమ మాతృపితృభ్రాతృదారాపత్యబంధుమిత్రభృత్యగణో గణస్య చాహమిత్యభ్యవపాతః, కార్యాకార్యహితాహితశుభాశుభేషు విపరీతాభినివేశో విప్రత్యయః, జ్ఞాజ్ఞయోః ప్రకృతివికారయోః ప్రవృత్తినివృత్త్యోశ్చ సామాన్యదర్శనమవిశేషః, ప్రోక్షణానశనాగ్నిహోత్రత్రిషవణాభ్యుక్షణావాహనయాజనయజనయాచనసలిలహుతాశనప్రవేశాదయః సమారంభాః ప్రోచ్యంతే హ్యనుపాయాః| ఏవమయమధీధృతిస్మృతిరహంకారాభినివిష్టః సక్తః ససంశయోఽభిసంప్లుతబుద్ధిరభ్యవపతితోఽన్యథాదృష్టిరవిశేషగ్రాహీ విమార్గగతిర్నివాసవృక్షః సత్త్వశరీరదోషమూలానాం సర్వదుఃఖానాం భవతి| ఏవమహంకారాదిభిర్దోషైర్భ్రామ్యమాణో నాతివర్తతే ప్రవృత్తిం, సా చ మూలమఘస్య||10||
अथाग्निवेश उवाच- किम्मूला भगवन्! प्रवृत्तिः, निवृत्तौ च क उपाय इति||९|| भगवानुवाच- मोहेच्छाद्वेषकर्ममूला प्रवृत्तिः| तज्जा ह्यहङ्कारसङ्गसंशयाभिसम्प्लवाभ्यवपातविप्रत्ययाविशेषानुपायास्तरुणमिव द्रुममतिविपुलशाखास्तरवोऽभिभूय पुरुषमवतत्यैवोत्तिष्ठन्ते; यैरभिभूतो न सत्तामतिवर्तते| तत्रैवञ्जातिरूपवित्तवृत्तबुद्धिशीलविद्याभिजनवयोवीर्यप्रभावसम्पन्नोऽहमित्यहङ्कारः, यन्मनोवाक्कायकर्म नापवर्गाय स सङ्गः, कर्मफलमोक्षपुरुषप्रेत्यभावादयः सन्ति वा नेति संशयः, सर्वावस्थास्वनन्योऽहमहं स्रष्टा स्वभावसंसिद्धोऽहमहं शरीरेन्द्रियबुद्धिस्मृतिविशेषराशिरिति ग्रहणमभिसम्प्लवः, मम मातृपितृभ्रातृदारापत्यबन्धुमित्रभृत्यगणो गणस्य चाहमित्यभ्यवपातः, कार्याकार्यहिताहितशुभाशुभेषु विपरीताभिनिवेशो विप्रत्ययः, ज्ञाज्ञयोः प्रकृतिविकारयोः प्रवृत्तिनिवृत्त्योश्च सामान्यदर्शनमविशेषः, प्रोक्षणानशनाग्निहोत्रत्रिषवणाभ्युक्षणावाहनयाजनयजनयाचनसलिलहुताशनप्रवेशादयः समारम्भाः प्रोच्यन्ते ह्यनुपायाः| एवमयमधीधृतिस्मृतिरहङ्काराभिनिविष्टः सक्तः ससंशयोऽभिसम्प्लुतबुद्धिरभ्यवपतितोऽन्यथादृष्टिरविशेषग्राही विमार्गगतिर्निवासवृक्षः सत्त्वशरीरदोषमूलानां सर्वदुःखानां भवति| एवमहङ्कारादिभिर्दोषैर्भ्राम्यमाणो नातिवर्तते प्रवृत्तिं, सा च मूलमघस्य||१०||
🔊 Audio coming soon
ప్రవృత్తేః సంసారరూపాయాః, తథా నివృత్తేర్మోక్షరూపాయాః కారణముపాయం చ పృచ్ఛతి- కిమ్మూలేత్యాది| మోహేత్యాద్యుత్తరం| మోహేచ్ఛాద్వేషకర్మమూలేతి మోహాన్మిథ్యాజ్ఞానరూపాదిచ్ఛాద్వేషౌ, తయోశ్చ ధర్మాధర్మరూపం కర్మ, తచ్చ మూలం సంసారస్యేత్యర్థః| కథమేతే మోహాదయః సంసారకారణమిత్యాహ- తజ్జా హీత్యాది| అత్ర చాహంకారాదౌ యథాయోగ్యతయా మోహాదీనాం కారణత్వం జ్ఞేయం| అహంకారాదయశ్చాష్టావగ్రే వక్ష్యమాణా జ్ఞేయాః| అవతత్యేతి వ్యాప్య| న సత్తామతివర్తతే ఇతి న సంసారే స్థితిమతివర్తతే| అత్రాద్యుక్తమహంకారం వివృణోతి- తత్రైవమిత్యాది| జాత్యాదిభిః ప్రభావాంతైః సంపన్న ఉత్కృష్టోఽహమితి జ్ఞానమహంకారః| యదిత్యాది సంగవివరణం| కర్మఫలాదయః సంతి న వేతి యజ్జ్ఞానం, తత్ సంశయః| అభిసంప్లవమాహ- సర్వేత్యాది| ఆత్మనోఽభిమత అనాత్మన్యభిసంప్లవోఽభిసంప్లవః; ఆత్మనోఽనాత్మగోచరతయా ఆత్మబుద్ధిరిత్యర్థః| సర్వావస్థాస్వితి సర్వాసు శరీరావస్థాసు షడ్ధాతుసముదాయరూప ఏవానన్య ఇతి యజ్జ్ఞానం తదిహ జ్ఞేయం; పరమాత్మనస్తు సర్వావస్థాస్వనన్యత్వమితి యజ్జ్ఞానం, తత్ సమ్యగ్జ్ఞానమేవ| ఏవమహం స్రష్టాఽహం స్వభావసంసిద్ధ ఇత్యత్రాపి శరీర ఏవాహంకారవిషయో జ్ఞేయః| అహం శరీరేంద్రియబుద్ధివిశేషరాశిరిత్యత్ర శరీరాదిష్వచేతనేష్వహంకారాస్పదత్వేన చేతనత్వాభిమానో విరుద్ధ ఇతి జ్ఞేయం| మమేత్యాదినా అభ్యవపాతమాహ; అభ్యవపాతః పరమార్థతోఽనాత్మీయే మమతా| కార్యేత్యాదినా విప్రత్యయం బ్రూతే| విపరీతాభినివేశో విపర్యయేణ జ్ఞానం; యథా- కార్యే అకార్యం, అకార్యే కార్యమిత్యాది| జ్ఞాజ్ఞయోరిత్యాదినాఽవిశేషమాహ| అవిశేషో విశేషాప్రతీతిః, విప్రత్యయస్తు విశేషాణాం విపర్యయేణ గ్రహణమితి భేదః| ప్రోక్షణేత్యాదినా అనుపాయమాహ| అనుపాయా ఇతి అన్యోపాయాః సంతోఽపి పరమపురుషార్థే మోక్షే అనుపాయాః| త్రిషవణం త్రిసంధ్యస్నానం| సంప్రత్యహంకారాదీనాం ధీధృతిస్మృతివిభ్రంశమూలత్వేనాధీధృతిస్మృత్యభిధానపూర్వకం సంసారరూపప్రవృత్తినిత్యానుబంధశారీరమానసదుఃఖకారణత్వం వ్యుత్పాదితానామహంకారాదీనాం సంక్షిప్యాహ- ఏవమిత్యాదినా| నివాసవృక్ష ఇవ నివాసవృక్షః; తేన యథా నివాసవృక్షః పక్షిణాం నిత్యమాశ్రయో భవతి, ఏవమహంకారాదియుక్తోఽపి రోగస్య నివాసో భవతీతి దర్శయతి| భ్రామ్యమాణ ఇతి పునః పునరపి శరీరాంతరాణి నీయమానః| నాతివర్తతే ప్రవృత్తిమితి సంసారం న పరిత్యజతి| ఏవం మోహేచ్ఛాజన్యకర్మమూలతాం ప్రవృత్తేర్దర్శయిత్వా, ప్రవృత్తేరపి కర్మకారణతామాహ- సా చ మూలమఘస్యేతి| ప్రవృత్తిరపి ధర్మాధర్మరూపస్యాఘస్య మూలం; ఇహ చ ధర్మాధర్మావవిశేషేణ సంసారదుఃఖకారణతయా అఘశబ్దేనోక్తౌ||9-10||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
నివృత్తిరపవర్గః; తత్ పరం ప్రశాంతం తత్తదక్షరం తద్బ్రహ్మ స మోక్షః||11|| తత్ర ముముక్షూణాముదయనాని వ్యాఖ్యాస్యామః| తత్ర లోకదోషదర్శినో ముముక్షోరాదిత ఏవాచార్యాభిగమనం, తస్యోపదేశానుష్ఠానం, అగ్నేరేవోపచర్యా, ధర్మశాస్త్రానుగమనం, తదార్థావబోధః, తేనావష్టంభః, తత్ర యథోక్తాః క్రియాః, సతాముపాసనం, అసతాం పరివర్జనం, అసంగతిర్దుర్జనేన, సత్యం సర్వభూతహితమపరుషమనతికాలే పరీక్ష్య వచనం, సర్వప్రాణిషు చాత్మనీవావేక్షా, సర్వాసామస్మరణమసంకల్పనమప్రార్థనమనభిభాషణం చ స్త్రీణాం, సర్వపరిగ్రహత్యాగః, కౌపీనం ప్రచ్ఛాదనార్థం, ధాతురాగనివసనం, కంథాసీవనహేతోః సూచీపిప్పలకం, శౌచాధానతోర్జలకుండికా, దండధారణం, భైక్షచర్యార్థం పాత్రం, ప్రాణధారణార్థమేకకాలమగ్రామ్యో యథోపపన్నోఽభ్యవహారః, శ్రమాపనయనార్థం శీర్ణశుష్కపర్ణతృణాస్తరణోపధానం, ధ్యానహేతోః కాయనిబంధనం, వనేష్వనికేతవాసః, తంద్రానింద్రాలస్యాదికర్మవర్జనం, ఇంద్రియార్థేష్వనురాగోపతాపనిగ్రహః, సుప్తస్థితగతప్రేక్షితా హారవిహారప్రత్యంగచేష్టాదికేష్వారంభేషు స్మృతిపూర్వికా ప్రవృత్తిః, సత్కారస్తుతిగర్హావమానక్షమత్వం, క్షుత్పిపాసాయాసశ్రమశీతోష్ణవాతవర్షాసుఖదుఃఖసంస్పర్శసహత్వం, శోకదైన్యమానోద్వేగమదలోభరాగేర్ష్యాభయక్రోధాదిభిరసంచలనం, అహంకారాదిషూపసర్గసంజ్ఞా, లోకపురుషయోః సర్గాదిసామాన్యావేక్షణం, కార్యకాలాత్యయభయం, యోగారంభే సతతమనిర్వేదః, సత్త్వోత్సాహః, అపవర్గాయ ధీధృతిస్మృతిబలాధానం; నియమనమింద్రియాణాం చేతసి, చేతస ఆత్మని, ఆత్మనశ్చ; ధాతుభేదేన శరీరావయవసంఖ్యానమభీక్ష్ణం, సర్వం కారణవద్దుఃఖమస్వమనిత్యమిత్యభ్యుపగమః, సర్వప్రవృత్తిష్వఘసంజ్ఞా , సర్వసన్న్యాసే సుఖమిత్యభినివేశః; ఏష మార్గోఽపవర్గాయ, అతోఽన్యథా బధ్యతే; ఇత్యుదయనాని వ్యాఖ్యాతాని||12||
निवृत्तिरपवर्गः; तत् परं प्रशान्तं तत्तदक्षरं तद्ब्रह्म स मोक्षः||११|| तत्र मुमुक्षूणामुदयनानि व्याख्यास्यामः| तत्र लोकदोषदर्शिनो मुमुक्षोरादित एवाचार्याभिगमनं, तस्योपदेशानुष्ठानम्, अग्नेरेवोपचर्या, धर्मशास्त्रानुगमनं, तदार्थावबोधः, तेनावष्टम्भः, तत्र यथोक्ताः क्रियाः, सतामुपासनम्, असतां परिवर्जनम्, असङ्गतिर्दुर्जनेन, सत्यं सर्वभूतहितमपरुषमनतिकाले परीक्ष्य वचनं, सर्वप्राणिषु चात्मनीवावेक्षा, सर्वासामस्मरणमसङ्कल्पनमप्रार्थनमनभिभाषणं च स्त्रीणां, सर्वपरिग्रहत्यागः, कौपीनं प्रच्छादनार्थं, धातुरागनिवसनं, कन्थासीवनहेतोः सूचीपिप्पलकं, शौचाधानतोर्जलकुण्डिका, दण्डधारणं, भैक्षचर्यार्थं पात्रं, प्राणधारणार्थमेककालमग्राम्यो यथोपपन्नोऽभ्यवहारः, श्रमापनयनार्थं शीर्णशुष्कपर्णतृणास्तरणोपधानं, ध्यानहेतोः कायनिबन्धनं, वनेष्वनिकेतवासः, तन्द्रानिन्द्रालस्यादिकर्मवर्जनं, इन्द्रियार्थेष्वनुरागोपतापनिग्रहः, सुप्तस्थितगतप्रेक्षिता हारविहारप्रत्यङ्गचेष्टादिकेष्वारम्भेषु स्मृतिपूर्विका प्रवृत्तिः, सत्कारस्तुतिगर्हावमानक्षमत्वं, क्षुत्पिपासायासश्रमशीतोष्णवातवर्षासुखदुःखसंस्पर्शसहत्वं, शोकदैन्यमानोद्वेगमदलोभरागेर्ष्याभयक्रोधादिभिरसञ्चलनम्, अहङ्कारादिषूपसर्गसञ्ज्ञा, लोकपुरुषयोः सर्गादिसामान्यावेक्षणं, कार्यकालात्ययभयं, योगारम्भे सततमनिर्वेदः, सत्त्वोत्साहः, अपवर्गाय धीधृतिस्मृतिबलाधानं; नियमनमिन्द्रियाणां चेतसि, चेतस आत्मनि, आत्मनश्च; धातुभेदेन शरीरावयवसङ्ख्यानमभीक्ष्णं, सर्वं कारणवद्दुःखमस्वमनित्यमित्यभ्युपगमः, सर्वप्रवृत्तिष्वघसञ्ज्ञा , सर्वसन्न्यासे सुखमित्यभिनिवेशः; एष मार्गोऽपवर्गाय, अतोऽन्यथा बध्यते; इत्युदयनानि व्याख्यातानि||१२||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి నివృత్తావుపాయం వక్తుం నివృత్తిమేవ తావదుపాదేయతాప్రతిపాదకపర్యాయైరాహ- నివృత్తిరిత్యాది| ‘ఉత్’ ఇత్యవ్యయం మోక్ష ఇత్యర్థే; ఉదయనాని హి మోక్షోపాయా ఇత్యర్థః| లోకదోషదర్శిన ఇతి హేతుగర్భం విశేషణం; తేన నిత్యం దుఃఖాక్రాంతలోకదర్శనాద్విరక్తస్య సత ఇతి దర్శయతి| ఆచార్య ఇహ మోక్షశాస్త్రోపదేష్టా| తేనావష్టంభ ఇతి శాత్రావబోధేన ధైర్యం కరణీయం, మనాగపి తత్ర కథంతా న కర్తవ్యేత్యర్థః| యథోక్తాః క్రియాః ‘కర్తవ్యాః’ ఇతి శేషః| ఆత్మనీవావేక్షేతి యథా ఆత్మన్యనపకార్యతాబుద్ధిస్తథా సర్వప్రాణిషు కర్తవ్యా| అసంకల్పనమితి అభావనం| కౌపీనం ప్రచ్ఛాదనార్థమితి కటివేష్టనార్థం; కింవా కౌపీనార్థం ప్రచ్ఛాదనార్థం చ| సూచీపిప్పలకం సూచీస్థాపనపాత్రం| భైక్షచర్యార్థం పాత్రం భిక్షాపాత్రమిత్యర్థః| ప్రాణయాత్రార్థమిత్యనేన యావన్మాత్రేణాహారేణ ప్రాణయాత్రా భవతి తావన్మాత్ర ఆహారః కర్తవ్యః, న తు రాగాదితి దర్శయతి| ఏవం శ్రమాపనయనార్థమిత్యాదావపి తావన్మాత్రప్రయోజనతా వ్యాఖ్యేయా| కాయనిబంధనం యోగపట్టం| అనికేతవాస ఇతి అగృహవాసః, ఏతేన వనేఽపి న గృహం కృత్వా స్థాతవ్యమితి దర్శయతి| ఇంద్రియార్థేషు శబ్దాదిషు అనురాగస్య తథోపతాపస్య చ ద్వేషరూపస్య నిగ్రహః కర్తవ్యః| స్మృతిపూర్వికా ప్రవృత్తిరితి కోఽహం, కిమర్థం రాగత్యాగాదికమారభ్యతే, ఇత్యాది సర్వదా స్మర్తవ్యమిత్యర్థః| సత్కారః పూజా, సత్కారే స్తుతౌ చ సత్యామహృష్టత్వం, తథా గర్హాయామవమానే చ నిర్ద్వేషత్వం సత్కారాదిక్షమిత్వం జ్ఞేయం| క్షుధాదిషు చానుద్వేగః క్షుధాదిసహత్వం| అసంవసనం అసంవాసః| అహంకారాదయోఽష్టావిహైవోక్తాః| ఉపసర్గసంజ్ఞేతి అనర్థహేతుత్వభావనా| లోకపురుషయోః సర్గాదిసామాన్యావేక్షణామితి యథా ఇహైవ లోకపురుషయోరాదిసర్గతః ప్రభృతి సామాన్యముక్తం, తథాఽవేక్షణమిత్యర్థః| కార్యకాలాత్యయభయమితి మోక్షానుగుణకర్తవ్యస్య కాలాతిపాతభయం కరణీయం| నియమనమింద్రియాణాం చేతసీతి ఇంద్రియాణి బాహ్మవిషయనివృత్తాని మనస్యేవ నియతాని కర్తవ్యాని; చేతసశ్చింత్యాదివిషయేభ్యో వ్యావృత్తస్య పరమాత్మన్యాత్మజ్ఞానార్థం నియమనం కర్తవ్యం; ఆత్మనశ్చాత్మని నియమనమితి యోజనా| తేన, ఆత్మాఽపీంద్రియాదివిషయేభ్యో వ్యావర్త్యాత్మని నియంతవ్యః| ధాతుభేదేన శరీరావయవసంఖ్యానమితి శరీరస్య రసమలస్నాయ్వాదిరూపతయా జ్ఞానం| శరీరం హి రసమలస్నాయ్వాదిరూపతయా భావ్యమానం వైరాగ్యహేతుర్భవతి; యథా- “మజ్జాఽస్థ్నా రజసా ప్లీహ్నా యకృతా శకృతాఽపి చ| పూర్ణాః స్నాయుసిరాభిశ్చ స్త్రియశ్చర్మప్రసేవికాః” ఇత్యాదికా వైరాగ్యభావనా| కారణవదిత్యనేన నిత్యాత్మవ్యతిరిక్తం సర్వమనిత్యం దర్శయతి| దుఃఖమితి దుఃఖహేతుః| అస్వమితి ఆత్మవ్యతిరిక్తమనాత్మీయం చ| సర్వసన్న్యాసే సర్వప్రవృత్త్యుపరమే||11-12||
Adhikarana 8 (13-15) · Śloka 15
భవంతి చాత్ర- ఏతైరవిమలం సత్త్వం శుద్ధ్యుపాయైర్విశుధ్యతి| మృజ్యమాన ఇవాదర్శస్తైలచేలకచాదిభిః||13|| గ్రహాంబుదరజోధూమనీహారైరసమావృతం| యథాఽర్కమండలం భాతి భాతి సత్త్వం తథాఽమలం||14|| జ్వలత్యాత్మని సంరుద్ధం తత్ సత్త్వం సంవృతాయనే| శుద్ధః స్థిరః ప్రసన్నార్చిర్దీపో దీపాశయే యథా||15||
भवन्ति चात्र- एतैरविमलं सत्त्वं शुद्ध्युपायैर्विशुध्यति| मृज्यमान इवादर्शस्तैलचेलकचादिभिः||१३|| ग्रहाम्बुदरजोधूमनीहारैरसमावृतम्| यथाऽर्कमण्डलं भाति भाति सत्त्वं तथाऽमलम्||१४|| ज्वलत्यात्मनि संरुद्धं तत् सत्त्वं संवृतायने| शुद्धः स्थिरः प्रसन्नार्चिर्दीपो दीपाशये यथा||१५||
🔊 Audio coming soon
అవిమలమితి క్రియావిశేషణం| గ్రహః రాహుః| సత్త్వస్య పంచైవేంద్రియాణి జ్ఞానావరకాణి భవంతీతి కృత్వా సూర్యస్యాపి పంచైవ గ్రహాదయశ్చావరకా ఉక్తాః| జ్వలతీతి కేవలాత్మజ్ఞానజనకత్వేన ప్రకాశతే| ఆత్మని సంరుద్ధమితి ఇంద్రియేభ్యో వ్యావృత్యాత్మనియతం| సంవృతాయన ఇతి ఆత్మపక్షేఽపి సంవృతేంద్రియరూపచ్ఛిద్రే ఆత్మనీతి జ్ఞేయం| దీపాశయః దీపధారికా, గృహం వా||13-15||
Adhikarana 9 (16-19) · Śloka 19
శుద్ధసత్త్వస్య యా శుద్ధా సత్యా బుద్ధిః ప్రవర్తతే| యయా భినత్త్యతిబలం మహామోహమయం తమః||16|| సర్వభావస్వభావజ్ఞో యయా భవతి నిఃస్పృహః| యోగం యయా సాధయతే సాంఖ్యః సంపద్యతే యయా||17|| యయా నోపైత్యహంకారం నోపాస్తే కారణం యయా| యయా నాలంబతే కించిత్ సర్వం సన్న్యస్యతే యయా||18|| యాతి బ్రహ్మ యయా నిత్యమజరం శాంతమవ్యయం | విద్యా సిద్ధిర్మతిర్మేధా ప్రజ్ఞా జ్ఞానం చ సా మతా||19||
शुद्धसत्त्वस्य या शुद्धा सत्या बुद्धिः प्रवर्तते| यया भिनत्त्यतिबलं महामोहमयं तमः||१६|| सर्वभावस्वभावज्ञो यया भवति निःस्पृहः| योगं यया साधयते साङ्ख्यः सम्पद्यते यया||१७|| यया नोपैत्यहङ्कारं नोपास्ते कारणं यया| यया नालम्बते किञ्चित् सर्वं सन्न्यस्यते यया||१८|| याति ब्रह्म यया नित्यमजरं शान्तमव्ययम् | विद्या सिद्धिर्मतिर्मेधा प्रज्ञा ज्ञानं च सा मता||१९||
🔊 Audio coming soon
శుద్ధసత్త్వమభిధాయ తజ్జన్యాం మోక్షసాధనత్వేనాత్యర్థోపాదేయాం సత్యాం బుద్ధిం వివిధైరుపయుక్తైః స్వరూపైరాహ- శుద్ధేత్యాది| మహామోహః అనాదిమిథ్యాజ్ఞానం| నిఃస్పృహ ఇతి ఉపాదిత్సాజిహాసాశూన్యః| యోగమితి విషయవ్యావృత్తస్య మనస ఆత్మన్యేవ పరం యోగం| సంఖ్యా తత్త్వజ్ఞానం, తయా వర్తత ఇతి సాంఖ్యః| నోపాస్తే కారణమితి న సుఖదుఃఖకారణం సేవతే| నాలంబతే కించిదితి క్వచిదప్యాస్థానం న కరోతి| సన్న్యస్యత ఇతి సర్వత్రోదాసీనో భవతి| బ్రహ్మేతి మోక్షం| విద్యాసిద్ధ్యాదయశ్చ యద్యపి జ్ఞానవిశేషేఽపి ప్రసిద్ధాః, తథాఽపీహ ప్రకరణాత్ తత్త్వజ్ఞానపరా ఏవ జ్ఞేయాః||16-19||
Adhikarana 10 (20) · Śloka 20
లోకే వితతమాత్మానం లోకం చాత్మని పశ్యతః| పరావరదృశః శాంతిర్జ్ఞానమూలా న నశ్యతి||20||
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यतः| परावरदृशः शान्तिर्ज्ञानमूला न नश्यति||२०||
🔊 Audio coming soon
లోకే వితతమాత్మానమితి లోకరూపమాత్మానం, తథా లోకం చాత్మని శరిరాత్మమేలకరూపే పశ్యతః, ‘వ్యవస్థితం’ ఇతి శేషః| పరావరదృశ ఇతి పరం ఆత్మానం, అవరాణి ఆత్మవ్యతిరిక్తాని ప్రవృత్యాదీని, యః పశ్యతి తస్య పరావరదృశః| జ్ఞానమూలేత్యనేన మోహమూలామస్థిరాం శాంతిం నిరస్యతి||20||
Adhikarana 11 (21) · Śloka 21
పశ్యతః సర్వభావాన్ హి సర్వావస్థాసు సర్వదా| బ్రహ్మభూతస్య సంయోగో న శుద్ధస్యోపపద్యతే||21||
पश्यतः सर्वभावान् हि सर्वावस्थासु सर्वदा| ब्रह्मभूतस्य संयोगो न शुद्धस्योपपद्यते||२१||
🔊 Audio coming soon
అథ జీవన్ముక్తస్య కిమితి సుఖదుఃఖహేతుధర్మాధర్మసంయోగో న భవతీత్యాహ- పశ్యత ఇత్యాది| పశ్యతి ఇతి పశ్యత ఏవ పరం, న తు రజ్యతో నాపి ద్విషత ఇత్యర్థః| బ్రహ్మభూతస్యేతి బ్రహ్మసదృశస్య జీవన్ముక్తస్యేతి వ్యాఖ్యేయం; సర్వథా ముక్తే హి జ్ఞానమపి నాస్తి, తేన పశ్యత ఇతి న స్యాత్| సంయోగ ఇతి ధర్మాధర్మసంబంధః||21||
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
నాత్మనః కరణాభావాల్లింగమప్యుపలభ్యతే| స సర్వకరణాయోగాన్ముక్త ఇత్యభిధీయతే||22||
नात्मनः करणाभावाल्लिङ्गमप्युपलभ्यते| स सर्वकरणायोगान्मुक्त इत्यभिधीयते||२२||
🔊 Audio coming soon
అథ ముక్తాత్మనః కిం లక్షణమిత్యాహ- నేత్యాది| ఆత్మన ఇతి ముక్తాత్మనః| కరణాభావాదితి మనఃప్రభృతికరణాభావాత్| ఉక్తం హి- “కరణాని మనోబుద్ధిర్బుద్ధికర్మేంద్రియాణి చ” (శా.అ.1) ఇతి, మనఃప్రభృత్యభావాచ్చ శరీరాభావోఽప్యర్థలబ్ధ ఏవ; సర్వాభావాచ్చాత్మని కిమపి లక్షణం నాస్తి, స్వరూపేణ చాత్మాఽతీంద్రియ ఏవ; తేన ఆత్మా ఉపలబ్ధియోగ్యతాభావాన్నోపలభ్యతే, తల్లింగాన్యప్యభావాదేవ నోపలభ్యంత ఇతి భావః||22||
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
విపాపం విరజః శాంతం పరమక్షరమవ్యయం| అమృతం బ్రహ్మ నిర్వాణం పర్యాయైః శాంతిరుచ్యతే||23|| ఏతత్తత్ సౌమ్య! విజ్ఞానం యజ్జ్ఞాత్వా ముక్తసంశయాః| మునయః ప్రశమం జగ్ముర్వీతమోహరజఃస్పృహాః||24||
विपापं विरजः शान्तं परमक्षरमव्ययम्| अमृतं ब्रह्म निर्वाणं पर्यायैः शान्तिरुच्यते||२३|| एतत्तत् सौम्य! विज्ञानं यज्ज्ञात्वा मुक्तसंशयाः| मुनयः प्रशमं जग्मुर्वीतमोहरजःस्पृहाः||२४||
🔊 Audio coming soon
విపాపమిత్యాదినా మోక్షస్వరూపప్రకాశకాన్ పర్యాయానాహ| యజ్జ్ఞాత్వేతి జ్ఞానం ప్రాప్యేత్యర్థః; కింవా, స్వప్రకాశకత్వాజ్జ్ఞానస్య జ్ఞానమపి జ్ఞేయం భవతీతి బోద్ధవ్యం||23-24||
Adhikarana 14 (25-26) · Śloka 26
తత్ర శ్లోకౌ- సప్రయోజనముద్దిష్టం లోకస్య పురుషస్య చ| సామాన్యం మూలముత్పత్తౌ నివృత్తౌ మార్గ ఏవ చ||25|| శుద్ధసత్త్వసమాధానం సత్యా బుద్ధిశ్చ నైష్ఠికీ| విచయే పురుషస్యోక్తా నిష్ఠా చ పరమర్షిణా||26||
तत्र श्लोकौ- सप्रयोजनमुद्दिष्टं लोकस्य पुरुषस्य च| सामान्यं मूलमुत्पत्तौ निवृत्तौ मार्ग एव च||२५|| शुद्धसत्त्वसमाधानं सत्या बुद्धिश्च नैष्ठिकी| विचये पुरुषस्योक्ता निष्ठा च परमर्षिणा||२६||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే శుద్ధసత్త్వసమాధానమిత్యనేన ‘ఏతైరవిమలం’ ఇత్యాదినా ‘దీపాశయే యథా’ ఇత్యంతేన గ్రంథేనోక్తార్థః సంగృహీతః| ‘శుద్ధసత్త్వస్య’ ఇత్యాదినా సత్యా బుద్ధిరుక్తా| నైష్ఠికీతి సత్యాబుద్ధేరేవ విశేషణం; నైష్ఠికీ మోక్షసాధికా; నిష్ఠా మోక్షః||25-26||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శారీరస్థానే పురుషవిచయశారీరం నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने पुरुषविचयशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం శారీరస్థానే పురుషవిచయశారీరం నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||